Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk Snið:Stubbur 10 702 1971754 1969926 2026-07-12T14:20:34Z MyraMidnight 41218 allir stubbar hér eru komin með snið sýnist mér, uppfæri stubbinn til að nota nýju stubbasniðin útfrá allt að 3 gefnum gildum. Kóði hefur verið prófaður í /sandkassi 1971754 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}}|<!--ónefnt gildi #1--> {{#if:{{{2|}}}|<!--ónefnt gildi #2--> {{#if:{{{3|}}}|<!--ónefnt gildi #3--> <!--Það þarf þá að athuga með samsettnings flokkun fyrir 3 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--#1 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}|<!--#2 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#3 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{3}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |<!-- engar samsetningar voru til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} }} }} }} }} }} }} |<!--#3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }}|<!--#2 var ekki gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| |<!--#2 og #3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }}|<!--#1 var ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 og #3 eru gild--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }}|<!--samsetning fannst--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} |<!--ekki gild samsetning, prófa næstu--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} |<!-- #2 og #3 eru ekki samsetning--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} |<!-- bara #2 var gilt --> {{Stubbur/{{{2}}}|dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }}|<!--#1 og #2 ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| <!--#1 og #2 ógilt, #3 er gilt--> |<!--#1, #2 og #3 ekki til--> {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} }} |<!--Það voru bara 2 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsvarandi stubbur fundinn--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}}|<!--samsetningarsnið var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}|<!--prófa næstu samsetningu--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsetning var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}|<!--athuga þá hvort seinna gildið á stubbasnið--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}| <!--tvö stök stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{{2}}}|dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}| <!--seinna gildið fann ekki stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} }} }}<!----> }}|<!--Það var bara 1 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }}|<!--það var ekki gilt--> {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }}|<!--Það voru engin ónefnd gildi gefin--> {{Stubbur/óflokkaður |glósa = {{{glósa|}}} |dæmi = {{{dæmi|}}} }} }} kqf3wz327j7tkaraknuxq4evzbz2a88 1971755 1971754 2026-07-12T14:21:05Z MyraMidnight 41218 skjölun 1971755 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}}|<!--ónefnt gildi #1--> {{#if:{{{2|}}}|<!--ónefnt gildi #2--> {{#if:{{{3|}}}|<!--ónefnt gildi #3--> <!--Það þarf þá að athuga með samsettnings flokkun fyrir 3 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--#1 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}|<!--#2 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#3 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{3}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} |<!-- engar samsetningar voru til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} }} }} }} }} }} }} |<!--#3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }}|<!--#2 var ekki gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| |<!--#2 og #3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }}|<!--#1 var ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 og #3 eru gild--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }}|<!--samsetning fannst--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} |<!--ekki gild samsetning, prófa næstu--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} |<!-- #2 og #3 eru ekki samsetning--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} |<!-- bara #2 var gilt --> {{Stubbur/{{{2}}}|dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }}|<!--#1 og #2 ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| <!--#1 og #2 ógilt, #3 er gilt--> |<!--#1, #2 og #3 ekki til--> {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} }} |<!--Það voru bara 2 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsvarandi stubbur fundinn--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}}|<!--samsetningarsnið var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}|<!--prófa næstu samsetningu--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsetning var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}|<!--athuga þá hvort seinna gildið á stubbasnið--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}| <!--tvö stök stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/{{{2}}}|dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}}| <!--seinna gildið fann ekki stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} |dæmi = {{{dæmi|}}}|demo={{{dæmi|}}}}} {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }} }} }}<!----> }}|<!--Það var bara 1 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }}|<!--það var ekki gilt--> {{Stubbur/villa|dæmi = {{{dæmi|}}}}} }} }}|<!--Það voru engin ónefnd gildi gefin--> {{Stubbur/óflokkaður |glósa = {{{glósa|}}} |dæmi = {{{dæmi|}}} }} }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude> 429toti8p4m6w8z9x34yhaartz1uuz0 1971756 1971755 2026-07-12T14:42:49Z MyraMidnight 41218 tek til baka, vinna meira í að geta sameinað stubba eins og hefur verið gert áður í staðinn fyrir fjölda stubbasniða. 1971756 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Stubbur/styles.css" /><div class="t-stub">[[Mynd:<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} | afríka = LocationAfrica.png | akranes = Akranes.png | akstursíþrótt = IlmorX3-002.jpg | anime = Wikipe-tan flat.svg | apple = Apple logo black.svg | ástralía = Flag of Australia.svg | bardagaíþrótt = Yin and Yang.svg | belgía = Flag of Belgium.svg | dagblað = Circle-icons-news.svg | danmörk = Flag of Denmark.svg | bíll = Aiga carrental cropped.svg | bókmenntir = Emojione_1F4D6.svg | borðtennis = Tennisball2.png | byggingarlist = Twemoji12_1f3e1.svg | grasafræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f33f.svg | dauði = Skull Icon (Noun Project).svg | dægurmenning = Noto_Emoji_Lollipop_1f4fa.svg | efnafræði = Oxygen480-categories-applications-education-science.svg | eðlisfræði = Atom editor logo black.svg | england = Flag of England.svg | félagsfræði = Crystal Project forum.png | finnland = Flag of Finland.svg | fiskur = Noto Emoji v2.034 1f41f.svg | fornfræði = Homeros Caetani Louvre Ma440 n2.jpg | fótbolti = Soccerball.png | frakkland = Flag_of_France.svg | fugl = Emojione_1F54A.svg | fyrirtæki = Factory icon.svg | golf = Golf pictogram.svg | hagfræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f4b1.svg | handbolti = Handball pictogram.svg | handknattleikur = Handball pictogram.svg | heilsa = Creative-Tail-People-asistante.svg | heimspeki = Thinking man.png | hið opinbera = Puzzle stub.svg | hugbúnaður = Oxygen480-categories-applications-other.svg | hundur = Noto_Emoji_Lollipop_1f415.svg | japan = Emojione_26E9.svg | jarðfræði = WikiProject Geology.svg | kasakstan = Flag of Kazakhstan.svg | knattspyrna = Soccerball.png | kraftlyftingar = Powerlifting pictogram.svg | kvikmynd = Noto_Emoji_Lollipop_1f3ac.svg | kynlíf = Bisexuality symbol (bold, color).svg | körfubolti = Basketball.png | körfuknattleikur = Basketball.png | landafræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f30e.svg | landbúnaður = Noto_Emoji_Lollipop_1f408.svg | leikari = Noto_Emoji_Lollipop_1f3ad.svg | líffræði = Exceptional newcomer.svg | liðdýr = Noto Emoji KitKat 1f41c.svg | lundúnir = Routemaster.JPG | lögfræði = Scale of justice.svg | mannvirki = Twemoji12_1f3e2.svg | matur = Emojione_1F355.svg | menning = Noto_Emoji_Lollipop_1f457.svg | myndlist = Breezeicons-apps-48-kolourpaint.svg | málfræði = Málvísinda Stubbur.svg | málvísindi = Málvísinda Stubbur.svg | náttúruvísindi = Emojione_1F342.svg | noregur = Flag of Norway.svg | nýja-sjáland = Flag of New Zealand.svg | papúa nýja-gínea = Flag of Papua New Guinea.svg | plöntur = Noto Emoji KitKat 1f331.svg | reykjavík = ISL Reykjavik COA.svg | rússland = Flag of Russia.svg | samgöngur = Noto_Emoji_Lollipop_1f6a6.svg | siglingar = Olympic pictogram Sailing.svg | sjónvarp = Emojione_1F4FA.svg | skip = Noto_Emoji_Lollipop_1f6a2.svg | skóli = Breezeicons-categories-32-applications-education.svg | spendýr = Outline-of-Giraffa-camelopardalis.svg | spil = P game.svg | stjórnmál = Society.svg | stjörnufræði = Saturn 01.svg | stærðfræði = Breezeicons-categories-32-applications-education-mathematics.svg | sveppir = Emoji u1f344.svg | sálfræði = Greek uc psi icon.svg | sagnfræði = Emoji_u1f3db.svg | saga = Emoji_u1f3db.svg | samfélag = Noto_Emoji_Lollipop_1f46a.svg | skák = Oxygen480-apps-tagua.svg | sund = Swimming pictogram.svg | svíþjóð = Flag of Sweden.svg | tré = Noto Emoji v2.034 1f333.svg | tímabil = Puzzle stub.svg | trúarbrögð = ReligijneSymbole.svg | tungumál = Noun project 1822.svg | tækni = Noun project 1063 green.svg | tónlist = Noto_Emoji_Lollipop_1f3a7.svg | tölfræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f4ca.svg | tölvuleikur = Video-Game-Controller-Icon-IDV-green.svg | tölvunarfræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f4bb.svg | tölvur = Noto_Emoji_Lollipop_1f4bb.svg | usa = Flag of the United States.svg | bandaríkin = USA Flag Map.svg | viðskiptafræði = Noto_Emoji_Lollipop_1f3ed.svg | vopn = Vickers machine gun in the Battle of Passchendaele - September 1917.jpg | microsoft = M box.svg | æviágrip = Oxygen480-apps-system-users.svg | ísland = Flag of Iceland.svg | íþrótt = Sports and games.png | þýskaland = Flag of Germany.svg | #default= Puzzle stub.svg }}<!-- -->|Puzzle stub.svg}}|40px|alt=]]&nbsp;&nbsp;''<!-- -->{{#if:{{{1|}}}|{{#ifeq:{{{1|}}}|æviágrip|Þetta [[æviágrip]]|Þessi&#32;<!-- -->{{#switch:{{lc:{{{1}}}}} | afríka = [[Afríka|Afríku]] | akranes = [[Akranes]] | akstursíþrótt = [[akstursíþróttir|akstursíþrótta]] | anime = [[Anime|anime]]/[[Manga|manga]] | apple = [[Apple Inc.|Apple]] | ástralía = [[Ástralía|Ástralíu]] | bardagaíþrótt = [[Bardagaíþrótt|bardagaíþróttar]] | belgía = [[Belgía|Belgíu]] | byggingarlist = [[byggingarlist]] | dagblað = [[dagblað|dagblaðs]] eða [[tímarit|tímarita]] | danmörk = [[Danmörk|Danmerkur]] | bíll = [[bifreið |bíla]] | bókmenntir = [[bókmenntir|bókmennta]] | borðtennis = [[borðtennis]] | grasafræði = [[grasafræði]] | dauði = [[dauði|dauða]] | dægurmenning = [[dægurmenning|dægurmenninga]] | efnafræði = [[efnafræði]] | eðlisfræði = [[eðlisfræði]] | england = [[England]]s | félagsfræði = [[félagsfræði]] | finnland = [[Finnland]]s | fiskur = [[Fiskur|Fiska]] | fótbolti = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | fornfræði = [[fornfræði]] | frakkland = [[Frakkland]]s | fugl = [[fugl|fugla]] | fyrirtæki = [[Fyrirtæki|fyrirtækja]] | golf = [[golf]] | hagfræði = [[hagfræði]] | handbolti = [[handbolti|handknattleiks]] | handknattleikur = [[handbolti|handknattleiks]] | heilsa = [[heilsa|heilsu]] | heimspeki = [[heimspeki]] | hið opinbera = [[hið opinbera|hið opinbera ]] | hugbúnaður = [[hugbúnaður|hugbúnaðar]] | hundur = [[hundur|hunda]] | japan = [[Japan]]s-tengd&#32; | jarðfræði = [[jarðfræði]] | kasakstan = [[Kasakstan]]-tengd&#32; | knattspyrna = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | kraftlyftingar = [[kraftlyftingar|kraftlyftinga]] | kvikmynd = [[kvikmynd|kvikmynda]] | kynlíf = [[kynlíf]]s | körfubolti = [[körfuknattleikur|körfuknattleiks]] | körfuknattleikur = [[körfuknattleikur|körfuknattleiks]] | landafræði = [[landafræði]] | landbúnaður = [[landbúnaður|landbúnaðar]] | leikari = [[leikari|leikara]] | líffræði = [[líffræði]] | liðdýr = [[liðdýr|liðdýra]] | lögfræði = [[lögfræði]] | lundúnir = [[Lundúnir|Lundúna]] | mannvirki = [[mannvirki|mannvirkja]] | matur = [[matur|matar]] eða [[drykkur|drykkjar]] | menning = [[menning|menningar]] | myndlist = [[myndlist|myndlista]] | málfræði = [[málfræði]] | málvísindi = [[málvísindi|málvísinda]] | náttúruvísindi = [[náttúruvísindi|náttúruvísinda]] | noregur = [[Noregur|Noregs]] | nýja-sjáland = [[Nýja-Sjáland]]s | plöntur = [[plöntur|plöntu]] | papúa nýja-gínea = [[Papúa Nýja-Gínea|Papúa Nýja-Gíneu]] | reykjavík = [[Reykjavík|Reykjavíkur]] | rússland = [[Rússland|Rússland]]s | samgöngur = [[samgöngur|samgöngu]] | sjónvarp = [[sjónvarp]]s | skip = [[skip]]a | skóli = [[skóli|skóla]] | stjórnmál = [[stjórnmál]]a | stjörnufræði = [[stjörnufræði]] | stærðfræði = [[stærðfræði]] | sveppir = [[sveppir|sveppa]] | sálfræði = [[sálfræði]] | sagnfræði = [[sagnfræði]] | saga = [[saga|sögu]] | samfélag = [[samfélag]]s | siglingar = [[siglingar|siglinga]] | skák = [[skák]] | spendýr = [[spendýr|spendýrs]] | spil = [[spil (leikur)|spila]] | sund = [[sund]] | svíþjóð = [[Svíþjóð]]ar | tímabil = [[tímabil]]s | tré = [[tré|trés]] | trúarbrögð = [[trúarbrögð|trúarbragða]] | tungumál = [[tungumál]]a | tækni = [[tækni]] | tónlist = [[tónlist]]ar | tölfræði = [[tölfræði]] | tölvuleikur = [[tölvuleikur|tölvuleikja]] | tölvunarfræði = [[tölvunarfræði]] | tölvur = [[tölva|tölvu]] | usa = [[Bandaríkin|Bandaríkja]]<nowiki/>-tengda&#32; | bandaríkin = [[Bandaríkin|Bandaríkja]]<nowiki/>-tengda&#32; | viðskiptafræði = [[viðskiptafræði]] | vopn = [[vopn]]a | microsoft = [[Microsoft]] | æviágrip = [[æviágrip]]s | ísland = [[Ísland]]s | íþrótt = [[íþrótt]]a | þýskaland = [[Þýskaland]]s | #default= <span style="color:red;">VILLA, stubbur ekki til</span> [[Flokkur:Wikipedia:Villur í stubbasniði]] }}<!-- --><nowiki>grein</nowiki>}} {{#if:{{{2|}}}|&#32;sem tengist <!-- -->{{#switch:{{lc:{{{2}}}}} | afríka = [[Afríka|Afríku]] | akranes = [[Akranes]]i | akstursíþrótt = [[akstursíþróttir|akstursíþróttum]] | anime = [[Anime|anime]]/[[Manga|manga]] | apple = [[Apple Inc.|Apple]] | ástralía = [[Ástralía|Ástralíu]] | belgía = [[Belgía|Belgíu]] | byggingarlist = [[byggingarlist]] | dagblað = [[dagblað|dagblöðum]] eða [[tímarit|tímaritum]] | danmörk = [[Danmörk|Danmörku]] | bardagaíþrótt = [[Bardagaíþrótt|bardagaíþróttum]] | bíll = [[bifreið|bílum]] | bókmenntir = [[bókmenntir|bókmenntum]] | borðtennis = [[borðtennis]] | grasafræði = [[grasafræði]] | dauði = [[dauði|dauða]] | dægurmenning = [[dægurmenning|dægurmenningu]] | efnafræði = [[efnafræði]] | eðlisfræði = [[eðlisfræði]] | england = [[England]]i | félagsfræði = [[félagsfræði]] | finnland = [[Finnland|Finnlandi]] | fiskur = [[Fiskur|fiski]] | fornfræði = [[fornfræði]] | fótbolti = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | frakkland = [[Frakkland]]i | fugl = [[fugl|fuglum]] | fyrirtæki = [[Fyrirtæki|Fyrirtækjum]] | golf = [[golf]]i | hagfræði = [[hagfræði]] | handbolti = [[handbolti|handknattleik]] | handknattleikur = [[handbolti|handknattleik]] | heilsa = [[heilsa|heilsu]] | heimspeki = [[heimspeki]] | hið opinbera = [[hið opinbera|hinu opinbera]] | hugbúnaður = [[hugbúnaður|hugbúnaði]] | hundur = [[hundur|hundum]] | japan = [[Japan]] | jarðfræði = [[jarðfræði]] | kasakstan = [[Kasakstan]] | knattspyrna = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | kraftlyftingar = [[kraftlyftingar|kraftlyftingum]] | kvikmynd = [[kvikmynd|kvikmyndum]] | kynlíf = [[kynlíf]]i | körfubolti = [[körfuknattleikur|körfuknattleik]] | körfuknattleikur = [[körfuknattleikur|körfuknattleik]] | landafræði = [[landafræði]] | landbúnaður = [[landbúnaður|landbúnaði]] | leikari = [[leikari|leikurum]] | liðdýr = [[liðdýr]]um | líffræði = [[líffræði]] | lundúnir = [[Lundúnir|Lundúnum]] | lögfræði = [[lögfræði]] | mannvirki = [[mannvirki|mannvirkjum]] | matur = [[matur|mat]] eða [[drykkur|drykk]] | menning = [[menning|menningu]] | myndlist = [[myndlist]] | málfræði = [[málfræði]] | málvísindi = [[málvísindi]] | náttúruvísindi = [[náttúruvísindi]] | noregur = [[Noregur|Noregi]] | nýja-sjáland = [[Nýja-Sjáland]]i | papúa nýja-gínea = [[Papúa Nýja-Gínea|Papúa Nýja-Gíneu]] | plöntur = [[Planta|plöntum]] | reykjavík = [[Reykjavík]] | rússland = [[Rússland]]i | samgöngur = [[samgöngur|samgöngum]] | siglingar = [[siglingar|siglingum]] | sjónvarp = [[sjónvarp]]i | skip = [[skip]]um | skóli = [[skóli|skólum]] | stjórnmál = [[stjórnmál]]um | stjörnufræði = [[stjörnufræði]] | stærðfræði = [[stærðfræði]] | sveppir = [[sveppir|sveppum]] | sálfræði = [[sálfræði]] | sagnfræði = [[sagnfræði]] | saga = [[saga|sögu]] | samfélag = [[samfélag]]i | skák = [[skák]] | spendýr = [[spendýr]]i | spil = [[spil (leikur)|spilum]] | sund = [[sund|sundi]] | svíþjóð = [[Svíþjóð]] | tímabil = [[tímabil]]i | tré = [[tré]] | trúarbrögð = [[trúarbrögð]]um | tungumál = [[tungumál]]um | tækni = [[tækni]] | tónlist = [[tónlist]] | tölfræði = [[tölfræði]] | tölvuleikur = [[tölvuleikur|tölvuleikjum]] | tölvunarfræði = [[tölvunarfræði]] | tölvur = [[tölva|tölvum]] | usa = [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | bandaríkin = [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | viðskiptafræði = [[viðskiptafræði]] | vopn = [[vopn]]um | microsoft = [[Microsoft]] | æviágrip = [[æviágrip]]i | ísland = [[Ísland]]i | íþrótt = [[íþrótt]]um | þýskaland = [[Þýskaland]]i | #default= <span style="color:red;">VILLA, stubbur ekki til</span> [[Flokkur:Wikipedia:Villur í stubbasniði]] }}<!-- -->{{#if:{{{3|}}}|&#32;og <!-- -->{{#switch:{{lc:{{{3}}}}} | afríka = [[Afríka|Afríku]] | akranes = [[Akranes]]i | akstursíþrótt = [[akstursíþróttir|akstursíþróttum]] | anime = [[Anime|anime]]/[[Manga|manga]] | apple = [[Apple Inc.|Apple]] | ástralía = [[Ástralía|Ástralíu]] | bardagaíþrótt = [[Bardagaíþrótt|bardagaíþróttum]] | belgía = [[Belgía|Belgíu]] | byggingarlist = [[byggingarlist]] | dagblað = [[dagblað|dagblöðum]] eða [[tímarit|tímaritum]] | dauði = [[dauði|dauða]] | danmörk = [[Danmörk|Danmörku]] | bíll = [[bifreið|bílum]] | bókmenntir = [[bókmenntir|bókmenntum]] | borðtennis = [[borðtennis]] | grasafræði = [[grasafræði]] | dægurmenning = [[dægurmenning|dægurmenningu]] | efnafræði = [[efnafræði]] | eðlisfræði = [[eðlisfræði]] | england = [[England]]i | félagsfræði = [[félagsfræði]] | finnland = [[Finnland|Finnlandi]] | fiskur = [[Fiskur|fiski]] | fornfræði = [[fornfræði]] | fótbolti = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | frakkland = [[Frakkland]]i | fugl = [[fugl|fuglum]] | fyrirtæki = [[Fyrirtæki|fyrirtækjum]] | golf = [[golf]] | hagfræði = [[hagfræði]] | handbolti = [[handbolti|handknattleik]] | handknattleikur = [[handbolti|handknattleik]] | heilsa = [[heilsa|heilsu]] | heimspeki = [[heimspeki]] | hið opinbera = [[hinu opinbera]] | hugbúnaður = [[hugbúnaður|hugbúnaði]] | hundur = [[hundur|hundum]] | japan = [[Japan]] | jarðfræði = [[jarðfræði]] | kasakstan = [[Kasakstan]] | knattspyrna = [[knattspyrna|knattspyrnu]] | kraftlyftingar [[kraftlyftingar|kraftlyftingum]] | kvikmynd = [[kvikmynd|kvikmyndum]] | kynlíf = [[kynlíf]]i | körfubolti = [[körfuknattleikur|körfuknattleik]] | körfuknattleikur = [[körfuknattleikur|körfuknattleik]] | landafræði = [[landafræði]] | landbúnaður = [[landbúnaður|landbúnaði]] | leikari = [[leikari|leikurum]] | líffræði = [[líffræði]] | liðdýr = [[liðdýr|liðdýrum]] | lundúnir = [[Lundúnir|Lundúna]] | lögfræði = [[lögfræði]] | mannvirki = [[mannvirki|mannvirkjum]] | matur = [[matur|mat]] eða [[drykkur|drykk]] | menning = [[menning|menningu]] | myndlist = [[myndlist]] | málfræði = [[málfræði]] | málvísindi = [[málvísindi]] | náttúruvísindi = [[náttúruvísindi]] | noregur = [[Noregur|Noregi]] | nýja-sjáland = [[Nýja-Sjáland]]i | papúa nýja-gínea = [[Papúa Nýja-Gínea|Papúa Nýja-Gíneu]] | plöntur = [[plöntur|plöntum]] | reykjavík = [[Reykjavík|Reykjavíkur]] | rússland = [[Rússland]]i | samgöngur = [[samgöngur|samgöngum]] | siglingar = [[siglingar|siglingum]] | sjónvarp = [[sjónvarp]]i | skip = [[skip]]um | skóli = [[skóli|skólum]] | stjórnmál = [[stjórnmál]]um | stjörnufræði = [[stjörnufræði]] | stærðfræði = [[stærðfræði]] | sveppir = [[sveppir|sveppum]] | sálfræði = [[sálfræði]] | sagnfræði = [[sagnfræði]] | saga = [[saga|sögu]] | samfélag = [[samfélag]]i | skák = [[skák]] | spendýr = [[spendýr]]i | spil = [[spil (leikur)|spilum]] | sund = [[sund|sundi]] | svíþjóð = [[Svíþjóð]] | tímabil = [[tímabil]]i | tré = [[tré]] | trúarbrögð = [[trúarbrögð]]um | tungumál = [[tungumál]]um | tækni = [[tækni]] | tónlist = [[tónlist]] | tölfræði = [[tölfræði]] | tölvuleikur = [[tölvuleikur|tölvuleikjum]] | tölvunarfræði = [[tölvunarfræði]] | tölvur = [[tölva|tölvum]] | usa = [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | bandaríkin = [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | viðskiptafræði = [[viðskiptafræði]] | vopn = [[vopn]]um | microsoft = [[Microsoft]] | æviágrip = [[æviágrip]]i | ísland = [[Ísland]]i | íþrótt = [[íþrótt]]um | þýskaland = [[Þýskaland]]i | #default= <span style="color:red;">VILLA, stubbur ekki til</span> [[Flokkur:Wikipedia:Villur í stubbasniði]] }}}}}}<!-- --> er [[Wikipedia:Stubbur|stubbur]].|Þessi grein er [[Wikipedia:Stubbur|stubbur]].}} Þú getur hjálpað til með því að <span class="plainlinks">[{{SERVER}}{{localurl:{{NAMESPACE}}:{{PAGENAME}}|veaction=edit}} bæta við greinina]</span>.''</div><!-- --><includeonly>{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | Hjálp | | {{#if: {{{1|}}} |<!-- -->{{#switch: afríka | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Afríku]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Afríku]] }}}}<!-- -->{{#switch: akranes | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Akranesi]] }}<!-- -->{{#switch: akstursíþrótt | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Akstursíþróttastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: anime | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Anime eða Manga]]}}<!-- -->{{#switch: apple | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Applestubbar]] }}<!-- -->{{#switch: ástralía | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Ástralíu]] }}<!-- -->{{#switch: bardagaíþrótt | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Bardagaíþróttastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: belgía | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Belgíu]] | #default = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Belgíu]] }}}}<!-- -->{{#switch: grasafræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Grasafræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: dauði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Dauðastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: dagblað | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Blaðastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: danmörk | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Danmörku]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Danmörku]] }}}}<!-- -->{{#switch: bíll | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Bílastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: bókmenntir | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Bókmenntastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: borðtennis | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Borðtennisstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: dægurmenning | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Dægurmenningarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: efnafræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Efnafræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: eðlisfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Eðlisfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: england | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Englandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Englandi]] }}}}<!-- -->{{#switch: félagsfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Félagsfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: finnland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Finnlandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Finnlandi]] }}}}<!-- -->{{#switch: fiskur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Fiskastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: fótbolti | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Knattspyrnustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: fornfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Fornfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: frakkland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Frakklandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Frakklandi]] }}}}<!-- -->{{#switch: fugl | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Fuglastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: fyrirtæki | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Fyrirtækjastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: golf | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Golfstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: hagfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Hagfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: handbolti | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Handknattleiksstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: handknattleikur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Handknattleiksstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: heilsa | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Heilsustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: heimspeki | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Heimspekistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: hið opinbera | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Hið opinbera stubbur]] }}<!-- -->{{#switch: hugbúnaður | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Hugbúnaðarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: hundur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Hundastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: japan | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Japan]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Japan]] }}}}<!-- -->{{#switch: jarðfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Jarðfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: kasakstan | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Kasakstan]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Kasakstan]] }}}}<!-- -->{{#switch: knattspyrna | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Knattspyrnustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: kraftlyftingar | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Kraftlyftingastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: kvikmynd | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: ísland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar tengdir íslenskri kvikmyndagerð]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Kvikmyndastubbar]]}} }}<!-- -->{{#switch: kynlíf | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Kynlífsstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: körfubolti | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Körfuknattleiksstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: körfuknattleikur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Körfuknattleiksstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: landafræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: ísland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Íslenskir landafræðistubbar]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Landafræðistubbar]] }} }}<!-- -->{{#switch: landbúnaður | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Landbúnaðarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: leikari | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Leikarastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: líffræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Líffræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: liðdýr | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Liðdýrastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: lundúnir | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Lundúnum]] }}<!-- -->{{#switch: lögfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Lögfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: mannvirki | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Mannvirkjastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: matur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Matarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: menning | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Menningarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: myndlist | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Myndlistarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: málfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Málfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: málvísindi | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Málvísindastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: náttúruvísindi | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Náttúruvísindastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: noregur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Noregi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Noregi]] }}}}<!-- -->{{#switch: nýja-sjáland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Nýja-Sjálandi]] }}<!-- -->{{#switch: plöntur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Plöntustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: papúa nýja-gínea | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Papúa Nýja-Gínea]] }}<!-- -->{{#switch: reykjavík | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Reykjavíkurstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: rússland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Rússlandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Rússlandi]] }}}}<!-- -->{{#switch: samgöngur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Samgöngustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: sjónvarp | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sjónvarpsstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: skip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Skipastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: skóli | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Skólastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: stjórnmál | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stjórnmálastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: stjörnufræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stjörnufræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: stærðfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stærðfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: sveppir | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sveppastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: sálfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sálfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: sagnfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sagnfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: saga | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sögustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: samfélag | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Samfélagsstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: siglingar | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Siglingastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: skák | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Skákstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: spendýr | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Spendýrastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: spil | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Spilastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: sund | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Sundstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: svíþjóð | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Svíþjóð]] }}<!-- -->{{#switch: tímabil | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tímabilastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tré | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tréstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: trúarbrögð | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Trúarbragðastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tungumál | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tungumálastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tækni | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tæknistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tónlist | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tónlistarstubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tölfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tölfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tölvuleikur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tölvuleikjastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tölvunarfræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tölvunarfræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: tölvur | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Tölvustubbar]] }}<!-- -->{{#switch: usa | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Bandaríkjunum]] }}}}<!-- -->{{#switch: bandaríkin | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Bandaríkjunum]] }}}}<!-- -->{{#switch: viðskiptafræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Viðskiptafræðistubbar]] }}<!-- -->{{#switch: vopn | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Vopnastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: microsoft | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Microsoft-stubbar]] }}<!-- -->{{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: {{lc:{{{1}}}}} | afríka = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Afríku]] | belgía = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Belgíu]] | danmörk = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Danmörku]] | england = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Englandi]] | finnland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Finnlandi]] | frakkland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Frakklandi]] | japan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Japan]] | kasakstan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Kasakstan]] | noregur = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Noregi]]| rússland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Rússlandi]] | usa = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | bandaríkin = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | ísland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Íslandi]] | þýskaland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Þýskalandi]] | #default = {{#switch: {{lc:{{{2}}}}} | afríka = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Afríku]] | belgía = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Belgíu]] | danmörk = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Danmörku]] | england = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Englandi]] | finnland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Finnlandi]] | frakkland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Frakklandi]] | japan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Japan]] | kasakstan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Kasakstan]] | noregur = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Noregi]]| rússland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Rússlandi]] | usa = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | bandaríkin = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | ísland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Íslandi]] | þýskaland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Þýskalandi]] | #default = {{#switch: {{lc:{{{3}}}}} | afríka = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Afríku]] | belgía = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Belgíu]] | danmörk = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Danmörku]] | england = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Englandi]] | finnland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Finnlandi]] | frakkland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Frakklandi]] | japan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Japan]] | kasakstan = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Kasakstan]] | noregur = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Noregi]]| rússland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Rússlandi]] | usa = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | bandaríkin = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Bandaríkjunum]] | ísland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Íslandi]] | þýskaland = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Þýskalandi]] | #default = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar]] }}}}}}}}<!-- -->{{#switch: ísland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: kvikmynd | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar tengdir íslenskri kvikmyndagerð]] | #default= {{#switch: landafræði | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Íslenskir landafræðistubbar]] | #default= {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Íslandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Íslandsstubbar]] }} }} }} }}<!-- -->{{#switch: íþrótt | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Íþróttastubbar]] }}<!-- -->{{#switch: þýskaland | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = {{#switch: æviágrip | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Æviágripsstubbar tengdir Þýskalandi]] | #default= [[Flokkur:Wikipedia:Stubbar sem tengjast Þýskalandi]] }}}}<!-- -->{{#switch: bygginarlist | {{lc:{{{1}}}}} | {{lc:{{{2}}}}} | {{lc:{{{3}}}}} = [[Flokkur:Wikipedia:Byggingarlistarstubbar]] }}<!-- Bættu flokkun hér fyrir ofan í stafrófsröð -->|[[Flokkur:Wikipedia:Stubbar]]}}}}</includeonly> <noinclude> {{Snið:Documentation}} </noinclude> 0ubogdxep7i36ja1wtd9iyd342k862e Tungumál 0 1868 1971728 1967789 2026-07-12T12:00:00Z Akigka 183 /* Fjölbreytileiki */ 1971728 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um þriggja ára aldur. Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum, og greinast sundur. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Flokkar tungumála == [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Einfaldasta flokkun tungumála væri í [[náttúruleg tungumál]] og [[tilbúin tungumál]]. Annað flokkunarkerfi gæti verið [[töluð mál]], [[rituð mál]] og [[táknmál]]. Einnig eru náttúruleg tungumál flokkuð niður í [[málhópar|málhópa]] eftir [[málsvæði|málsvæðum]], en í því kerfi telst íslenska til [[Indóevrópsk mál|indóevrópskra mála]], undir því til [[Germönsk tungumál|germanskra mála]] og ennfremur til [[Norræn tungumál|norrænna mála]] og [[Vesturnorræn mál|vesturnorrænna mála]]. == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * {{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?}} * {{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?}} * {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] eot2e6zaw99uf769ic3mdu9wrczi1v3 1971738 1971728 2026-07-12T12:43:29Z Akigka 183 1971738 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um þriggja ára aldur. Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum, og greinast sundur. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] * {{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?}} * {{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?}} * {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 735f9hlxdio2cld4vnr617y9sp6ukla 1971739 1971738 2026-07-12T12:44:50Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1971739 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um þriggja ára aldur. Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum, og greinast sundur. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] * {{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}} * {{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}} * {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] i5ys0no3pi7u0lw137xf7fcimu2gm0s 1971741 1971739 2026-07-12T12:45:25Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1971741 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um þriggja ára aldur. Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum, og greinast sundur. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 4ubs8fadfbn35npqd4ei3yszzmxmosj 1971742 1971741 2026-07-12T12:50:20Z Akigka 183 1971742 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</rer> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] k5vqb9kw8pvioi4otd1hhtu02jji5pk 1971743 1971742 2026-07-12T12:51:11Z Akigka 183 /* Fjölbreytileiki */ 1971743 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</rer> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] lycp9jjagop6uyayd99wjhquebcaghx 1971744 1971743 2026-07-12T12:51:57Z Akigka 183 1971744 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]],<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] lxew66wdnl98zb3gy6aorfpovc99yel 1971745 1971744 2026-07-12T12:53:57Z Akigka 183 /* Málaættir */ 1971745 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] ima8336bg5w3ii780dg6dctncwyqsrn 1971746 1971745 2026-07-12T12:54:52Z Akigka 183 /* Málaættir */ 1971746 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] tlpn0wg4lsxdunsd7o9zjg6yjuzplfx 1971747 1971746 2026-07-12T12:57:34Z Akigka 183 /* Málaættir */ 1971747 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítið brot jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] nshcv4ir9ix0b1ts9rxffltras5558j 1971748 1971747 2026-07-12T13:01:32Z Akigka 183 /* Málaættir */ 1971748 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns talar.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] dubiw8v0x2vfhzzpcyop9qu6s0xso7u 1971757 1971748 2026-07-12T14:54:32Z Akigka 183 /* Málaættir */ 1971757 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] bzvbnd7ot4do16671lc6ya7hiyji5vk 1971761 1971757 2026-07-12T15:34:08Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1971761 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál sem börn, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] á fullorðinsaldri. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] jjiz0n7lre1jxy1cgekzpujl734fq2u 1971762 1971761 2026-07-12T16:05:40Z Akigka 183 /* Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun */ 1971762 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] hzs6cp41llveqbesmh89fedznrorhws 1971763 1971762 2026-07-12T16:08:31Z Akigka 183 /* Fjölbreytileiki */ 1971763 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] hqekbz3gv8b1vese54bz7sy2yr7r3gs 1971764 1971763 2026-07-12T16:08:47Z Akigka 183 /* Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun */ 1971764 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] ei9bv1bovyg6m9m4pnmhdvnofvd23yk 1971765 1971764 2026-07-12T16:18:54Z Akigka 183 /* Fjölbreytileiki */ 1971765 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 2fkejqi3y7mcxcqa0rnw8xzozu2p78m 1971766 1971765 2026-07-12T16:19:21Z Akigka 183 1971766 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 3xza66qyht04qfs3pf4228xxwjcal63 1971767 1971766 2026-07-12T16:28:06Z Akigka 183 1971767 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] f5pw7j9yeotmlbq61gzvpzjxo19lh9x 1971768 1971767 2026-07-12T16:32:57Z Akigka 183 1971768 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 39ke16vu87flcy3lpq97kkoe4aa28p4 1971769 1971768 2026-07-12T16:34:37Z Akigka 183 1971769 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011}}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] ps17of5fgf5jveqhup71cowe518yyr7 1971770 1971769 2026-07-12T16:36:02Z Akigka 183 1971770 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011}}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>{{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite book|author=Tomasello, Michael|year=1996|chapter=The Cultural Roots of Language|editor1)=B. Velichkovsky|editor2=D. Rumbaugh|title=Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language|publisher=Psychology Press|pages=275–308|isbn=978-0-8058-2118-5}}</ref><ref name="Hauser 2002">{{cite journal|author1=Hauser, Marc D.|author2=Chomsky, Noam|author3=Fitch, W. Tecumseh|year=2002|title=The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?|journal=Science|volume=298|number=5598|pages=1569–79|doi=10.1126/science.298.5598.1569}}</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins.<ref>{{cite book|author=Steven Mithen|title=The language puzzle: How we talked our way out of the stone age|year=2025|publisher=Profile Books}}</ref> Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um 4-6 ára aldur.<ref>{{vísindavefurinn|3496|Hvernig læra börn tungumálið?|höfundur=Sigríður Sigurjónsdóttir|dags=12.6.2003}}</ref><ref> {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=17.2.2009}}</ref> Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum; greinast sundur, falla saman, og deyja út. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Fjölbreytileiki == {| class="wikitable" style="width: 200px; float: right; margin:10px" |- ! Tungumál !! Málhafar<br />(milljónir)<ref>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/|title=What are the top 200 most spoken languages?|website=Ethnologue|access-date=12.7.2026}}</ref> |- |[[Enska]]||1500 |- |[[Mandarín]]||1200 |- |[[Hindí]]||611,2 |- |[[Spænska]]||561,3 |- |[[Arabíska]]||334,9 |- |[[Franska]]||333,5 |- |[[Bengalska]]||274,4 |- |[[Portúgalska]]||269,4 |- |[[Indónesíska]]||254,8 |- |[[Úrdú]]||246 |} Árið 2026 áætlaði tímaritið ''Ethnologue'' að 7.170 tungumál væru töluð í heiminum.<ref>{{Cite web |title=How many languages are there in the world? |url=https://www.ethnologue.com/insights/how-many-languages/ |url-status=live |archive-url= |archive-date= |access-date=24 February 2026 |website=Ethnologue |publisher=SIL |language=en-US}}</ref> Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og eru töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Aðeins 6% þessara tungumála hafa yfir milljón málhafa og samanlagt eru þessi 6% móðurmál 94% mannkyns, meðan aðeins 6% mannkyns tala hin 94% tungumála heimsins. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Stundum er sagt að eitt tungumál deyi út á hverjum degi.<ref>{{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?|höfundur=Guðrún Kvaran|dags=24.4.2001}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> === Málaættir === [[File:Primary Human Language Families Map.png|upright=1.5|thumb|Kort sem sýnir útbreiðslu helstu málaætta heims.]] Hægt er að flokka tungumál heimsins í [[málaætt]]ir út frá sameiginlegum uppruna. Til eru þúsundir slíkra málaætta, þótt hugsanlega sé hægt að hópa nokkrar þeirra saman eftir því sem rannsóknum á málsögu þeirra vindur fram. Auk þess eru til tugir [[stakmál]]a, þar sem ekki er hægt að sýna fram á skyldleika við neitt annað mál. Dæmi um slík stakmál eru [[baskneska]] í Evrópu, [[zuníska]] í Nýju-Mexíkó, [[purépecha-mál]] í Mexíkó, [[aínúmál]] í Japan, [[burúsjaskí]] í Pakistan, og mörg fleiri.<ref name="katzner">{{cite book|author=Katzner, Kenneth|year=1999|title=The Languages of the World|location=New York|publisher=Routledge}}</ref> Sú málaætt sem hefur flesta málhafa í dag eru [[indóevrópsk tungumál]] sem 46% mannkyns tala.<ref name="lewis">{{cite report|author=Lewis, M. Paul, ed.|year=2009|title=Ethnologue: Languages of the World|edition=16|location=Dallas, Texas|website=SIL International|url=http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-url=https://web.archive.org/web/20120404174730/http://www.ethnologue.com/ethno_docs/distribution.asp?by=size|archive-date=4. apríl 2012|access-date=25. ágúst 2012}}</ref> Henni tilheyra meðal annars [[enska]], [[spænska]], [[franska]], [[þýska]], [[rússneska]] og [[hindí]]/[[úrdú]]. Talið er að indóevrópsk tungumál hafi breiðst út, fyrst með [[fólksflutningar Indóevrópumanna|fólksflutningum Indóevrópumanna]] einhvern tíma milli 8000 og 1500 [[f.o.t.]], og síðan með [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuríkja sem gerðu indóevrópsk mál að stjórnsýslu- og menntamálum í [[Ameríka|Ameríku]] og stórum hluta [[Afríka|Afríku]]. Um 20% mannkyns tala [[sínó-tíbesk mál]] sem eru útbreidd í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]].<ref name="lewis" /> Þeirra á meðal eru [[hakka]], [[mandarín]], [[kantónska]] og mörg fleiri.<ref name="encyclopedia">{{cite book|editor1=Brown, Keith|editor2=Ogilvie, Sarah|year=2008|title=Concise Encyclopedia of Languages of the World|publisher=Elsevier Science|isbn=978-0-08-087774-7}}</ref> Í Afríku eru margar málaættir og þar af eru [[níger-kongómál]] flest. Þeim tilheyra meðal annars [[svahílí]], [[sjónamál]] og [[jórúbamál]]. Níger-kongómál eru töluð af 6,9% mannkyns.<ref name="lewis" /> Svipaður fjöldi talar [[afró-asísk mál]] sem telja hin útbreiddu [[semísk mál|semísku mál]]. Þeirra á meðal eru [[arabíska]], [[hebreska]], [[berbamál]] og [[haúsamál]].<ref name="encyclopedia" /> Um 5,5% íbúa jarðar tala [[ástrónesísk mál]] sem eru útbreidd við [[Indlandshaf]] og [[Kyrrahaf]], allt frá [[Madagaskar]] til [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]].<ref name="lewis" /> Meðal þeirra eru [[malagasíska]], [[malasíska]], [[indónesíska]], [[tagalog]], [[maoríska]], [[samóska]] og mörg frumbyggjamál í [[Indónesía|Indónesíu]] og [[Taívan]]. Talið er að ástrónesísk mál séu upprunnin á Taívan um 3000 f.o.t. og hafi breiðst þaðan út um Eyjaálfu með siglingum Ástrónesa þangað. Aðrar stórar málaættir í Asíu eru [[dravidísk mál]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] (meðal annars [[kannada]], [[tamílska]] og [[telúgú]]), [[tyrkísk mál]] frá [[Mið-Asía|Mið-Asíu]] (meðal annars [[tyrkneska]]), og [[kra-daímál]] í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] (meðal annars [[taílenska]]).<ref name="encyclopedia" /> Í þeim heimshlutum þar sem málfjölbreytni er hvað mest, eins og í Ameríku, [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]], [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] og Suður-Asíu, eru hundruð lítilla málaætta. Þessi litlu tungumál mynda megnið af þekktum tungumálum heims, þótt aðeins lítill hluti jarðarbúa tali þau. Stærstu málaættirnar í Ameríku eru [[quechua-mál]], [[aravakíska]] og [[tupi-gvaranímál]] í Suður-Ameríku; [[uto-astekamál]], [[otomangvemál]] og [[majamál]] í Mið-Ameríku; og [[na-denemál]], [[írókamál]] og [[alkonkvísk mál]] í Norður-Ameríku. Nyrst í Norður-Ameríku eru [[eskaleútmál]] útbreidd við strönd Norður-Íshafsins. Í [[Ástralía|Ástralíu]] tilheyra flest frumbyggjamál [[pama-nyunga-mál]]um, meðan á Nýju-Gíneu er mikill fjöldi stakmála og lítilla málaætta, auk nokkurra ástralskra mála.<ref name="katzner" /> Á Papúu Nýju-Gíneu er að finna bæði flest tungumál í einu landi, um 830 mál eða 12% allra tungumála heims, og flestar málaættir (6% af málaættum heims).<ref>{{cite journal|author=Briand, Frederic|year=February 2013|title=Silent Plains … the Fading Sounds of Native Languages|journal=National Geographic|url=https://www.researchgate.net/publication/235742552}}</ref> ==Félagslegt samhengi notkunar og tileinkun== [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungumálum.]] Menn geta lært hvaða tungumál sem er á barnsaldri, en aðeins ef þeir alast upp í umhverfi þar sem tungumál er notað af öðrum. Tungumálið er þannig háð [[málsamfélag]]i þar sem börn [[máltaka|tileinka sér mál]] frá eldri einstaklingum og jafningjum, og kenna síðan sínum börnum málið. Tungumál eru notuð í [[samskipti|samskiptum]] og til að fást við alls kyns félagsleg viðfangsefni. Margs konar málnotkun er sérstaklega aðlöguð að tilteknum viðfangsefnum.<ref name="Myths">{{cite journal|author1=Evans, Nicholas|author2=Levinson, Stephen C.|year=2009|title=The myth of language universals: Language diversity and its importance for cognitive science|journal=Behavioral and Brain Sciences|volume=32|number=5|pages=429–492|doi=10.1017/s0140525x0999094x}}</ref> Vegna þess hvernig tungumálið berst milli kynslóða og innan samfélaga, tekur það stöðugum breytingum, breytist í ný tungumál eða tekur við áhrifum frá öðrum tungumálum sem það er í snertingu við. Þetta ferli líkist [[þróun]] lífvera, þar sem fjölgun með breytingum leiðir til myndunar [[þróunartré]]s.<ref>{{cite book|author=Campbell, Lyle|year=2004|title=Historical Linguistics: an Introduction|edition=2|location=Edinburgh and Cambridge, MA|publisher=Edinburgh University Press and MIT Press}}</ref> Tungumál eru samt ólík lífverum að því leyti að þau taka auðveldlega upp þætti úr öðrum tungumálum með [[máldreifing (málvísindi)|máldreifingu]], þar sem málhafar ólíkra tungumála mætast. Menn tala líka oft fleiri en eitt tungumál, ýmist með því að tileinka sér fleiri tungumál í barnæsku, eða með því að [[tungumálanám|læra nýtt tungumál]] síðar á ævinni. Aukin snerting tungumála í hnattrænum heimi samtímans getur leitt til þess að lítil tungumál lendi í [[tungumál í útrýmingarhættu|útrýmingarhættu]] þegar málhafar tileinka sér önnur mál sem gefa þeim tækifæri til þátttöku í stærra málsamfélagi.<ref name="Handbook">{{cite book|author1=Austin, Peter K|author2=Sallabank, Julia|year=2011|chapter=Introduction|editor1=Austin, Peter K|editor2=Sallabank, Julia|title=Cambridge Handbook of Endangered Languages|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88215-6}}</ref> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * [[Tilbúið tungumál]] == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] klursycm6ms4o1q7479rnn307wyllhs Frumefni 0 5996 1971777 1961334 2026-07-12T17:13:34Z Akigka 183 1971777 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Periodic_table.svg|thumb|Í lotukerfinu er frumefnunum skipað eftir sætistölu.]] '''Frumefni''' er [[efni]] sem ekki er hægt að skipta í smærri einingar með [[efnahvarf|efnahvörfum]]. Grunneining frumefnis er [[frumeind]]in (atóm) og eru allar frumeindir frumefnis með sömu [[sætistala|sætistölu]] (fjölda [[róteind]]a í [[atómkjarni|kjarna]]), en geta haft mismunandi fjölda [[nifteind]]a og kallast þá [[samsæta|samsætur]]. Frumefnið [[súrefni]] hefur til dæmis sætistöluna 8, sem merkir að það hefur 8 róteindir í kjarna frumeinda sinna. Tvær eða fleiri frumeindir geta myndað [[sameind]]. [[Efnasamband|Efnasambönd]] eru sameindir gerðar úr ólíkum frumefnum. [[Efnablanda|Efnablöndur]] innihalda ólík frumefni, en ekki endilega sem sameindir. Frumefni geta breyst í önnur frumefni með [[kjarnahvarf|kjarnahvörfum]]. Nær allt [[þungeindaefni]] í [[alheimur|alheiminum]] er gert úr frumeindum ([[nifteindastjarna|nifteindastjörnur]] eru dæmi um undantekningu). Þegar frumefnin taka þátt í efnahvarfi mynda frumeindir þeirra nýtt efni sem haldið er saman með [[efnatengi|efnatengjum]]. Fá frumefni (til dæmis [[gull]] og [[silfur]]) finnast í náttúrunni sem hreinar steindir. Nær öll frumefni koma fyrir sem sameindir eða efnablöndur. [[Loft]] er þannig blanda súrefnis og [[köfnunarefni]]s, sem inniheldur auk þess fleiri efni, eins og [[koltvísýringur|koltvísýring]] og [[vatn]], auk [[argon]]s sem er [[eðallofttegund]] og binst því ekki við önnur efni. Mörg frumefni, eins og [[kolefni]], gull, [[brennisteinn]] og [[kopar]], hafa verið þekkt frá [[fornöld]], þótt þá væri ekki vitað að þau væru frumefni. Tilraunir til að flokka ólík efni leiddu til [[frumefnin fimm|frumefnanna fimm]] (eldur, jörð, vatn, loft og [[eter]]) innan [[gullgerðarlist]]ar og fleiri fræðigreina. Nútímaskilningur á frumefnunum kom til sögunnar með [[lotukerfið|lotukerfi]] [[Dmítríj Mendelejev]]s sem gaf það fyrst út árið 1869. Þar er frumefnum raðað eftir sætistölu í raðir ([[lota (lotukerfið)|lotur]]) og dálka ([[efnaflokkur|flokka]]). Efni í sama flokki hafa svipaða (lotubundna) eiginleika. Með lotukerfinu gátu efnafræðingar getið sér til um eiginleika efna, spáð fyrir um efni sem átti eftir að uppgötva og sagt til um þátttöku þeirra í efnahvörfum. Í nóvember 2016 gáfu [[Alþjóðasamtök um hreina og hagnýta efnafræði]] út að þau viðurkenndu 118 frumefni. Þar af koma 94 fyrir náttúrulega, en hin 24 eru [[tilbúið efni|tilbúin efni]] sem búin eru til með kjarnahvörfum á rannsóknarstofum. Fyrir utan óstöðug [[geislavirkni|geislavirk]] efni, er hægt að nálgast flest náttúrulegu frumefnin á [[jörðin]]ni í mismiklu magni. Algengustu frumefnin í alheiminum eru [[vetni]], [[helín]], súrefni, kolefni, [[neon]], [[járn]], [[nitur]], [[kísill]], [[magnesín]] og brennisteinn.<ref>{{Vísindavefurinn|30809|Hver eru algengustu frumefnin í heiminum?|höfundur=Eyþór Máni Steinarsson, Nói Tumas Ólafsson, Tómas Helgi Kristjánsson|dags=10.6.2011}}</ref> Nöfn sumra frumefna eru þekkt frá fornöld, meðan önnur fengu nöfn þegar þau voru uppgötvuð á 19. og 20. öld. Slík frumefni eru oft nefnd eftir frægum vísindamönnum, stöðum þar sem þau fundust, bergtegundum, eða eiginleikum.<ref>{{cite journal|author=NN|url=http://www.timarit.is/?issueID=418800&pageSelected=12&lang=0|title=Nöfn frumefnanna|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=1961|volume=36|number=15|pages=241-243}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tengt efni == * [[Listi yfir frumefni]] == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Frumefni| ]] 59x6dwjolrtka008102c8j5xmjhobs0 EVE Online 0 10462 1971780 1702264 2026-07-12T18:08:56Z Alvaldi 71791 Sniðbox 1971780 wikitext text/x-wiki {{Tölvuleikur | nafn = EVE Online | mynd = EVE online logo.svg | myndastærð = 200px | myndatexti = | framleiðandi = [[CCP|CCP Games]] | útgefandi = | sería = | dagur = | útgáfudagur = {{ubl|'''Windows''':|[[6. maí]] [[2003]]| '''macOS''':|[[6. nóvember]] [[2007]]}} | tegund = Geimorrustuleikur<br>[[MMORPG]] | aldurstakmark = | leikjatölva = | leikjavél = [[Carbon Game Engine|Carbon]] | spilunarmöguleikar = Fjölspilun á netinu | tungumál = Helstu tungumál í heiminum | hönnuðir = Andie Nordgren | vefsíða = [https://eveonline.com eveonline.com] }} '''EVE Online''' er [[Ísland|íslenskur]] [[fjölnotendanetspunaleikur]], þróaður og rekinn af fyrirtækinu [[CCP]]. == Kynþættir == [[Mynd:EVE Online - Caldari Freighters.jpg|thumb|Úr tölvuleiknum Eve Online]] Það eru fimm [[kynþáttur|kynþættir]] í EVE Online. === Amarr === [[Amarr]] eru útbreiddasti kynþátturinn af öllum, réttara sagt ráða þeir yfir 40% af virkum [[sólkerfi|sólkerfum]]. [[Stórveldi]]nu er stjórnað af einum höfuðpaur og fimm undirstjórnendum, þessir fimm stjórna undir nafni höfuðpaursins þarsem hann nær ekki að vera á öllum stöðum á sama tíma. === Minmatar === [[Minmatar]] voru eitt sinn [[þræll|þrælar]] Amarr veldisins, Amarr notuðu sérstakar [[ígræðsla|ígræðslur]] sem stjórnuðu [[heilastarfsemi]] Minmatar kynþáttsins. Eftir þó nokkur ár í þrælkun bráust út stríð og hefur Minmatar náð að frelsa sig og sína að mestu og eru nú með hæsta fjölda af sínu kyni af öllum fjórum. Stjórn Minmatar veldisins er á víð og dreif og eru flestir í litlum glæpasamtökum sem hefna sín á Amarr-þjóðinni. === Caldari === [[Caldari]] er [[samfélag]] byggt upp af úrvals viðskipta- og stríðsmönnum, Caldari-kynþátturinn samanstendur af mörgum risastórum [[fyrirtæki|fyrirtækjum]] og mörgþúsund minni. Caldari þjóðin er vön stríði og þekkt fyrir sína hæfileika til að lifa af. [[markaður|Markaðnum]] er að stórum hluta stjórnað af Caldari og hafa nokkur fyrirtæki horfið sporlaust sem þeim leist ekki vel á Stjórn Caldari ríkisins er byggð upp af hinum fyrrnefndu risa fyrirtækjum þarsem stjórnendur þeirra ráða öllu. === Gallente === Gallente er þjóð byggð upp á draumum og hafa margir ræst, þjóðin er vel þekkt fyrir list sína í að smíða skip sem líta býsna vel út og sum hafa jafnvel betri tækni en hjá öðrum. Caldari-þjóðin átti eitt sinn fast sæti í stjórn Gallente en var hrakin í burtu og Gallente urðu sjálfstæð þjóð. Stjórn Gallente byggist upp af nokkrum risafyrirtækjum og nokkrum smáum. === Jove === Jove er eini kynþátturinn sem leikmenn geta ekki valið að spila, Jove eru tæknilega langlengst komnir af öllum kynþáttum í Eve en eru jafnframt fámennastir. Jove hafa í gegnum tíðina breytt erfðamengi sínu gríðalega svo að þeir teljast varla mennskir en sem aukaverkun herjar á þá banvænn sjúkdómur sem hindar fjölgun þeirra. == Tenglar == {{commons|Category:EVE Online}} * [http://www.eve.is Opinber síða EVE-leiksins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218011518/http://eve.is/ |date=2009-02-18 }} * [http://trial.eveonline.com 14 daga prufuáskrift] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150907174402/http://trial.eveonline.com/ |date=2015-09-07 }} {{Tölvuleikjagátt}} [[Flokkur:Tölvuleikir frá 2003]] [[Flokkur:Fjölnotendanetspunaleikir]] [[Flokkur:Vísindaskáldsöguleikir]] [[Flokkur:Windows-leikir]] [[Flokkur:Íslenskir tölvuleikir]] molpmq3cxqqk09bddk9o5xv0cmnsl8a Barein 0 10831 1971794 1957918 2026-07-12T21:07:06Z Akigka 183 1971794 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Konungsríkið Barein | nafn_á_frummáli = مملكة البحرين <br />Mamlakat al Bahrayn | fáni = Flag of Bahrain.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Bahrain.svg | nafn_í_eignarfalli = Barein | þjóðsöngur = [[Baḥraynunā]] | staðsetningarkort = Bahrain_on_the_globe_(Afro-Eurasia_centered).svg | höfuðborg = [[Manama]] | tungumál = [[arabíska]] | stjórnarfar = [[Konungsríki]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Barein|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Krónprins Barein|Krónprins]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Barein|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga2 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | nafn_leiðtoga3 = [[Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[15. ágúst]] [[1971]] | flatarmál = 787 | stærðarsæti = 173 | hlutfall_vatns = 0 | mannfjöldasæti = 149 | fólksfjöldi = 1.463.265 | íbúar_á_ferkílómetra = 1.864 | mannfjöldaár = 2021 | VLF_ár = 2026 | VLF_sæti = 98 | VLF = 118,060 | VLF_á_mann = 71.460 | VLF_á_mann_sæti = 23 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.899 | VÞL_sæti = 38 | gjaldmiðill = [[bareinskur dínar]] (BHD) | tímabelti = [[UTC+3]] | tld = bh | símakóði = 973 }} '''Barein''' ([[arabíska]]: البحرين‎ ''al-Baḥrayn''), formlega '''Konungsríkið Barein''' (arabíska: مملكة البحرين‎ ''Mamlakat al-Baḥrayn''), er [[eyríki]] í [[Persaflói|Persaflóa]] úti fyrir [[strönd]] [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]] í vestri og [[Katar]] í suðri. Barein er lítill eyjaklasi með 51 náttúrulegri og 33 manngerðum eyjum, þar sem stærsta eyjan, Barein, nær yfir 83% af landi ríkisins. Landið tengist Sádi-Arabíu með vegbrú, [[Fahd-vegtengingin|Fahd-vegtengingunni]], og í bígerð er að byggja brú til Katar einnig. Meira en helmingur af 1,5 milljón íbúum landsins eru ekki bareinskir að uppruna. Landið er aðeins 780 ferkílómetrar að stærð og er því þriðja minnsta land Asíu, á eftir [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]] og [[Singapúr]]. [[Manama]] er bæði höfuðborg landsins og stærsta borgin. Talið er að Barein hafi verið miðstöð [[Dilmun|Dilmunmenningarinnar]] í fornöld.<ref name=":1">[http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm Oman: The Lost Land] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141006085542/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/198303/oman-the.lost.land.htm |date=6. október 2014 }}. Saudi Aramco World. Sótt 7. nóvember 2016.</ref> Síðar varð það hluti af ríkjum [[Parþar|Parþa]] og [[Sassanídar|Sassanída]]. Barein var lengi frægt fyrir [[perluveiði]]. Landið var eitt það fyrsta sem snerist til Íslam árið [[628]], þegar [[Múhameð spámaður]] var enn á lífi. Eftir að hafa verið undir [[Arabar|arabískum]] yfirráðum um langt skeið lögðu [[Portúgal|Portúgalar]] það undir sig árið [[1521]] en þeir voru reknir burt af [[Abbas mikli|Abbas mikla]] sem lagði landið undir veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] árið [[1602]]. Árið [[1783]] lagði [[Bani Utbah]]-ættbálkurinn eyjuna undir sig og síðan þá hefur [[Al Khalifa-fjölskyldan]] ríkt þar. Seint á [[19. öld]] varð landið [[Bretland|breskt]] verndarsvæði. Í kjölfar þess að Bretar drógu sig út úr heimshlutanum seint á [[1961-1970|7. áratug 20. aldar]] lýsti Barein yfir sjálfstæði árið [[1971]]. Landið var formlega lýst [[konungsríki]] árið [[2002]] en var áður [[emír]]sdæmi (furstadæmi). Frá [[2011]] til [[2013]] stóð þar uppreisn meirihluta [[Sjía|sjíamúslima]] gegn stjórninni sem hófst eftir [[Arabíska vorið]].<ref>{{cite news|url=https://www.cnn.com/2012/10/31/world/meast/bahrain-amnesty-protests/index.html|title=Bahrain says ban on protests in response to rising violence|date=1. nóvember 2012|access-date=16 November 2012|publisher=CNN}}</ref> Al Khalifa-fjölskyldan hefur verið sökuð um [[mannréttindi í Barein|mannréttindabrot]] og ofbeldi gegn stjórnarandstæðingum. <ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2017/jul/17/bahrain-accused-sport-whitewash-history-torture-human-rights-abuses|title=How Bahrain uses sport to whitewash a legacy of torture and human rights abuses &#124; David Conn &#124; Sport|newspaper=The Guardian|access-date=19. júlí 2018}}</ref> Barein var fyrsta landið [[Arabia|Arabíumegin]] við Persaflóa þar sem [[Jarðolía|olíulindir]] uppgötvuðust árið [[1932]].<ref>{{Cite news|title=Bahrain: Reform-Promise and Reality|url=http://www.jepeterson.net/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/Peterson_Bahrain_Reforms.pdf|publisher=J.E. Peterson|page=157}}</ref> Frá síðari hluta 20. aldar hefur efnahagur landsins byggst á fleiri þáttum, einkum [[banki|banka-]] og [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]],<ref name="EDB">{{cite web|title=Bahrain's economy praised for diversity and sustainability|url=http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-url=https://web.archive.org/web/20101228154653/http://www.bahrainedb.com/EDBInBahrain.aspx?id=2134|archive-date=28. desember 2010|publisher=Bahrain Economic Development Board|access-date=24. júní 2012}}</ref> en [[eldsneyti|eldsneytisútflutningur]] er enn helsti útflutningsvegur landsins og stendur undir 11% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]]. Helstu vandamál landsins stafa af minnkandi olíu- og vatnsbirgðum og [[atvinnuleysi]] ungs fólks. [[Alþjóðabankinn]] skilgreinir Barein sem [[hátekjuland]] og það situr hátt á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Barein er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[Arababandalagið|Arababandalaginu]], [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]] og [[Persaflóasamstarfsráðið|Persaflóasamstarfsráðinu]]. ==Landfræði== [[File:Colours of the Persian Gulf ESA353290.jpg|thumb|Gervihnattamynd af Barein og austurströnd Sádi-Arabíu árið 2016.]] Barein er flatlendur og þurr [[eyjaklasi]] í Persaflóa. Lág eyðimerkurslétta hækkar örlítið að lágum bakka í miðjunni þar sem hæsti punktur landsins er [[Reykfjall]] (Jabal ad Dukan) 134 metrar á hæð.<ref>{{cite web|title=Bahrain Geography and Population|url=http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm|access-date=29. júní 2012|publisher=countrystudies.us|archive-date=23. september 2006|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20060923065706/http://countrystudies.us/persian-gulf-states/34.htm}}</ref> Barein var áður 665 ferkílómetrar að stærð, en vegna endurheimtar lands er það nú 780 ferkílómetrar.<ref name= Britannica>{{cite web|title=Bahrain|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/49072/Bahrain|publisher=Britannica Online Encyclopedia|access-date=29. júní 2012}}</ref> Barein er oft sagt vera eyjaklasi 33 eyja,<ref>{{cite report |title=Kingdom of Bahrain National Report |publisher=[[International Hydrographic Organization]] |year=2013 |url=http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |access-date=11. júní 2013 |page=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010140839/http://www.iho.int/mtg_docs/rhc/RSAHC/RSAHC5/RSAHC%205-7.1%20-%20Bahrain%20National%20Report.pdf |archive-date=10. október 2017 |url-status=dead }}</ref> en vegna endurheimtar lands taldi það 84 eyjar árið 2008.<ref>{{cite book| title=تاريخ البحرين الحديث (1500–2002) |trans-title=Modern History of Bahrain (1500–2002) | isbn=978-99901-06-75-6 |year=2009 |last1=Abdulla |first1=Mohammed Ahmed |last2=Zain al-'Abdeen |first2=Bashir |location=Bahrain |publisher=Historical Studies Centre, [[Bareinháskóli]] |pages=26, 29, 59}}</ref> Barein á engin landamæri að öðru landi, en er með 161 km langa strandlengju og gerir tilkall til bæði 12 mílna landhelgi og 24 mílna aðliggjandi lögsögu. Stærstu eyjar eyjaklasans eru [[Bareineyja]], [[Hawar-eyjar]], [[Muharraq-eyja]], [[Umm an Nasan]] og [[Sitra]]. Loftslag í Barein einkennist af mildum vetrum og heitum, rökum sumrum. Helstu náttúruauðlindir eru miklar olíulindir, jarðgaslindir og fiskimið undan ströndum landsins. Ræktarland er aðeins 2,82% af þurrlendinu.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html |title=CIA World Factbook, "Bahrain" |publisher=Cia.gov |access-date=25. janúar 2011| archive-url= https://web.archive.org/web/20101229005328/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ba.html| archive-date= 29. desember 2010 | url-status=live}}</ref> ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== Fyrsta [[sveitarfélag]]ið í Barein var [[Manama]] sem var stofnað í júlí 1919.<ref name=MMAUP>{{cite web|title=History of Municipalities |url=http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |publisher=Ministry of Municipalities Affairs and Urban Planning – Kingdom of Bahrain |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213042316/http://websrv.municipality.gov.bh/mun/pages/History_en.jsp |archive-date=13. desember 2012 }}</ref> Sveitarstjórnarmenn voru kosnir árlega. Sveitarfélagið var sagt vera það fyrsta í Arabaheiminum.<ref name=MMAUP/> Sveitarfélagið bar ábyrgð á hreinsun gatna og leigu húsnæðis. Árið 1929 hóf það vegagerð auk þess að opna markaði og sláturhús.<ref name=MMAUP/> Árið 1958 hóf sveitarfélagið hreinsun vatns.<ref name=MMAUP/> Árið 1960 voru fjögur sveitarfélög í Barein: ''Manama'', ''Hidd'', ''Al Muharraq'' og ''Riffa''.<ref name=Statoids>{{cite web|title=Governorates of Bahrain|url=https://www.statoids.com/ubh.html|publisher=Statoids|access-date=5. júlí 2012}}</ref> Á næstu 30 árum var þessum 4 sveitarfélögum skipt í 12 sveitarfélög eftir því sem bæir eins og [[Hamad-bær]] og [[Isa-bær]] uxu.<ref name=Statoids/> Þessum sveitarfélögum var stýrt af sveitarstjórnarráði í Manama og fulltrúar þess voru skipaðir af konungi.<ref>{{cite web|title=Bahrain Government |url=http://www.un.int/bahrain/government.html |publisher=Permanent Mission of the Kingdom of Bahrain to the United Nations |access-date=5. júlí 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603152143/http://www.un.int/bahrain/government.html |archive-date=3. júní 2012 }}</ref> Fyrstu sveitarstjórnarkosningarnar í Barein eftir að landið fékk sjálfstæði 1971, voru haldnar 2002.<ref>{{cite web|title=Three Polls, Three Different Approaches |url=http://www.theestimate.com/public/051702.html |publisher=The Estimate |access-date=5 July 2012 |date=17. maí 2002 |archive-date=17. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130117000004/http://www.theestimate.com/public/051702.html |url-status=live }}</ref> Þær síðustu voru haldnar 2010. Sveitarfélögin voru: {| class="wikitable" |- ! Kort !! Fyrrum sveitarfélög |- | rowspan="12" | [[File:Bahrain municipalities numbered.png|200px]] || '''1.''' [[Al Hidd]] |- | | '''2.''' [[Manama]] |- | | '''3.''' [[Vesturhérað (Barein)]] |- | | '''4.''' [[Miðhérað (Barein)]] |- | | '''5.''' [[Norðurhérað (Barein)]] |- | | '''6.''' [[Muharraq]] |- | | '''7.''' [[Rifa og Suðurhérað]] |- | | '''8.''' [[Jidd Haffs]] |- | | '''9.''' [[Hamad-bær]] (ekki sýndur) |- | | '''10.''' [[Isa-bær]] |- | | '''11.''' [[Hawar-eyjar]] |- | | '''12.''' [[Sitra]] |} Eftir 3. júlí 2002 var Barein skipt í fimm landstjóraumdæmi sem hvert heyrði undir [[landstjóri|landstjóra]].<ref>{{cite web|title=Decree No.17 for 2002 |url=http://www.capital.gov.bh/pages/pdf/govlawe.pdf |publisher=Capital Governorate |access-date=24. júní 2012 |archive-date=8. janúar 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130108030817/http://www.capital.gov.bh/pages/pdf/govlawe.pdf |url-status=live }}</ref> Landstjóraumdæmin voru: {| class="wikitable" |- ! Kort !! Fyrrum landstjóraumdæmi |- | rowspan="5" | [[File:Governorates of Bahrain.svg|256px]] || '''1.''' [[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]] |- | | '''2.''' [[Miðumdæmi (Barein)]] |- | | '''3.''' [[Muharraq-umdæmi]] |- | | '''4.''' [[Norðurumdæmi (Barein)]] |- | | '''5.''' [[Suðurumdæmi (Barein)]] |} {{clear}} Miðumdæmið var lagt niður í september 2014 og landsvæðinu skipt milli Norðurumdæmis, Suðurumdæmis og Höfuðborgarumdæmis.<ref>{{cite web|url= http://www.gulf-daily-news.com/NewsDetails.aspx?storyid=386389|work= Gulf Daily News|title= Central Governorate dissolved|access-date= 2020-12-27|archive-date= 2017-10-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20171010152732/http://archives.gdnonline.com/NewsDetails.aspx?date=04%2F07%2F2015&storyid=386389|url-status= dead}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Kort !! Núverandi landstjóraumdæmi |- | rowspan="4" | [[File:New Governorates of Bahrain 2014.svg|256px]] || <span style="background:yellow"> 1</span> – '''[[Höfuðborgarumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:#F0DC82"> 2</span> – '''[[Muharraq-umdæmi]]''' |- | | <span style="background:#7bf;"> 3</span> – '''[[Norðurumdæmi (Barein)]]''' |- | | <span style="background:pink"> 4</span> – '''[[Suðurumdæmi (Barein)]]''' |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Arababandalagið}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Barein]] ia4iauo7lizy9lfvxch089l2ilw2ct2 Reiðhjól 0 11433 1971850 1961516 2026-07-13T08:44:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971850 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bicycle_diagram-is.svg|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir íslensk heiti á hlutum reiðhjóls.]] '''Reiðhjól''', oft einfaldlega kallað '''hjól''', er [[farartæki]] sem knúið er áfram af [[vöðvi|vöðvum]] hjólreiðamannsins. [[Hjólreiðar]] eru stundaðar sem [[samgöngur|ferðamáti]], sem [[íþrótt]], og til afþreyingar og útivistar. Reiðhjól komu fram á sjónarsviðið á fyrri hluta [[19. öldin|19. aldar]] og hafa síðan haft mikil áhrif á [[samfélag]]sþróun. Þau eru nú helsti samgöngumáti fólks í mörgum [[heimshluti|heimshlutum]], en þau eru líka notuð sem [[líkamsrækt]]artæki, sem [[leikfang|leikföng]], við [[lögregla|lögreglustörf]] og [[sendill|sendlastörf]] og í [[íþrótt]]akeppnum. Margar nýjungar í hönnun reiðhjóla hafa nýst við þróun annarra samgöngutækja (eins og [[bifreið]]a) til dæmis [[kúlulega]]n, uppblásin gúmmí[[dekk]], [[keðjuhjól]]ið og [[teinagjörð]]in. Þegar hjólað er á litlum hraða, til dæmis 1-15 km/klst, er reiðhjólið orkusnjallasta farartæki sem er almennt í boði. <ref>[http://www.jhu.edu/~gazette/1999/aug3099/30pedal.html "Johns Hopkins Gazette"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100201184425/http://www.jhu.edu/~gazette/1999/aug3099/30pedal.html |date=2010-02-01 }}, 30. ágúst 1999</ref><ref name="whitt">{{cite book| title = Bicycling Science| url = https://archive.org/details/bicyclingscience0000whit| edition = Second edition| author1=Whitt, Frank R.|author2=David G. Wilson| year = 1982| publisher = Massachusetts Institute of Technology | id = ISBN 0-262-23111-5 | pages = [https://archive.org/details/bicyclingscience0000whit/page/276 277]-300}}</ref> Samanburðarrannsóknir sem hafa fylgst með venjulegu fólki yfir áratugi og borið saman heilsufar og dánarlíkur hafa komist að þeirri niðurstöðu að þeir sem hjóla til samgangna lifa talsvert lengur. Dánarlíkur á tímabilinu voru 30% lægri hjá þeim sem hjóla en öðrum eftir að hafa leiðrétt fyrir ýmsar aðrar breytur svo sem aðra líkamsrækt, samfélagsstöðu, kyn og fleira. <ref>[http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/abstract/160/11/1621 "Archives of Internal Medicine"], [[2000]]</ref><ref name="Andersen">{{cite journal| title = All-Cause Mortality Associated With Physical Activity During Leisure Time, Work, Sports, and Cycling to Work| last = Andersen| first = Lars Bo| coauthors = Peter Schnohr, MD; Marianne Schroll, PhD, DMSc; Hans Ole Hein, MD| year = 2000| publisher = American Medical Association| id = ISSN 0003-9926 | pages = 1621-1628}}</ref> Ökutæki sem eru í grunninn hönnuð eins og reiðhjól en hafa [[rafmagnsvél|hjálparvél]] eru flokkuð sem tegund af reiðhjólum, kölluð ''pedelecs'' á ensku, en sú flokkun er háð nokkrum skilyrðum samkvæmt tilskipun ESB, 2002/24. Skilyrðin eru að vélin sé bara virk ef stigið er á fótstigin, hámarksafl vélar sé 250W, og ennfremur minnki aflið úr vélinni eftir því sem hraðinn eykst, uns vélin veitir enga aðstoð við 25 km hraða á klukkustund. [[Rafmagnsreiðhjól]] með vél sem ber reiðhjólið áfram án þess að stíga þurfi á fótstigin eru þá skilgreind sem létt [[bifhjól]]. ==Saga== [[Mynd:Velosiped.jpg|thumb|Hjól sem gekk undir nafninu ''velociped'' eða veltipétur á Íslandi (úr dönsku: ''veltepetter'').]] Fyrsta hjólið þar sem tveimur teinahjólum var raðað í eina grind var fundið upp af þýska fríherranum [[Karl Drais|Karli Drais]] sem fékk einkaleyfi á því árið [[1818]]. Það var ekki með fótstigi heldur knúið áfram með því að spyrna fótunum í jörðina. Hægt var að snúa fremra hjólinu með stýri. Drais kallaði hjólið „hlaupavél“ (''Laufmaschine''). Fyrsta fótstigna reiðhjólið kann að hafa verið smíðað af skoska járnsmiðnum [[Kirkpatrick MacMillan]] árið [[1839]], þótt það sé umdeilt. Á [[1861-1870|7. áratug 19. aldar]] bættu [[Pierre Michaux]] og [[Pierre Lallement]] við [[fótstig]]i sem fest var á [[sveif]]ar við framhjólið sem var stærra en afturhjólið ([[veltipétur]]). Fyrsta reiðhjólið með keðjudrifi á afturhjólinu kom á markað í [[Bretland]]i árið [[1885]]. Seint á 19. öld bættust síðan við nýjungar á borð við uppblásna [[hjólbarði|hjólbarða]] og [[fríhjól]]ið sem gerði það mögulegt að renna sér á hjólinu án þess að taka fæturna af fótstiginu, auk [[hjólabremsa|afturbremsunnar]]. Undir lok aldarinnar komu [[hjólagírar|gírahjól]] og handbremsur fram á sjónarsviðið. Um aldamótin [[1900]] voru mörg hjólreiðafélög starfrækt í Evrópu og Norður-Ameríku og hjólreiðar urðu vinsæl íþrótt auk þess sem reiðhjólið varð sífellt mikilvægara samgöngutæki eftir því sem [[vegur|vegir]] bötnuðu. Eins gíra hjól voru algengust á fyrri hluta [[20. öldin|20. aldar]] en um miðja öldina komu fram léttari þriggja gíra hjól með [[nafargír]]um. Slík hjól voru oft með [[dýnamór|dýnamóljósum]], [[glitauga|glitaugum]] og [[standari|standara]]. Um [[1970]] jukust vinsældir reiðhjóla sem samgöngutækis mikið, sérstaklega í kjölfar alþjóðlegu [[Olíukreppan 1973|olíukreppunnar]]. Snemma á [[1971-1980|8. áratugnum]] urðu [[BMX-hjól]] vinsæl meðal táninga í Bandaríkjunum. Reiðhjól úr [[ál]]blöndu urðu fyrst vinsæl um miðjan [[1981-1990|9. áratuginn]] og skömmu síðar komu reiðhjól með stell úr [[koltrefjar|koltrefjum]] á markað. Fyrsta fjallahjólið kom á markað árið [[1981]] og það var orðið mest selda reiðhjólategundin í Bandaríkjunum um aldamótin [[2000]]. === Saga reiðhjólsins á Íslandi === [[Knud Zimsen]] segir frá því í endurminningum sínum, að [[Guðbrandur Finnbogason]] verslunarstjóri hafi átt fyrsta reiðhjólið, sem kom til [[Ísland]]s. Það var árið [[1890]] <ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=30835 Hvenær var farið að nota reiðhjól á Íslandi?] Vísindavefurinn</ref>. Hjólagrindin var úr járni, en hjólin úr tré með járngjörðum. Ekkert drif var á því, og þess vegna ekki hægt að hjóla upp í móti. Þetta hjól er nú á [[Þjóðminjasafnið|Þjóðminjasafninu]]. [[Guðmundur Sveinbjörnsson]] átti annað hjól af svipaðri gerð. [[1892]]-[[1893]] bættust tvö önnur hjól við, átti Teitur Ingimundarson úrsmiður annað, en Elías Olsen bókhaldari hitt. Var framhjólið á því mjög stórt, en aftari hjólið sáralítið. Tók það hinum mjög fram, enda safnaðist fólk saman til að horfa á hann aka á því umhverfis [[Austurvöllur|Austurvöll]]. Þessi hjól voru kölluð ''veltipétur'' eða ''Velociped''. Og í blaðagrein einni ''hraðfóti''. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4363662 Reiðhjólið; grein í Fálkanum 1946]</ref> <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=956535 Aflfræði-nýjungar síðustu 10 árin; grein í Nýju öldinni 1899]</ref> Keppni í hjólreiðum var haldin á þjóðhátíð í Reykjavík 1898 og hjólað frá Melshúsi á [[Seltjarnarnes]]i að [[Bræðraborg]]. Þrír tóku þátt<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=274603&pageId=3945616 Þjóðminningarhátíðir. ''Ísafold'' 3/8 1898. s. 194.]</ref>. Upp úr aldamótunum 1900 fengust bresk ([[Humber (reiðhjól)|Humber]] m.m.), þýsk (Holsatia) og bandarísk (Laclede) reiðhjól í ýmsum verslunum og var talið að reiðhjól í Reykjavík skiptu hundruðum <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=275095&pageId=3947605 Reiðhjólin. ''Ísafold'' 14/7 1904. s. 187.]</ref>. Fyrstu sérverslanir og verkstæði fyrir reiðhjól á Íslandi urðu til á millistríðsárunum með stofnun [[Fálkinn (fyrirtæki)|Fálkans]] 1916, [[Örninn (fyrirtæki)|Arnarins]] 1925 og Óðins 1930. Fálkinn hóf sölu á reiðhjólum undir eigin merki 1916, en hjólin voru að mestu framleidd í Danmörku og samsett á Íslandi. Í [[Síðari heimsstyrjöld]] hóf Fálkinn eigin framleiðslu á reiðhjólum sem stóð fram á 6. áratug 20. aldar.<ref>{{Cite web |url=http://www.fjallahjolaklubburinn.is/pistlar-og-greinar/saga-reidhjolsins-a-islandi |title=Óskar Dýrmundur Ólafsson (2008). ''Reiðhjólið á Íslandi í 100 ár''. |access-date=2015-06-09 |archive-date=2015-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150507091433/http://www.fjallahjolaklubburinn.is/pistlar-og-greinar/saga-reidhjolsins-a-islandi |url-status=dead }}</ref> == Ýmsar hjólategundir == * [[Barnahjól]] ** [[Hlaupahjól]] ** [[Jafnvægishjól]] ** [[Sparkhjól]] * [[Blendingshjól]] ([[enska|e.]] ''hybrid'') * [[BMX-hjól]] * [[Borgarhjól]] * [[Einhjól]] * [[Ferðahjól]] * [[Fjallahjól]] ** [[Fulldempuðhjól]] (e. ''fully'') ** [[Hardtail hjól]] * [[Flutningahjól]] / [[burðarhjól]] / [[nytjahjól]] (e. ''cargo'') * [[Götuhjól]] * [[Hjóll]] / [[hjúphjól]]: hjól með ytra byrði (e. ''velomobile'') * [[Kvennahjól]] * [[Langferðahjól]] * [[Liggihjól]] * [[Malarhjól]] (e. ''gravel'') * [[Rafhjól]] / [[rafmagnshjól]] / [[rafdrifið hjól]] * [[Samanbrjótanleg hjól|Fellihjól]] (e. ''foldable'') * [[Tvímenningshjól]] (e. ''tandem'') * [[Veltipétur]] * [[Þríhjól]] (e. ''tricycle'') * [[Þríþrautarhjól]] (e. ''triathlon'') * [[Ævintýrahjól]] / [[utanvegarhjól]] == Tilvitnanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|reiðhjól}} {{commonscat|Bicycles}} * [http://www.fjallahjolaklubburinn.is Íslenski Fjallahjólaklúbburinn] * [http://www.hfr.is Hjólreiðafélag Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210302104312/http://hfr.is/ |date=2021-03-02 }} * [http://www.hjolamenn.is Hjólreiðafélagið Hjólamenn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191219162158/http://hjolamenn.is/ |date=2019-12-19 }} * [http://www.LHM.is Landssamtök Hjólreiðamanna] * [http://www.ecf.com European Cyclists' Federation] * [http://www.ecf.com/world-cycling-alliance/ Heimssamtök samgöngu- og ferðahjólreiða] * [http://velo.info Velo Info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080827170107/http://www.velo.info/ |date=2008-08-27 }} * [https://www.uci.ch Alþjóðakeppnishjólreiðasambandið] * [https://www.hjolafaerni.is Hjólafærni á Íslandi] {{stubbur|íþrótt|tækni}} [[Flokkur:Farartæki]] [[Flokkur:Reiðhjól| ]] [[Flokkur:Hjólreiðar]] qd9emusnn3fai2kcw4337ij5y5l149q 1516 0 12458 1971796 1905298 2026-07-12T21:17:44Z Berserkur 10188 1971796 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1513]]|[[1514]]|[[1515]]|[[1516]]|[[1517]]|[[1518]]|[[1519]]| [[1501–1510]]|[[1511–1520]]|[[1521–1530]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1516''' ('''MDXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Vigfús Erlendsson]] gegndi í raun lögmannsembætti um allt landið því að [[Jón Sigmundsson]], lögmaður norðan og vestan, hafði verið [[bannfæring|bannfærður]]. * [[Kristín Gottskálksdóttir]], dóttir [[Gottskálk Nikulásson|Gottskálks biskups Nikulássonar]], giftist Jóni Einarssyni sýslumanni á [[Geitaskarð]]i. ===Fædd=== ===Dáin=== * Árni Sveinbjarnarson, ábóti í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]]. == Erlendis == [[Mynd:Utopia.jpg|thumb|right|Mynd úr frumútgáfu ''[[Utopia|Utopiu]]'' eftir [[Thomas More]].]] * [[20. janúar]] - Juan Díaz de Solís sigldi fyrstur Evrópubúa upp [[Río de la Plata]] við nútíma Argentínu og Úrúgvæ. * [[Mars]] - [[Karl 5. keisari|Karl frá Ghent]] kjörinn eftirmaður [[Ferdinand 2. af Aragóníu|Ferdinands]] [[Spánn|Spánarkonungs]]. * [[23. apríl]] - [[Bæversku hreinleikalögin|Reinheitsgebot]], reglur um hreinleika [[Bjór (öl)|bjórs]], sett í [[Bæjaraland]]i. * [[8. maí]] - Í konungsríkinu Đại Việt, þar sem nú er Norður-Víetnam, var konungurinn Le Tuong Duc myrtur af lífvörðum sínum. Tólf ára frændi hans, Le Chieu Tong, var gerður að nýjum konungi af samsærismönnunum. * [[28. júlí]] - [[Selím 1.]] [[Tyrkjaveldi|Tyrkjasoldán]] sagði [[Mamelúkar|Mamelúkum]] í [[Egyptaland]]i stríð á hendur og réðst inn í [[Sýrland]]. * [[13. ágúst]] - [[Frans 1. Frakkakonungur]] viðurkenndi yfirráð [[Karl 5. keisari|Karl 5.]] á [[Napólí]] og Karl viðurkenndi yfirráð Frans yfir [[Mílanó]]. * [[4. desember]] - [[Heilaga rómverska keisaradæmið]] og [[Frakkland]] sömdu um frið í Brussel. * Desember - Bókin ''[[Utopia]]'' eftir [[Thomas More]] kom út í fyrsta sinn. * Forveri bresku póstþjónustunnar [[Royal Mail]], Master of the Posts var stofnuð. ===Fædd=== * [[1. janúar]] - [[Margrét Leijonhufvud]], drottning Svíþjóðar, kona [[Gústaf Vasa|Gústafs Vasa]] (d. [[1551]]). * [[18. febrúar]] - [[María 1. Englandsdrottning]] (Blóð-María) (d. [[1558]]). * [[2. mars]] - [[Konrad Gesner]], svissneskur náttúrufræðingur og bókasafnsfræðingur (d. [[1565]]). ===Dáin=== * [[23. janúar]] - [[Ferdinand 2. af Aragóníu]] (f. [[1452]]). * [[9. ágúst]] - [[Hieronymus Bosch]], [[Holland|hollenskur]] [[málari]]. [[Flokkur:1516]] [[Flokkur:1511-1520]] byo8kmtpd6iidrmk1x446l75o69yf9b 1971862 1971796 2026-07-13T11:43:16Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1971862 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1513]]|[[1514]]|[[1515]]|[[1516]]|[[1517]]|[[1518]]|[[1519]]| [[1501–1510]]|[[1511–1520]]|[[1521–1530]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1516''' ('''MDXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Vigfús Erlendsson]] gegndi í raun lögmannsembætti um allt landið því að [[Jón Sigmundsson]], lögmaður norðan og vestan, hafði verið [[bannfæring|bannfærður]]. * [[Kristín Gottskálksdóttir]], dóttir [[Gottskálk Nikulásson|Gottskálks biskups Nikulássonar]], giftist Jóni Einarssyni sýslumanni á [[Geitaskarð]]i. ===Fædd=== ===Dáin=== * Árni Sveinbjarnarson, ábóti í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]]. == Erlendis == [[Mynd:Utopia.jpg|thumb|right|Mynd úr frumútgáfu ''[[Utopia|Utopiu]]'' eftir [[Thomas More]].]] * [[20. janúar]] - Juan Díaz de Solís sigldi fyrstur Evrópubúa upp [[Río de la Plata]] við nútíma Argentínu og Úrúgvæ. * [[Mars]] - [[Karl 5. keisari|Karl frá Ghent]] kjörinn eftirmaður [[Ferdinand 2. af Aragóníu|Ferdinands]] [[Spánn|Spánarkonungs]]. * [[23. apríl]] - [[Bæversku hreinleikalögin|Reinheitsgebot]], reglur um hreinleika [[Bjór (öl)|bjórs]], sett í [[Bæjaraland]]i. * [[8. maí]] - Í konungsríkinu Đại Việt, þar sem nú er Norður-Víetnam, var konungurinn Le Tuong Duc myrtur af lífvörðum sínum. Tólf ára frændi hans, Le Chieu Tong, var gerður að nýjum konungi af samsærismönnunum. * [[28. júlí]] - [[Selím 1.]] [[Tyrkjaveldi|Tyrkjasoldán]] sagði [[Mamelúkar|Mamelúkum]] í [[Egyptaland]]i stríð á hendur og réðst inn í [[Sýrland]]. * [[13. ágúst]] - [[Frans 1. Frakkakonungur]] viðurkenndi yfirráð [[Karl 5. keisari|Karl 5.]] á [[Napólí]] og Karl viðurkenndi yfirráð Frans yfir [[Mílanó]]. * [[4. desember]] - [[Heilaga rómverska keisaradæmið]] og [[Frakkland]] sömdu um frið í Brussel. * Desember - Bókin ''[[Utopia]]'' eftir [[Thomas More]] kom út í fyrsta sinn. * Forveri bresku póstþjónustunnar [[Royal Mail]], Master of the Posts var stofnuð. * Lokið var að reisa [[Fuggerei]] í [[Ágsborg]], elsta félagslega húsnæði heims. ===Fædd=== * [[1. janúar]] - [[Margrét Leijonhufvud]], drottning Svíþjóðar, kona [[Gústaf Vasa|Gústafs Vasa]] (d. [[1551]]). * [[18. febrúar]] - [[María 1. Englandsdrottning]] (Blóð-María) (d. [[1558]]). * [[2. mars]] - [[Konrad Gesner]], svissneskur náttúrufræðingur og bókasafnsfræðingur (d. [[1565]]). ===Dáin=== * [[23. janúar]] - [[Ferdinand 2. af Aragóníu]] (f. [[1452]]). * [[9. ágúst]] - [[Hieronymus Bosch]], [[Holland|hollenskur]] [[málari]]. [[Flokkur:1516]] [[Flokkur:1511-1520]] fqkfdqs6hdtc78rc4a1vkss58tb5w7i 1515 0 12465 1971810 1905299 2026-07-12T21:55:48Z Berserkur 10188 1971810 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1512]]|[[1513]]|[[1514]]|[[1515]]|[[1516]]|[[1517]]|[[1518]]| [[1501–1510]]|[[1511–1520]]|[[1521–1530]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1515''' ('''MDXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Möðruvallamálum lauk með sátt á Alþingi, en það voru erfðadeilur sem staðið höfðu í tuttugu ár milli [[Þorvarður Erlendsson|Þorvarðar Erlendssonar]] lögmanns og systkina hans annars vegar og [[Grímur Pálsson|Gríms Pálssonar]] sýslumanns hins vegar. * [[Ögmundur Pálsson]] varð ábóti í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]]. ===Fædd=== * [[Oddur Gottskálksson]], lögmaður (eða [[1514]]; d. [[1556]]). * (Líklega) [[Eggert Hannesson]], hirðstjóri og lögmaður (d. [[1583]]). ===Dáin=== * [[Árni Snæbjarnarson]], prestur. == Erlendis == [[Mynd:Till Eulenspiegel.jpg|thumb|right|[[Till Ugluspegill]]. Mynd úr útgáfunni frá 1515.]] * [[25. janúar]] - [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans 1.]] varð [[konungur]] [[Frakkland]]s. * [[5. apríl]] - Emíratið [[Óman]] varð verndarsvæði Portúgals. * [[23. apríl]] - Portúgalir reyndu að ná undir sig borginni [[Marrakesh]] í Marokkó. * [[20. maí]] - Fyrsti [[nashyrningur]]inn kom til Evrópu, Frá Indlandi til [[Lissabon]]. * [[25. maí]] - Spænski landvinningamaðurinn Diego Velázquez de Cuéllar stofnaði [[Havana]] á Kúbu. * 13.-[[14. september]] var stórorrustan við Marignano háð nálægt [[Mílanó]]. [[Frakkland|Frakkar]] sigruðu [[Sviss|svissneskan]] [[her]] og hertóku borgina. Í kjölfarið lýsti [[Sviss]] yfir ævarandi hlutleysi. * [[Spánn|Spánverjar]] hernámu mestan hluta konungsríkisins [[Konungsríkið Navarra|Navarra]]. Þ.e. það varð hluti af Kastilíu. * Sögurnar um [[Till Ugluspegill|Till Ugluspegil]] komu út í fyrsta sinn í Þýskalandi. * [[Selím 1.]] [[Tyrkjaveldi|Tyrkjasoldán]] réðist inn í [[Persía|Persíu]]. * Portúgalir komu fyrstir Evrópubúa til [[Austur-Tímor]]. ===Fædd=== * [[28. mars]] - [[Teresa frá Ávila]], spænsk karmelnunna, dulvitringur og kirkjuumbótakona (d. [[1582]]). * [[21. júlí]] - [[Filippo Neri]], [[Ítalía|ítalskur]] [[dýrlingur]] og stofnandi [[Institutum Oratorii]]. * [[22. september]] - [[Anna af Cleves]], fjórða kona [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]] (d. [[1557]]). ===Dáin=== * [[1. janúar]] - [[Loðvík 12.]] [[konungur]] [[Frakkland]]s. * [[16. desember]] - [[Afonso de Albuquerque]], [[Portúgal|portúgalskur]] [[sæfari]] og [[landstjóri]] á [[Indland]]i. [[Flokkur:1515]] [[Flokkur:1511-1520]] kevq62ix6sp37pqibmk6a3cd1tcd04g 1514 0 12470 1971860 1905300 2026-07-13T11:38:17Z Berserkur 10188 1971860 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1511]]|[[1512]]|[[1513]]|[[1514]]|[[1515]]|[[1516]]|[[1517]]| [[1501–1510]]|[[1511–1520]]|[[1521–1530]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1514''' ('''MDXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Jón Arason]] varð Hólaráðsmaður. * [[Søren Andersen Norby]] varð hirðstjóri á Íslandi. [[Hannes Eggertsson]] varð fógeti hans. *[[Bardaginn í Vestmannaeyjum]] milli Englendinga og Síðumanna var háður. ===Fædd=== * [[Oddur Gottskálksson]], lögmaður (eða [[1515]]; d. [[1556]]). ===Dáin=== * [[12. maí]] - [[Jón Þorvaldsson (ábóti)|Jón Þorvaldsson]], ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. == Erlendis == [[Mynd:Fuggerei nachts.jpg|thumb|right|Úr Fugger-hverfinu í [[Ágsborg]] að kvöldlagi.]] [[Mynd:Anne de bretagne.jpg|thumb|right|[[Anna af Bretagne]] tekur við handriti þar sem frægum konum er sungið lof.]] * [[12. febrúar]] - [[Ítalíustríðin]]: Liðsmenn [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldisins Feneyja]] í [[Fríúlí]] hörfuðu frá hermönnum heilaga rómverska keisaradæmisins. * [[13. mars]] - [[Maximilian 1. keisari]] og [[Loðvík 12.]] sömdu um frið. * [[29. apríl]] - [[Heilaga rómverska keisaradæmið]] og [[Danmörk]] mynduðu bandalag og var 13 ára dóttir [[Filippus 1. af Kastilíu]], Ísabella, látin giftast [[Kristján 2.]]. * [[15. maí]] - Bók [[Saxo Grammaticus]] um sögu Skandinavíu, ''[[Gesta Danorum]]'', var fyrst prentuð og gefin út sem ''Danorum Regum heroumque Historiae'' í París. * [[20. júlí]] - [[Kristján 2.]] var krýndur konungur Noregs í Ósló. * [[30. júlí]] - [[Rússland|Rússar]] hertóku [[Pólland|pólsku]] [[borg]]ina [[Smolensk]] frá [[Stórfurstadæmið Litáen|Stórfurstadæminu Litáen]]. * [[8. september]] - Stórorrustan við Orsa í ([[Hvítarússland]]i). Sameiginlegur [[her]] frá [[Litáen]] og [[Pólland]]i sigraði [[Rússland|Rússa]]. * [[9. október]] - [[Loðvík 12.]] Frakkakonungur gekk að eiga [[María Tudor|Maríu Tudor]], systur [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]] Englandskonungs. Hann dó tæpum þremur mánuðum síðar. * Byrjað var að reisa [[Fugger]]-hverfið (Fuggerei) í [[Ágsborg]]. ===Fædd=== * [[Francisco Hernández de Toledo]], spænskur náttúrufræðingur og hirðlæknir Spánarkonungs (d. [[1587]]). ===Dáin=== * [[9. janúar]] - [[Anna af Bretagne]] (f. [[1477]]), sem giftist fyrst [[Maximilian 1.]] keisara (hjónabandið var ógilt), svo [[Karl 8.|Karli 8.]] Frakkakonungi og síðast [[Loðvík 12.]] Frakkakonungi. * [[11. mars]] - [[Donato Bramante]], ítalskur [[arkitektúr|arkitekt]] (f. [[1444]]). * [[Anna af Brandenborg]], fyrri kona [[Friðrik 1. Danakonungur|Friðriks 1.]] Danakonungs (f. [[1487]]). [[Flokkur:1514]] [[Flokkur:1511-1520]] 68hluym4sovep398dl0iq0r39dsgsvb 1971863 1971860 2026-07-13T11:44:04Z Berserkur 10188 1971863 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1511]]|[[1512]]|[[1513]]|[[1514]]|[[1515]]|[[1516]]|[[1517]]| [[1501–1510]]|[[1511–1520]]|[[1521–1530]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1514''' ('''MDXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Jón Arason]] varð Hólaráðsmaður. * [[Søren Andersen Norby]] varð hirðstjóri á Íslandi. [[Hannes Eggertsson]] varð fógeti hans. *[[Bardaginn í Vestmannaeyjum]] milli Englendinga og Síðumanna var háður. ===Fædd=== * [[Oddur Gottskálksson]], lögmaður (eða [[1515]]; d. [[1556]]). ===Dáin=== * [[12. maí]] - [[Jón Þorvaldsson (ábóti)|Jón Þorvaldsson]], ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. == Erlendis == [[Mynd:Fuggerei nachts.jpg|thumb|right|Úr Fugger-hverfinu í [[Ágsborg]] að kvöldlagi.]] [[Mynd:Anne de bretagne.jpg|thumb|right|[[Anna af Bretagne]] tekur við handriti þar sem frægum konum er sungið lof.]] * [[12. febrúar]] - [[Ítalíustríðin]]: Liðsmenn [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldisins Feneyja]] í [[Fríúlí]] hörfuðu frá hermönnum heilaga rómverska keisaradæmisins. * [[13. mars]] - [[Maximilian 1. keisari]] og [[Loðvík 12.]] sömdu um frið. * [[29. apríl]] - [[Heilaga rómverska keisaradæmið]] og [[Danmörk]] mynduðu bandalag og var 13 ára dóttir [[Filippus 1. af Kastilíu]], Ísabella, látin giftast [[Kristján 2.]]. * [[15. maí]] - Bók [[Saxo Grammaticus]] um sögu Skandinavíu, ''[[Gesta Danorum]]'', var fyrst prentuð og gefin út sem ''Danorum Regum heroumque Historiae'' í París. * [[20. júlí]] - [[Kristján 2.]] var krýndur konungur Noregs í Ósló. * [[30. júlí]] - [[Rússland|Rússar]] hertóku [[Pólland|pólsku]] [[borg]]ina [[Smolensk]] frá [[Stórfurstadæmið Litáen|Stórfurstadæminu Litáen]]. * [[8. september]] - Stórorrustan við Orsa í ([[Hvítarússland]]i). Sameiginlegur [[her]] frá [[Litáen]] og [[Pólland]]i sigraði [[Rússland|Rússa]]. * [[9. október]] - [[Loðvík 12.]] Frakkakonungur gekk að eiga [[María Tudor|Maríu Tudor]], systur [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]] Englandskonungs. Hann dó tæpum þremur mánuðum síðar. * Byrjað var að reisa [[Fuggerei|Fugger]]-hverfið (Fuggerei) í [[Ágsborg]]. ===Fædd=== * [[Francisco Hernández de Toledo]], spænskur náttúrufræðingur og hirðlæknir Spánarkonungs (d. [[1587]]). ===Dáin=== * [[9. janúar]] - [[Anna af Bretagne]] (f. [[1477]]), sem giftist fyrst [[Maximilian 1.]] keisara (hjónabandið var ógilt), svo [[Karl 8.|Karli 8.]] Frakkakonungi og síðast [[Loðvík 12.]] Frakkakonungi. * [[11. mars]] - [[Donato Bramante]], ítalskur [[arkitektúr|arkitekt]] (f. [[1444]]). * [[Anna af Brandenborg]], fyrri kona [[Friðrik 1. Danakonungur|Friðriks 1.]] Danakonungs (f. [[1487]]). [[Flokkur:1514]] [[Flokkur:1511-1520]] 8qg5kv9rl7vzp29wy6wyvo7se90xomm Albína 0 18056 1971789 1819782 2026-07-12T19:50:39Z ~2026-39382-07 118506 /* */ 1971789 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Albína | kyn = kvk | nefnifall = Albína | þolfall = Albínu | þágufall = Albínu | eignarfall = Albínu | eiginnöfn = 9 | millinöfn = 4 | dagsetning = júlí 2007 }} '''Albína''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]]. == Dreifing á Íslandi == {{Þjóðskrártölfræði}} <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Fjöldi pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Albína pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:5 bar:4 text:4 bar:3 text:3 bar:2 text:2 bar:1 text:1 LineData= color:fyrsta width:5 at:1951 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1954 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1956 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1958 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1982 frompos:40 tillpos:90 #1 color:seinna width:1 at:1967 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1972 frompos:40 tillpos:90 #1 at:1985 frompos:40 tillpos:90 #1 </timeline> <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Hlutfall pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Hlutfall nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Albína pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:1 % bar:4 text:0.8 % bar:3 text:0.6 % bar:2 text:0.4 % bar:1 text:0.2 % LineData= color:fyrsta width:5 at:1951 frompos:40 tillpos:50 #0.04% at:1954 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1956 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1958 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1982 frompos:40 tillpos:45 #0.02% color:seinna width:1 at:1967 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1972 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1985 frompos:40 tillpos:55 #0.06% </timeline> == Þekktir Íslendingar sem heita Albína == * [[Albína Thordarson]] arkítekt * [[Rannveig Albína Norðdahl]] hjúkrunarfræðingur == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}} [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] m69f41lbek7nrvfxuvugwkdbhqoxq0j Kolkuós 0 20746 1971788 1927493 2026-07-12T18:57:16Z ~2026-39602-35 118503 1971788 wikitext text/x-wiki '''Kolkuós''' er [[eyðibær|eyðijörð]] og forn [[verslun]]arstaður í [[Skagafjörður|Skagafjarðarsýslu]] á [[Ísland]]i, 15 [[kílómetri|km]] frá [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] og 10 km frá [[Hofsós|Hofsósi]]. Þar er nú rekið gistiheimili.<ref>{{Cite web|url=https://www.kolkuos.is/|title=Kolkuós Guesthouse {{!}} north iceland {{!}} Kolkuós, Iceland|website=Kolkuos|language=en|access-date=2024-08-15}}</ref> Hafnarstæði er gott frá náttúrunnar hendi í Kolkuósi, þar er tangi sem er eins og náttúruleg bryggja en vafasamt er að hafskip hafi getað siglt inn í sjálfan ósinn því þar er klöpp sem hindrar skipaferðir. Um 300 metra vestur frá tanganum er allhár klapparhólmi, ''Elínarhólmi''. Líklega hefur höfnin verið enn betri áður því talið er að þá hafi Elínarhólmi verið tengdur landi með tanga sem nú er horfinn í sjó að mestu. Enn brýtur sjórinn af tanganum, þar sem fornminjar er að finna, og hefur því uppgröftur sem fram hefur farið í Kolkuósi á síðustu árum verið í kapphlaupi við tímann. == Verslun í Kolbeinsárósi == Eldra nafn Kolkuóss og hið löggilda verslunarnafn er Kolbeinsárós. Kolbeinsárós var aðalverslunarhöfn Skagfirðinga á [[landnámsöld]] og er getið um það í Landnámu að þangað hafi hin fræga hryssa Fluga, sem [[Flugumýri]] er sögð heita eftir, verið flutt. Í Kolbeinsárósi var vörum skipað á land sem fluttar voru til biskupsstólsins á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] og er jafnvel talið að Hólar hafi orðið fyrir valinu sem biskupsstóll vegna nálægðar við góða höfn. Talið er að á Kolkuósi hafi nokkru fyrir siðaskipti verið bænhús eða bjálkakirkja sem kaupmenn hafi reist. Mun það vera eina hús þeirrar gerðar á Íslandi. == Fornleifar == Fornleifarannsóknir hafa verið stundaðar á Kolkuósi frá 2003 og er hluti af Hólarannsókn sem hófst árið 2002 undir stjórn Ragnheiðar Traustadóttur fornleifafræðings.<ref>Félag íslenskra fornleifafræðinga: „fyrirlestur um Kolkuós 19. Október“. http://fornleifafelag.org/?m=mxymiyohi&paged=13{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ráðist var í björgunaruppgröft á Kolkuósi sökum mikils landbrots af völdum sjávar, sem hefur haft þær afleiðingar að munum hefur skolað á haf út. Uppgröftur hefur að mestu farið fram á tanganum milli ár og sjávar, en þar brýtur mest á. Rannsóknir sýna að frá 10. öld og fram til 16. aldar hafi mikil starfsemi farið fram á Kolkuósi, þar sem bæði var stunduð verslun og ýmis framleiðsla.<ref>Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Styrkur til Hólarannsóknarinnar“. http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=732:styrkur-til-holarannsoknarinnar&catid=130:frettir&Itemid=159{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Á Kolkuósi hafa að minnsta kosti 15 búðir eða önnur mannvirki verið grafin upp en ekkert bendir til stöðugrar búsetu á staðnum. Í sumum búðanna fundust eldstæði sem þykir sýna að þær hafi gegnt mismunandi hlutverkum.<ref>Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Vefur um fornleifarannsóknir við Kolkuós“. http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=577:vefur-um-fornleifarannsoknir-vie-kolkuos&catid=34:frettir&Itemid=160{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Í frétt frá RÚV segir að búðirnar hafi verið tímabundinn viðlegustaður (svefnstaður), birgðageymslur, sölutjöld og verkstæði.<ref>RÚV: „Sjórinn leikur Kolkuós illa“. http://www.ruv.is/frett/sjorinn-leikur-kolkuos-illa</ref> Á meðal þeirra muna sem hafa fundist eru „tinnur, brýni, bökunarplötur frá Noregi, 3 brot úr leirkerum, járngripir, hnífar, bátsaumur, naglar, óþekkt verkfæri úr járni, brons brot og þynnur, sveskjukjarnar, hákarlatennur, unnin hvalbein og múrbrot“.<ref>Ragnheiður Traustadóttir: ''Kolkuós, höfn biskupsstólsins á Hólum í Hjaltadal''. www.holar.is/holarannsoknin.</ref> Einnig fundust þar tveir silfurpeningar; annar frá Suður-Þýskalandi frá því síðari hluta 11. aldar og hinn er frá Englandi frá síðari hluta 12. aldar.<ref>Byggðasafn Skagfirðinga: „Margt býr í moldinni“. http://www.skagafjordur.is/upload/files/MARGT%20BYR%20I%20MOLDINNI%20050608-%20ss%281%29.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Elstu minjar eru frá 10. öld en flestar minjanna eru frá 11. og 12 öld, þá eru elstu mannvistarleifar taldar vera frá landnámsöld.<ref>Ragnheiður Traustadóttir og Douglas Bolender: „Hólarannsóknin 2002, Kolkuós í Skagafirði“. http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111126063417/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/PDF/skyrsla2002_made050609.pdf</ref> Til aldursgreiningar var m.a. notast við [[Gjóskulagafræði|gjóskulög]] úr Heklu frá 1104.<ref>Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Vefur um fornleifarannsóknir við Kolkuós“. http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=577:vefur-um-fornleifarannsoknir-vie-kolkuos&catid=34:frettir&Itemid=160{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þá fannst [[Kuml|heiðin gröf]] þar sem maður hafði verið grafinn með svíni og bendir C14 aldursgreining til þess að gröfin hafi verið tekin eftir kristnitöku árið 1000.<ref>Byggðasafn Skagfirðinga: „Margt býr í moldinni“. http://www.skagafjordur.is/upload/files/MARGT%20BYR%20I%20MOLDINNI%20050608-%20ss%281%29.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Sumarið 2006 hófst [[Neðansjávarfornleifafræði|neðansjávarrannsókn]] við Kolkuós, með það markmið að kanna hafnaraðstæður frá miðöldum og fljótlega eftir það fannst akkeri við Elínarhólma, sem liggur skammt undan árósnum. Er akkerið talið vera frá miðöldum eða jafnvel víkingaöld.<ref>Fornleifar við Kolkuós. http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101117041911/holar.is/holarannsoknin/kolkuos/akkeri.html</ref> Við Kolkuós fundust bein úr ýmsum húsdýrum, bæði nautgripum, sauðfé, hestum, svínum og hundum, svo og selum, hvölum og margs konar fuglum og fiskum, en þar hafa einnig fundist bein smáhunda, sem fyrirmenn hafa haft til að halda á sér hita og voru stöðutákn á miðöldum.<ref>Ragnheiður Traustadóttir: ''Kolkuós, höfn biskupsstólsins á Hólum í Hjaltadal''. www.holar.is/holarannsoknin </ref> Þá hafa fundist ummerki um ýmis nagdýr svo sem rottur og mýs.<ref>Fornleifar við Kolkuós: „Gripir - Rottur“. http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111125222350/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/rottur.html</ref> Nokkru fyrir 1600 tók Hofsós við sem aðalverslunarstaðurinn á þessum slóðum, líklega vegna þess að höfnin í Kolkuósi hefur þá verið farin að spillast, og verslun í Kolbeinsárósi lagðist af. Þó hófst þar verslun aftur árið 1881 en þá varð staðurinn löggilt verslunarhöfn. Kaupmenn á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]] höfðu þar útibú og um áramótin 1900 voru þar fjögur verslunarhús. Stefán Gunnarsson (f. 1861 í nágrenni Hofsóss) hóf störf við ullarmat árið 1884 og var ullarmatsmaður í Kolkuósi.<ref>{{Bókaheimild |höfundur=Hjalti Pálsson |höfundur2=Egill Bjarnason |höfundur3=Kári Gunnarsson |titill=Byggðasaga Skagafjarðar, 5. bindi: Rípurhreppur–Viðvíkurhreppur |útgefandi=Sögufélag Skagfirðinga |ár=2010 |bls=363}}</ref> Síðar mun hann hafa verið búsettur á Sauðárkróki. Rit hans um ullarverslun Skagafjarðar eru varðveitt í uppskrift.<ref>{{Bókaheimild |höfundur=Kristmundur Bjarnason |titill=Saga Sauðárkróks: Síðari hluti I, 1907–1922 |útgefandi=Sauðárkrókskaupstaður |ár=1971 |bls=víða}}</ref><ref>{{Bókaheimild |höfundur=Magnús Guðmundsson |titill=Ull verður gull: Ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld (Safn til iðnsögu Íslendinga, 2. bindi) |útgefandi=Hið íslenska bókmenntafélag |ár=1988 |bls=161}}</ref> == Búseta == Föst búseta hófst í Kolkuósi [[1891]], en þá settust þar að Tómas Ísleiksson og Guðrún Jóelsdóttir. Þau fluttust seinna til [[Vesturheimur|Vesturheims]]. Árið 1901 fluttust Hartmann Ásgrímsson og Kristín Símonardóttir í Kolkuós og byrjuðu þar verslun. Þau byggðu íbúðarhús á árunum 1903-4. Það hús stendur enn. Þar stendur einnig [[sláturhús]] sem byggt var árið [[1913]] og yfirbyggð rétt fyrir sláturfé sem byggð var 1914. Stofnað hefur verið félag sem vinnur að varðveislu Kolkuóss og enduruppbyggingu þessara bygginga. Hartmann og Kristín bjuggu í Kolkuósi til 1942. Sigurmon sonur þeirra og Haflína Björnsdóttir tóku þá við búinu. Þau bjuggu í Kolkuósi til 1985. Sigurmon var landskunnur fyrir [[hrossarækt]] sína en hann ræktaði hesta af Svaðastaðastofni. [[Kláfferja]] var í Kolkuósi. Árið [[1941]] féll hún í ána og drukknuðu þá tveir menn <ref> [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2201658 Lögberg, 30. tölublað (24.07.1941), Blaðsíða 1]</ref> == Tilvitnanir == <references/> == Tenglar == * [http://fornleifafelag.org/?m=mxymiyohi&paged=13 Félag íslenskra fornleifafræðinga: „fyrirlestur um Kolkuós 19. Október]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=732:styrkur-til-holarannsoknarinnar&catid=130:frettir&Itemid=159 Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Styrkur til Hólarannsóknarinnar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=577:vefur-um-fornleifarannsoknir-vie-kolkuos&catid=34:frettir&Itemid=160 Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Vefur um fornleifarannsóknir við Kolkuós]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.ruv.is/frett/sjorinn-leikur-kolkuos-illa RÚV: „Sjórinn leikur Kolkuós illa"] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111126063417/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/PDF/skyrsla2002_made050609.pdf Hólarannsóknin 2002 - Kolkuós í Skagafirði] * [http://www.skagafjordur.is/upload/files/MARGT%20BYR%20I%20MOLDINNI%20050608-%20ss%281%29.pdf Byggðasafn Skagfirðinga:„Margt býr í moldinni]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111126063417/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/PDF/skyrsla2002_made050609.pdf Ragnheiður Traustadóttir og Douglas Bolender: „Hólarannsóknin 2002, Kolkuós í Skagafirði] * [http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=577:vefur-um-fornleifarannsoknir-vie-kolkuos&catid=34:frettir&Itemid=160 Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Vefur um fornleifarannsóknir við Kolkuós“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.skagafjordur.is/upload/files/MARGT%20BYR%20I%20MOLDINNI%20050608-%20ss%281%29.pdf Byggðasafn Skagfirðinga: „Margt býr í moldinni“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www2.holar.is/index.php?option=com_content&view=article&id=577:vefur-um-fornleifarannsoknir-vie-kolkuos&catid=34:frettir&Itemid=160 Hólaskóli, Háskólinn á Hólum: „Vefur um fornleifarannsóknir við Kolkuós“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111125221639/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/ Fornleifar við Kolkuós] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20111125222350/www.holar.is/holarannsoknin/kolkuos/rottur.html Fornleifar við Kolkuós: „Gripir - Rottur“] [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Skagafjörður]] [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] baa1e3zyya1lp0ot3vz7cpn9bvdqvtb Stórfurstadæmið Litáen 0 25807 1971866 1798068 2026-07-13T11:58:24Z Berserkur 10188 1971866 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Polish-Lithuanian commonwealth 1619 map.png|thumb|Kort sem sýnir Pólsk-litháíska samveldið árið 1619]] '''Stórfurstadæmið Litáen''' ([[litáíska]]: ''Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė'', [[hvítrússneska]]: ''Вялі́кае Кня́ства Літо́ўскае ('''ВКЛ''')'', [[úkraínska]]: ''Велике Князівство Литовське (ВКЛ)'', [[pólska]]: ''Wielkie Księstwo Litewskie'') var [[ríki]] við [[Eystrasalt]]ið frá [[12. öldin|12. öld]] fram á [[18. öldin|18. öld]]. [[Litáar]] stofnuðu furstadæmið á fyrri hluta 12. aldar til að bregðast við ágangi [[Sverðbræður|Sverðbræðra]] og náði það brátt yfir það land sem í dag heitir [[Litáen]] auk stórs hluta þess sem nú er [[Hvíta-Rússland]]. Árið [[1386]] gekk [[Stórfurstadæmi|stórfurstadæmið]] í [[konungssamband]] við [[Pólland]] ([[Pólsk-litáíska bandalagið]]), einkum vegna uppgangs [[Stórfurstadæmið Moskva|Stórfurstadæmisins Moskvu]]. Tæpum tveimur öldum síðar, árið [[1569]], varð stórfurstadæmið sjálfstæður hluti af [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] þar til hið síðarnefnda liðaðist sundur árið [[1795]]. {{Stubbur|saga}} {{sa|1236|1795}} [[Flokkur:Stórfurstadæmi]] [[Flokkur:Saga Litáens]] [[Flokkur:Saga Hvíta-Rússlands]] [[Flokkur:Saga Póllands]] [[Flokkur:Fyrrum Evrópuríki]] tksndfnlav3krkumfvagg234jpd9syt Mastodon (hljómsveit) 0 27455 1971857 1927207 2026-07-13T10:20:47Z Berserkur 10188 1971857 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Mastodon | mynd = Ursynalia 2012, Mastodon 12.jpg | stærð = 300px | myndatexti = Mastodon (2012) | nefni = | uppruni = {{USA}} [[Atlanta]] | stefna = framsækinn málmur, stóner metal, sludge metal, jaðarþungarokk | ár = 2000- | útgefandi = Reprise, Warner, Roadrunner, Sire, Relapse | samvinna = | vefsíða = [http://www.mastodonrocks.com Mastodonrocks.com] | meðlimir = Troy Sanders <br /> Bill Kelliher<br /> Brann Dailor | fyrri_meðlimir = Brent Hinds <br />Eric Saner }}[[File:Ursynalia 2012, Mastodon 01.jpg|thumb|180px|Troy Sanders (2012)]] [[File:Ursynalia 2012, Mastodon 04.jpg|thumb|180px|Brent Hinds (2012)]] [[File:Ursynalia 2012, Mastodon 05.jpg|thumb|180px|Bill Kelliher (2012)]] [[File:Ursynalia 2012, Mastodon 03.jpg|thumb|180px|Brann Dailor (2012)]] '''Mastodon''' er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[þungarokk]]shljómsveit frá [[borg|borginni]] [[Atlanta]] í [[Georgía_(fylki_BNA)|Georgíu]]. Stíll sveitarinnar einkennist af þungum og oft á tíðum teknískum [[gítar|gítarleik]], flóknum og [[jazz]]-skotnum [[trommur|trommuleik]], drynjandi [[rafbassi|bassa]] og rifnum [[söngur|söng]]. Áhrif eru m.a. frá [[framsækið rokk|framsæknu rokki]], [[þrass]]i, [[metalcore]], [[stóner-rokk]]i, [[pönk]]i og [[rokk]]i. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/mastodon-mn0000382565#biography Mastodon Biography] Allmusic.com</ref> == Saga == Mastodon var stofnuð árið [[2000]] þegar [[Brann Dailor]] og [[Bill Kelliher]], fyrrverandi meðlimir [[Today is the Day]] og [[Lethargy]], fluttu til [[Atlanta]] og hittu [[Troy Sanders]], fyrrverandi meðlim [[Four Hour Fogger]] og [[Social Infestation]]; og [[Brent Hinds]], fyrrverandi meðlim Four Hour Fogger. Sveitin [[hljóðritun|hljóðritaði]] demó árið 2000 sem er oftast kallað „9-laga demóið“. Á þeim upptökum syngur [[Eric Saner]], sem var söngvari sveitarinnar um skamma hríð þegar hún var að byrja. Eftir að sveitin hafði tekið upp annað demó sem kom út á 7" mynddisk hjá plötufyrirtækinu [[Reptilian Records]] skrifaði sveitin undir samning við plötufyrirtækið [[Relapse Records]] árið 2001. Sama ár gaf sveitin út sína fyrstu opinberu útgáfu: [[þröngskífa|þröngskífuna]] ''[[Lifesblood]]'' og fylgdu henni eftir árið 2002 með [[breiðskífa|breiðskífunni]] ''[[Remission]]''. Lagið „[[March of the Fire Ants]]“ náði töluverðum vinsældum. Árið 2004 gaf sveitin svo út þemaplötuna ''[[Leviathan (Mastodon-plata)|Leviathan]]'' sem er byggð á skáldsögunni ''[[Moby Dick]]'', eftir [[Herman Melville]]. Platan hlaut mikið lof og var valin plata ársins 2004 af tímaritunum ''[[Revolver (tímarit)|Revolver]]'', ''[[Kerrang!]]'' og ''[[Terrorizer]]''. Á plötunni er eitt lag sem heitir „Ísland“. Sveitin skrifaði svo undir samning við [[Warner Music]]. Árið 2006 var 9-laga demóið endurútgefið af Relapse Records undir nafninu ''[[The Call of the Mastodon]]''. Auk þess gaf sveitin út [[DVD]]-mynddisk sem bar heitið ''[[The Workhorse Chronicles]]''. Mynddiskurinn inniheldur heimildarmynd um sögu sveitarinnar, tónleikaupptökur og tónlistarmyndbönd. Nýjasta platan þeirra, ''[[Blood Mountain]]'', kom út árið 2006 við góðar undirtektir gagnrýnenda. Sveitin flutti lagið „Orion“ á plötunni ''[[Master of Puppets: Remastered]]'' sem er plata gefin út af ''Kerrang!'' til heiðurs [[Metallica]]. Mastodon túraði með Metallica í kjölfarið og [[Slayer]] síðar. Á plötunni ''[[Crack the Skye]]'' gerði hljómsveitin ýmsar framsæknar tilraunir eins og að láta Brann Dailor trommara spreyta sig í söng. Mastodon kom fram hjá [[David Letterman]] og fluttu lagið „Oblivion“ af plötunni. Árið 2018 fékk bandið [[Grammy-verðlaun]] fyrir besta flutning á þungarokki fyrir „Sultan's Curse“ af plötunni ''Emperor of Sand'' (2017). Þar áður hafði platan ''The Hunter'' (2014) farið í 10. sæti á [[Billboard]]-listanum. Í mars 2025 yfirgaf gítarleikarinn Brent Hinds sveitina. Þau slit virðast ekki hafa komið í góðu og kallaði Hinds fyrrum félaga sína ''hræðilegar manneskjur''. <ref>[https://blabbermouth.net/news/ex-mastodon-guitarist-brent-hinds-blasts-his-former-bandmates-as-a-s-group-with-horrible-humans Brent Hinds blasts his former bandmates as a group with horrible humans ]Blabbermouth.net, sótt 3. júlí 2025</ref> Hinds lést í mótorhjólaslysi í ágúst sama ár. <ref>[https://blabbermouth.net/news/former-mastodon-guitarist-brent-hinds-reportedly-killed-in-motorcycle-crash Former Mastodon guitarist Brent Hinds killed in motorcycle crash ] Blabbermouth, sótt 21 ágúst. </ref> *Mastodon spilaði á Íslandi árin 2003 og 2015. == Útgefið efni == ===Stúdíóplötur=== *''Remission'' (2002) *''Leviathan'' (2004) *''Blood Mountain'' (2006) *''[[Crack the Skye]]'' (2009) *''The Hunter'' (2011) *''Once More Round the Sun'' (2014) *''Emperor of Sand'' (2017) *''Hushed and Grim'' (2021) *''Marrow Deep'' (2026) ===Stuttskífur=== *''Lifesblood'' (2001) *''Cold Dark Place'' (2017) ===Safnplötur=== *''Call of the Mastodon'' (2006) *''Mastodon'' (boxsett) (2008) *''Medium Rarities'' (2020) == Núverandi meðlimir == *[[Troy Sanders]], bassi, söngur *[[Bill Kelliher]], gítar, söngur *[[Brann Dailor]], trommur ===Hljómsveitarmeðlimir=== *João "Rasta" Nogueira – hljómborð, hljóðgervill (2021–) *Nick Johnston – gítar, bakraddir (2025–) == Fyrrverandi meðlimir == *[[Brent Hinds]], gítar, söngur (2000-2025) *[[Eric Saner]], söngur (2000) == Tenglar == *[http://www.mastodonrocks.com Heimasíða Mastodon] ==Tilvísanir== {{s|2000}} [[Flokkur:Bandarískar þungarokkshljómsveitir]] dgmkltd14z8l8x1hzgoc0k62fa1kc8n Djakarta 0 28244 1971821 1964815 2026-07-12T22:25:13Z Berserkur 10188 1971821 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Djakarta | nafn_í_eignarfalli = | nafn_annað = Jakarta | nafn_á_frummáli = <!-- ef það er ekki eins og íslenska heitið --> | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Jakarta.jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Frá Djakarta | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = Coat of arms of Jakarta.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Indónesía | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Indónesíu | hnit = {{coord|6|12|S|106|49|E|region:ID|display=inline}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Indónesía}} | undirskipting_gerð1 = Hérað | undirskipting_nafn1 = [[Java]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Ríkisstjóri | leiðtogi_nafn = Heru Budi Hartono | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 661,23 | hæð_m = 8 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf |page=9 |publisher=[[Statistics Indonesia]] |title=Hasil Sensus Penduduk 2020 |language=id |date=21 January 2021 |access-date=21 January 2021 |archive-date=22 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210122154418/https://www.bps.go.id/website/materi_ind/materiBrsInd-20210121151046.pdf |url-status=live }}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2020 | mannfjöldi_heild = 10.562.088 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = +07:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 10110–14540, 19110–19130 | svæðisnúmer = +62 21 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Djakarta''' er [[höfuðborg]] [[Indónesía|Indónesíu]] og stærsta [[borg]] landsins með 10,6 milljónir íbúa ([[2020]]).<ref name="mannfjöldi" /> Borgin hefur stærsta stórborgarsvæði í heimi (2025) með tæpar 42 milljónir íbúa.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-11-26-djakarta-nu-fjolmennasta-borg-i-heimi-459724|title=Djakarta nú fjölmennasta borg í heimi|website=Rúv|author=Þorgrímur Kári Snævarr|date=26. nóvember 2025}}</ref> Borgin stendur á norðvesturströnd [[eyja|eyjunnar]] [[Java|Jövu]]. Borgin er gömul [[hafnarborg]]. Hollendingar lögðu borgina undir sig [[1619]], nefndu hana „Batavíu“ og gerðu hana að höfuðstöðvum [[Hollenska Austur-Indíafélagið|Hollenska Austur-Indíafélagsins]] í heimshlutanum. [[Japan]]ir lögðu borgina síðan undir sig í [[síðari heimsstyrjöld]]inni árið [[1942]] og nefndu hana aftur Djakarta, og því nafni hélt hún þegar ríkið Indónesía var stofnað árið [[1949]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{commons|Jakarta|Djakarta}} {{Höfuðborgir í Asíu}} {{Stubbur|landafræði}} {{S|1527}} [[Flokkur:Borgir í Indónesíu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Asíu]] [[Flokkur:Héruð Indónesíu]] sqd9spvsvwcm3dpn1qqdoj4xknhdrv7 Landsvirkjun 0 30924 1971734 1957567 2026-07-12T12:33:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971734 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = Landsvirkjun | merki = LandsvirkjunLogo.png | gerð = Opinbert fyrirtæki | stofnað = {{ISL}} [[Reykjavík]], [[Ísland]]i ([[1965]]) | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | lykilmenn = [[Brynja Baldursdóttir]], stjórnarformaður [[Hörður Arnarson]], forstjóri | Hagnaður fyrir óinnleysta fjármagnsliði = [[Bandaríkjadalur|$]] 101,9 milljónir ([[2012]]) {{hækkun}} <ref name="Lykiltölur 2012">{{Cite web |url=http://www.landsvirkjun.is/Fjarmal/Lykiltolur/ |title=Geymd eintak |access-date=2013-08-25 |archive-date=2013-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130726073929/http://www.landsvirkjun.is/Fjarmal/Lykiltolur/ |url-status=dead }}</ref> EBITDA = [[Bandaríkjadalur|$]] 329 milljónir ([[2014]]) {{hækkun}} <ref name="Lykiltölur 2012"></ref>| | starfsmenn = 340 (2024) | starfsemi = Raforkuvinnsla og sala | árleg orkuvinnsla = 14.000 GWst | vefur = [http://www.landsvirkjun.is www.landsvirkjun.is] }} '''Landsvirkjun''' er [[sameignarfélag]] í eigu [[Íslenska ríkið|íslenska ríkisins]] og er stærsti raforkuframleiðandi [[Ísland]]s. Landsvirkjun rekur samtals 17 aflstöðvar og tvær vindmyllur á fimm starfssvæðum. Rafmagnið er selt annars vegar í heildsölu fyrir almennan markað og hins vegar beint til [[Stóriðja á Íslandi|stóriðju]].<ref>{{Cite web|url=https://www.landsvirkjun.is/raforkumarkadurinn|title=Raforkumarkaðurinn|website=www.landsvirkjun.is|language=is|access-date=2024-12-25|archive-date=2024-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20241225225627/https://www.landsvirkjun.is/raforkumarkadurinn|url-status=dead}}</ref> == Saga == Landsvirkjun var stofnuð af íslenska ríkinu og [[Reykjavík]]urborg [[1. júlí]] [[1965]]. Þá féll í skaut Landsvirkjunar fyrirtækið [[Sogsvirkjun]] sem var helmingafélag ríkisins og Reykjavíkurborgar. Það fyrirtæki átti og rak aflstöðvarnar við Sogið: [[Ljósafossstöð]], [[Steingrímsstöð]] og [[Írafossstöð]]. Fyrst um sinn beitti Landsvirkjun sér eingöngu á Suðvestur- og Vesturlandi. Fyrsta stórframkvæmd Landsvirkjunar var bygging [[Búrfellsvirkjun]]ar sem lauk á árunum [[1969]]-[[1970|70]]. Þá byggði Landsvirkjun [[Sigölduvirkjun]] á árunum [[1973]]-[[1977|77]]. Árið 1977 hófust framkvæmdir við [[Hrauneyjafossvirkjun]] og var hún tilbúin [[1981]]. Árið 1983 keypti [[Akureyri|Akureyrarbær]] 5% eignarhlut í Landsvirkjun af Reykjavíkurborg. Við þau kaup rann fyrirtækið [[Laxárvirkjun]] inn í Landsvirkjun. Það var helmingafélag ríkisins og Akureyrarbæjar og því tilheyrðu þrjár litlar aflstöðvar í [[Laxá í Aðaldal]] og gufuaflstöð í [[Bjarnarflag]]i. Árið [[1984]] réðist Landsvirkjun í framkvæmdir við [[Blönduvirkjun]] og hóf hún rekstur [[1991]]. Árið [[1997]] hófust framkvæmdir við [[Sultartangavirkjun]] í Þjórsá og var hún fullbúin árið [[2000]]. Árið 1999 var [[Vatnsfellsvirkjun]] byggð og lauk þeim framkvæmdum [[2001]]. Landsvirkjun keypti Kröflustöð af [[RARIK]] árið 1986. Við gildistöku nýrra raforkulaga árið 2005 var flutningur raforkunnar aðgreindur frá framleiðslunni. Flutningssvið Landsvirkjunar var skilið frá Landsvirkjun og rann það inn í fyrirtækið [[Landsnet]] sem nú hefur umsjón með flutningkerfi raforkunnar á Íslandi. Í nóvember 2006 samþykktu borgarstjórn [[Reykjavík]]ur og bæjarstjórn Akureyrar að selja hluti sína í Landsvirkjun. Lögum þar að lútandi var breytt í desember.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1236583|titill=Sala á hlut Reykjavíkurborgar í Landsvirkjun samþykkt í borgarstjórn|ár=2006|mánuður=21. nóvember}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1244107|titill=Ný stjórn skipuð hjá Landsvirkjun|ár=2006|mánuður=28. desember}}</ref> Við það varð Landsvirkjun sameignarfyrirtæki í eigu ríkisins. Byggingu [[Kárahnjúkavirkjun]]ar norðan Vatnajökuls lauk haustið 2008 og hófst raforkuframleiðsla í aflstöð virkjunarinnar, [[Fljótsdalsstöð]], í lok mars 2007. Árið 2005 kom út bókin „Landsvirkjun 1965 - 2005, fyrirtækið og umhverfi þess“.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/frettir/frettasafn/nr/295|titill=Saga Landsvirkjunar|ár=2008|mánuður=nóvember}}</ref> Árið 2023 kom út bókin „Saga Landsvirkjunar - Orka í þágu þjóðar“.<ref>{{Cite web|url=https://hib.is/vara/saga-landsvirkjunar-orka-i-thagu-thjodar/|title=Saga Landsvirkjunar. Orka í þágu þjóðar – Hið íslenska bókmenntafélag|website=hib.is|access-date=2025-11-04}}</ref> == Starfsemin == Landsvirkjun er orkufyrirtæki í eigu íslenska ríkisins og vinnur rafmagn úr vatnsafli, jarðvarma og vindi. Fyrirtækið vinnur 71% allrar raforku á Íslandi.<ref>{{Cite web |url=https://orkustofnun.is/yfirflokkur/raforkutolfraedi/raforkutolfraedi-2014/raforkuvinnsla-eftir-framleidanda-2014?CacheRefresh=1 |title=Vefur Orkustofnunar. |access-date=2018-06-01 |archive-date=2017-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010131203/http://orkustofnun.is/yfirflokkur/raforkutolfraedi/raforkutolfraedi-2014/raforkuvinnsla-eftir-framleidanda-2014?CacheRefresh=1 |url-status=dead }}</ref> === Stjórn === Stjórn Landsvirkjunar er samkvæmt lögum um Landsvirkjun skipuð af fjármálaráðherra á aðalfundi fyrirtækisins sem haldinn skal fyrir lok aprílmánaðar ár hvert. Ber hún ábyrgð á fjármálum og rekstri Landsvirkjunar. Stjórn Landsvirkjunar ræður forstjóra sem veitir fyrirtækinu forstöðu. Stjórn og forstjóri fara með stjórn fyrirtækisins.<ref>{{vefheimild|url=https://www.landsvirkjun.is/stjorn|titill=Stjórn Landsvirkjunar 2024|mánuður=apríl|ár=2024}}</ref> Í stjórn Landsvirkjunar sitja: * [[Brynja Baldursdóttir]] (formaður), forstjóri [[Greiðslumiðlun Íslands|Greiðslumiðlunar Íslands]] * [[Berglind Ásgeirsdóttir]] (varaformaður), lögfræðingur * [[Hörður Þórhallsson]], rekstrarverkfræðingur * [[Þórdís Ingadóttir]], doktor í lögfræði * [[Sigurður Magnús Garðarsson]], doktor í umhverfis- og byggingarverkfræði Forstjóri Landsvirkjunar er [[Hörður Arnarson]]. === Mannauður === Fastráðið starfsfólk Landsvirkjunar er um 340 á starfsstöðvum víðs vegar um land.<ref>{{vefheimild|url=https://www.landsvirkjun.is/mannaudur|titill=Mannauður Landsvirkjunar|útgefandi=Landsvirkjun|mánuður=febrúar|ár=2024}}</ref> [[Mynd:Skipurit-lv-2024.png|thumb|Skipurit Landsvirkjunar 2024]] Framkvæmdastjórar Landsvirkjunar eru eftirfarandi:<ref>{{Cite web|url=https://www.landsvirkjun.is/framkvaemdastjorn|title=Framkvæmdastjórn Landsvirkjunar|website=www.landsvirkjun.is|language=is|access-date=2024-12-25}}</ref> * [[Kristín Linda Árnadóttir]], aðstoðarforstjóri * [[Ásbjörg Kristinsdóttir]], framkvæmdir * [[Dr. Bjarni Pálsson|Bjarni Pálsson]], vindur og jarðvarmi * [[Gunnar Guðni Tómasson]], vatnsafl * [[Jóna Bjarnadóttir]], samfélag og umhverfi * [[Rafnar Lárusson]], fjármál og upplýsingatækni * [[Ríkarður Ríkarðsson]], viðskiptaþróun og nýsköpun * [[Tinna Traustadóttir]], sala og þjónusta === Aflstöðvar === Landsvirkjun starfrækir fjórtán vatnsaflsstöðvar, þrjár jarðvarmastöðvar og tvær vindmyllur á fimm starfssvæðum.<ref>{{Cite web|url=https://www.landsvirkjun.is/aflstodvar|title=Aflstöðvar|website=www.landsvirkjun.is|language=is|access-date=2024-12-29}}</ref> Íslendingar vinna 99% allrar raforku með endurnýjanlegum orkugjöfum. Landsvirkjun vinnur þrjá fjórðu hluta þessarar orku úr vatnsafli og jarðvarma en árleg orkuvinnsla fyrirtækisins er um 14.700 GWst.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.landsvirkjun.is/api/get-pdf?id=d59de9c5-cd9c-4953-b425-bea3c5d755af_LV_Arsskyrsla_2023.pdf&name=LV_Arsskyrsla_2023.pdf|titill=Ársskýrsla Landsvirkjunar 2023|útgefandi=Landsvirkjun|ár=2024}}</ref> {| class="wikitable" sortable style="text-align:center;" |- ! Aflstöð ! Gangsett ! Orkugjafi ! Uppsett afl<br />(MW) ! Orkuvinnsla<br /> (GWst/ár) |- | [[Bjarnarflag]] | 1969 | Jarðvarmi | 5 | 42 |- | [[Blöndustöð]] | 1991 | Vatnsafl | 150 | 815 |- | [[Búðarhálsstöð]] | 2014 | Vatnsafl | 95 | 600 |- | [[Búrfellsstöð]] I | 1972 | Vatnsafl | 270 | 1.885 |- | [[Búrfellsstöð]] II | 2018 | Vatnsafl | 100 | 850 |- | [[Fljótsdalsstöð]] | 2007 | Vatnsafl | 690 | 5.150 |- |[[Hafið (vindmyllur)|Hafið]] |2013 |Vindorka |1,8 |5 |- | [[Hrauneyjafossstöð]] | 1981 | Vatnsafl | 210 | 1.280 |- | [[Írafossstöð]] | 1953 | Vatnsafl | 48 | 315 |- | [[Kröflustöð]] | 1977 | Jarðvarmi | 60 | 465 |- | [[Laxárstöðvar|Laxárstöð I]] | 1939 | Vatnsafl | colspan="2" | Tekin úr rekstri 2013<ref>{{Cite web|url=https://www.landsvirkjun.is/aflstodvar/laxarstod-iii|title=Laxárstöð III|website=www.landsvirkjun.is|language=is|access-date=2024-12-29}}</ref> |- | [[Laxárstöðvar|Laxárstöð II]] | 1953 | Vatnsafl | 9 | 78 |- | [[Laxárstöðvar|Laxárstöð III]] | 1973 | Vatnsafl | 14 | 90 |- | [[Ljósafossstöð]] | 1937 | Vatnsafl | 15 | 105 |- | [[Sigöldustöð]] | 1978 | Vatnsafl | 150 | 930 |- | [[Steingrímsstöð]] | 1959 | Vatnsafl | 26 | 160 |- | [[Sultartangastöð]] | 1999 | Vatnsafl | 134 | 1.040 |- | [[Vatnsfellsstöð]] | 2001 | Vatnsafl | 90 | 450 |- |[[Þeistareykjastöð]] |2017 |Jarðvarmi |90 |740 |} == Rannsóknir og þróun == Landsvirkjun stundar rannsóknir á lífríki landsins, veðurfari, vatnafari, jöklum, jarðfræði og fleiru í samstarfi við vísindamenn, háskóla, menntastofnanir og fyrirtæki, innan sem utan landsteina Íslands. === Rammaáætlun === Landsvirkjun er með virkjunarkosti til rannsókna víðs vegar um landið en kostirnir eru misjafnlega langt komnir í undirbúnings- og leyfisferli. Þingsályktunartillaga um vernd og nýtingu landsvæða (rammaáætlun) var samþykkt í janúar 2013 og flokkar hún virkjunarkosti í orkunýtingar-, bið- og verndarflokk á grundvelli laga um verndar- og orkunýtingaráætlun. Flokkunin tekur til alls 67 virkjunarkosta en þar af eru 16 í orkunýtingarflokki, 31 í biðflokki en 20 í verndarflokki.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/Rannsoknirogthroun/Virkjunarkostir/Rammaaaetlun/|titill=Rammaáætlun|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> === Þróunarverkefni === Landsvirkjun hefur unnið að ýmsum þróunarverkefnum. ==== Sæstrengur ==== Í fjölda ára hafa verið uppi hugmyndir um lagningu sæstrengs milli íslenska raforkukerfisins og Skotlands. Á árunum 2009 til 2010 fóru fram athuganir á vegum Landsvirkjunar og Landsnets um hvort slíkt verkefni væri tæknilega framkvæmanlegt og arðbært. Talið er að ef ráðist verður í lagningu sæstrengs þá muni taka um það bil fimm ár að framleiða og leggja strenginn, reisa landsstöðvar, háspennulínur og fleira.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/Rannsoknirogthroun/Throunarverkefni/Saestrengur/|titill=Sæstrengur|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> ==== Djúpborun ==== Íslenska djúpborunarverkefnið er alþjóðlegt rannsóknarverkefni sem hefur það að markmiði að bora dýpra niður í jörðina en áður hefur verið gert og skila þannig allt að tíu sinnum meiri orku úr hverri holu en hefðbundnar aðferðir. Þegar hefur verið borað niður á kviku í um 2100 km dýpi en sú hola reyndist kvikuhola, ekki djúpborunarhola. Frá árinu 2010 hafa farið fram rannsóknir til að reyna að finna leiðir til að nýta þessa orku.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/rannsoknirogthroun/throunarverkefni/djupborun|titill=Djúpborun|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> ==== Vindmyllur ==== Tvær vindmyllur voru settar upp á Hafinu (sem er sléttlendi ofan Búrfells) í desember 2012 í rannsóknarskyni. Vindmyllurnar eru hvor um sig 900 kW og samanlögð raforkuframleiðsla þeirra er 5,4 GWst/ári, sem nægir til að sjá 1.200 heimilum fyrir rafmagni. Turn vindmyllanna er 55 metra hár og hver spaði 22 metrar á lengd svo heildarhæð myllanna í efstu stöðu er 77 metrar. Safnað er upplýsingum um arðsemi og rekstur vindmyllanna við séríslenskar aðstæður, ísingu, skafrenning, ösku- og sandfok.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/rannsoknirogthroun/throunarverkefni/vindmyllur|titill=Vindmyllur|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> == Samfélagsábyrgð == Landsvirkjun hefur sérstaka samfélagsábyrgðarstefnu og hefur frá árinu 2010 rekið sérstakan Samfélagssjóð.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/samfelagogumhverfi|titill=Samfélagsábyrgð|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> == Umhverfi == Landsvirkjun er með vottað umhverfisstjórnunarkerfi samkvæmt alþjóðastaðlinum ISO 14001 og hefur farið í gegnum ferli sem felur í sér stefnumótun á sviði umhverfismála og ítarlega skoðun á hvaða umhverfisáhrif starfsemi fyrirtækisins hefur.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsvirkjun.is/samfelagogumhverfi/umhverfismal/|titill=Umhverfismál|ár=2014|mánuður=júní}}</ref> == Gagnrýni == Meðal margvíslegrar gagnrýni sem birst hefur á starfsemi Landsvirkjunar, einkum virkjanaframkvæmdirnar við [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúka]], má telja bókina [[Draumalandið]] eftir [[Andri Snær Magnason|Andra Snæ Magnason]]. == Tengt efni == * [[Orkustofnun]] * [[Orkuveita Reykjavíkur]] * [[RES Orkuskóli]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * [http://www.landsvirkjun.is Heimasíða Landsvirkjunar] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1983042.html Lög um Landsvirkjun] * [https://www.althingi.is/altext/stjt/2006.154.html Lög um breyting á lögum nr. 42/1983, um Landsvirkjun, með síðari breytingum] ;Landsvirkjun í fjölmiðlum * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1933253 „Hlutafélagarekstur er til skoðunar“; grein í Morgunblaðinu 1999] * [https://www.visir.is/article/20090813/FRETTIR01/696244345 „Hörður Arnarson ráðinn forstjóri Landsvirkjunar“; af Vísi.is 2009] * [https://www.visir.is/skuldir-landsvirkjunar-nema-380-milljordum/article/2009612423259 „Skuldir Landsvirkjunar nema 380 milljörðum“; af Vísi.is 28. okt. 2009] * [https://www.visir.is/article/20100416/VIDSKIPTI06/741875956 „Stóriðja borgar fjórðung af því orkuverði sem heimili borga“; grein af Vísi.is 16. apr. 2010] * [https://visir.is/greida-1,8-milljard-i-ard-til-eiganda/article/2012120419087 „Greiða 1,8 milljarð í arð til eiganda“; grein af Vísi.is 2012] {{S|1965}} [[Flokkur:Opinber fyrirtæki]] [[Flokkur:Íslensk orkufyrirtæki]] nvt15smd6sxcq37v13srxp5ybr5sebj Eggert Hannesson 0 39753 1971798 1851642 2026-07-12T21:29:31Z Berserkur 10188 1971798 wikitext text/x-wiki '''Eggert Hannesson''' ([[1515]]? – [[1583]]) var [[hirðstjóri]] og [[lögmaður]] og bjó í [[Saurbær á Rauðasandi|Saurbæ]], sem oftast er kallaður Bær á [[Rauðisandur|Rauðasandi]]. Eggert var sonur [[Hannes Eggertsson|Hannesar Eggertssonar]] hirðstjóra á [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]], sem mun hafa verið norskur að ætt, og konu hans Guðrúnar eldri, dóttur [[Björn Guðnason|Björns Guðnasonar]] sýslumanns í [[Ögur|Ögri]]. Systir hans var Katrín, kona [[Gissur Einarsson|Gissurar Einarssonar]] biskups. Eggert var sveinn [[Ögmundur Pálsson|Ögmundar Pálssonar]] biskups þegar hann var ungur og mun hafa verið í Þýskalandi og Noregi í erindum hans á árunum [[1538]]-[[1539]] og ef til vil lengur. Síðar var hann í þjónustu Gissurar Einarssonar og fór með honum utan í vígsluferðina. Hann varð sýslumaður á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] um [[1544]] og bjó fyrst á Núpi. Hann var [[hirðstjóri]] [[1551]]-[[1553]] og síðan lögmaður sunnan og austan til 1556, norðan og vestan [[1556]]-[[1568]] og eftir það sýslumaður og umboðsmaður [[Helgafellsklaustur]]sjarða. Eggert var auðugasti maður á Íslandi um sína daga og jafnframt sá voldugasti. Hann var talinn harðsnúinn og fylginn sér, enda stóð hann oft í miklu málavafstri, lögvitur og héraðsríkur. Eitt sinn meðan Eggert bjó í Saurbæ var honum rænt af enskum sævíkingum og [[fálkafangari| fálkaföngurum]] og héldu þeir honum heilan mánuð úti á [[skip]]i, en slepptu síðan gegn háu lausnargjaldi. Eggert fluttist síðan alfarinn til [[Hamborg]]ar 1580 og dó þar, að sagt var af völdum drykkjuskapar. Fyrri kona Eggerts var Sesselja Jónsdóttir en síðar kvæntist hann Steinunni Jónsdóttur, sem verið hafði fylgikona séra [[Björn Jónsson á Melstað|Björns Jónssonar]] á [[Melstaður|Melstað]], sem höggvinn var með föður sínum og bróður í [[Skálholt]]i [[1550]]. Eggert átti að ýmsu við barnaólán að stríða. Launsonur hans, Björn, fórst af voðaskoti, sonur þeirra Sesselju, Þorleifur, týndist í hafi og sá þriðji, Jón murti, drap mann í [[Síðumúli (Borgarfirði)|Síðumúla]] og varð að flýja land. Sagt er að frá Jóni séu ættir komnar í Hamborg. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1827253 Gjöf mín til Íslands; grein í Morgunblaðinu 1995]</ref> Dóttir Eggerts og Sesselju, Ragnheiður, komst aftur á móti á tíræðisaldur (f. 1550, d. 1542). Hún giftist [[Magnús Jónsson prúði|Magnúsi prúða Jónssyni]], sýslumanni í Ögri og síðar í Saurbæ, og áttu þau fjölda barna. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2201803 ''Ríkasti maður Íslands''; grein í Lögbergi 1941] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Otte Stigsen Hvide]] | titill=[[Hirðstjórar á Íslandi|Hirðstjóri]] | frá=[[1551]] | til=[[1553]] | eftir=[[Poul Huitfeldt]] }} {{Erfðatafla | fyrir=[[Erlendur Þorvarðarson]] | titill=[[Lögmenn sunnan og austan|Lögmaður sunnan og austan]] | frá=[[1553]] | til=[[1555]] | eftir=[[Páll Vigfússon (lögmaður)|Páll Vigfússon]] }} {{Erfðatafla | fyrir=[[Oddur Gottskálksson]] | titill=[[Lögmenn norðan og vestan|Lögmaður norðan og vestan]] | frá=[[1556]] | til=[[1568]] | eftir=[[Ormur Sturluson]] }} {{Töfluendir}} [[Flokkur:Hirðstjórar á Íslandi]] [[Flokkur:Lögmenn á Íslandi]] {{fd|1515|1583}} [[Flokkur:Íslendingar á 16. öld]] 2vfzcj0x5497om4k4ul8lu06ufuawdu Muggur 0 45485 1971817 1952664 2026-07-12T22:17:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971817 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|mannsnafnið [[Muggur (nafn)|Mugg]]}} [[Mynd:Guðmundur Thorsteinsson, Muggur, 1910-1920.jpg|thumb|right|Ljósmynd af Mugg, tekin einhvern tímann á öðrum áratug 20. aldarinnar af [[Magnús Ólafsson (ljósmyndari)|Magnúsi Ólafssyni]].]] [[Mynd:Thorsteinsson-Photo2.jpg|thumb|1924.]] '''Guðmundur Pétursson Thorsteinsson''', betur þekktur sem '''Muggur''', ([[5. september]] [[1891]] – [[26. júlí]] [[1924]]) var [[ísland|íslenskur]] [[myndlist|listamaður]] frá [[Bíldudalur|Bíldudal]], sonur athafnamannsins [[Pétur J. Thorsteinsson|Péturs J. Thorsteinssonar]] og Ásthildar Guðmundsdóttur. Knattspyrnumennirnir [[Samúel Thorsteinsson|Samúel]], [[Gunnar Thorsteinsson|Gunnar]] og [[Friðþjófur Thorsteinsson|Friðþjófur]] voru bræður Muggs. == Æviágrip == Guðmundur fluttist til Danmerkur árið 1903 12 ára gamall með fjölskyldu sinni til Kaupmannahafnar. Hann bjó ýmist á Íslandi eða í Danmörku og ferðaðist mikið. Af helstu verkum Muggs má nefna klippimyndina Sjöundi dagur í Paradís en eftirprenntun af þeirri mynd er til víða, blýantsteikninguna Kossinn, altaristöfluna Kristur læknar sjúka sem er í Bessastaðakirkju, myndina Kolaburður af kolaburði kvenna í Reykjavík, en ekki tíðkaðist á Bíldudal að konur væru látnar skipa upp kolum, ólíumálverið Snæfellsjökull og Den bedrövede Prins eða Hryggi prinsinn. Hann vann fjölbreytt verkefni með olíu, vatnslitum, kolum og klippimyndum, meðal annars „Sjöundi dagur í Paradís“ og barnabókina ''[[Sagan af Dimmalimm]]''. Hann teiknaði margar myndir sem tengjast efni íslenskra þjóðsagna. Sumar þeirra eru mjög fyndnar og skemmtilegar. Hann teiknaði myndir af fólki og hann málaði myndir af blómum og landslagi. Hann myndskreytti líka íslensk [[spil]] sem voru fyrstu spilin á Íslandi og urðu mjög vinsæl. Muggur var ekki einungis heillaður af myndlistinni heldur var hann afbragðs leikari og lék eitt af aðalhlutverkunum í fyrstu leiknu kvikmyndinni sem gerð var á Íslandi, ''[[Saga Borgarættarinnar (kvikmynd)|Sögu Borgarættarinnar]]'' janúar [[1921]]. Muggur stundaði listnám sitt í Danmörku í ''Det Kongelige danske Kunstakademi'' í Kaupmannahöfn árin 1911-1915, en hann fór víða í námsferðum sínum, meðal annars til Þýskalands, Bandaríkjanna og Ítalíu. Muggur var aðeins 32 ára gamall þegar hann andaðist úr berklum á heilsuhælinu í [[Søllerød]]. Í sama herberginu stuttu áður dó bróðir hans Gunnar, einnig úr berklum. Öll listaverk eftir Mugg eru úr [[höfundaréttur|höfundarétti]] samkvæmt [[íslensk höfundalög|íslenskum höfundalögum]]. Verk eftir hann í eigu opinberra stofnanna er að finna í Listasafni Íslands. Gröf Muggs er í [[Hólavallakirkjugarður|Hólavallakirkjugarði]]. == Sýningar == Listaverk eftir Guðmund hafa verið sýnd um allt land, þar á meðal: * Hafnarhúsið - ''Sjónarmið - Á mótum myndlistar og heimspeki'' 21. maí - 4. september 2011 * Gerðarsafn í Kópavogi, 3. júlí - 29. ágúst 2010 * Listasafn Íslands - ''Íslensk myndlist 1900-1930'' 27. mars - 2. maí 2004 * Tónlistarskólinn í Bíldudal, júlí 2002 * Gerðarsafn í Kópavogi, 3. júlí - 29. ágúst 2010 * Listasafn Íslands - ''úr myndheimi Muggs'' 1991 * Listasafn ASÍ 1984 * Bogasalur Þjóðminjasafnsins 1958 * Ásmundarsalur 1948 == Verk == <gallery> Image:Kossinn.jpg|''Kossinn'', 1918 Image:Kolaburdur.jpg|''Kolaburður'', 1919 Image:Sjoundi dagur i Paradis.jpg|''Sjöundi dagur í Paradís'', 1920 Image:Kristur laeknar.jpg|''Kristur læknar'', 1921 Image:Snaefellsjokull Muggur.jpg|''Snæfellsjökull'', 1922 Image:Dimmalimm1-gagnsaer.png|''Sagan af Dimmalimm'', 1921 </gallery> == Tenglar == * [http://www.arnfirdingur.is/menning/folkid/Gudmundur_Thorsteinsson.asp Æviágrip á Arnfirðingur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927222657/http://www.arnfirdingur.is/menning/folkid/Gudmundur_Thorsteinsson.asp |date=2007-09-27 }} * [http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/65 Um Mugg á umm.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921033039/http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/65 |date=2007-09-21 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3303473 Sjöundi dagurinn í Paradís], grein eftir Leif Sveinsson í Morgunblaðinu * [http://baekur.is/is/bok/000648034/Sagan_af_Dimmalimm Sagan af Dimmalimm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160630062422/http://baekur.is/is/bok/000648034/Sagan_af_Dimmalimm |date=2016-06-30 }}, rafræn útgáfa == Heimildir == * http://www.landogsaga.is/section.php?id=9&id_art=2032 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308042629/http://landogsaga.is/section.php?id=9&id_art=2032 |date=2016-03-08 }} * http://www.listasafnreykjavikur.is/desktopdefault.aspx/tabid-2182/3368_read-1768{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * http://www.gerdarsafn.is/syningar/nr/52 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150504071301/http://www.gerdarsafn.is/syningar/nr/52 |date=2015-05-04 }} * http://spilasafn.com/index.php/hoennudhir-isl-spila/98-gudhmundur-thorsteinsson-muggur {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140119015445/http://spilasafn.com/index.php/hoennudhir-isl-spila/98-gudhmundur-thorsteinsson-muggur |date=2014-01-19 }} * http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/65 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921033039/http://www.umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/65 |date=2007-09-21 }} {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir teiknarar]] [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] {{fd|1891|1924}} 0pb8kvj62fpgj2m7cxcq1z8n28mn8qi Havana 0 49041 1971824 1857911 2026-07-12T22:28:10Z Berserkur 10188 1971824 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hotel Nacional y Malecon de La Habana.jpg|right|250px|thumb|Séð yfir Havana.]] '''Havana''' ([[spænska]] '''La Habana'''; [[Alþjóðlega hljóðstafrófið|framburður]]: /la a'βana/) formlegt fullt heiti ''Villa San Cristóbal de La Habana'' er [[höfuðborg]], aðal hafnarborg og miðja verslunar [[Kúba|Kúbu]]. Borgin er eitt af sextán kúbverskum héruðum. Í borginni búa 2,1 milljónir manns ([[2012]]) og á stórborgarsvæðinu búa yfir 3 milljónir, sem gerir hana að stærstu borg Kúbu og [[Karíbahafið|Karíbahafsins]] og þá 9. stærstu í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]]. {{Höfuðborgir í Norður-Ameríku}} {{stubbur|landafræði}} {{S|1515}} [[Flokkur:Borgir á Kúbu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Norður-Ameríku]] [[Flokkur:Höfuðborgir á Karíbahafi]] cys73cfm4o87jyt1m2dq8fljv1ddpka Páskar 0 53826 1971845 1962208 2026-07-13T06:57:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971845 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Matthias_Grünewald_-_Resurrection.jpg|thumb|200px|]] {{um|kristna páska|text=Sjá einnig [[Páskahald gyðinga]]}} '''Páskar''' er sameiginlegt heiti á einni af aðalhátíðum [[Gyðingar|gyðinga]] og mestu hátíð í kristnum sið. Þær eiga þó fátt annað sameiginlegt. Orðið á rætur sínar að rekja til hebreska orðsins ''pesaḥ'' eða ''pesach'' (פֶּסַח) sem þýðir „fara framhjá“, „ganga yfir“ en kom inn í [[Íslenska|íslensku]] gegnum orðið pascha í [[Latína|latínu]]. == Upphaf páska == Samkvæmt söguhefð gyðinga eiga páskarnir uppruna í útförinni af [[Egyptaland]]i (Exodus) er [[Móses]] leiddi Ísraelsmenn út úr ánauðinni hjá [[faraó]], gegnum [[Rauðahafið]] og eyðimörkina í átt til hins fyrirheitna lands eins og sagt er frá í [[Biblían|Biblíunni]] í 12. kapítula 2. Mósebókar. Þar segir að Guð hafi sagt Móses að hann ætli að „fara um Egyptaland og deyða alla frumburði í Egyptalandi, bæði menn og fénað“ svo að faraó sleppti gyðingum úr landi. Til þess að Guð gæti þekkt hvar gyðingarnir bjuggu var þeim uppálagt að slátra lambi og rjóða blóði þess á dyrastafi hýbýla sinna. Pesah (páskar) hefur í þessum texta verið þýtt sem „framhjáganga“ vegna þess að Drottinn hét að „Er ég sé blóðið, mun ég ganga fram hjá yður, og engin skæð plága skal yfir yður koma, þegar ég slæ Egyptaland“. [[Mynd:Leonardo da Vinci (1452-1519) - The Last Supper (1495-1498).jpg|thumb|left|300px|Síðasta kvöldmáltíðin máluð af Leonardo da Vinci á árunum 1495-1498]] Í flestum kristnum kirkjudeildum eru páskar mesta hátíð [[kirkjuár]]sins enda nefndu kirkjufeðurnir páskana ''Festum festorum'' eða hátíð hátíðanna. Tilefnið er upprisa Jesú en kristnir menn trúa því að hann hafi risið upp frá dauðum á þriðja degi eftir að hann var [[Krossfesting|krossfestur]] einhvern tíma á árabilinu AD 27 til 33. Samkvæmt frásögum í Nýja testamentinu (Matt. 26.-27. kap., Mark. 14.-15. kap., Lúk. 22.-23. kap. og Jóh. 18.-19. kap.) bar handtöku og krossfestingu Jesú upp á páskahátíð gyðinga. [[Páskalambið]] varð að tákni fyrir Jesú í hugum kristinna manna því honum var fórnað á sama hátt og lambinu. Það er með öllu óvíst hvenær kristnir menn fóru að halda upp á páska. Í frumkristni var nefnilega [[sunnudagur]]inn haldinn heilagur til áminnis um upprisu Jesú (enda hvíldardagurinn fluttur frá [[Laugardagur|laugardeginum]] sem gyðingar höfðu og hafa enn sem hvíldardag). Samkvæmt hefðinni og guðspjöllunum dó Jesús á föstudegi og reis upp frá dauðum á sunnudegi. Að öllum líkindum héldu þeir sem snúist höfðu til kristni í fyrstu söfnuðunum og ekki voru gyðingar ekki upp á páska. Samkvæmt kirkjusagnfræðingnum Socrates Scholasticus (fæddur ár 380) hófu kirkjudeildir að halda upp á páska einungis á einstaka svæðum og nefnir meðal annars að hvorki Jesús né [[Postuli|postularnir]] hafi haldið upp á páska ekki frekar enn neinar aðrar hátíðir.<ref>Theresa Urbainczyk, ''Socrates of Constantinople: Historian of Church and State'' (Ann Arbor: University of Michigan Press, 1997). ISBN 0-472-10737-2.</ref> Þegar a annarri öld er hins vegar greinilegt að páskahátíðin var orðin föst í sessi. Í lok þeirrar aldar stóðu yfir miklar deilur um tímasetningu atburða þeirra sem páskarnir eiga að minna á. Það var ekki fyrr en við [[kirkjuþingið í Níkeu]] 325 sem samþykkt var að páskarnir mundu ekki fylgja tímasetningu páskahátíðar gyðinga heldur fylgja [[Fullt tungl|fullu tungli]] næst [[Jafndægur|jafndægri á vori]] eftir allflókinni reglu. {| class="wikitable" style="float:right; margin: 0 0 1em 1em" |- |+align=center|'''Páskadagur, 2000-2025''' |- ! Ár !! Vestræn kristni !! Austræn kristni |- ! 2000 |23. apríl || 30. apríl |- ! 2001 |colspan=2 align=center| 15. apríl |- ! 2002 | 31. mars || 5. maí |- ! 2003 | 20. apríl || 27. apríl |- ! 2004 |colspan=2 align=center| 11. apríl |- ! 2005 | 27. mars || 1. maí |- ! 2006 | 16. apríl || 23. apríl |- ! 2007 |colspan=2 align=center| 8. apríl |- ! 2008 | 23. mars || 27. apríl |- ! 2009 | 12. apríl || 19. apríl |- ! 2010 |colspan=2 align=center| 4. apríl |- ! 2011 |colspan=2 align=center| 24. apríl |- ! 2012 | 8. apríl || 15. apríl |- ! 2013 | 31. mars || 5. maí |- ! 2014 |colspan=2 align=center| 20. apríl |- ! 2015 | 5. apríl || 12. apríl |- ! 2016 | 27. mars || 1. maí |- ! 2017 |colspan=2 align=center| 16. apríl |- ! 2018 | 1. apríl || 8. apríl |- ! 2019 | 21. apríl || 28. apríl |- ! 2020 | 12. apríl || 19. apríl |- !2021 |4. apríl |2. maí |- !2022 |17. apríl |24. apríl |- !2023 |9. apríl |16. apríl |- !2024 |31. mars |5. maí |- !2025 |colspan=2 align=center| 20. apríl |} == Aðdragandi páska == Lengi vel var sá siður í [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunni]] að [[fasta]] í 40 daga fyrir páska sem innlifun í píningu og píslarvætti Jesú og er sú fasta kölluð [[langafasta]]. [[Rétttrúnaðarkirkjan]] heldur enn í þennan sið. Fastan fólst í því að ekki mátti neyta kjötmetis. Dagana þrjá áður en fastan hófst, sem kallaðir voru föstuinngangur, var haldin hátíð sem nefnd var [[kjötkveðjuhátíð]] og er enn mikil hátíð í mörgum kaþólskum löndum. Fyrsti dagurinn í föstunni var nefndur [[öskudagur]] en þann dag voru trúaðir blessaðir í kirkjunni og fengu krossmark dregið á enni með ösku. Fimmti sunnudagur í föstu var [[boðunardagur Maríu]], þegar [[María mey]] fékk boð [[Gabríel erkiengill|Gabríels erkiengils]] um að hún væri hafandi og mundi fæða son Guðs. == Dymbilvika og páskarnir == [[Mynd:Russian Resurrection icon.jpg|thumb|left|Rússneskur íkon af upprisu [[Jesús|Jesú]] frá 16. öld.]] Síðasta vikan fyrir páska er oftast nefnd [[dymbilvika]] eða kyrravika á [[Íslenska|íslensku]] en hún hefur gengið undir ýmsum nöfnum gegnum aldirnar.<ref>{{Vísindavefurinn|358|Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?}} (Skoðað 20.5.2018)</ref> Þar á meðal má nefna dymbildagar, dymbildagavika, dymbildægur, dymbilvika, passíuvika, efsta vika, helga vika, helg dagar og píningarvika. Dymbilvikan hefst með [[Pálmasunnudagur|pálmasunnudegi]] en samkvæmt Mattheusarguðspjallinu reið Jesú þann dag á [[Asni|asna]] inn í Jerúsalem til að halda páska gyðinga, margir fögnuðu honum með því að veifa pálmagreinum og hylltu hann sem konung og frelsara. Á fimmtudeginum borðaði Jesús með lærisveinum sínum í síðasta sinn og er það nefnt síðasta kvöldmáltíðin. Dagurinn er nefndur [[skírdagur]] vegna þess að Jesús þvoði fætur lærisveina sina fyrir máltíðina, en skír í þessu samhengi þýðir hreinn. [[Föstudagurinn langi]] snýst allur um sakfellingu Jesú, [[krossfesting]]u og dauða. Páskahátíð gyðinga ''Pesach'', var haldin á laugardeginum á [[sabbat]]inu. Þennan dag lá öll starfsemi niðri en daginn eftir, á sunnudeginum, var venjulegur virkur dagur. Það var þá sem [[María Magdalena]] og María móðir Jakobs, samkvæmt, Markúsarguðspjallinu 16. kafla, sáu að Jesús var ekki lengur í gröfinni því að hann hafði risið upp frá dauðum. Kristnir menn halda þess vegna [[Páskadagur|páskadaginn]] sem gleði og fagnaðardag. Jesús lifði þrátt fyrir að hafa verið tekinn af lífi á krossinum og það gerir páskana að mestu hátíð kristinna manna og forsendu kristinnar trúar. Samkvæmt guðspjöllunum birtist Jesús mörgum og víða eftir upprisuna allt fram að [[Uppstigningardagur|uppstigningardegi]] 40 dögum eftir páska, þá steig hann til himna og situr þar við hægri hönd Guðs. == Hvenær eru páskar? == Tímasetning páska hefur ekki alltaf verið sú sama. Samkvæmt tímatali gyðinga (sem er tungltímatal) ber páska alltaf upp á 14. daginn í vormánuðinum [[Nisan]] en þá er alltaf fullt tungl. Kristnir menn fluttu fljótlega páskadaginn yfir á næstkomandi sunnudag enda álitu þeir að Jesús hafi endurrisið á þeim vikudegi. Allt frá árinu [[325]] ber [[Páskadagur|páskadaginn]] ætíð upp á fyrsta [[sunnudagur|sunnudag]] eftir fyrsta [[tunglið|fulla tungl]] eftir [[jafndægur|jafndægri á vori]]. Tunglfyllingardagur þessi er þó ekki raunveruleg tunglfylling heldur er hann reiknaður út samkvæmt ákveðinni reglu en fylgir þó oftast raunverulegri tunglfyllingu nokkuð náið.<ref>[https://www.assa.org.au/edm.html Astronomical Society of South Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084517/http://www.assa.org.au/edm.html |date=2012-11-16 }} Einföld aðferð að reikna út alla páskadaga frá AD 326 til 4099.</ref> Í vestrænni kristni geta páskar allra fyrst verið [[22. mars]] og seinast [[25. apríl]].<ref>{{Vísindavefurinn|358|Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?}} (Skoðað 20.5.2018)</ref> Nýtt tímavandamál kom upp þegar [[júlíanska tímatalið]] var yfirgefið fyrir það [[gregoríanska tímatalið|gregoríanska]] á 14 til 16 öld. Stærsti hluti rétttrúnaðarkirknanna fylgdu áfram júlíanska tímatalinu í kirkjuárinu. Þess vegna ber páskana þar upp á aðra daga en í öðrum kirkjudeildum. == Frídagur á Íslandi == Mánudagurinn eftir páska, annar í páskum, er almennur frídagur á [[Ísland]]i. Einnig var fram til ársins [[1770]] þriðji í páskum almennur frídagur, en það ár var hann afhelgaður. Eins var um þriðja í [[jól]]um, [[Þrettándinn|þrettándinn]] og þriðja í hvítasunnu, sem einnig höfðu verið helgi-og frídagur, þar sem konungi fannst íslensk alþýða hafa of mikið af almennum frídögum. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat|Easter}} {{Wiktionary|páskar}} * {{Vísindavefurinn|358|Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?}} * {{Vísindavefurinn|5824|Af hverju heldur kristið fólk upp á páska? Eru páskar ekki eldri en kristni?}} * {{Vísindavefurinn|1486|Hvers vegna heita páskar Gyðinga og páskar kristinna manna það sama þó að verið sé að fagna svo ólíkum atburðum?}} * {{Vísindavefurinn|52269|Er páskavikan vikan fyrir eða eftir páskadag?}} * {{Vísindavefurinn|2454|Hver er uppruni og merking páskaeggsins?}} * {{Vísindavefurinn|4856|Hvaðan kemur sá páskasiður að mála egg?}} * [https://timarit.is/page/3278819?iabr=on#page/n12/mode/1up ''Þorratungl og páskar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins, 29.1.1950, bls. 57] * [https://timarit.is/page/3286757?iabr=on#page/n14/mode/1up ''Páskavikan - veðurspár og annað''; grein í Lesbók Morgunblaðsins, 26.3.1961, bls. 179] {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Páskar| ]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] 7o5zjlr356luekluxrs8435i0ibuigt Fatnaður 0 54868 1971800 1971725 2026-07-12T21:33:37Z Akigka 183 1971800 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Well-clothed baby.jpg|thumb|Ungabarn dúðað í fötum.]] '''Fatnaður''', '''föt''' eða '''klæðnaður''' er [[klæðaefni]] sem ver [[mannslíkaminn|mannslíkamann]] fyrir slæmu [[veður|veðri]] og öðrum þáttum í [[náttúrulegt umhverfi|umhverfinu]]. Frá upphafi hafa föt verið sett saman úr [[leður|leðri]] og [[skinn]]i [[dýr]]a, auk annarra þunnra efna sem finnast í náttúrunni. Fyrir um 30.000 árum er talið að menn hafi tekið að nýta sér [[saumnál]]ar og náttúrulegar [[trefjar]] til að gera [[klæðaefni]],<ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090910142352.htm |title=Archaeologists Discover Oldest-known Fiber Materials Used By Early Humans |access-date=31 December 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030416/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090910142352.htm |archive-date=1 January 2018}}</ref> en elsta myndin af [[vefnaður|ofnu]] klæði er innan við 10.000 ára gömul.<ref name="Lobell 2017">{{cite journal| last=Lobell | first=Jarrett A. | title=World's Oldest Dress |volume=70|number=1|journal=Archaeology|year=2017| url=https://archaeology.org/issues/january-february-2017/collection/egypt-tarkhan-dress/top-10-discoveries-of-2016/}}</ref><ref name="Lobell 2016">{{cite journal|last=Lobell |first=Jarrett A. |year=2016 |title=Dressing for the Ages |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-egypt-predynastic-period-tarkhan-dress/ |journal=Archaeology|volume=69|number=3|page=9}}</ref> Fatnaður er eitt af einkennum [[maður|mannsins]] og kemur fyrir í öllum mannlegum samfélögum. Gerð og magn fatnaðar fer eftir líkamsgerð, félagslegum þáttum og umhverfinu. Flíkur klæða líkamann, [[skór]] fæturna og [[hanski|hanskar]] og [[vettlingur|vettlingar]] hendur. [[Höfuðfat]] er haft á höfði og [[nærföt]] eru höfð næst bolnum og hylja [[kynfæri]]n. Fatnaður gegnir alls kyns ólíkum hlutverkum. Fólk klæðist fötum vegna [[öryggi]]s, [[þægindi|þæginda]] og til þess að gæta að [[velsæmi]]. Fatnaður ver líkamann fyrir hörðum, hvössum og beittum hlutum; fyrir plöntum sem valda útbrotum og kláða; og fyrir [[skordýr]]abiti. Föt geta líka einangrað líkamann gegn kulda og hita, og haldið eitruðum og skítugum efnum frá húðinni. Föt verja fæturna fyrir sárum og gera þannig ferðalög auðveldari um fjölbreytt landslag. Föt verja líka húðina gegn [[útfjólublá geislun|útfjólublárri geislun]]. Sum föt, eins og barðastórir hattar, verja augun fyrir ljósi og bæta sjón í tilteknum aðstæðum. Föt eru líka notuð til að verja líkamann fyrir meiðslum í tilteknum verkefnum; eins og við vinnu, í íþróttum, og stríði. Stundum eru föt útbúin til að geyma hluti í vösum, beltum eða lykkjum. Þannig er hægt að bera hluti án þess að nota hendurnar. Fatnaður gegnir líka mikilvægu félagslegu hlutverki. [[Félagsleg viðmið]] um klæðaburð eru breytileg eftir aðstæðum og viðmið um hvaða hluta líkamans beri að hylja eru menningarbundin, auk þess sem fata[[tíska]] tekur stöðugum breytingum. Föt eru notuð til að sýna [[smekkur|smekk]] og persónulegan stíl. Föt geta verið [[stöðutákn]] fyrir [[sýnileg neysla|sýnilega neyslu]] eða til að sýna [[hæverska|hæversku]]. Klæðaburður er bundinn [[hefð]]um sem snúast um [[kynímynd]]ir, [[stétt]]ir og [[aldursskeið]]. Að vera nakinn fyrir framan annað fólk þykir stundum [[niðurlæging|niðurlægjandi]] og að bera [[kynfæri]], [[brjóst]] eða [[rasskinn]]ar á almannafæri er víða álitið [[ósiðsamlegt athæfi]]. Algengar gerðir fatnaðar eru [[stuttermabolur]], [[buxur]], [[kjóll]], [[peysa]] og [[sokkur|sokkar]]. Hlutir eins og [[handtaska|handtöskur]], [[gleraugu]], [[göngustafur|göngustafir]] og [[regnhlíf]]ar eru skilgreindir sem [[fylgihlutur|fylgihlutir]] og ekki föt, en mörkin þar á milli eru ekki endilega skýr. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fatnaður| ]] a95x0ic7pspqu27bpzmags6owu5tfq0 1971834 1971800 2026-07-12T22:43:25Z Akigka 183 1971834 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Well-clothed baby.jpg|thumb|Ungabarn dúðað í fötum.]] '''Fatnaður''', '''föt''' eða '''klæðnaður''' er [[klæðaefni]] sem ver [[mannslíkaminn|mannslíkamann]] fyrir slæmu [[veður|veðri]] og öðrum þáttum í [[náttúrulegt umhverfi|umhverfinu]]. Frá upphafi hafa föt verið sett saman úr [[leður|leðri]] og [[skinn]]i [[dýr]]a, auk annarra þunnra efna sem finnast í náttúrunni. Fyrir um 30.000 árum er talið að menn hafi tekið að nýta sér [[saumnál]]ar og náttúrulegar [[trefjar]] til að gera klæðaefni,<ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090910142352.htm |title=Archaeologists Discover Oldest-known Fiber Materials Used By Early Humans |access-date=31 December 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030416/https://www.sciencedaily.com/releases/2009/09/090910142352.htm |archive-date=1 January 2018}}</ref> en elsta myndin af [[vefnaður|ofnu]] klæði er innan við 10.000 ára gömul.<ref name="Lobell 2017">{{cite journal| last=Lobell | first=Jarrett A. | title=World's Oldest Dress |volume=70|number=1|journal=Archaeology|year=2017| url=https://archaeology.org/issues/january-february-2017/collection/egypt-tarkhan-dress/top-10-discoveries-of-2016/}}</ref><ref name="Lobell 2016">{{cite journal|last=Lobell |first=Jarrett A. |year=2016 |title=Dressing for the Ages |url=https://archaeology.org/issues/online/collection/trenches-egypt-predynastic-period-tarkhan-dress/ |journal=Archaeology|volume=69|number=3|page=9}}</ref> Fatnaður er eitt af einkennum [[maður|mannsins]] og kemur fyrir í öllum mannlegum samfélögum. Gerð og magn fatnaðar fer eftir líkamsgerð, félagslegum þáttum og umhverfinu. Flíkur klæða líkamann, [[skór]] fæturna og [[hanski|hanskar]] og [[vettlingur|vettlingar]] hendur. [[Höfuðfat]] er haft á höfði og [[nærföt]] eru höfð næst bolnum og hylja [[kynfæri]]n. Fatnaður gegnir alls kyns ólíkum hlutverkum. Fólk klæðist fötum vegna [[öryggi]]s, [[þægindi|þæginda]] og til þess að gæta að [[velsæmi]]. Fatnaður ver líkamann fyrir hörðum, hvössum og beittum hlutum; fyrir plöntum sem valda útbrotum og kláða; og fyrir [[skordýr]]abiti. Föt geta líka einangrað líkamann gegn kulda og hita, og haldið eitruðum og skítugum efnum frá húðinni. Föt verja fæturna fyrir sárum og gera þannig ferðalög auðveldari um fjölbreytt landslag. Föt verja líka húðina gegn [[útfjólublá geislun|útfjólublárri geislun]]. Sum föt, eins og barðastórir hattar, verja augun fyrir ljósi og bæta sjón í tilteknum aðstæðum. Föt eru líka notuð til að verja líkamann fyrir meiðslum í tilteknum verkefnum; eins og við vinnu, í íþróttum, og stríði. Stundum eru föt útbúin til að geyma hluti í vösum, beltum eða lykkjum. Þannig er hægt að bera hluti án þess að nota hendurnar. Fatnaður gegnir líka mikilvægu félagslegu hlutverki. [[Félagsleg viðmið]] um klæðaburð eru breytileg eftir aðstæðum og viðmið um hvaða hluta líkamans beri að hylja eru menningarbundin, auk þess sem fata[[tíska]] tekur stöðugum breytingum. Föt eru notuð til að sýna [[smekkur|smekk]] og persónulegan stíl. Föt geta verið [[stöðutákn]] fyrir [[sýnileg neysla|sýnilega neyslu]] eða til að sýna [[hæverska|hæversku]]. Klæðaburður er bundinn [[hefð]]um sem snúast um [[kynímynd]]ir, [[stétt]]ir og [[aldursskeið]]. Að vera nakinn fyrir framan annað fólk þykir stundum [[niðurlæging|niðurlægjandi]] og að bera kynfæri, [[brjóst]] eða [[rasskinn]]ar á almannafæri er víða álitið [[ósiðsamlegt athæfi]]. Algengar gerðir fatnaðar eru [[stuttermabolur]], [[buxur]], [[kjóll]], [[peysa]] og [[sokkur|sokkar]]. Hlutir eins og [[handtaska|handtöskur]], [[gleraugu]], [[göngustafur|göngustafir]] og [[regnhlíf]]ar eru skilgreindir sem [[fylgihlutur|fylgihlutir]] og ekki föt, en mörkin þar á milli eru ekki endilega skýr. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Fatnaður| ]] 1cxqesyzbyks950gx8f3dmknwtcpjdd NFC Austur 0 56361 1971838 1956994 2026-07-13T06:01:41Z FoxinaGeo 115877 /* */ Data updated (Gögn uppfærð fyrir 2026) 1971838 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=NFC Austur |Íþrótt=[[Amerískur fótbolti]] |Stofnuð=[[1970]] |Fjöldi liða=4 |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px|Merki NFL deildarinnar]][[Bandaríkin]] |Meistarar=Philadelphia Eagles |Heimasíða=[https://www.nfl.com/ www.nfl.com] }} '''NFC Austur''' eða '''NFC East''' er austur-riðill NFC-deildarinnar í [[National Football League|NFL]]-deildinni, stofnuð 1970. Upp til ársins 2002 voru [[Arizona Cardinals]] í NFC austur-riðlinum, en þá voru þeir fluttir í [[NFC vestur]]-riðilinn. {| class="wikitable" ! Lið !!Super Bowl titlar |- |[[Dallas Cowboys]] || 5 |- |[[New York Giants]] || 4 |- |[[Philadelphia Eagles]] || 2 |- |[[Washington Commanders]] || 3 |} Samtals hafa liðin í austurriðli NFC deildarinnar komist 23 sinnum í úrslitaleikinn, [[Super Bowl]], og 14 sinnum farið með sigur af hólmi, mest allra deilda. Vegna velgengis liða úr NFC austur-riðlinum er hann talin af mörgum, erfiðasti riðillinn í NFL. ==Meistarar í NFC Austur== {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Tímabil !! Lið !! Sigrar-Töp-Jafntefli !! Árangur |- | 1970 || [[Dallas Cowboys]] || 10-4-0 || Töðuðu [[Super Bowl V]] |- | 1971 || [[Dallas Cowboys]] || 11-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl VI]]''' |- | 1972 || [[Washington Redskins]] || 11-3-0 || Töðuðu [[Super Bowl VII]] |- | 1973 || [[Dallas Cowboys]] || 10-4-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 1974 || [[Arizona Cardinals|St. Louis Cardinals]] || 10-4-0 || Töpuðu umspili |- | 1975 || [[Arizona Cardinals|St. Louis Cardinals]] || 11-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1976 || [[Dallas Cowboys]] || 11-3-0 || Töpuðu umspili |- | 1977 || [[Dallas Cowboys]] || 12-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XII]]''' |- | 1978 || [[Dallas Cowboys]] || 12-4-0 || Töpuðu [[Super Bowl XIII]] |- | 1979 || [[Dallas Cowboys]] || 11-5-0 || Töpuðu umspili |- | 1980 || [[Philadelphia Eagles]] || 12-4-0 || Töpuðu [[Super Bowl XV]] |- | 1981 || [[Dallas Cowboys]] || 12-4-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 1982 || [[Washington Redskins]] || 8-1-0 || '''Unnu [[Super Bowl XVII]]''' |- | 1983 || [[Washington Redskins]] || 14-2-0 || Töpuðu [[Super Bowl XVIII]] |- | 1984 || [[Washington Redskins]] || 11-5-0 || Töðuðu umspili |- | 1985 || [[Dallas Cowboys]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 1986 || [[New York Giants]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXI]]''' |- | 1987 || [[Washington Redskins]] || 11-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXII]]''' |- | 1988 || [[Philadelphia Eagles]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 1989 || [[New York Giants]] || 12-4-0 || Töðuðu umspili |- | 1990 || [[New York Giants]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXV]]''' |- | 1991 || [[Washington Redskins]] || 14-2-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXVI]]''' |- | 1992 || [[Dallas Cowboys]] || 13-3-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXVII]]''' |- | 1993 || [[Dallas Cowboys]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXVIII]]''' |- | 1994 || [[Dallas Cowboys]] || 12-4-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 1995 || [[Dallas Cowboys]] || 12-4-0 || '''Unnu [[Super Bowl XXX]]''' |- | 1996 || [[Dallas Cowboys]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 1997 || [[New York Giants]] || 10-5-1 || Töðuðu umspili |- | 1998 || [[Dallas Cowboys]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 1999 || [[Washington Redskins]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 2000 || [[New York Giants]] || 12-4-0 || Töðuðu [[Super Bowl XXXV]] |- | 2001 || [[Philadelphia Eagles]] || 11-5-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 2002 || [[Philadelphia Eagles]] || 12-4-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 2003 || [[Philadelphia Eagles]] || 12-4-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 2004 || [[Philadelphia Eagles]] || 13-3-0 || Töðuðu [[Super Bowl XXXIX]] |- | 2005 || [[New York Giants]] || 11-5-0 || Töðuðu Úrslitaleik NFC |- | 2006 || [[Philadelphia Eagles]] || 10-6-0 || Töðuðu umspili |- | 2007 || [[Dallas Cowboys]] || 13-3-0 || Töðuðu umspili |} Philadelphia Eagles er eina liðið í NFC austur-riðlinum sem hefur ekki unnið Super Bowl titil. Dallas Cowboys leiða með fimm, Redskins og Giants koma þar á eftir með þrjá. {{NFL}} [[Flokkur:Amerískur fótbolti]] soz3ya9wi2o80ldfmikl4vdgvto3d2k New England Patriots 0 56379 1971847 1960482 2026-07-13T07:51:26Z FoxinaGeo 115877 /* */ Championships updated (Uppfærð meistaratitlar) 1971847 wikitext text/x-wiki {{NFL lið | nafn = New England Patriots | logo = New England Patriots wordmark.svg | stofnað = 1960 | borg = [[Foxborough]], [[Massachusetts]] | litir = Blár, hvítur, rauður og silfur {{litakassi|#0d254c}} {{litakassi|#C80815}} {{litakassi|#d6d6d6}} {{litakassi|white}} | þjálfari = [[Mynd:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Mike Vrabel]] | eigandi = [[Mynd:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Robert Kraft]] | lukkudýr = [[Pat Patriot]] | gælunöfn = The Pats | ár_nafns = 1971 | hist_misc = * Boston Patriots (1960–70) | fyrrverandi_deild = [[American Football League]] (1960–69) *Eastern Division (1960–69) | NFL_upphafs_ár = 1970 | ár í deild = *'''[[Ameríkudeildin (NFL)|Ameríkudeildin]] (1970–nú)''' **'''[[AFC Austur]] (1970–nú)''' | nr_league_champs = 3 | nr_sb_champs = 6 | nr_conf_champs = 12 | nr_div_champs = 23 | sb_champs = 2001&nbsp;([[Super Bowl XXXVI|XXXVI]]), 2003&nbsp;([[Super Bowl XXXVIII|XXXVIII]]), 2004&nbsp;([[Super Bowl XXXIX|XXXIX]]), 2014&nbsp;([[Super Bowl XLIX|XLIX]]), 2016&nbsp;([[Super Bowl LI|LI]]), 2018&nbsp;([[Super Bowl LIII|LIII]]) | deildarmeistarar_(AFC/NFC) = *'''AFC:''' 1985, 1996, 2001, 2003, 2004, 2007, 2011, 2014, 2016, 2017, 2018, 2025 | riðilsmeistarar = *'''AFL Austur:''' 1963 *'''AFC Austur:''' 1978, 1986, 1996, 1997, 2001, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2025 | ár_leikvallar = *[[Nickerson Field]] (1960–62) *[[Fenway Park]] (1963–68) *[[Alumni Stadium]] (1969) *[[Harvard Stadium]] (1970) *[[Foxboro Stadium]] (1971–2001) **a.k.a. Schaefer Stadium (1971–82) **a.k.a. Sullivan Stadium (1983–89) *'''[[Gillette Stadium]] (2002–nú)'''}} '''New England Patriots''' er lið í [[amerískur fótbolti|amerískum fótbolta]] frá [[Foxborough]] í [[Massachusetts]]. Liðið spilar í [[AFC Austur|austur-riðli AFC deildarinnar]], innan [[NFL]]. Eftir flutning frá [[Boston]] til [[Foxborough]] árið [[1971]] breyttu eigendur liðsins nafni þess úr Boston Patriots í New England Patriots. Foxborough er þó einungis nokkrum kílómetrum frá Boston. Upphaflega var New England Patriots í AFL deildinni, en eftir að AFL og NFL deildirnar sameinuðust spiluðu þeir í [[AFC Austur|AFC East]] í NFL. [[Mynd:2022Patriotsuniforms.png|thumb|Búningar liðsins árið [[2022]]]] Patriots er það lið í NFL með flesta sigrana, eða sjö talsins, ásamt [[Pittsburgh Steelers]]. Liðið vann ofurskálina árið [[2002]], [[2004]], [[2005]], [[2015]], [[2017]] og [[2019]] og hefur einnig ellefu sinnum komist á ofurskálina. Á árunum [[2001]] til [[2004]], urðu Patriots annað liðið (eftir [[Dallas Cowboys]]) í sögu NFL til að vinna þrjár [[Super Bowl|ofurskálar]] á fjórum árum (XXXVI, XXXVIII, og XXXIX), og þeir urðu áttunda liðið sem náði að verja titil. == Tenglar == * [http://www.patriots.com/ ''Official website: New England Patriots''] * [https://www.patriots.com/cheerleaders/ ''New England Patriots Cheerleaders''] {{NFL}} {{S|1960}} [[Flokkur:Bandarísk félög í amerískum fótbolta]] [[Flokkur:Íþróttafélög frá Boston]] [[Flokkur:NFL]] opiowre1tpsv42h8ci01un97a46mdzr Ull 0 56496 1971776 1957932 2026-07-12T17:04:34Z M. Harlatten 118494 Stækka og uppfæra greinina út frá traustum heimildum og samræma efnið við en:Wool. Samsvarandi uppfærsla á de:Wolle fylgir í kjölfarið; með þessari breytingu eru enska og íslenska greinin nú samræmd. 1971776 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Wool.www.usda.gov.jpg|thumb|Ullarlagðar]] [[Mynd:Wool shorn from aust merino sheep.jpg|thumb|Ull af [[Merinofé]] breidd yfir rimla]] '''Ull''' er [[textíltrefjar|trefjaefni]] úr feldi [[sauðfé|sauðfjár]] og annarra [[spendýr]]a, einkum geita, kameldýra og angórukanína. Orðið er einnig notað um ólífræn trefjaefni með svipaða eiginleika, svo sem steinull og glerull. Dýraull er að mestu úr [[keratín]]i og er því efnafræðilega ólík plöntutrefjum úr [[sellulósi]], svo sem baðmull og hör.<ref>Ann W. Braaten: „Wool“. Í Valerie Steele (ritstj.), ''Encyclopedia of Clothing and Fashion'', 3. bindi. Thomson Gale, 2005, bls. 441-443.</ref> Mest af þeirri ull sem textíliðnaður notar kemur af sauðfé. Eftir rúningu er ullin flokkuð og þvegin áður en hún er kembd eða greidd og unnin í band, filt, einangrun, áburð eða aðrar vörur. == Orðsifjar == Orðið ''ull'' á sér samsvaranir í mörgum greinum indóevrópskra mála. Þar má nefna enska orðið ''wool'', þýska ''Wolle'', sænska ''ull'', litháíska ''vilna'', velska ''gwlân'' og latneska ''lāna''. Orðin eru yfirleitt rakin til endurgerðrar frummyndar í frumindóevrópsku, *''h₂wĺ̥h₁-neh₂-''.<ref>Wolfgang Pfeifer: [https://www.dwds.de/wb/etymwb/Wolle „Wolle“], ''Etymologisches Wörterbuch des Deutschen''. Digitales Wörterbuch der deutschen Sprache. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Aldur orðsins hefur verið notaður í umræðum um tímasetningu og heimkynni frumindóevrópsku, en slíkar ályktanir byggjast á því hvenær ullarfé og sérhæfður orðaforði um ull komu fram.<ref>David W. Anthony: ''The Horse, the Wheel, and Language''. Princeton University Press, 2007, bls. 59-62.</ref> == Gerð og eiginleikar == Ull er aðallega úr [[keratín]]i og inniheldur um 2-3% lípíða. Keratínið er brennisteinsríkara en fíbróín í silki vegna mikils magns [[systín]]s. Dísúlfíðtengi milli systínleifa styrkja trefjuna en geta rofnað eða endurraðast við hita og efnameðferð.<ref name="Bobeth">Wolfgang Bobeth (ritstj.): ''Textile Faserstoffe: Beschaffenheit und Eigenschaften''. Springer, 1993, bls. 90 og 166.</ref> Ull vex úr [[hársekkur|hársekkjum]] sem liggja frá yfirhúð niður í leðurhúð. Frumsekkir geta myndað ullarhár, gróf merghár og [[illhærur]], en afleiddir sekkir mynda ullarhár. Ullarhár eru yfirleitt liðuð og fjaðrandi, en illhærur eru grófar og geta losnað úr reyfinu.<ref>Paula Simmons: ''Storey's Guide to Raising Sheep''. Storey Publishing, 2009, bls. 315-316.</ref> Yst á hárinu er hreisturlaga hornlag. Undir því er hárbörkur sem myndar mestan hluta trefjanna; gróf hár geta einnig haft merg. Ullarfita frá fitukirtlum smyr hárin og ver þau meðan þau eru á dýrinu. Útlit ullarknippis ræðst af fleiru en gildleika trefjanna; fjöldi þeirra, stefna, litur, liðun og samþjöppun skipta einnig máli. Fyrstu sjónrænu flokkunaraðferðirnar hentuðu því betur til að bera saman sýni sem höfðu verið undirbúin á sama hátt en til algildra mælinga. „Lichtwaage“-tækið byggðist á þessari samanburðaraðferð og paraði gegnumlýstan kvarða við sérstaka vélræna vísun.<ref name="Darcy193">John Bernard D’Arcy: ''Sheep Management and Wool Technology'', 2. útgáfa, endurprentuð með minni háttar breytingum. New South Wales University Press, Kensington, NSW, 1986, bls. 193.</ref> Mismunandi frumugerðir í berkinum valda liðun hársins. Liðunin heldur lofti í efninu og auðveldar spuna, en hreistrið á yfirborðinu á þátt í þófnun.<ref>[https://www.woolmark.com/fibre/ „Wool fibre facts and benefits“]. The Woolmark Company. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Ull getur tekið í sig vatnsgufu sem nemur nálægt þriðjungi af þurrþunga án þess að finnast blaut. Yfirborð ullar sem enn inniheldur ullarfitu hrindir jafnframt frá sér fljótandi vatni að nokkru marki. Liðaðar trefjarnar halda kyrru lofti og draga því úr varmaflutningi. Ull er teygjanleg, krumpast lítið og tekur lit vel. Blautar trefjar eru yfirleitt veikari en þurrar, ólíkt mörgum plöntutrefjum.<ref name="Bobeth" /> Ull er tregbrennanleg en ekki óbrennanleg. Hún kviknar við hærra hitastig en baðmull og margar gervitrefjar, bráðnar ekki og myndar kolað lag. Logi getur slokknað þegar hitagjafinn er fjarlægður.<ref>[https://www.woolmark.com/globalassets/_06-new-woolmark/_industry/research/factsheets/gd2405-wool-is-fire-resistant.pdf „Wool is resistant to fire“]. The Woolmark Company. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Rannsóknir styðja ekki að ullartrefjan sjálf sé húðofnæmisvaki. Grófar trefjar, einkum um 30-32 µm og gildari, geta hins vegar ert húðina. Ofnæmi fyrir ullarfeiti eða hjálparefnum er annað fyrirbæri.<ref>M. Zallmann o.fl.: „Debunking the Myth of Wool Allergy: Reviewing the Evidence for Immune and Non-immune Cutaneous Reactions“. ''Acta Dermato-Venereologica'', 97(8), 2017, bls. 906-915. {{PMID|28350041}}</ref> == Almenn vinnsla == Sauðfé er oftast rúið með klippum, en sum dýr eru greidd og nokkur sauðfjárkyn reyta ullina náttúrulega. Við ullarflokkun eru óhreinir og lélegir hlutar teknir frá og reyfinu skipt eftir fínleika, lit, liðun, lengd, styrk og nýtingu. Ull af bógum og síðum er oft jafnari en ull af kviði, fótum og afturhluta.<ref>[https://iwto.org/wool-supply-chain/about-wool/ „About wool“]. International Wool Textile Organisation. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Óþvegin ull kallast hráull eða sveitaull. Í henni eru ullarfeiti, sviti, mold og jurtaleifar. Áður en nútíma sótthreinsun og vinnuvernd komu til sögunnar gat hráull borið gró ''Bacillus anthracis'' og smitað sjúkdóminn sem sögulega var kallaður ullarflokkaraveiki. Skurðir og stungusár við flokkun, pökkun eða böggun mengaðs reyfis gátu hleypt bakteríunni inn um húðina. Við þvott eru þessi efni fjarlægð og ullarfeitin unnin sem [[lanólín]]. Jurtaleifar má fjarlægja með höndum, vélum eða sýrumeðferð sem nefnist kolefnun.<ref>Wu Zhao: ''A study of wool carbonizing''. Doktorsritgerð, University of New South Wales, 1987.</ref> Eftir þvott er ullin kembd og stundum greidd. Stuttar, kembdar trefjar eru notaðar í mjúkt og fyrirferðarmikið loðband. Langar, samsíða trefjar úr greiðslu verða að sléttara og sterkara kambgarni. Síðan er bandið ofið, prjónað eða notað í aðrar vörur. Við þófun festast hreistur trefjanna saman vegna raka, hita og hreyfingar. Vélþvottur getur því þétt og minnkað ómeðhöndlaða ullarvöru. Með Superwash-meðferð er dregið úr þófnun, annaðhvort með því að breyta hreistrinu eða hjúpa trefjarnar fjölliðu. Klór-Hercosett-aðferðin er algeng, en einnig eru til klórlausar aðferðir.<ref>[https://www.woolmark.com/industry/product-development/processing-innovations/machine-washable-wool/ „Machine washable wool“]. The Woolmark Company. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Ómeðhöndlaðar ullarvörur geta þófnað og breytt um mál við hita, raka og hreyfingu. Þvottaaðferð ræðst því af meðferð trefjanna, gerð vörunnar og þvottamerkingu. Þvottaefni fyrir ull mega ekki innihalda ensím sem brjóta niður prótín.<ref>[https://www.woolmark.com/care/which-laundry-detergent-should-i-use-when-washing-wool/ „Which laundry detergent should I use when washing wool?“]. The Woolmark Company. Sótt 12. júlí 2026.</ref> == Gæði, heiti og notkun == Gæði ullar ráðast einkum af gildleika trefjanna, en einnig af lengd, styrk, lit, liðun og nýtingarhlutfalli eftir þvott. Í upphafi 20. aldar studdust tilraunir til að gera mat á fínleika endurtekningarhæfara stundum við eiginleika sem hægt var að kanna utan rannsóknarstofu. Á íslensku ullarútflutningsstöðinni á Kolkuósi var gerð tilraun til að sameina viðnám lítils trefjasýnis við sjónrænan samanburð á fínleika þess.<ref name="Darcy193" /> Áður en mælitæki urðu algeng var fínleiki metinn með því að bera sýni saman við viðmiðunarull. Fín merínóull getur verið undir 15,5 µm, en gróf teppaull er oft 35-45 µm. Tölur um gildleika og lengd eiga því alltaf við tiltekið kyn eða ullargerð.<ref name="DArcy">John B. D'Arcy: ''Sheep Management & Wool Technology''. NSW University Press, 1986.</ref> Við ullarflokkun er samfellda reyfið yfirleitt stærsti og verðmætasti hlutinn. Áður en mælitæki urðu almennt tiltæk byggðist flokkun á þjálfuðum samanburði á lengd ullar, liðun, áferð, lit, hreinleika og sýnilegum fínleika. Flokkarar gátu unnið hratt og með samræmdum hætti innan staðbundins flokkunarkerfis, en erfiðara var að bera saman niðurstöður milli stöðva nema alls staðar væru notuð sömu sýni eða staðlar. Þörfin fyrir viðskiptalegan samanburð leiddi bæði til safna af viðmiðunarull og tilrauna með mælitæki. Brotin reyfi eru tekin frá og kviðull, fótaull, höfuðull og ull af afturhluta er oft flokkuð sérstaklega vegna þess að hún er styttri, óhreinni eða ójafnari. Álag á sauðkind meðan ullin vex getur myndað veikan stað í trefjunum og minnkað styrk reyfisins. Merínóull er meðal annars flokkuð í ofurfína ull undir 15,5 µm, mjög fína ull um 15,6-18,5 µm, fína ull að um 20 µm og sterkari merínóull yfir 23 µm. Ástralski og nýsjálenski 1PP-flokkurinn er ætlaður sérstaklega jafnri merínóull sem er 16,9 µm eða fínni og uppfyllir frekari kröfur um lit, gerð og styrk.<ref>[https://web.archive.org/web/20120718231815/http://www.awex.com.au/standards/1pp-certification.html „1PP Certification“]. Australian Wool Exchange. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Merkingin ''Super S'' á fínum ullarefnum segir til um hámarksmeðalgildleika trefjanna en ekki lengd bands miðað við þyngd. Super 100 merkir að meðalgildleikinn sé 18,75 µm eða minni; við hverja hækkun um tíu lækkar markið um 0,5 µm.<ref>[https://www.ftc.gov/business-guidance/resources/threading-your-way-through-labeling-requirements-under-textile-wool-acts „Threading Your Way Through the Labeling Requirements Under the Textile and Wool Acts“]. Federal Trade Commission. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Lög skilgreina ullarheiti með mismunandi hætti eftir löndum. Í Bandaríkjunum nær ''wool'' í merkingarlögum yfir nýja ull af sauðfé, angóru- og kasmírgeitum og tiltekin sérhæfð dýrahár. Bæði ónotaðar og notaðar textílvörur sem hafa verið tættar aftur í trefjar falla undir ''recycled wool''.<ref>[https://www.ftc.gov/legal-library/browse/rules/wool-products-labeling-act-text „Wool Products Labeling Act“]. Federal Trade Commission. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Reglur Evrópusambandsins nota aðra skilgreiningu og setja sérstök skilyrði fyrir heiti sem samsvara nýrri ull eða reyfisull.<ref>[https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2011/1007/oj Reglugerð (ESB) nr. 1007/2011]. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Heiti eftir vinnslusögu eru einnig breytileg. ''Ný ull'' eða ''reyfisull'' er almennt ull sem hefur ekki áður verið hluti af fullunninni vöru. Ull af gærum slátraðra dýra nefnist meðal annars skinnull, en ull sem er endurheimt úr vefnaðarvöru er kölluð endurunnin ull. Sérheiti eftir dýrategund eru meðal annars kasmír, móhár, alpaka, qiviut og víkúnuull; þau falla ekki alls staðar undir lagalega skilgreiningu á ull.<ref>Fabia Denninger og Elke Giese: ''Textil- und Modelexikon'', 2. bindi, 8. útgáfa. Deutscher Fachverlag, 2006, bls. 798.</ref> Fín ull er einkum notuð í fatnað, en grófari ull í yfirhafnir, teppi, dýnur, bólstrun og einangrun. Ullarfilt er notaður í hljóðdeyfingu, píanóhamra og tæknivörur. Ónothæfa textílull má vinna í hægvirkan köfnunarefnisáburð. Endurunnin ull er tætt úr eldri efnum, spunnin að nýju og oft blönduð nýrri ull eða öðrum trefjum.<ref>Sara J. Kadolph (ritstj.): ''Textiles'', 10. útgáfa. Pearson/Prentice Hall, 2007, bls. 63.</ref> Þæfð og lanólínborin ull er einnig notuð sem loftgóð hlíf yfir taubleyjur.<ref>Mary Ellen Snodgrass: ''World Clothing and Fashion: An Encyclopedia of History, Culture, and Social Influence''. Taylor & Francis, 2015, bls. 49-51.</ref> Meðal svæðisbundinna ullarefna eru þæfður [[loden]]dúkur frá Alpahéruðum, [[Harris Tweed]] frá Suðureyjum, íslensk lopapeysa og ullarteppi frá Anatólíu og Íran. Í rannsókn við RMIT-háskóla var samsett efni úr ull og Kevlar léttara og hélt betur eiginleikum sínum í raka en samanburðarefni úr Kevlar einu. Niðurstaðan átti við tiltekið marglaga tilraunaefni en ekki venjulegan ullarfatnað.<ref>Max Blenkin: „Wool's tough new image“. ''Country Leader'', 11. apríl 2011.</ref> == Saga ullar == Sauðfé var tekið til húss fyrir um 9.000-11.000 árum, en villt fé var hárbetra en síðari ullarkyn. Val fyrir ullarfé kann að hafa hafist í Vestur-Asíu um 6000 f.Kr. og ofnar ullarvörur komu fram nokkrum þúsundum ára síðar. Ullarfé barst til Evrópu snemma á fjórða árþúsundi f.Kr.<ref>M. E. Ensminger og R. O. Parker: ''Sheep and Goat Science'', 5. útgáfa. Interstate Printers and Publishers, 1986; Sue Weaver: ''Sheep: Small-scale Sheep Keeping for Pleasure and Profit''. Hobby Farm Press, 2005.</ref> Í Mið-Andesfjöllum var ull villtra og tamdra kameldýra notuð um 5000 f.Kr. Ofin ull er þekkt í Perú frá um 2500 f.Kr. og lituð Paracas-efni frá um 800 f.Kr. Í Norður-Ameríku ófu Chilkat-Tlingítar teppi úr ull fjallageita, en Navajo-fólk notaði sauðaull samhliða eldri baðmullarhefð. Í hlutum Mið-Asíu, Mongólíu og Kína var ull lengi fremur notuð í filt, teppi og gærur en ofið klæði.<ref>''Brockhaus Enzyklopädie'', 19. útgáfa, 24. bindi, 1994, bls. 336; Hans Läng: ''Kulturgeschichte der Indianer Nordamerikas''. Gondrom, 1993, bls. 304 og 378.</ref> Á 12. og 13. öld var hráull flutt frá Englandi og klaustrum Sistersíana til vefnaðarborga í Flæmingjalandi. Kaupstefnur í Champagne tengdu ullariðnað við markaði um Miðjarðarhaf. Á 14. og 15. öld efldust ullariðnaður og bankastarfsemi í Flórens, en Mesta-samtökin stýrðu farbeitum stórra sauðfjárhjarða á Kastilíu. Vélvæðing iðnbyltingarinnar gerði síðan kleift að framleiða ullarefni í stórum stíl og Ástralía varð einn helsti birgir breskra verksmiðja.<ref>Fernand Braudel: ''The Wheels of Commerce''. Harper & Row, 1982, bls. 312-317.</ref> Þegar gervitrefjar urðu algengar á 20. öld dró úr eftirspurn eftir ull og verð lækkaði verulega í nokkrum framleiðslulöndum frá síðari hluta sjöunda áratugarins. Þróunin í átt að samræmdum verslunarflokkum fór yfirleitt fram með stöðluðum viðmiðunarsýnum fremur en nýjum tækjum. Á Kolkuósi leystu sýni sem bárust í gegnum Kaupmannahöfn staðbundna „Lichtwaage“ af hólmi árið 1912: einfaldur stjórnsýslustaðall varð ofan á fremur en flóknari staðbundin tilraun. Dæmið frá Kolkuósi sýnir tilfærslu frá mati einstakra sérfræðinga yfir í yfirfæranleg kerfi fyrir ullarflokkun.<ref name="Darcy193" /> Bændur færðu þá víða áherslu frá ull yfir á kjötframleiðslu.<ref>[https://teara.govt.nz/en/economic-history/page-10 „The end of pastoral dominance“]. Te Ara Encyclopedia of New Zealand. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Endurvinnsla ullarefna varð sérstakur iðnaður í Heavy Woollen District í Vestur-Yorkshire. Eldri dúkur var skorinn eða tættur í styttri trefjar, spunninn aftur og oft notaður sem ívaf með sterkari uppistöðu.<ref>Hanna Rose Shell: [https://www.cabinetmagazine.org/issues/60/shell.php „Leftovers / Devil's Dust“]. ''Cabinet'', 60.</ref> == Vinnsla ullar á Íslandi == Ull er unnin þannig að kindur eru fyrst rúnar og ullin síðan þvegin og þurrkuð. Því næst er hún kembd og spunnin. Gæði ráðast meðal annars af lengd og gildleika trefjanna. Í mörgum fatnaðarullum er lengdin um 40-150 mm og gildleikinn um 15-30 µm, en mörkin eru breytileg eftir sauðfjárkyni og hluta reyfisins.<ref>John B. D'Arcy: ''Sheep Management & Wool Technology''. NSW University Press, 1986.</ref> Tvískipt gerð íslensku ullarinnar gerir kleift að vinna úr henni bæði fínni fatnað og þykk hlífðarföt. Ullin gegndi því margþættu hlutverki í íslenskum búskap.<ref name="Bjarnadottir">Halldóra Bjarnadóttir: ''Vefnaður á íslenzkum heimilum á 19. öld og fyrri hluta 20. aldar''. Menningarsjóður, 1966, bls. 61-63 og 67-70.</ref> Ull var unnin að vetri til og hófst vinnan yfirleitt eftir sláturtíð. Fyrst var [[tog]] aðskilið frá [[þel]]i, sem kallaðist að taka ofan af ullinni. Þelið var síðan tæjað, greitt í sundur og kembt. Úr kembunni var spunninn þráður, fyrst með [[snælda|snældu]] en síðar með [[rokkur|rokk]]. Þráðurinn var ýmist einspinna, tvinnaður eða þrinnaður og síðan undinn í hnykla eða á [[hesputré]].<ref name="Bjarnadottir" /> Togið var spunnið á rokk eða [[halasnælda|halasnældu]] í mismunandi grófan þráð eftir notkun og var togþráðurinn venjulega þrinnaður. Hann var meðal annars notaður til að verpa [[skinnskór|skinnskó]], í snjósokka eða ytri sokka og í [[hrognkelsanet]].<ref name="Bjarnadottir" /> Tog líkist að sumu leyti [[hör]] eða [[lín|líni]]. Það var hreinsað með togkömbum og vandaðasta efnið notað í vefnað og [[útsaumur|útsaum]], meðal annars [[fléttusaumur|fléttusaum]]. Togþráður var einnig notaður við saumaskap, í grófar rúmábreiður, [[segl]], [[tjald|tjöld]] og [[vaðmál]].<ref name="Bjarnadottir" /> Íslensk ull var notuð í vefnað, prjón og útsaum. Ull var aðalhráefni vefnaðar á Íslandi fram undir lok 19. aldar.<ref name="Bjarnadottir" /> Peysufatavaðmál var það vaðmál sem mest var vandað til. Úr íslensku vaðmáli voru einnig unnin skrautföt, treflar og prjónapeysur fyrir karlmenn.<ref name="Bjarnadottir" /> === Ullarþvottur á Íslandi === Fram yfir síðari heimsstyrjöld var mikill hluti íslenskrar ullar þveginn heima á bæjum. Við ullarverkun þurfti að safna [[keyta|keytu]] til ullarþvottar. Öllu [[þvag|þvagi]] sem til féll var safnað því lítið var fáanlegt af þvottaefnum en keytan þótti bæði betra þvottaefni og svo var hún ódýr. Þegar búið var að rýja féð voru mestu óhreinindin barin úr, sem kallað var að berja ullina.<ref name="Jonsson">Jóhannes Jónsson: „Þjóðhættir á Ströndum“. ''Strandapósturinn'', 16, 1982, bls. 12-14.</ref> Ullin var vanalega þvegin við á eða [[lækur|læk]] á þurrum sumardegi. Tvenns konar aðferðum var beitt við ullarþvott. Önnur aðferðin var sú að ullin var þvæld sem fólst í því að vatn var hitað í stórum potti og keytu blandað við, 1/3 keyta og 2/3 vatn. Ullinni var síðan bætt út í pottinn og hún var þvæld fram og aftur í nokkra stund. Lögurinn í pottinum mátti ekki ofhitna, 40-45°C, vegna þess að þá bráðnaði sauðfitan of mikið úr ullinni og yrði verri til [[tóskapar|tóskapur]]. Næst var ullin sett á smágrind sem lögð var yfir pottinn. Þetta var gert til þess að lögurinn sem rann úr ullinni tapaðist ekki heldur rynni beint aftur niður í pottinn. Ullin var því næst þvegin í sjó eða rennandi [[vatn|vatni]] og borin út á [[tún]]. Þegar þurrkur kom var ullin breidd til þerris.<ref name="Jonsson" /> Önnur aðferð kallast var tunnu- eða stampaþvottur sem var algengari sérstaklega ef um mikla ull var að ræða. Lögurinn var látinn í [[stampur|stamp]] eða tunnu og ullin sett í löginn. Ullin var troðin niður með berum fótum eins þétt og hægt var. Sá sem tróð ullina þvældi hana í leiðinni með fótunum. Þegar öll ullin var komin í tunnuna var lokað fyrir hana svo hitinn héldist og látin standa svo í eina til tvær klukkustundir. Að því búnu var ullin tekin úr tunnunni og þvegin í sjó eða rennandi vatni. Ekki mátti taka nema lítið úr tunnunni í einu því þegar ullin kom í kalt vatn vildu óhreinindin festast í henni og hún varð stöm. Þegar búið var að þvo ullina var hún borin út á tún og þurrkuð.<ref name="Jonsson" /> Þegar ullin var orðin þurr var hún flokkuð. Fyrst valin sú ull sem var mjög hvít og með mikið þel en úr henni átti að vinna [[nærföt]]. Síðan var öll mislit ull tekin frá en úr henni átti að vinna betri [[sokkaplögg]] og vettlinga, rendur í sokka, [[herðasjöl]] og hluti til skrauts. Ull sem var gul eða togmikil var notuð í grófari fatnað svo sem ytri föt þar sem efnið var ofið í [[vefstóll|vefstól]]. Flókar og úrgangsull var notuð til ýmissa þarfa svo sem í reipi og [[gjörð|gjarðir]]. Þegar ullin var þvegin fóru allir í sín verstu föt því ullarþvottur þótti óþrifaleg vinna. Í sveitum var ullarþvottur aðallega í verkahring kvenna en umtalsverð vinna var við ullarþvott. Með flutningum fólks úr sveit í bæ á fyrri hluta 20. aldar dró úr ullarþvotti heima fyrir. Ullarþvottavélum var komið upp í klæðaverksmiðjunum Iðunni, [[Gefjun]] og [[Álafoss|Álafossi]] en oft þurfti að þvo aftur heimaþvegna ull þegar hún kom til vinnslu í ullarverksmiðjunum.<ref name="Gudmundsson">Magnús Guðmundsson: ''Ull verður gull: ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld''. Hið íslenska bókmenntafélag, 1988, bls. 96-98.</ref> == Meðferð og bygging íslenskra ullarvara == Langvarandi þurr [[hiti]] getur skemmt keratínið og valdið gulnun og styrktartapi. Raki og hóflegur hiti gera ull þjálli og með þrýstingi má móta hana. Ull geymist lengi við stöðugt hitastig og hæfilegan raka, en mjög rakt geymsluloft eykur hættu á skemmdum. Verði ómeðhöndluð ull fyrir [[núningur|núningi]] þegar hún er blaut getur hún [[þæfa|þófnað]]. Hiti, hreyfing og basískt þvottavatn auka áhrifin, svo flíkin getur þést og minnkað í [[vélþvottur|vélþvotti]] eða [[þurrkari|þurrkara]]. Superwash-meðhöndlun og bygging vörunnar hafa áhrif á niðurstöðuna. Langvarandi sólarljós getur einnig veikt trefjarnar.<ref>[https://www.woolmark.com/industry/product-development/processing-innovations/machine-washable-wool/ „Machine washable wool“]. The Woolmark Company. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Liðun trefjanna myndar [[loftrými]] í bandi og efni. Kembdar trefjar í [[loðband]]i liggja óreglulega og gefa því meiri fyllingu, en greiddar trefjar í [[kambgarn]]i liggja samsíða og mynda sléttara og þéttara band. Loðband verður því yfirleitt léttara og einangrar betur miðað við þyngd, en kambgarn er sléttara og sterkara.<ref name="DArcy" /> == Íslensk ull == [[Mynd:Islandpullover 004.jpg|thumb|250px|Lopapeysa.]] Munur er á ull eftir [[kyn]]i og aldri fjár. Ullin er grófust á gömlum [[hrútur|hrútum]] en lambsull fíngerðust. Ull getur einnig verið mismunandi eftir því hvar á [[sauðkind]]inni hún vex.<ref name="LbhI">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101119123957/www.lbhi.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=3155 ''Íslenska sauðkindin og saga sauðfjárræktar á Íslandi'']. Landbúnaðarháskóli Íslands. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Íslensku ullinni hefur verið skipt í fjóra flokka eftir eðli og eiginleikum: [[þelhár]], [[toghár]], hvítar [[illhærur]] og rauðgular illhærur.<ref name="LbhI" /> Þelhárin eru fínustu og stystu hár reyfisins og finnast í [[reyfi|reyfinu]] innanverðu og mynda þar svokallaðan [[þelfótur|þelfót]]. Í íslensku ullinni eru um 88% allra hára í reyfinu þelhár, en vegna þess hve stutt og fín þau eru vega þau aðeins um 50% af þunga [[reyfi|reyfsins]]. Sumir [[fjárstofn|fjárstofnar]] erlendis hafa nánast ekkert þel og aðrir eru nær toglausir. Íslensk þelhár geta verið álíka fín og [[merinóull]], en gildleiki og lengd eru breytileg.<ref name="LbhI" /> Þelhár íslenskrar ullar eru óreglulega liðuð. Þelþráður verður því fyrirferðameiri en [[þráður]] úr jafnmörgum hárum af merinóull, þar sem hárin leggjast ekki jafnþétt hvert að öðru. Þráðurinn heldur þannig meira lofti.<ref name="LbhI" /> === Íslensk lopapeysa === [[Mynd:Lopapeysa.jpg|right|thumb|250px|[[íslenska lopapeysan.]]]] [[Lopapeysa]] úr óspunnum eða lítið spundnum lopa þróaðist á fimmta áratug 20. aldar og hafði að mestu tekið á sig kunnuglega mynd seint á sjötta áratugnum. Hringlaga munsturbekkurinn átti sér ekki einn nafngreindan höfund. Rannsóknir benda til áhrifa frá sænskri Bohus-prjónahefð, grænlenskum búningamunstrum og norskum prjónamunstrum. Íslenskar prjónakonur löguðu þessi áhrif að grófum lopa og íslenskum sauðalitum.<ref>Soffía Valdimarsdóttir: [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=62896 „Hvað er íslenska lopapeysan gömul og hver er uppruni hennar?“]. Vísindavefur Háskóla Íslands, 17. júní 2013. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Peysan varð útflutningsvara á sjöunda áratugnum, en eftirspurn minnkaði á þeim áttunda. Nýtt skeið hófst eftir 2003 þegar styttri og aðsniðnari gerðir komu fram í íslenskri fatahönnun. Lopapeysur eru enn framleiddar í mörgum litum og sniðum, ásamt sjölum, hyrnum, húfum, sokkum og vettlingum.<ref>Ásdís Jóelsdóttir: ''Íslenska lopapeysan: Uppruni, saga og hönnun''. Háskólaútgáfan, 2017.</ref> === Útflutningur === Mestan hluta [[Íslandssaga|Íslandssögunnar]] hefur ull verið ein helsta útflutningsvara Íslendinga. Á [[17. öld]] var unnin ull aðalútflutningsvara landsins. Smám saman dró úr [[útflutningur|útflutningi]] á unninni ull og á [[19. öld]] var rúmlega helmingur íslenskrar ullar fluttur óunninn út. Langt fram eftir [[20. öldin|20. öld]] fór [[ullarframleiðsla]] fram á heimilum en færðist að mestu í hendur ullarverksmiðja um lok [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldar]].<ref name="Gudmundsson" /> Fólk [[prjón]]aði eða óf flíkur og þæfði þær stundum til að auka slitþol. Framan af var [[snælda]] notuð við spuna, en með tilkomu [[rokkur|rokksins]] jókst framleiðslan. Fyrsta ullarvinnsluvélin var tekin í notkun árið 1884 og markaði upphaf aukinnar vélvæðingar. Handprjón hélst þó áfram og er enn algengt tómstundastarf. [[Lopapeysa|Lopapeysur]] eru meðal þekktustu íslensku ullarvaranna sem framleiddar eru til útflutnings.<ref name="Gudmundsson" /> == Ull á alþjóðlegum markaði == Árið 2024 voru framleidd um 1,98 milljón tonn af óþveginni sauðaull í heiminum. Slíkar tölur innihalda ullarfeiti og óhreinindi og eru því ekki sambærilegar við tölur um þvegna ull. Kína, Ástralía og Nýja Sjáland voru þrjú stærstu framleiðslulöndin eftir þyngd, en Ástralía framleiddi sérstaklega stóran hluta fínnar merínó- og fataullar.<ref>[https://textileexchange.org/app/uploads/2025/09/Materials-Market-Report-2025.pdf ''Materials Market Report 2025'']. Textile Exchange, 2025, bls. 118-121.</ref><ref>[https://www.fao.org/faostat/en/#data/QCL „Crops and livestock products“]. FAOSTAT, Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Ull er seld á uppboðum, til einkakaupenda, í gegnum samvinnufélög eða beint til spunaverksmiðja og handverksfólks. Í Ástralíu fer stór hluti sölunnar fram með opnum uppboðum; á sölutímabilinu 2024-2025 seldust þar 1.419.576 ullarbaggar fyrir 1,94 milljarða ástralskra dala.<ref>[https://www.wool.com/news-events/beyond-the-bale/issue-104-spring-2025/market-intelligence-104/ „Market intelligence report“]. Australian Wool Innovation. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Í Bretlandi safnar British Wool ull frá um 30.000 skráðum framleiðendum, flokkar hana og selur sameiginlega.<ref>[https://www.britishwool.org.uk/corporate/ „Corporate“]. British Wool. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Á Nýja-Sjálandi er mikið af grófri ull selt á uppboðum, en samningar og bein sala eru algengari í hluta fínullarframleiðslunnar.<ref>[https://www.mpi.govt.nz/dmsdocument/45016/direct ''Evaluation of Wool Unleashed Programme: Final report'']. Ministry for Primary Industries. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Í Bandaríkjunum sameina smærri framleiðendur ull sína oft í svæðisbundnum sölusamlögum svo hægt sé að flokka stærri sendingar eftir gæðum og gerð. Við bein [[viðskipti]] selur bóndi ullina til endanlegs kaupanda, til dæmis [[vefari|vefara]] eða annars [[handverksfólk|handverksfólks]]. Slíkir kaupendur óska oft eftir þekktum sauðfjárkynjum, náttúrulegum litum eða ull sem er laus við jurtaleifar og aðra mengun. Umræða um dýravelferð í ullarframleiðslu snýst meðal annars um [[mulesing]], sem er beitt á sumum merínósauðfjárbúum til að draga úr hættu á flugnamaðki. Aðferðir við verkjastillingu, kynbætur og önnur forvarnarúrræði eru einnig hluti af þeirri umræðu. == Verðlaun og ullarsýningar == Frá 1963 hefur textílfyrirtækið Ermenegildo Zegna veitt verðlaun fyrir sérlega fína ástralska ull. ''Vellus Aureum Trophy'', sem var stofnað 2002, tók við reyfum sem voru 13,9 µm eða fínni frá Ástralíu, Nýja Sjálandi, Argentínu og Suður-Afríku. Árið 2010 vann ástralskt reyfi sem mældist að meðaltali 10 µm.<ref>[https://web.archive.org/web/20070519134910/http://www.powerhousemuseum.com/collection/database/?irn=345179 „Ermenegildo Zegna Vellus Aureum trophy and plaque“]. Powerhouse Museum. Sótt 12. júlí 2026.</ref> Australian Sheep and Wool Show í Bendigo er meðal sýninga þar sem sauðfé, reyfi, ullarhandverk og rúning eru sýnd og metin. Einnig eru haldnir svæðisbundnir fjárkynningardagar, fatahönnunarkeppnir og rúningsmót. Eldri met og úrslit eru tímasett þar sem flokkar og dagskrár geta breyst. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * Halldóra Bjarnadóttir. (1966). ''Vefnaður á íslenzkum heimilum á 19. öld og fyrri hluta 20. aldar.'' Reykjavík: Bókaútgáfa Menningarsjóðs. (bls. 61- 63, 67- 70). * Jóhannes Jónsson. (1982). „Þjóðhættir á Ströndum“. ''Strandapósturinn'', 16 (bls. 12-14). * Magnús Guðmundsson. (1988). ''Ull verður Gull, ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld.'' Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag. (bls. 96- 98). == Tenglar == {{Commonscat|Wool|Ull}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2368819 „Gamli og nýi tíminn á Álafossi“; grein í ''Vísi'' 1963] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3278350 „Gildi íslenskrar ullar“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1949] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101119123957/www.lbhi.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=3155 ''Íslenska sauðkindin og saga sauðfjárræktar á Íslandi''] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3147379 „Ullin — vanrækt vinnsluefni“; grein í ''Frjálsri verslun'' 1946] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1589709 „Verður ull okkar gull?“; grein í ''Morgunblaðinu'' 1984] * [https://www.sheep101.info/201/woolmarketing.html „Wool Marketing“; grein eftir Susan Schoenian] [[Flokkur:Ull| ]] c2xfqd5e07bls9u2542ihssm33pi6iu Dallas Cowboys 0 58687 1971846 1960475 2026-07-13T07:37:32Z FoxinaGeo 115877 /* */ Updated championships (Uppfærð riðilsmeistarar) 1971846 wikitext text/x-wiki {{NFL lið | nafn = Dallas Cowboys | logo = Dallas Cowboys.svg | stofnað = 1960 | borg = [[Arlington, Texas]] | litir = Hvítur, Silfur og Blár | þjálfari = [[Mynd:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jason Garrett]] | eigandi = [[Mynd:Flag of the United States.svg|border|20px]] [[Jerry Jones]] | lukkudýr = | gælunöfn = Lið Ameríku, The Boys | ár_nafns = 1960 | hist_misc = | fyrrverandi_deild = | NFL_upphafs_ár = 1960 | ár í deild = *Western Conference (1960) *Eastern Conference (1961-1969) **Capitol Division (1967-1969) *'''[[Þjóðardeildin (NFL)|Þjóðardeildin]] (1970-nú)''' **'''[[NFC Austur]] (1970-nú)''' | nr_league_champs = 5 | nr_sb_champs = 5 | nr_conf_champs = 10 | nr_div_champs = 25 | sb_champs = 1971 ([[Super Bowl VI|VI]]), 1977 ([[Super Bowl XII|XII]]), 1992 ([[Super Bowl XXVII|XXVII]]), 1993 ([[Super Bowl XXVIII|XXVIII]]), 1995 ([[Super Bowl XXX|XXX]]) | deildarmeistarar_(AFC/NFC) = *'''NFL Austur''': 1966, 1967 *'''NFC''': 1970, 1971, 1975, 1977, 1978, 1992, 1993, 1995 | riðilsmeistarar = *'''NFL Capitol''': 1967, 1968, 1969 *'''NFC Austur''': 1970, 1971, 1973, 1976, 1977, 1978, 1979, 1981, 1985, 1992, 1993, 1994, 1995, 1996, 1998, 2007, 2009, 2014, 2016, 2018, 2021, 2023 | ár_leikvallar = *[[Cotton Bowl]] (1960-1971) *[[Texas Stadium]] (1971-2009) *[[AT&T Stadium]] (2009-)}} '''Dallas Cowboys''' er lið í [[amerískur fótbolti|amerískum fótbolta]] frá úthverfi [[Dallas]] í [[Texas]]. Það leikur í [[NFC Austur|Austur riðli]] [[Þjóðardeildin (NFL)|Þjóðardeildarinnarar]]. Liðið var stofnað árið 1960 þegar [[NFL]] deildin var stækkuð. Liðið hefur unnið flesta Super Bowl titla, 5, ásamt [[San Francisco 49ers|San Francisco]] og [[Pittsburgh Steelers|Pittsburgh]]. {{NFL}} {{S|1960}} [[Flokkur:Bandarísk félög í amerískum fótbolta]] [[Flokkur:Dallas]] [[Flokkur:NFL]] 65qe24ygir33vmfkf5sc64xlhya34rx Nova 0 60521 1971837 1889808 2026-07-13T01:42:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971837 wikitext text/x-wiki {{Fyrirtæki | nafn = Nova| merki = [[File:Nova 2021 logo.svg|250px]]| gerð = Hlutafélag| stofnað = [[2007]]| staðsetning = [[Reykjavík]], [[Akureyri]], [[Selfossi]]| lykilmenn = Margrét Tryggvadóttir, Forstjóri| starfsmenn = | starfsemi = Fjarskiptafélag| vefur = [https://www.nova.is www.nova.is] }} '''Nova''' var stofnað í maí 2006. Í lok mars 2007 fékk Nova úthlutað [[3G]] rekstrarleyfi og opnaði svo formlega 1. desember 2007. Þann 4. apríl 2013 hóf Nova [[4G]]/[[LTE]] þjónustu, fyrst íslenskra símafyrirtækja og þann 10. október 2017 setti félagið fyrstu 4.5G sendana í loftið. Nova á og rekur eigið 4G/4.5G farsíma- og netkerfi á landsvísu. Í febrúar 2019 hóf Nova prófanir á fyrsta [[5G]] sendinum á Íslandi og í maí 2020 fór Nova í loftið með 5G farsíma- og netþjónustu. Árið 2016 bætti Nova ljósleiðaraþjónustu í vöruframboð sitt sem byggir á ljósleiðarakerfi Gagnaveitunnar. Ljósleiðari hjá Nova styður 1000 Mb/s hraða.<ref>{{Cite web|url=https://www.nova.is/baksvids/fyrirtaekid|title=Fyrirtækið|website=Nova|language=is|access-date=2020-08-19}}</ref> == Dreifikerfi == Nova rekur eigið 3G og 4G farsíma- og netkerfi sem nær til um 95% landsmanna. En einnig eru [[Vodafone]] og Nova með samning um samnýtingu farsímakerfa hvort annars. Samningurinn felur í sér að Vodafone fær aðgang að nýju dreifikerfi Nova fyrir þriðju kynslóð farsíma (3G) og Nova fær aðgang að GSM farsímakerfi Vodafone.<ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/article/200770727062|title=Samnýta 3G og GSM dreifikerfi hvors annars|publisher=visir.is|accessdate=19. nóvember 2013}}</ref> Í lok árs 2011 voru notendur orðnir 100.000 þúsund.<ref>{{cite web |url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2009/06/19/nova_saekir_um_gsm_leyfi|title=Nova sækir um GSM-leyfi|publisher=mbl.is|accessdate=19. nóvember 2013}}</ref> == Auglýsingaherferðir == Nova hefur framleitt margar auglýsingar sem hafa vakið umræðu. Árið 2020 komu þau með nýja herferð með slagorðinu "Allir úr" sem sýndi fjölmargt nakið fólk með [[snjallúr]]um að gera venjulega hluti eins og að labba, synda og dansa.<ref>{{Cite web |last=Stefánsson |first=Jón Þór |date=2020-11-04 |title=Nóg af nekt hjá Nova: Sjáðu auglýsinguna sem allir eru að tala um -„Verður umtalaðasta auglýsing sögunnar“ |url=https://www.dv.is/fokus/2020/11/04/nog-af-nekt-hja-nova-sjadu-auglysinguna-sem-allir-eru-ad-tala-um-verdur-umtaladasta-auglysing-sogunnar/ |access-date=2023-10-12 |website=DV |language=is}}</ref> Skilaboðin voru að ef þú notaðir snjallúr gætir þú skilið símann eftir heima, sem getur hjálpað með andlega heilsu.<ref name="visir-2020">{{Cite web |last=Daðason |first=Kolbeinn Tumi |date=2020-05-11 |title=Venjulegt allsbert íslenskt fólk í umtalaðri auglýsingu |url=https://www.visir.is/g/20202033345d/venjulegt-allsbert-islenskt-folk-i-umtaladri-auglysingu |access-date=2023-10-12 |website=Vísir |language=is}}</ref> Þau vildu líka tala um líkamsvirðingu, þau segja að við erum "af öllum mögulegum stærðum og gerðum" og það er ekkert til að skammast sín um.<ref name="visir-2020" /> Auglýsingin var deild á samfélagsmiðlinum [[Reddit]] þar sem það fékk 30.000 læks og 3.000 ummæli, henni var líka deilt á [[Vimeo]] þar sem það fékk 730 þúsund áhorf.<ref>{{cite news |last1=Þorláksson |first1=Máni Snær |title=Íslenska nektin vekur heimsathygli – „Ég elska þessa auglýsingu“ – „Íslendingum er alveg sama um nekt“ |url=https://www.dv.is/fokus/2020/11/5/nektin-hja-nova-vekur-heimsathygli-eg-elska-thessa-auglysingu-fullt-af-noktu-folki/ |access-date=12 October 2023 |work=DV |date=2020-11-05 |language=is |archive-date=2023-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231103114210/https://www.dv.is/fokus/2020/11/5/nektin-hja-nova-vekur-heimsathygli-eg-elska-thessa-auglysingu-fullt-af-noktu-folki/ |url-status=dead }}</ref> Árið 2023 kom Nova með nýja herferð með slagorðinu "Elskum öll" sem sýndi mörg pör af mörgum mismunandi [[kynhneigð]]um, [[kynvitund]]um, [[kynþáttur|kynþáttum]] og hæfileikum kyssandi, hvetjandi til að elska alla óháð kynhneigð, kynvitund og kynþætti.<ref name="mbl-2023" /> Lagið sem spilar í bakgrunninum er lagið ''Þú fullkomnar mig'' eftir [[Sálin hans Jóns míns (hljómsveit)|Sálin hans Jóns míns]] og spilað af [[Bjartar sveiflur|Björtum sveiflum]].<ref name="mbl-2023">{{cite news |last1=Karlsson |first1=Ari Páll |title=Margir ráku upp stór augu |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/05/margir_raku_upp_stor_augu/ |access-date=12 October 2023 |work=Morgunblaðið |date=2023-03-05 |language=is}}</ref> == Tengt efni == *[[Síminn]] *[[Vodafone]] *[[Tal]] *[[Novator]] == Tilvitnanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nova.is Heimasíða Nova] * [https://www.nova.is/farsimi/thjonustusvaedi Þjónustusvæði Nova.] * [http://nova.is/appid/saekja Nova Appið] * [https://www.novatv.is/ Nova TV] [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] [[Flokkur:Fjarskipti]] {{s|2007}} r7e0r6kdczrmlungp3sxs7d5mvkx80o Atvinna 0 61463 1971778 1876496 2026-07-12T17:58:10Z Akigka 183 1971778 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir einn verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]]. Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] 7vajjhu6jwvc2kurtifylp0vlf7ov8n 1971779 1971778 2026-07-12T18:01:08Z Akigka 183 1971779 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir einn verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>{{cite thesis|author=Vilborg Þórey Styrkársdóttir|title=Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk|year=2013|publisher=Háskóli Íslands|degree=BA|url=https://skemman.is/bitstream/1946/14372/1/BA_ritgerd_Vilborg_1.pdf}}</ref> Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] ok36mk4wvfktktdjtiz1j0waivicd1a 1971782 1971779 2026-07-12T18:11:01Z Akigka 183 1971782 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir einn verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>{{cite thesis|author=Vilborg Þórey Styrkársdóttir|title=Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk|year=2013|publisher=Háskóli Íslands|degree=BA|url=https://skemman.is/bitstream/1946/14372/1/BA_ritgerd_Vilborg_1.pdf}}</ref> Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. Manneskja sem vinnur stöðugt tímabundna vinnu með verkefnaráðningum eða í gerviverktöku telst búa við lítið [[starfsöryggi]]. Þar sem lítið starfsöryggi er einkenni á tilteknum starfsgreinum hefur verið talað um [[gigghagkerfi]].<ref>{{cite web|url=https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|title=What is the gig economy?|access-date=November 30, 2023|date=August 2, 2023|publisher=[[McKinsey & Company]]|archive-date=November 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127183741/https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last1=Jamie |first1=Kimberly |last2=Musilek |first2=Karel |encyclopedia=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |chapter=Gig Economy |date=2025 |pages=1–4 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1463.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8 |publisher=John Wiley & Sons |doi-access=free}}</ref> [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] 6wthgmbjsbboquxw0fc0z4h5at0ah3b 1971783 1971782 2026-07-12T18:13:27Z Akigka 183 1971783 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir og á forsendum eins verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>{{cite thesis|author=Vilborg Þórey Styrkársdóttir|title=Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk|year=2013|publisher=Háskóli Íslands|degree=BA|url=https://skemman.is/bitstream/1946/14372/1/BA_ritgerd_Vilborg_1.pdf}}</ref> Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. Manneskja sem vinnur stöðugt tímabundna vinnu með verkefnaráðningum eða í gerviverktöku telst búa við lítið [[starfsöryggi]]. Þar sem lítið starfsöryggi er einkenni á tilteknum starfsgreinum hefur verið talað um [[gigghagkerfi]].<ref>{{cite web|url=https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|title=What is the gig economy?|access-date=November 30, 2023|date=August 2, 2023|publisher=[[McKinsey & Company]]|archive-date=November 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127183741/https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last1=Jamie |first1=Kimberly |last2=Musilek |first2=Karel |encyclopedia=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |chapter=Gig Economy |date=2025 |pages=1–4 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1463.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8 |publisher=John Wiley & Sons |doi-access=free}}</ref> [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] 5f6qm206fsswnjzsosw5guwmshckodl 1971784 1971783 2026-07-12T18:16:09Z Akigka 183 1971784 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A woman mason in northern Ghana 01.jpg|thumb|right|Múrari að störfum í Gana.]] '''Atvinna''' eða '''starf''' er [[samningur]] sem gerður er milli tveggja [[aðili (lögfræði)|aðila]], og gengur út á greiðslu [[laun]]a fyrir [[vinna|vinnu]] sem starfsmaður innir af hendi fyrir vinnuveitanda. Vinnuveitandinn getur verið [[einstaklingur]], [[fyrirtæki]], [[sjálfseignarstofnun]] eða annars konar [[lögaðili]]. Laun eru yfirleitt skilgreind sem tímakaup, en geta líka verið fyrir [[ákvæðisvinna|ákvæðisvinnu]] (akkorð) eða árslaun, eftir því hvers eðlis starfið er. Laun ráðast af aðstæðum á vinnumarkaði í hverjum geira fyrir sig sem hafa áhrif á [[samningsstyrkur|samningsstyrk]] aðila. Í sumum geirum nýtur starfsfólk ýmissa [[hlunnindi|hlunninda]], fær [[bónusgreiðsla|bónusgreiðslur]] eða [[kaupréttur|kauprétt]] hlutabréfa í fyrirtækinu, auk launa. Til hlunninda starfsfólks teljast [[heilbrigðistrygging]]ar, [[húsnæði]] og [[örorkutrygging]]ar. Í flestum löndum er [[vinnulöggjöf]] sem setur skilyrði fyrir starfssamninga, til að tryggja [[starfsöryggi]] og [[vinnuvernd]] starfsfólks. Atvinna felst í því að inna af hendi eitthvað skilgreint [[verk]] eða starf fyrir [[launagreiðandi|launagreiðanda]]. Starfið getur verið [[fullt starf]] eða [[hlutastarf]], eða tímabundið [[verkefni]]. [[Sjálfstætt starfandi]] einstaklingur gegnir bæði hlutverki launþega og launagreiðanda. Sjálfstætt starfandi einstaklingar eru oft [[verktaka]]r sem taka að sér verk fyrir ólíka aðila. [[Gerviverktaka]] er þegar atvinnurekandi ræður starfsfólk sem verktaka til að losna undan skuldbindingum sem fylgja starfsmannahaldi. Merki um gerviverktöku er þegar verktaki vinnur aðeins fyrir og á forsendum eins verkkaupa.<ref>{{cite web|url=https://www.vr.is/kjaramal/sjalfstaett-starfandi/|title=Sjálfstætt starfandi|website=VR stéttarfélag|access-date=12.7.2026}}</ref> Manneskja á vinnualdri sem ekki er [[öryrki]] og hefur ekki atvinnu telst vera ýmist í atvinnuleit eða [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>{{cite thesis|author=Vilborg Þórey Styrkársdóttir|title=Atvinna eða atvinnuleysi: Afleiðingar og áhrif á ungt fólk|year=2013|publisher=Háskóli Íslands|degree=BA|url=https://skemman.is/bitstream/1946/14372/1/BA_ritgerd_Vilborg_1.pdf}}</ref> Manneskja sem vinnur færri tíma en venja er telst hafa [[ónóg atvinna|ónóga atvinnu]]. Manneskja sem vinnur stöðugt tímabundna vinnu með verkefnaráðningum eða í gerviverktöku telst búa við [[ótrygg atvinna|ótrygga atvinnu]].<ref name=FudgeOwens2006p3-28>{{cite book |first1=Judy |last1=Fudge |first2=Rosemary |last2=Owens |pages=3–28 |editor-first1=Judy |editor-last1=Fudge |editor-first2=Rosemary |editor-last2=Owens |year=2006 |title=Precarious work, women and the new economy: the challenge to legal norms |series=Onati International Series in Law and Society |publisher=Hart Publishing |location=Oxford |isbn=9781841136165}}</ref> Þar sem lítið starfsöryggi er einkenni á tilteknum starfsgreinum hefur verið talað um [[gigghagkerfi]].<ref>{{cite web|url=https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|title=What is the gig economy?|access-date=November 30, 2023|date=August 2, 2023|publisher=[[McKinsey & Company]]|archive-date=November 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231127183741/https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-the-gig-economy|url-status=live}}</ref><ref>{{cite encyclopedia |last1=Jamie |first1=Kimberly |last2=Musilek |first2=Karel |encyclopedia=The Blackwell Encyclopedia of Sociology |chapter=Gig Economy |date=2025 |pages=1–4 |doi=10.1002/9781405165518.wbeos1463.pub2 |isbn=978-1-4051-6551-8 |publisher=John Wiley & Sons |doi-access=free}}</ref> [[Ólögleg atvinna|Ólögleg]] eða „svört“ vinna er þegar fólk er ráðið án samnings og án þess að þess sjái stað í opinberum reikningum. Tilgangur með svartri atvinnu er oft [[skattsvik]], að forðast skilyrði um vinnuvernd, eða til að svíkja starfsfólk um samningsbundin réttindi. Slík atvinna er skilgreind sem hluti af [[neðanjarðarhagkerfi]]nu. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Atvinna| ]] a8eukigczyc904pdfrap8888wcpyvnt Páskadagur 0 84617 1971844 1952959 2026-07-13T06:55:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971844 wikitext text/x-wiki [[Image:CzechowiczSzymon.1758.Zmartwychwstanie.jpg|thumb|300px|„Kristur upprisinn“, málverk eftir pólska málarann Szymon Czechowicz, málað um 1758]] '''Páskadagur''' ([[latína]]: ''Dominica Resurrectionis Domini'') er sunnudagur í [[Páskar|páskum]], en páskar eru haldnir fyrsta sunnudag eftir að tungl verður fullt næst eftir [[vorjafndægur]]. Samkvæmt trúarhefð [[Kristni|kristinna]] manna var það á sunnudeginum á [[Páskahald gyðinga|páskum gyðinga]] sem [[María Magdalena]] og María móðir Jakobs (Markúsarguðspjallið 16. kafla) sáu að Jesús var ekki lengur í gröfinni því að hann hafði risið upp frá dauðum. Kristnir menn halda þess vegna páskadaginn sem gleði og fagnaðardag. Jesús lifði þrátt fyrir að hafa verið tekinn af lífi á krossinum og það gerir páskana að mestu hátíð kristinna manna og forsendu kristinnar trúar. Varast ber að rugla páskadeginum saman við [[Pálmasunnudagur|pálmasunnudag]] (''dominica de palmis'') sem er næsti sunnudagur fyrir páska og er helgidagur í minningu innreiðar Jesús í [[Jerúsalem]]. Páskadagur er stundum kallaður ''páskasunnudagur'' af misgáningi, en á íslensku er löng hefð fyrir því að tala eingöngu um páskadag. == Hvenær er páskadagur == Allt frá árinu 325 ber páskadaginn ætíð upp á fyrsta sunnudag eftir fyrsta fulla tungl eftir jafndægri á vori. Tunglfyllingardagur þessi er þó ekki raunveruleg tunglfylling heldur er hann reiknaður út samkvæmt ákveðinni reglu en fylgir þó oftast raunverulegri tunglfyllingu nokkuð náið.<ref>[https://www.assa.org.au/edm.html Astronomical Society of South Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116084517/http://www.assa.org.au/edm.html |date=2012-11-16 }} Einföld aðferð að reikna út alla páskadaga frá AD 326 til 4099.</ref> Í vestrænni kristni geta páskar allra fyrst verið 22. mars og seinast 25. apríl.<ref>{{Vísindavefurinn|358|Af hverju eru páskarnir ekki alltaf á sama tíma?}} (Skoðað 20.5.2018)</ref> == Annar í páskum == '''Annar í páskum,''' mánudagurinn eftir páskadag, er á Íslandi helgi- og frídagur. Áður fyrr var páskadagur nefndur ''fyrsti páskadagur'' og annar í páskum ''annar páskadagur''. ==Tengt efni== * [[Páskar]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{Kristnar hátíðir}} [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Páskar]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Íslenskir fánadagar]] [[Flokkur:Lögbundnir frídagar á Íslandi]] kbe3f6m77ktjxiy3cwmwnccp7xmomso Fuggerei 0 84627 1971861 1652343 2026-07-13T11:39:56Z Berserkur 10188 1971861 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Augsburg-Fuggerei-20-gje.jpg|thumb|Strætið Herrengasse í Fuggerei]] '''Fuggerei''' er lítið íbúðahverfi í borginni [[Ágsborg]] í [[Þýskaland]]i sem bankamaðurinn [[Jakob Fugger]] stofnaði til [[1516]] fyrir fátæklinga. Húsin eru elstu félagsíbúðir heims sem enn standa. == Saga Fuggerei == [[Mynd:Denkmal Jakob Fugger Fuggerei.jpg|thumb|Brjóstmynd af Jakob Fugger]] [[Mynd:Fugger Fuggerei Gorbatschow.jpg|thumb|Mikhail [[Gorbatsjev]] og Maria Elisabeth von Thun-Fugger skoða Fuggerei]] Það var bankamaðurinn Jakob Fugger sem lét reisa fátækrahverfið fyrir verkafólk, launamenn og fátæklinga sem í borginni bjuggu. Milli 1516-[[1521]] voru 52 lágreistar íbúðir reistar. Íbúðirnar eru í tveggja hæða raðhúsum og eru litlar á nútíma mælikvarða, en á [[16. öldin|16. öld]] var þetta rausnarleg gjöf frá Fugger. Krafist var leigu, en hún var lág. Eitt gyllini á ári. Hugmyndin var að fátækir verkamenn og launamenn sem voru í erfiðleikum, t.d. sökum veikinda, gátu búið áhyggjulaust í borginni og sinnt starfi sínu vandkvæðalaust. [[1581]]-[[1582|82]] var lítil kirkja reist í hverfinu sem hét Markúsarkirkja (''St. Markus''). [[Svíþjóð|Svíar]] voru í borginni í [[30 ára stríðið|30 ára stríðinu]]. [[1642]] eyðilögðu þeir húsin í hverfinu. Eftir brotthvarf þeirra voru þau endurreist og fengu fátækir athvarf þar á ný. Síðla á [[17. öldin|17. öld]] bjó þar Franz Mozart, langafi [[Mozart|Wolfgangs Amadeusar]], en Mozart-ættin er frá Ágsborg. Í loftárásum bandamanna [[1944]] eyðilögðust tveir þriðju hlutar hverfisins. Afkomendur Fugger-ættarinnar ákváðu að endurreisa húsin. [[1947]] gátu fyrstu íbúar snúið þangað aftur. Viðgerðum lauk á [[6. áratugurinn|sjötta áratugnum]]. == Fuggerei í dag == Í dag eru húsin alls 67 með 140 íbúðum. Flest eru 60 m² að stærð. Inntökuskilyrðin eru enn þau sömu og á 16. öld. Þau eru: :Að vera Ágsborgari :Að vera kaþólskur :Að vera með hreint sakavottorð :Að vera fjárhagslega til þess að gera illa stæður Leigan er enn eitt gyllini á ári, þ.e. samsvarandi einu gyllini eins og það var á 16. öld. Það reiknast 88 cent í dag. [[Rafmagn]] og [[vatn]] greiða leigutakar. Átta lítil stræti ganga í gegnum hverfið, sem enn afmarkast af stórum veggjum. Þrjú hlið liggja þangað inn. Ferðamönnum er heimilt að ganga um hverfið, en það er lokað milli 22 að kvöldi og 5 að morgni. Fuggerei er enn stjórnað af afkomendur Fugger-ættarinnar. Til viðhalds hverfinu kemur fjármagn frá ýmsum fasteignum og frá skóglendi í grennd. Hin mikla ferðamennska skilur einnig eftir dágóða fjármuni í formi aðgangseyris. Enn í dag er Fuggerei elsta félagshverfi heims sem enn stendur. == Heimildir == {{commonscat|Fuggerei}} * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Fuggerei|mánuðurskoðað=febrúar|árskoðað=2010}} {{s|1516}} [[Flokkur:Ágsborg]] cneugrfh78egvm8ump2nux8fo9myxka Refurinn og hundurinn 2 0 92080 1971849 1951059 2026-07-13T08:37:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971849 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Infobox film | nafn = Refurinn og hundurinn 2 | upprunalegt heiti = The Fox and the Hound 2 | director = [[Jim Kammerud]] | producer = Ferrell Barron | screenplay = Rich Burns<br>[[Roger S.H. Schulman]] | starring = {{Plainlist| <!-- In order of how it was presented onscreen --> * [[Reba McEntire]] * [[Patrick Swayze]] * [[Jonah Bobo]] * Harrison Fahn * [[Jeff Foxworthy]] * [[Vicki Lawrence]] * [[Stephen Root]]}} | music = [[Joel McNeely]] | editing = {{Plainlist| * Jennifer Dolce * Ron Price}} | studio = [[DisneyToon Studios]]<ref name="BFI">{{Cite web|url=https://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8c126c0f|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527190942/http://www.bfi.org.uk/films-tv-people/4ce2b8c126c0f|url-status=dead|archive-date=May 27, 2016|title=The Fox and the Hound 2 (2006) |website=British Film Institute}}</ref> | released = {{Film date|2006|12|12}} | distributor = [[Buena Vista Home Entertainment]]<ref>{{cite web | url=https://catalog.northloganlibrary.org/Record/18768 | title=The fox and the hound 2 | date=2006 | access-date=2026-03-22 | archive-date=2024-12-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241203153015/https://catalog.northloganlibrary.org/Record/18768 | url-status=dead }}</ref> | runtime = 69 mínútur | country = Bandaríkin | language = Enska }} '''''Refurinn og hundurinn 2''''' ([[enska]]: ''The Fox and the Hound 2'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Disney]]-[[teiknimynd]] frá árinu [[2006]] sem er framhaldsmynd kvikmyndarinnar ''[[Refurinn og hundurinn]]''. Myndin var aðeins dreift á [[Mynddiskur|mynddiski]]. Myndin gerist á æskuárum refsins Tedda og hundsins Kobba þar sem Kobbi freistast til að taka þátt í hljómsveit syngjandi heimilislausra hunda. Leikstjóri myndarinnar er [[Jim Kammerud]] og með aðalhlutverk fara [[Patrick Swayze]] og [[Reba McEntire]]. Framleiðandi er [[Ferrell Barron]]. Handritshöfundur er [[Roger S.H. Schulman]]. Tónlistin er eftir [[Joel McNeely]]. == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Bandarískar teiknimyndir]] [[Flokkur:Disney-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2006]] 8u1bfj4dmoy6bq3vz1x2tjh7fou2876 Bikarkeppni HSÍ (karlar) 0 94983 1971775 1949356 2026-07-12T17:03:02Z LeFnake 28156 /* Sigurvegarar */ 1971775 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Bikarkeppni HSÍ |mynd= |stofnár=1974 |ríki= {{ISL}} Ísland |liðafjöldi=24 |núverandi meistarar={{Lið Haukar}} (8) (2026) |sigursælasta lið={{Lið Valur}} (''13'') |mótasíður= |heimasíða= }} '''Bikarkeppni HSÍ í karlaflokki''' (''Powerade bikar karla'') er íslenskt handknattleiksmót sem haldið hefur verið árlega frá 1974. Keppt var um ''Breiðholtsbikarinn'' sem gefinn var af Byggingarfélaginu Breiðholti. [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar]] vann Breiðholtsbikarinn til eignar árið 1977 og gaf [[Handknattleikssamband Íslands|HSÍ]] nýjan bikar í hans stað. Keppnin er með útsláttarfyrirkomulagi og fór úrslitaleikurinn fram í<nowiki/>[[Laugardalshöll| Laugardalshöllinni]] fram til 2020 en vegna bólusetningarherferðar gegn Covid-19 fóru úrslitaleikirnir árin 2021 og 2022 fram á Ásvöllum í Hafnarfirði. Í seinni tíð hafa úrslitin í [[Bikarkeppni HSÍ_(konur)|bikarkeppni kvenna]] farið fram sama dag. ==Sigurvegarar== {| class="wikitable" !style="background:silver;" | Ár !style="background:silver;" | Sigurvegari !style="background:silver;" |Úrslit !style="background:silver;" |2. sæti |- | [[handknattleiksárið 1973-74#Bikarkeppni HSÍ|1974]] || [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||24:16||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 1974-75#Bikarkeppni HSÍ|1975]] || [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||19:18||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 1975-76#Bikarkeppni HSÍ|1976]] || [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||19:17||[[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |- | [[handknattleiksárið 1976-77#Bikarkeppni HSÍ|1977]] || [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||24:17||[[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]] |- | [[handknattleiksárið 1977-78#Bikarkeppni HSÍ|1978]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||25:20||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |- | [[handknattleiksárið 1978-79#Bikarkeppni HSÍ|1979]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||20:13||[[Mynd:ÍR.png|20px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] |- | [[handknattleiksárið 1979-80#Bikarkeppni HSÍ|1980]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||22:20||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] |- | [[handknattleiksárið 1980-81#Bikarkeppni HSÍ|1981]] || [[Mynd:Þróttur_R..png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þróttur]] ||21:20||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] |- | [[handknattleiksárið 1981-82#Bikarkeppni HSÍ|1982]] || [[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] ||19:17||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |- | [[handknattleiksárið 1982-83#Bikarkeppni HSÍ|1983]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||28:18||[[Mynd:KR Reykjavík.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur|KR]] |- | [[handknattleiksárið 1983-84#Bikarkeppni HSÍ|1984]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||24:21||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] |- | [[handknattleiksárið 1984-85#Bikarkeppni HSÍ|1985]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||25:21||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |- | [[handknattleiksárið 1985-86#Bikarkeppni HSÍ|1986]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] ||19:17||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] |- | [[handknattleiksárið 1986-87#Bikarkeppni HSÍ|1987]] || [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ||26:22||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 1987-88#Bikarkeppni HSÍ|1988]] || [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||25:15||[[Mynd:Breidablik.png|20px]] [[Breiðablik UBK|Breiðablik]] |- | [[handknattleiksárið 1988-89#Bikarkeppni HSÍ|1989]] || [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ||20:19||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |- | [[handknattleiksárið 1989-90#Bikarkeppni HSÍ|1990]] || [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||25:21||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] |- | [[handknattleiksárið 1990-91#Bikarkeppni HSÍ|1991]] || [[Mynd:Ibv-logo.png|20px]] [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] ||26:22||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] |- | [[handknattleiksárið 1991-92#Bikarkeppni HSÍ|1992]] || [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||25:20||[[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |- | [[handknattleiksárið 1992-93#Bikarkeppni HSÍ|1993]] || [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||24:20||[[Mynd:UMFS.png|20px]] [[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] |- | [[handknattleiksárið 1993-94#Bikarkeppni HSÍ|1994]] || [[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ||30:23||[[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] |- | [[handknattleiksárið 1994-95#Bikarkeppni HSÍ|1995]] || [[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||27:26||[[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] |- | [[handknattleiksárið 1995-96#Bikarkeppni HSÍ|1996]] || [[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||21:18||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Víkingur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] |- | [[handknattleiksárið 1996-97#Bikarkeppni HSÍ|1997]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||26:24||[[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] |- | [[handknattleiksárið 1997-98#Bikarkeppni HSÍ|1998]] || [[Mynd:Valur.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ||25:24||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 1998-99#Bikarkeppni HSÍ|1999]] || [[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] ||26:21||[[Mynd:Fimleikafelag hafnafjordur.png|20px]] [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |- | [[handknattleiksárið 1999-00#Bikarkeppni HSÍ|2000]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] ||27:23||[[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] |- | [[handknattleiksárið 2000-01#Bikarkeppni HSÍ|2001]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||24:21||[[Mynd:HK-K.png|20px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] |- | [[handknattleiksárið 2001-02#Bikarkeppni HSÍ|2002]] || [[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] ||30:20||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 2002-03#Bikarkeppni HSÍ|2003]] || [[Mynd:HK-K.png|20px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] ||24:21||[[Mynd:UMFA.png|20px]] [[Ungmennafélagið Afturelding|Afturelding]] |- | [[handknattleiksárið 2003-04#Bikarkeppni HSÍ|2004]] || [[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] ||31:23||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 2004-05#Bikarkeppni HSÍ|2005]] || [[Mynd:ÍR.png|20px]] [[Íþróttafélag Reykjavíkur|ÍR]] ||38:32||[[Mynd:HK-K.png|20px]] [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]] |- | [[handknattleiksárið 2005-06#Bikarkeppni HSÍ|2006]] || [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ||24:20||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Haukar.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Haukar|Haukar]] |- | [[handknattleiksárið 2006-07#Bikarkeppni HSÍ|2007]] || [[Mynd:Stjarnan.png|20px]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] ||27:17||[[Mynd:Knattspyrnufélagið Fram.png|20px]] [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]] |- | [[handknattleiksárið 2007-08#Bikarkeppni HSÍ|2008]] || {{Lið Valur}} ||30:26|| {{Lið Fram}} |- | [[handknattleiksárið 2008-09#Bikarkeppni HSÍ|2009]] || {{Lið Valur}} ||31:24|| {{Lið Grótta}} |- | [[handknattleiksárið 2009-10#Bikarkeppni HSÍ|2010]] || {{Lið Haukar}} ||23:15|| {{Lið Valur}} |- | [[handknattleiksárið 2010-11#Bikarkeppni HSÍ|2011]] || {{Lið Valur}} ||26:24|| {{Lið Akureyri}} |- | [[handknattleiksárið 2011-12#Bikarkeppni HSÍ|2012]] || {{Lið Haukar}} ||31:23||{{Lið Fram}} |- | [[handknattleiksárið 2012-13#Bikarkeppni HSÍ|2013]] || {{Lið ÍR}} ||33:24||{{Lið Stjarnan}} |- | [[handknattleiksárið 2013-14#Bikarkeppni HSÍ|2014]] || {{Lið Haukar}} ||22:21||{{Lið ÍR}} |- | [[handknattleiksárið 2014-15#Bikarkeppni HSÍ|2015]] || {{Lið ÍBV}} ||23:22||{{Lið FH}} |- | [[handknattleiksárið 2015-16#Bikarkeppni HSÍ|2016]] || {{Lið Valur}} ||25:23||{{Lið Grótta}} |- | [[handknattleiksárið 2016-17#Bikarkeppni HSÍ|2017]] || {{Lið Valur}} ||26:22||{{Lið Afturelding}} |- | [[handknattleiksárið 2017-18#Bikarkeppni HSÍ|2018]] || {{Lið ÍBV}} ||35:27||{{Lið Fram}} |- |2019 |{{Lið FH}} |27:24 |{{Lið Valur}} |- |2020 |{{Lið ÍBV}} |26:24 |{{Lið Stjarnan}} |- |2021 |{{Lið Valur}} |29:22 |{{Lið Fram}} |- |2022 |{{Lið Valur}} |36:32 |[[Mynd:Knattspyrnufélag_Akureyrar.png|20px]] [[Knattspyrnufélag Akureyrar|KA]] |- |2023 |{{Lið Afturelding}} |28:27 |{{Lið Haukar}} |- |2024 |{{Lið Valur}} |43:31 |{{Lið ÍBV}} |- |2025 |{{Lið Fram}} |31:25 |{{Lið Stjarnan}} |- |2026 |{{Lið Haukar}} |28:21 |{{Lið ÍR}} |- |} == Titlar eftir félögum == {| class="wikitable" |- ! Félag ! Titlar ! Ár |- |{{Lið Valur}} | 13 | 1974, 1988, 1990, 1993, 1998, 2008, 2009, 2011, 2016, 2017, 2021, 2022, 2024 |- |{{Lið Haukar}} | 8 | 1980, 1997, 2001, 2002, 2010, 2012, 2014, 2026 |- |{{Lið FH}} |6 |1975, 1976, 1977, 1992, 1994, 2019 |- |{{Lið Víkingur R.}} | 6 | 1978, 1979, 1983, 1984, 1985, 1986 |- |{{Lið ÍBV}} | 4 | 1991, 2015, 2018, 2020 |- |{{Lið Stjarnan}} | 4 | 1987, 1989, 2006, 2007 |- |{{Lið KA}} | 3 | 1995, 1996, 2004 |- |{{Lið Afturelding}} | 2 | 1999, 2023 |- |{{Lið ÍR}} | 2 | 2005, 2013 |- |{{Lið Fram}} | 2 | 2000, 2025 |- |{{Lið HK}} | 1 | 2003 |- |{{Lið KR}} | 1 | 1982 |- |{{Lið Þróttur R.}} | 1 | 1981 |} <small>''Sjá [[Listi yfir titla í íslenskum íþróttum|lista yfir titla í íslenskum íþróttum]]''</small> [[Flokkur:Handknattleikur á Íslandi]] [[Flokkur:Handknattleiksmót og -keppnir]] j3jwhmofty7qf0ynvevrouqgygnv3fl Riddaraþokan 0 103952 1971854 1477587 2026-07-13T09:21:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971854 wikitext text/x-wiki [[File:Barnard 33.jpg|thumb|250px|Riddaraþokan]] '''Riddaraþokan''' ('''Hesthöfuðþokan''' eða '''Barnard 33''') er [[skuggaþoka]] (''gleypiþoka'') í [[stjörnumerki]]nu [[Óríon]] og er í um 1.500 ljósára fjarlægð frá jörðinni. == Tenglar == * [http://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/djupfyrirbaeri/riddarathokan/ „Riddaraþokan“; grein af Sjörnufræði.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222075057/http://www.stjornufraedi.is/stjornuskodun/djupfyrirbaeri/riddarathokan/ |date=2011-12-22 }} {{Stubbur|stjörnufræði}} [[Flokkur:Stjörnufræði]] azq6nurbjh5k9osbnl29zmyxvhf2q1v Lýðveldið Feneyjar 0 116575 1971858 1611273 2026-07-13T11:16:08Z Berserkur 10188 kort 1971858 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Venezianische Kolonien.png|thumb|Lýðveldið Feneyjar og nýlendur þess.]][[Mynd:San_Marco_horses.jpg|thumb|right|Hestarnir við Markúsarkirkjuna í Feneyjum eru ránsfengur frá Konstantínópel 1204.]] '''Lýðveldið Feneyjar''' var ríki á Norðaustur-[[Ítalía|Ítalíu]] með [[Feneyjar]] sem höfuðborg. Lýðveldið var um tíma stórveldi við [[Adríahaf]] sem hagnaðist mjög á verslun við [[Mið-Austurlönd]]. Verndardýrlingur borgarinnar er [[Markús guðspjallamaður]] og merki borgarinnar því vængjað ljón, tákn Markúsar. Borginni stýrði hertogi (''dux,'' sem síðar varð ''doge''). Borgarráð, sem í sátu fulltrúar valdamestu fjölskylda borgarinnar, kaus hertogann hverju sinni. Stjórn borgarinnar var í raun blanda af einræði, fámennisræði og (mjög takmörkuðu) „lýðræði“ þótt hún væri skilgreind sem [[lýðveldi]]. == Saga == Samkvæmt arfsögn kusu íbúar borgarinnar [[Anafestus Paulicius]] sem [[hertogi|hertoga]] (''dux'') árið 697 og er stofnár lýðveldisins miðað við það. Fyrsti hertoginn sem sögulegar heimildir eru til um var [[Orso Ipato]] sem var kjörinn 726 og fékk titlana ''[[hypatos]]'' og ''dux'' frá keisaranum í [[Konstantínópel]] sem lýðveldið heyrði undir að nafninu til. Í friðarsamningum milli [[Karlamagnús]]ar og [[Nikófóros 1.|Nikófórosar 1. keisara]] [[803]] var sjálfstæði borgarinnar formlega viðurkennt. Nokkrum árum síðar stálu feneyskir kaupmenn líkamsleifum [[Markús guðspjallamaður|Markúsar guðspjallamanns]] frá [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]] í [[Egyptaland]]i og færðu borginni sem gerði hann að verndardýrlingi sínum. Á [[hámiðaldir|hámiðöldum]] auðgaðist borgin gríðarlega á verslun milli [[Evrópa|Evrópu]] og [[Mið-Austurlönd|Mið-Austurlanda]]. Borgin tók þátt í [[krossferðir|krossferðunum]] og fékk þá hlut í ríkulegum ránsfeng. Á þessum tíma eignaðist lýðveldið nýlendur í [[Eyjahaf]]i og á [[15. öldin|15. öld]] lagði það undir sig strandhéruð á Ítalíu og strönd [[Dalmatía|Dalmatíu]]. Það lenti þó brátt upp á kant við [[Tyrkjaveldi]] og missti héruð sín í austanverðu [[Miðjarðarhaf]]i og í [[Grikkland]]i. Vegna árása Tyrkja og átaka við [[páfi|páfa]] tók lýðveldinu að hnigna. Þegar [[Napoléon Bonaparte|Napoléon Bónaparte]] réðst með her sinn yfir [[Alpafjöll]] misstu Feneyingar flest héruð sín á Ítalíu, ásamt því sem eftir var af löndum þeirra handan hafsins, til Frakka en borgin féll í hendur [[Austurríska keisaradæmið|Austurríkismanna]] árið 1797. {{commonscat|Republic of Venice|Lýðveldinu Feneyjum}} {{sa|697|1797}} [[Flokkur:Feneyjar]] [[Flokkur:Fyrrum ríki á Ítalíu]] [[Flokkur:Saga Ítalíu]] ti6d1vg302i7ney0c8l411sxos5eb4g Textíll 0 117363 1971815 1425445 2026-07-12T22:06:53Z Akigka 183 Breytti tilvísun frá [[Vefnaður]] til [[Klæði]] 1971815 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN [[Klæði]] 6lggfavwg4aj7viumkpwlhg7g3s2iun 2026 0 131138 1971792 1971718 2026-07-12T20:22:08Z Berserkur 10188 1971792 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í Íransstríðinu þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árás á Íran. * [[28. júlí]] - [[Keiko Fujimori]], tekur við sem forseti [[Perú]]. ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 5ykg146bk6g3nj6to2ctcibb5pxkzxm 1971853 1971792 2026-07-13T09:19:57Z Berserkur 10188 1971853 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum Crans Montana í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]] - [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Árásir Ísraels og Bandaríkjanna á Íran 2026|Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í Íransstríðinu þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árás á Íran. * [[28. júlí]] - [[Keiko Fujimori]], tekur við sem forseti [[Perú]]. ===Ágúst=== * [[12. ágúst]] - [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] mun eiga sér stað á Norðurslóðum. * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla er fyrirhuguð]] um áframhaldandi viðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]]. ===September=== * [[13. september]] - Þingkosningar verða í Svíþjóð. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar verða í Brasilíu. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. ===Desember=== ===Ódagsett=== *Fyrirhugað er að ljúka aðalbyggingu kirkjunnar [[Yfirbótakirkja heilögu fjölskyldunnar|La Sagrada Familia]] í Barselóna. ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]) . * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]] - [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] o1fyy3jzw0cpxqm7ir1a960k6m6875v Ennio Morricone 0 144509 1971791 1953379 2026-07-12T20:16:08Z TKSnaevarr 53243 1971791 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Ennio Morricone | mynd = Ennio Morricone Cannes 2012.jpg | stærð = | myndatexti = Morricone á [[Kvikmyndahátíðin í Cannes|Cannes-kvikmyndahátíðinni]] árið 2012. | nafn = Ennio Morricone | nefni = | fæðing = [[10. nóvember]] [[1928]]<br>[[Róm]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] | dauði = {{Dánardagur og aldur|2020|7|6|1928|11|10}}<br>[[Róm]], [[Ítalía|Ítalíu]] | uppruni = [[Ítalía|Ítalskur]] | hljóðfæri = [[Trompet]] | gerð = | rödd = | stefna = [[Kvikmyndatónlist]], [[klassísk tónlist]], [[djass]], [[popptónlist]], [[rokktónlist]] | titill = | ár = 1946–2020 | útgefandi = | samvinna = | undirskrift = EM-Signature.png | vefsíða = [http://www.enniomorricone.org/ enniomorricone.org] | meðlimir = | fyrri_meðlimir = }} '''Ennio Morricone''' (10. nóvember 1928 – 6. júlí 2020) var ítalskt [[Tónskáld|tónskáld]], hljómsveitarstjóri og trompetleikari. Hann samdi margs konar tónlist og er talinn eitt fjölhæfasta, fjölbreyttasta og tilraunagjarnasta tónskáld allra tíma.<ref>{{cite news|url=https://www.reuters.com/article/2007/02/25/music-morricone-dc-idUSN2320197220070225|title=Italian composer Morricone scores honorary Oscar|publisher=Reuters.com|date=23. febrúar 2007|accessdate=2018-06-09|archive-date=2015-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015223715/http://www.reuters.com/article/2007/02/25/music-morricone-dc-idUSN2320197220070225|url-status=dead}}</ref> Frá árinu 1946 samdi Morricone rúmlega 500 tónverk fyrir kvikmyndir og sjónvarp auk þess sem hann samdi um 100 verk í klassískum stíl. Um sjötíu af kvikmyndum Morricone unnu til verðlauna. Meðal þeirra má nefna allar kvikmyndir [[Sergio Leone]] frá og með myndinni ''[[Hnefafylli af dollurum]]'' (''Per un pugno di dollari'') og allar myndir [[Giuseppe Tornatore]] frá og með myndinni ''[[Paradísarbíóið]]'' (''Cinema Paradiso''). Morricone vann í fyrsta skipti til [[Óskarsverðlaun|Óskarsverðlauna]] fyrir bestu tónlistina fyrir tónlist sína við myndina ''[[Andstyggðaráttan]]'' (''The Hateful Eight'') eftir [[Quentin Tarantino]] árið 2015.<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/film/2015/jul/11/quentin-tarantino-sergio-leone-the-hateful-eight|title=Quentin Tarantino says The Hateful Eight will have Ennio Morricone score |publisher=www.theguardian.com |date= 11. júlí 2015 |accessdate=2018-06-09}}</ref> Hann varð þá elsti maðurinn sem hefur nokkurn tímann unnið til Óskarsverðlauna sem keppt var um. ==Æviágrip og ferill== Morricone lék á [[trompet]] í djasshljómsveitum á fimmta áratuginum en varð síðan umsjónarmaður hljóðvers í eigu fyrirtækisins [[RCA Records]] og byrjaði að semja tónlist fyrir kvikmyndir og leikhús. Á ferli sínum hefur Morricone samið tónlist fyrir listamenn á borð við [[Paul Anka]], [[Mina|Minu]], [[Milva|Milvu]], [[Zucchero]] og [[Andrea Bocelli]]. Frá 1960 til 1975 varð Morricone frægur um allan heim fyrir tónlist sína í [[Spagettívestri|spagettívestrum]]. Þar á meðal var tónlist hans í kvikmyndinni ''[[Einn var góður, annar illur, þriðji grimmur]]'' (''Il buono, il brutto, il cattivo'') árið 1966 einna frægust og er talin með frægustu kvikmyndatónlist allra tíma.<ref name = "Telegraph">{{cite web | title = 10 most influential film soundtracks | publisher = Telegraph | url =https://www.telegraph.co.uk/culture/music/8509293/10-most-influential-film-soundtracks.html| accessdate = 2018-06-09}}</ref> Tónlistarplötur Morricone úr myndinni ''[[Einu sinni í Villta vestrinu]]'' (''C'era una volta il West'') hafa selst í um 10 milljón eintökum og eru með söluhæstu kvikmyndatónlist á heimsvísu.<ref>{{cite web|url=http://www.themoscowtimes.com/arts_n_ideas/article/ennio-morricone-discusses-85th-anniversary-before-moscow-concert/489297.html|title=Ennio Morricone Discusses 85th Anniversary Before Moscow Concert|publisher=themoscowtimes.com|accessdate=2018-06-09}}</ref> Morricone samdi einnig tónlist fyrir sjö vestra eftir [[Sergio Corbucci]], ''Ringo''-tvíleikinn eftir [[Duccio Tessari]] og myndirnar ''[[Kappar í kúlnahríð]]'' (''La resa dei conti'') og ''[[Faccia a faccia]]'' eftir [[Sergio Sollima]]. Morricone hefur unnið í ýmsum kvikmyndageirum með leikstjórum á borð við [[Bernardo Bertolucci]], [[Mauro Bolognini]], [[Giuliano Montaldo]], [[Roland Joffé]], [[Roman Polanski]] og [[Henri Verneuil]]. Tónlist hans fyrir myndina ''[[Trúboðsstöðin]]'' (1986) hlaut gullverðlaun hljóðritunarfyrirækisins Recording Industry Association of America í Bandaríkjunum.<ref>{{cite web|url=https://variety.com/2012/music/news/pros-score-all-time-classics-1118061959/|title=Pros score all-time classics|publisher=variety.com|accessdate=2015-12-31}}</ref> Hljómplatan ''Yo-Yo Ma Plays Ennio Morricone'' var í 105 vikur á topplista Billboard fyrir klassíska tónlist.<ref name="Billboard">{{cite web |url=https://www.billboard.com/charts/classical-albums/2006-03-18 |title=Billboard Classical Albums|date=18. mars 2006}}</ref> Meðal frægustu laga Morricone eru „L'estasi dell'oro“, „Se Telefonando“, „Man with a Harmonica“, „Here's to You“, „Chi Mai“, „Gabriel's Oboe“ og „E Più Ti Penso.“ Frá 1966–1980 var Morricone einn helstu meðlima Il Gruppo, samtaka tilraunagjarnra tónskálda. Árið 1969 var Morricone einn stofnenda hljóðversins Forum Music Village. Morricone samdi tónlist fyrir margar Hollywood-stórmyndir frá og með áttunda áratugnum og vann með leikstjórum á borð við [[Don Siegel]], [[Mike Nichols]], [[Brian De Palma]], [[Barry Levinson]], [[Oliver Stone]], [[Warren Beatty]] og [[Quentin Tarantino]]. Árið 1977 samdi Morricone opnunartónlist fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|heimsmeistarakeppnina í knattspyrnu]] sem haldin var næsta ár. Hann hélt áfram að semja tónlist fyrir evrópskar myndir og sjónvarpsþætti, þar á meðal ''Marco Polo'', ''La piovra'', ''Nostromo'', ''Fateless'', ''Karol: The Pope, The Man'' og ''En mai, fais ce qu'il te plait''. Oft hefur verið vitnað í tónlist Morricone í sjónvarpsþáttum, þar á meðal í ''[[The Simpsons]]'' og ''[[The Sopranos]]'', og í fjölmörgum kvikmyndum, þar á meðal ''[[Sveivirðileg skítsauði]]'' og ''[[Django Unchained]]''. Árið 2013 hafði Morricone selt rúmlega 70 milljónir hljómplatna um allan heim. Árið 1971 hlaut hann kvikmyndaverðlaunin ''Targa d'Oro'' fyrir að hafa selt um 22 milljónir platna á heimsvísu.<ref name="auto">{{cite web |url=http://www.musicaedischi.it/mdonline/7314.pdf |title=Che Fine Hanno Fatto I Best Sellers Di Ieri |publisher=Musicaedischi.it |accessdate=2012-12-19 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722043535/http://www.musicaedischi.it/mdonline/7314.pdf |url-status=dead }}</ref> Morricone hlaut heiðursverðlaun Óskarsverðlaunanefndarinnar árið 2007 fyrir „stórkostleg og fjölbreytt framlög til kvikmyndatónlistar“. Hann hafði sex sinnum verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir kvikmyndatónlist áður en hann vann árið 2016 fyrir myndina ''Andstyggðaráttan''. Hann vann einnig þrjú [[Grammy-verðlaun]], þrjú [[Golden Globe]]-verðlaun, sex [[BAFTA]]-verðlaun, tíu [[David di Donatello]]-verðlaun, ellefu [[Nastro d'Argento]]-verðlaun, tvenn [[Evrópsku kvikmyndaverðlaunin|evrópsk kvikmyndaverðlaun]], heiðursverðlaun [[Gullljónið|Gullljónsins]] á [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|kvikmyndahátíðinni í Feneyjum]] og sænsku [[Polarpris]]-verðlaunin árið 2010. Morricone lést árið 2020, 91 árs að aldri. ==Tilvísanir== <references/> {{fde|1928|2020|Morricone, Ennio}} {{DEFAULTSORT:Morricone, Ennio}} [[Flokkur:Ítölsk kvikmyndatónskáld]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki bestu tónlistar]] pj09p58p41gybh753dd3z675gyc7faz Mannshvörf á Íslandi 0 146778 1971781 1970895 2026-07-12T18:10:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971781 wikitext text/x-wiki Mannshvarf er skilgreint samkvæmt alþjóðalögum sem atvik þar sem einstaklingur hverfur, með óútskýrðum hætti. Lögreglan fær reglulega tilkynningar um horfna einstaklinga. Þegar lögreglan hefur eftirgrennslan að þessum einstaklingum, koma þeir í leitirnar yfirleitt 1-2 sólarhringum eftir að tilkynning berst. Í einhverjum tilfellum ber eftirgrennslan ekki árangur. Ef horfinn einstaklingur finnst ekki eftir tiltekinn tíma þá er leit hætt og málið kólnar niður. Talað er um kalt mál ef einstaklingur hefur verið horfinn í meira en þrjá mánuði. Kalt mannshvarf er skilgreint þannig að ekki sé hafið yfir allan skynsamlegan vafa að viðkomandi sé á lífi, ekki sé hægt að staðfesta með óhyggjandi hætti hver urðu örlög viðkomandi og hvar hann var síðast staðsettur. Ástæður mannshvarfa eru misjafnar. Þau geta borið að þannig að einstaklingur lætur sig hverfa, í lengri eða skemmri tíma. Þau geta einnig komið til vegna slysa eða sjálfsvíga og verða þau þá með þeim hætti að einstaklingur fellur í sjó, vatn eða gjótu. Þá geta mannshvörf einnig stafað af mannavöldum og hafa að minnsta kosti fimm óupplýst mannshvörf verið rannsökuð sem manndrápsmál á Íslandi. Þá hafa tvö mál sem upphaflega voru rannsökuð sem mannhvarfsmál verið upplýst sem manndrápsmál. Athugið að á listunum hér að neðan eru einungis skráðir einstaklingar sem að hafa ekki fundist. ==Íslendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" |+ !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Páll Jónsson |11. desember 1911 |Óvitað |Viðey |Hann var múrari að störfum við uppskipun í Viðey. Talið er líklegt að hann hafi fallið út af bryggju og drukknað. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2296303#page/n2/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Guðrún Helgadóttir |1911 |Óvitað |Húnavatnssýsla |Hún hvarf í Húnavatnssýslu árið 1911. Aldur, dagsetning og frekar upplýsingar eru óstaðfestar. |<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf|titill=}}</ref> |- |Gísli Sigurðsson |Júlí 1913 |Óvitað |Öræfar |Hann var frá Hnappavöllum í Öræfum í Austur-Skaftafellssýslu. Nákvæm dagsetning er óvituð en í september 1913 var greint frá því að ekkert hefði spurts til hans síðan í júlí sama ár. Þá kom fram að líklegt væri að hann væri látinn en að ekki væri vitað hvort um að slys hefði verið að ræða. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2178792?iabr=on#page/n6/mode/2up/search/g%C3%ADsli%20sigur%C3%B0sson|title=Þjóðviljinn + Þjóðviljinn ungi - 46.-47. Tölublað (30.09.1913) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-01-16}}</ref> |- |Ólöf Jónsdóttir |1913 |Óvitað |Vestmannaeyjar |Hún hvarf í Vestmannaeyjum árið 1913. Ekkert annað er vitað um hvarf hennar. |<ref name=":0" /> |- |Árni Magnús Árnason |1922 |20 ára |Reykjavík |Hann hvarf að nóttu til þegar að hann var á heimleið frá unnustu sinni í Reykjavík. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878900266906&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Pétur Hamar Helgason |19. október 1923 |19 ára |Reykjavík |Hann hvarf frá heimili sínu í Reykjavík. Húfa sem talin var að hafi verið í hans eigu fannst sjórekin skömmu eftir hvarfið. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878906933572&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Magnús Stefánsson |27. október 1923 |50 ára |Reykjavík |Magnús var sjómaður sem var að bústaður að Bergstaðarstræti í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878893600240&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Vilhjálmur Ragnar Jónsson Ísfjörð |27. nóvember 1923 |21 árs |Akureyri |Hann hvarf frá heimili sínu á Akureyri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117040121984117&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Anna Sigurðardóttir |1927 |Óvitað |Reykjavík |Hún hvarf sporlaust í Reykjavík. Ekki er mikið vitað um hvarf hennar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid09XQDccNQu42wmRiaV2vQYNGAA2sFoASYx2Euo45nZ6ib1XLmg66itqMcQiCgG7U1l|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Margrét Guðmundsson |2. september 1928 |32 ára |Reykjavík |Hún sást síðast yfirgefa heimili sitt í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100878950266901&set=a.748822412139225|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinfríður Einarsdóttir |7. maí 1930 |22 ára |Sauðarkrókur |Sást síðast á Sauðárkróki þegar hún yfirgaf heimili vinkonu sinnar til þess að fara heim til sín. Ekkert hefur sést til hennar eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151029541918508&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Sveinbjörn Jakobsson |9. október 1930 |46 ára |Reykjavík |Hann var búsettur á Ólafsvík en var í Reykjavík eftir að hann kláraði síldarverktíð. Síðast sást til hans fara inn í húsið Sauðagerði sem að stóð á mótum Víðimels og Kaplaskjólsvegar. Hann ætlaði að ná í pening og sást fara inn í húsið en heimilsfólkið sagði að hann fór aldrei inn í húsið. Hvarf Sveinbjörns er talið geta verið að mannavöldum en ekkert hefur sannast um það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882266933236&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-21}}</ref> |- |Ásmundur Hjörtur Einarsson |30. júní 1931 |19 ára |Kollafjörður |Magnús var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast á kajak í Kollafirði. Hvorki hann né kajakinn fundust. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882320266564&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gunnlaugur Ólafsson Arnfeild |25. mars 1932 |30 ára |Akureyri |Sást síðast á Akureyri. Hann hafði nýlega snúið aftur frá Vesturheimi eftir að hafa misst þar konu sína og son af slysförum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882330266563&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorsteinn Þorsteinsson |3. maí 1932 |58 ára |Akureyri |Þorsteinn var bóndi á litlu Hámundarstöðum á Árskógsströnd. Hann dvaldi á gistiheimili á Akureyri þar sem að hann sótti sér læknisaðstoð. Hann yfirgaf gistiheimilið að nóttu til í óljósum erindagjörðum en skildi samt sína persónulegu muni eftir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882383599891&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Kristjana Anna Eggertsdóttir |20. ágúst 1932 |38 ára |Stykkishólmur |Hún hvarf þegar að hún ferðaðist með Brúarfossi við Stykkishólm ásamt eiginmanni sínum, Sigurmundi Sigurðssyni, lækni í [[Flatey (Breiðafirði)|Flatey]]. Hafði hún ætlað að ganga snöggvast úr káetunni, sem þau hjónin höfðu í skipinu, og er lækninn tók að lengja eftir henni, fór hann að grennslast um hvar hún mundi vera. Fannst hún þá hvergi í skipinu og enginn af skipverjum varð var við það að hún kæmi upp á þilfar. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1223229|title=Dagbók|date=23. ágúst 1932|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=996929|title=Fréttir|date=3. september 1932|work=[[Tíminn]]|accessdate=30. desember 2018}}</ref> |- |Kjartan Vigfús Vigfússon |9. mars 1933 |37 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur fjögra barna faðir og var búsettur að Óðinsgötu í Reykjavík. Hann var kyndari á Arinbirni Hersi sem að var að leggja af stað til fiskveiða. Varð Kjartans vart skömmu áður en báturinn lagðist frá bryggju en ekkert eftir það. Uppgvötaðist það er báturinn var í hafnarminninu og var honum þá snúið við. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1117039341984195&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Sigurlaugur Sigfinnsson |23. desember 1933 |28 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur að Garðavegi 7 í Hafnarfirði og hvarf þaðan. Hann var barnlaus en átti unnustu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882396933223&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Þorleifur Jónatansson |12. október 1938 |83 ára |Eyrarsveit á Snæfellsnesi |Hann var búsettur að Hömrum í Eyrarsveit á Snæfellsnesi. Hann hvarf í nágrenni við heimili sitt. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882433599886&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Tryggvi Júlíus Guðmundsson |23. maí 1939 |73 ára |Akureyri |Hann var búsettur að Lundargötu 4 á Akureyri. Hann yfirgaf heimili sitt og hefur ekki sést eftir það. Bátur sem að hann átti fannst svo á floti skammt frá landi eftir að ættingjar fóru að grennslast fyrir um hann. Talið er að hann hafi fallið í sjóinn við að reyna að koma bátnum á flot. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882440266552&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Páll Friðrik Björnsson |7. október 1940 |5 ára |Skagafjörður |Hann var búsettur í Keldudal í Hegranesi í Skagafirði. Hann er talinn hafa drukknað í Héraðsvötnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1151030528585076&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Rúnólfur Kristberg Einarsson |19. júní 1941 |3 ára |Vopnafjörður |Hann fór í fylgd með öðrum krökkum frá bænum Dalalandi í [[Vopnafjörður|Vopnafirði]] til að færa föður sínum og öðrum vinnumönnum miðdegiskaffi þar sem þeir voru að vinna nokkuð langt frá bænum að hlaða og gera við reiðgötur uppi í fjalli, yfir í næsta dal. Þegar börnin voru á bakleið vildi Runólfur snúa aftur til föður síns en komst aldrei á leiðarenda. Leit að honum stóð yfir í þrjár vikur, fengin var flugvél til að fljúga yfir svæðið ásamt sérstökum leitarhundum en án árangurs. Hann var bróðir [[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinns Einarsonar]] sem hvarf árið 1974. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887350266061&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Gísli Jóhannsson |21. nóvember 1943 |42 ára |Akureyri |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að Fjólugötu 3 á Akureyri og hvarf þaðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887363599393&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hannes Pálsson |4. janúar 1945 |25 ára |Reykjavík |Hann yfirgaf heimili sitt við Grettisgötu 51 í Reykjavík um klukkan sjö um morgun og ætlaði fótgangandi til vinnu. En hann skilaði sér aldrei til vinnu sinnar sem að var bifreiðarverkstæði Egils Vilhjálmssonar að Laugavegi 118 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887370266059&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Baldvin Baldvinsson |16. maí 1946 |69 ára |Akureyri |Hann var ættaður frá Svalbarði á Svalbarðsströnd. Hann var búsettur á Gránufélagsgötu 55 á Akureyri er hann hvarf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887426932720&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Árni Ólafsson |19. desember 1946 |49 ára |Akureyri |Hann yfirgaf heimil sitt við Brekkugötu 29 á Akureyri í óljósum erindagjörðum að Strandgötu 13 á Akureyri. Nokkru eftir hvarfið fannst hattur hans í húsinu við Strandgötu 13 og gátu húsráðendur ekki gert að fullu grein fyrir því afhverju þau höfðu hann undir höndum. Þetta þótti mjög dularfullt því að hann fór aldrei út úr húsi nema með hattinn á höfðinu. Málið var þó aldrei rannsakað frekar. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887416932721&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Pétur Einarsson |27. júní 1947 |63 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Vesturvegi 13 á Seyðisfirði. Persónulegir munir hans fundust á bökkum Fjarðarár. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887440266052&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ragnar Guðmundsson |3. apríl 1948 |35 ára |Borgarfjörður |Hann var búsettur að Ferjubakka í Borgarfirði. Ragnar fór út snemma morguns og eftir það er ekki vitað um ferðir hans með vissu. Talið er að hann hafi ætlað að fara að Hvanneyri í einhverjum erindagjörðum en þangað kom hann þó ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100887480266048&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Torfi Guðmundsson |3. nóvember 1949 |34 ára |Akureyri |Hann var kennari á Akureyri og síðar forstöðumaður málmhúnaðardeild KEA. Aldrei var fjallað um hvarf Torfa eða auglýst eftir honum í dagblöðum af óljósum ástæðum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103506863337443&set=a.748825355472264|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Matthías Ásgeirs Pálsson |17. maí 1950 |6 ára |Flateyri |Hann var búsettur á Flateyri. Síðast er vitað um ferðir Matthíasar á reiðhjóli í grennd við hafnarsvæðið í Flateyri. Eftir það hefur ekkert til hans sést. Talið var líklegast að hann hafi fallið í höfnina. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890756932387&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Garðar Gunnar Þorsteinsson |6. október 1950 |20 ára |Reykjavík |Hann var ættaður frá Súðavík en búsettur í Reykjavík. Hann var skipverji á Eldey EA sem að lagðist að bryggju 6. október. Það sást til hans fara fótgangandi frá skipshlið og frá hafnarsvæðinu. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Hann skilaði sér ekki í næsta túr og hafði hann heldur ekki hitt ættingja sína sem bjuggu í Reykjavík og nágrenni eins og hann var vanur. Ekkert hefur fundist sem upplýst getur hvað af honum varð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890763599053&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Svavar Þórarinsson |14. apríl 1951 |34 ára |Breiðafjörður |Rafvirkjameistari búsettur að Bragagötu 38 í Reykjavík. Tók sér far með strandferðaskipinu Herðubreið frá Reykjavík en ekki liggur ljóst fyrir hvort hann hvarf meðan skipið var á siglingu eða hvort hann fór í land einhvers staðar þar sem skipið hafði viðkomu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890810265715&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðjónsson |10. maí 1952 |50 ára |Vestmanneyjar |Búsettur í Vestmannaeyjum en hafði dvalið í Reykjavík um skamma hríð. Tók sér far heimleiðis með strandferðaskipinu Heklu. Ekki var talið vera hafið yfir allan vafa hvort hann komst alla leið til eyja með skipinu eða horfið á meðan það var á siglingu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890823599047&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Guðmundsson |9. október 1953 |34 ára |Reykjavík |Búsettur á Leifsgötu 4 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus en var talinn eiga ófeðraðan son á Patreksfirði. Var ekki saknað fyrr en tveimur mánuðum eftir að síðast er vitað um ferðir hans. Það síðasta sem af honum fréttist var að lögregla hafði af honum tal í miðbæ Reykjavíkur 9. október 1953, eftir það hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890836932379&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Magnús Pétur Ottósson |19. ágúst 1955 |44 ára |Reykjavík |Hann hvarf sporlaust af heimili sínu í Reykjavík. Hann var ókvæntur og barnlaus. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890900265706&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Erlendsson | rowspan="2" |30. janúar 1956 |26 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Frændur sem að voru á dansleik í Keflavík og hurfu þaðan í óljósum erindagjörðum um klukkan tvö um nóttina og hefur ekki sést til þeirra síðan. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890943599035&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Jón Ólafsson |22 ára |- |Pétur Guðmundsson |15. desember 1956 |35 ára |Reykjavík |Hann átti ekki fast heimili en var með annan fótinn hjá móður sinni að Vitastíg 11 í Reykjavík. Móðir hans fór að óttast um hann í júní árið 1957 en hún hafði ekki haft af honum spurnir síðan í nóvember 1956. Kom þá í ljós að enginn hafði orðið hans var síðan hann gisti fangageymslur lögreglu vegna ölvunar 15. desember árið áður. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890956932367&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Lárus Stefánsson |21. apríl 1957 |60 ára |Sandgerði |Hann var fæddur og uppalinn á Eskifirði. Hafði verið búsettur í Sandgerði um tíma þar sem hann vann sem skrifstofumaður. Bjó að Tjarnargötu 1 á Sandgerði og fór þaðan að nóttu til í óljósum erindagjörðum. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890970265699&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Björgvin Árnason |30. júlí 1960 |20 ára |Seyðisfjörður |Hann var búsettur að Hafnarstræti 88 á Akureyri. Hann var skipverji á Björgvini EA sem var í Seyðisfjarðarhöfn. Síðast er vitað af honum á tali við norskan sjómann á bryggjunni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893493598780&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Vilhjálmur Guðmundsson |27. september 1961 |65 ára |Vestmannaeyjar |Hann var búsettur að Urðarvegi 9 í Vestmannaeyjum. Fór út að morgni á leið til vinnu sinnar og snéri ekki heim aftur. Þegar hans var saknað og farið var að leita að honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann um hádegisbil á gangi upp Heiðarveg. Var talið mögulegt að hann hafi ætlað að líta eftir kálgarði sem hann átti ofan við bæinn. Eftir það hefur ekkert til hans spurst.         |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100896370265159&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Anthony Mercede |13. júlí 1963 |51 árs |Lundareykjardalur |Hann var fæddur og uppalinn í Bandaríkjunum en hafði búið á Íslandi síðan 1954 og var starfsmaður á Keflavíkurflugvelli. Kvæntur íslenskri konu og átti með henni þrjú börn og bjuggu þau í Ytri Njarðvík. Anthony er saknað eftir að bátur sem hann var í ásamt íslenskum félaga sínum hvoldi á Reyðarvatni í Lundareykjadal. Félaga hans var bjargað en Antony fannst aldrei. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=289551782535976&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jörgen Viggóson | rowspan="2" |28. júlí 1963 |24 ára | rowspan="2" |Reykjavík | rowspan="2" |Kristinn var kvæntur, tveggja barna faðir búsettur að Höfðatúni 5 í Reykjavík. Jörgen var kvæntur tveggja barna faðir búsettur að Sólheimum 27 í Reykjavík. Taldir hafa farið út frá Reykjavíkurhöfn á lítilli trillu sem faðir annars þeirra átti í ókunnum erindagjörðum. Hvorki þeir né trillan hefur nokkurn tíman fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893506932112&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ólafsson |27 ára |- |Bárður Jónsson |30. desember 1963 |68 ára |Kópavogur |Búsettur að Borgarholtsbraut 37a (er í dag Borgarholtsbraut 55) í Kópavogi. Kvæntur og átti uppkomin börn. Hafði farið í heimsókn til ættingja að Nýbýlavegi 22 í Kópavogi og fór þaðan um kl 16:30. Eftir það er ekkert vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893503598779&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jónatan Árnason |23. maí 1964 |49 ára |Vestmanneyjar |Hann var frá Flatey á Skjálfanda. Kvæntur fimm barna faðir búsettur að Brimarhóli í Vestmannaeyjum. Yfirgaf heimili sitt seinnipart dags í ókunnum erindagjörðum og eftir það hefur ekkert til hans spurst. Ungur maður fórst og annar var hætt kominn er þeir leituðu Jónatans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893556932107&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Jósefsson |18. júní 1964 |24 ára |Suðurland |Hann starfaði sem skáld og var ókvæntur og barnlaus. Talinn hafa fallið útbyrðis af millilandaskipinu Gullfossi úti fyrir suðurlandi á leið til Reykjavíkur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893540265442&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Jónsson |14. júlí 1964 |57 ára |Seyðisfjörður |Ókvæntur en átti unnustu og börn úr fyrra sambandi, búsettur að Efstasundi 100 í Reykjavík. Var matsveinn á strandferðaskipinu Herðubreið. Þegar skipið var á siglingu milli Mjófjarðar og Seyðisfjarðar er síðast vitað um ferðir hans. Jóns var þó ekki saknað fyrr en skipið hafði verið við bryggju í um klukkustund á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820874506041&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Elísabet Bahr Ingólfsson |14. desember 1965 |39 ára |Reykjavík |Kvænt, þriggja barna móðir, búsett á Háaleitisbraut 24 í Reykjavík. Var af þýskum uppruna en hafði búið lengi á Íslandi og var gift íslenskum manni. Fór út um miðjan dag í óljósum erindagjörðum. Vitað er um ferðir hennar eftir það á Seltjarnarnesi og síðar þennan dag í grennd við Öskjuhlíð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893566932106&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Páll Svavarsson |28. desember 1967 |29 ára |Reykjavík |Páll var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Hann sást síðast við Reykjarvíkurhöfn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893646932098&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Magnús Teitsson |30. nóvember 1968 |60 ára |Kópavogur |Hann var af þýskum uppruna og hét áður Max Robert Heinrich Keil. Hafði búið lengi á Íslandi, kvæntur íslenskri konu og átti með henni fjögur börn. Þau voru búsett á Þinghólsbraut 63 í Kópavogi. Magnús var um tíma framkvæmdastjóri Málningar h/f og síðar einn af stofnendum Stálborgar og framkvæmdastjóri þess fyrirtækis. Magnús hafði verið að hjálpa vinum sínum fram eftir degi en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat kom í ljós að bifreið hans stóð fyrir utan heimili hans og lyklarnir í læsingu bílstjórahurðar. Eftir þetta hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103513526670110&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristjón Ágústsson Tromberg |28. nóvember 1969 |47 ára |Reykjavík |Hann var búsettur í Reykjavík og átti fjögur börn. Skömmu eftir að lýst var eftir honum gaf sig fram vitni sem taldi sig hafa séð hann á gangi í Gálgahrauni á Álftanesi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893723598757&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Albert Þorvarðarson |12. júní 1970 |73 ára |Seltjarnarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og starfaði sem vitavörður í Gróttu. Talinn hafa verið á litlum bát sem hann átti og fallið útbyrðis úr honum rétt við land. Báturinn fannst um það leiti sem hans var saknað og var netadræsa föst í skrúfunni. Talið var líklegt að hann hafi verið að reyna ná dræsunni úr skrúfunni og fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620006859462&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Viktor Bernharð Hansen |17. október 1970 |41 árs |Bláfjöll |Hann var búsettur að Álftamýri 32 í Reykjavík, ókvæntur og barnlaus. Fór með félaga sínum til rjúpnaveiða í Bláfjöllum. Þar sem þeir lögðu bílnum gengu þeir í sitt hvora áttina. Eftir það hefur ekkert til hans spurst þrátt fyrir gríðarlega umfangsmikla leit. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619996859463&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Reykjalín Valdimarsson |13. nóvember 1970 |49 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Aðalgötu 9 í Keflavík, ókvæntur og barnlaus. Yfirgaf heimili sitt seinni part dags í óljósum erindagjörðum. Sást skömmu síðar fyrir utan verslun sem hét Lindin á Hafnargötu í Keflavík. Síðan hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101619986859464&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sverrir Kristinsson |26. mars 1972 |22 ára |Reykjavík |Hann var til heimilis í Höfnum á Reykjavnesi, ókvæntur og barnlaus. Dvaldi á heimvist Háskóla Íslands á Nýja Garði. Fór út að skemmta sér í Klúbbnum í Borgartúni með félögum sínum og fór þaðan með leigubíl heim á Nýja Garð. Staldraði þar stutt við þegar vitni varð vart við að tveir til þrír menn bönkuðu hjá Sverri, stöldruðu við í stutta stund en fóru svo ásamt Sverri. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620040192792&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Erlendur Guðlaugur Jónsson |1. janúar 1973 |60 ára |Siglufjörður |Hann var búsettur að Suðurgötu 40 á Siglufirði, kvæntur og átti uppkomin börn. Fór frá heimili sínu fótgangandi í óljósum erindagjörðum. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620056859457&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Kristinn Ísfeld |18. febrúar 1973 |29 ára |Reykjavík |Kristinn var kallaður Gáki. Hann var ókvæntur og barnlaus, fæddur og uppalinn á Patreksfirði en var ófeðraður. Búsettur í Reykjavík. Síðast er vitað um ferðir hans á Laugarvegi í Reyjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620093526120&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Einar Vigfússon |6. september 1973 |46 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu. Var virtur sellóleikari hjá Sinfóníuhljómsveit Íslands. Búsettur á Fjólugötu 5 í Reykjavík og fór þaðan fótgangandi í óljósum erindagjörðum seint að kvöldi til. Síðan hefur enginn orðið hans var. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620066859456&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Guðmundur Einarsson]] |27. janúar 1974 |18 ára |Hafnarfjörður |Hann var búsettur í Hraunprýði í Blesugróf, ókvæntur og barnlaus. Fór á dansleik í Alþýðuhúsinu í Hafnafirði ásamt félögum sínum en varð þar viðskila við þá. Það sást til hans með ókunnum manni þar fyrir utan um miðnætti. Eftir það sást hann einn fótgangandi eftir Reykjavíkurvegi, fyrst í grennd við gatnamótin á Reykjavíkurvegi og Hverfisgötu, skömmu síðar við Engidal í Hafnafirði. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans svo öruggt sé. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620176859445&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Reynir Dagbjartsson |2. júní 1974 |18 ára |Laundarreykjadalur |Hann var ókvæntur og barnlaus en átti unnustu og var búsettur í Reykjavík. Talinn hafa drukknað í Reyðarvatni í Lundarreykjadal þar sem hann var staddur ásamt nokkrum félögum sínum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620206859442&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Bjarni Matthías Sigurðsson |28. ágúst 1974 |79 ára |Snæfellsnes |Hann var kvæntur, átti uppkomin börn og búsettur í Ólafsvík. Fór með dóttur sinni og tengdasyni í berjamó á utanverðu Snæfellsnesi í grennd við svokallaða Hólahóla. Hann fór eftir stutta stund við berjatýnslu að sækja sér kaffi í bílinn sem þau höfðu komið á en sást ekki eftir það. Fljótlega hófst umfangsmikil leit og röktu sporhundar slóð Bjarna frá þeim stað sem bifreið þeirra stóð og upp á aðalveg þar sem hún endaði með dreif af berjum eins og hvolfst hefði úr fötu. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620116859451&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |[[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Geirfinnur Einarsson]] |19. nóvember 1974 |32 ára |Keflavík |Hann var búsettur að Brekkubraut 15 í Keflavík, kvæntur og átti tvö börn. Fór frá heimili sínu um kl 22:30 til fundar við óþekkta menn og hefur ekki sést síðan. Bifreið hans fannst skammt frá Hafnarbúðinni í Keflavík en talið er að þar hafi hann átt að hitta þennan óþekkta eða óþekktu menn. Hvarf hans er talið vera af mannavöldum. Bróðir Geirfinns, Runólfur Kristberg hvarf aðeins þriggja á gamall á Vopnafirði árið 1941. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620136859449&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurður Þórir Ágústsson |2. maí 1975 |48 ára |Reykjanes |Sigurður var kvæntur, fimm barna faðir búsettur að Sogavegi 78 í Reykjavík. Hann var menntaður flugvirki. Fór frá heimili sínu um hádegisbil á bifreið sinni í ókunnum erindagjörðum. Daginn eftir fannst bifreið hans skammt frá Reykjanesvita. Sporhundar röktu slóð Sigurðar frá bílnum, út á kletta, þaðan niður í fjöru og svo aftur að bílnum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620243526105&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Þórarinn Gestsson |8. júní 1976 |24 ára |Selfoss |Hann sást síðast skammt frá brúnni yfir Ölfusá á Selfossi. Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur að bænum Forsæti í Villingaholtshreppi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620280192768&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnlaugur Guðmundsson |25. nóvember 1976 |70 ára |Reykjavík |Hann var fæddur og uppalinn á Vopnafirði en búsettur að Barmahlíð 50 í Reykjavík. Gunnlaugur var ókvæntur og barnlaus. Var talsvert þekktur fyrir dansstjórn á skemmtistöðum í Reykjavík og víðar. Hann fór frá heimili sínu í Reykjavík seinni part dags. Eftir það er vitað að hann fór að hitta lækni á Landspítalanum við Hringbraut en eftir það er ekki vitað um ferðir hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620263526103&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sturla Valgarðsson |29. maí 1977 |22 ára |Blönduós |Hann var ókvæntur og barnalus, búsettur að Brekkubyggð 6 á Blönduósi. Skömmu eftir hvarf hans fannst lítill plastbátur á reki fyrir utan Skagaströnd og var talið mögulegt að Sturla hafi af einhverjum ókunnum ástæðum farið út á honum en svo fallið fyrir borð. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620303526099&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Egill Antonsson | rowspan="4" |17. júní 1978 |16 ára | rowspan="4" |Hrísey | rowspan="4" |Lögreglumenn á Dalvík urðu varir við að þeir fjórir silgdu út úr höfninni þar eftir miðnætti á litlum árabát með utanborðsmótor. Fylgdist hann með þeim og taldi sig sjá þá fara inn fyrir innsiglinguna í Hrísey. Síðan hefur ekkert til þeirra spurst og enginn kannast við að hafa séð þá í Hrísey þessa nótt. Báturinn hefur heldur aldrei fundist. | rowspan="4" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103501656671297&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Gunnar Jónsson |17 ára |- |Símon Jóhann Hilmarsson |18 ára |- |Stefán Ragnar Ægisson |18 ára |- |Ólafur Haraldur Kjartansson |19. maí 1979 |25 ára |Bitrufjörður |Hann var ókvæntur og barnalaus, búsettur að Sandhólum í Bitrufirði. Fór frá heimili sínu og skömmu síðar fannst dráttarvél í hans eigu niður við sjó og bátur sem hann átti út á Firðinum. Jafnvel talið að hann hafi ætlað að vitja um net sem hann átti en hann fallið útbyrðis. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620336859429&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigurbjartur Björn Sigurbjörnsson |24. október 1979 |29 ára |Vestmannaeyjar |Hann var kvæntur, tveggja barna faðir, búsettur að Hjallabyggð 9 á Suðureyri. Var skipverji á Sigurborgu GK sem var við bryggju í Vestmannaeyjum. Sigbjartur fór í samkvæmi í verbúð um kvöldið ásamt fleirum af skipinu, en fór þaðan fótgangandi um nóttina og ætlaði niður í skip að sofa. Síðan hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620363526093&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðlaugur Kristmannsson |12. febrúar 1980 |56 ára |Reykjavík |Hann var kvæntur, átti einn son og eina stjúpdóttur og var búsettur að Granaskjóli 4 í Reykjavík. Fór fótgangandi til vinnu sinnar snemma morguns en hann var verslunarstjóri í JBP verslun sem var í húsinu að Ægisgötu 4 í Reykjavík (á horni Ægisgötu og Mýrargötu). Þangað kom hann hinsvegar ekki þennan morgun og ekkert hefur spurst til hans síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614140093382&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Björn Bergþór Jónsson | rowspan="2" |31. júlí 1980 |19 ára | rowspan="2" |Þingvellir | rowspan="2" |Björn var búsettur að Suðurvangi 8 í Hafnafirði en Ómar bjó að Smyrlahrauni 46 í Hafnafirði. Voru þeir staddir við Þingvallavatn í sumarbústað með unnustum sínum. Fóru þeir út á vatnið á litlum árabát og sást síðast til þeirra, að talið er um kl 19:00 þetta kvöld. Þrátt fyrir mikla leit hafa hvorki þeir né báturinn fundist. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512403336889&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ómar Kristjánsson |21 árs |- |Kristján Árnason |19. janúar 1985 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur í Reykjavík. Eftir að auglýst var eftir honum gáfu sig fram tvö vitni. Annað taldi sig hafa séð hann um borð í Akraborginni á leið upp á Akranes en hitt vitnið taldi sig hafa séð hann á gangi í Breiðholti. Þessar ábendingar urðu þó ekki til þess að hann finndist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1103512396670223&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Stefán Þór Hafsteinsson |26. maí 1985 |25 ára |Þingvellir |Hann átti unnustu og stjúpson og var búsettur að Álfaskeiði 86 í Hafnafirði. Fór ásamt tveim öðrum á bát út á Þingvallavatn en ekki liggur alveg fyrir hvort bátnum hvoldi eða hvað skeði en hann fannst mannlaus á vatninu. Lík hinna tveggja einstaklingana fundust skammt frá bátnum en Stefán hefur aldrei funndist. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614193426710&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Eva Bryndís Karlsdóttir |28. apríl 1987 |52 ára |Vestmannaeyjar |Hún var kvænt, fjögurra barna móðir sem að var búsett á Hólagötu 16 í Vestmannaeyjum. Hún starfaði sem hótelstjóri í eyjum. Fór frá heimili sínu um klukkan þrjú að nóttu til og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614213426708&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðmundur Finnur Björnsson |22. nóvember 1987 |20 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus, frá Hvannabrekku í Berufirði en var búsettur að Tjarnargötu 10 í Reykjavík. Fór út að skemmta sér á skemmtistaðnum Hollywood sem var til húsa í Ármúla í Reykjavík. Varð viðskila við þá sem með honum voru í biðröð fyrir utan staðinn. Virðist hann hafa gegnið úr Ármúla, í gegnum Hlíðarnar og út á Reykjavíkurflugvöll þar sem vaktmaður á vellinum hafði afskipti af honum því hann var komin inn á bannsvæði. Skildu þeir samt í góðu og segir vaktmaðurinn að hann hafi séð hann ganga frá flugvellinum í átt að Öskjuhlíð. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. Sporhundar sem fengnir voru til leitar röktu slóð hans áður greinda leið en hún endaði þó á bílaplani skammt frá flugvellinum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102616140093182&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sigtryggur Jónsson |23. desember 1993 |73 ára |Akureyri |Hann var kvæntur og átti uppkominn börn og var búsettur að Hríseyjargötu 21 á Akureyri. Hann fór frá heimili sínu síðdegis á Þorláksmessu og hefur ekki sést síðan. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696119785184&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Júlíus Karlsson | rowspan="2" |26. janúar 1994 |14 ára | rowspan="2" |Keflavík | rowspan="2" |Þeir komu heim úr skólanum skömmu eftir hádegi og dvöldu þá stutta stund heima hjá Júlíusi en fóru svo út aftur. Eftir það sást til þeirra við olíutankana sem þá stóðu út a Vatnsnesi í Keflavík og eftir það sáust þeir á gangi eftir Faxabraut í Keflavík. Eftir það hefur ekkert til þeirra sést svo vitað sé með vissu. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696173118512&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Óskar Halldórsson |13 ára |- |Valgeir Víðisson |19. júní 1994 |29 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Laugarvegi 143 í Reykjavík og hvarf þaðan að kvöldi til á reiðhjóli. Talinn hafa farið til fundar við óþekkta menn sem hann hafði fengið hótanir frá og tengdust undirheimum Reykjavíkur. Hann hafði hlotið dóma vegna fíkniefnamisferlis og hafði nýlega lent í skulda við hátt setta undirheima menn vegna innfluttnings á fíkniefnum sem komst upp um. Málið hefur aldrei verið upplýst þrátt fyrir að einstaklingar hafi verið grunaðir og yfirheyrðir. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696183118511&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Sveinn Kjartansson |25. september 2000 |42 ára |Reykjavík |Hann var giftur, þriggja barna faðir, búsettur að Logafoldi 165 í Reykjavík. Sveinn starfaði sem pípulagningamaður, var meistari í þeirri iðn og rak fyrirtæki í þeim geira ásamt félaga sínum. Bifreið Sveins fannst mannlaus við Klettagarða í Reykjavík. Ekki er vitað með vissu um ferðir hans eftir það. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463739708422&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Matthías Þórarinsson |27. október 2010 |21 árs |Kjalarnes |Hann var ókvæntur og barnlaus og til heimilis að Stekk á Kjalarnesi. Hann var mikill einfari. Bifreið hans sem var UAZ, frambyggður rússa jeppi fannst brunninn í janúar árið 2011 í malarnámu á Kjalarnesi, ekki langt frá heimili hans. Eins fór fram mikil leit í Reykjadal ofan Hveragerðis af honum en ábending barst frá vegfaranda sem taldi sig hafa séð hann þar. Sú leit bara ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655168789279&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Grétar Guðfinnsson |6. febrúar 2013 |45 ára |Siglufjörður |Hann var giftur þriggja barna faðir og var búsettur á Siglufirði. Hann sást síðast yfirgefa heimili sitt á Siglufirði. Eigur hans fundust í fjörunni á Siglufirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655162122613&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2013976500d/formlegri-leit-ad-gretari-haett|title=Formlegri leit að Grétari hætt - Vísir|date=2013-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Hörður Björnsson |15. október 2015 |25 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Reykjavík. Sást síðast fótgangandi á Laugarásvegi í Reykjavík að nóttu til. Vitni gaf sig fram sem taldi sig hafa séð hann fótgangandi í Reykjadal ofan Hveragerðis skömmu eftir hvarfið og var framkvæmd leit þar sem skilað engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655232122606&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Rima Grunskyté Feliksasdóttir |20. desember 2019 |45 ára |Vík í Mýrdal |Hún var fráskilin tveggja barna móðir sem að var búsett að Skygnisöldu 3d á Hellu en hún var fædd og uppalin í Litháen. Rima hafði búið lengi á Íslandi og starfaði hér sem kennari. Bifreið hennar fannst yfirgefinn á bílastæði skammt frá Dyrahólaey. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655362122593&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Sigurður Kort Hafsteinsson |17. febrúar 2022 |65 ára |Kópavogur |Síðast er vitað um ferðir Sigurðs morguninn 17. febrúar í vesturbæ Kópavogs. Umfangsmikil leit stóð yfir að Sigurði á höfuðborgarsvæðinu sem að skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=576960377128447&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðfinnur Freyr Kristinsson |10. nóvember 2022 |42 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur en átti kærustu og var búsettur á Höfuðborgarsvæðinu. Síðast sást til hans á gangi seinnipart dags í Kugguvogi í Reykjavík. Þegar farið var yfir eftirlitsmyndavélar í nágrenninu sást til manns sem talinn er hafa verið Friðfinnur stinga sér til sunds í sjóinn og synda út á haf. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282050762945&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Renars Mezgalis |15. desember 2022 |22 ára |Þykkvabær |Hann var af lettnesku bergi brotinn en var búsettur í Árnesi í Gnúpverjahrepp og var ókvæntur og barnlaus. Bifreið hans fannst mannlaus í flæðarmálinu í Þykkvabæjarfjöru daginn eftir. Fór þá í gang skipulögð leit sem skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=707282054096278&set=a.289550642536090|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Gunnar Svan Björgvinsson |24. febrúar 2023 |40 ára |Eskifjörður |Síðast er vitað um ferðir Gunnars fyrir utan heimili sitt í Eskifirði. Þegar lýst var eftir honum hafði enginn orðið hans var í tólf daga. Leitin að honum bar engan árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/08/logreglan_lysir_eftir_gunnari/|title=Lögreglan lýsir eftir Gunnari|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=876535803837568&set=pcb.876535867170895|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Sigrún Arngrímsdóttir |10. júní 2023 |51 árs |Reykjanes |Grunur liggur á að Sigrún hafi verið á ferð um Suðurstrandarveg á Reykjanesi um helgina 9.-11. júní. Nákvæm dagsetning liggur ekki fyrir. Bíll Sigrúnar fannst yfirgefinn á suðurstrandarveginum 12. júní. Leitað var að Sigrúnu víðar án árangurs. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232428310d/leita-enn-ad-sig-runu-arn-grims-dottur|title=Leita enn að Sig­rúnu Arn­gríms­dóttur - Vísir|last=Gunnarsson|first=Oddur Ævar|date=2023-06-15|website=visir.is|language=is|access-date=2023-09-11}}</ref> |- |Lúðvík Pétursson |10. janúar 2024 |50 ára |Grindavík |Hann var að vinna við að fylla ofan í sprungur í Grindavík og er talinn hafa fallið ofan í sprungu. Leitað var í sprungunni án árangurs og tveimur dögum seinna var leit hætt af öryggisástæðum. Sprungan var talin vera 20-30 metra djúp og var talið vera grunnvatn á botninum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514534d/nafn-mannsins-sem-saknad-er-eftir-vinnu-slysid|title=Nafn mannsins sem saknað er eftir vinnu­slysið - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2024-01-13|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/20417/|title=Þetta er vitað um mannshvarfið í sprungunni í Grindavík|date=2024-01-12|website=Heimildin|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242514254d/haetta-leitinni-ad-manninum|title=Hætta leitinni að manninum - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2024-12-01|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/01/10/sprungan_talin_vera_20_30_metra_djup/|title=Sprungan talin vera 20-30 metra djúp|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Daníel Logi Matthíasson |7. febrúar 2024 |23 ára |Reykjavík |Síðast er vitað um ferðir hans í Krónunni á Fiskislóð úti á Granda. Leitin að honum bar ekki árangur. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/02/08/logreglan_lysir_eftir_daniel_loga/|title=Lögreglan lýsir eftir Daníel Loga|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-03-13}}</ref> |- |My Ky Le |26. júlí 2024 |52 ára |Reykjavík |Hann sást síðast um hádegisbil þann 26. júlí og var búsettur á Bústaðavegi 49 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo.php?fbid=873787394774368&set=pb.100064293475494.-2207520000&type=3&locale=is_IS|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2024-10-05}}</ref> |- |Áslaug Helga B. Traustadóttir |8. desember 2024 |59 ára |Tálknafjörður |Áslaug fór að heiman frá sér á Tálknafirði sunnudaginn 8. desember og fljótlega fannst bifreið hennar skammt frá bænum. |<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/mannshvorf/posts/pfbid0xe7FF76wPg3pquSLpkWe6Acpvcz2Rwt63GkRxCYJkLCFWPM1nsqoEyyvgYNJtPrYl/|titill=}}</ref> |} ==Íslendingar horfnir erlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Gísli Guðjón Þórðarson |1914 |Óvitað |England |Hann hvarf í Englandi árið 1914. Ekkert annað er vitað um hvarf hans. |<ref name=":0" /> |- |Jón Þórður Sveinsson |1. nóvember 1929 |34 ára |Grimsby, England |Var háseti á togaranum Belgaum. Hann varð viðskila við tvö skipsfélaga sína og sneri hann ekki aftur. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=13251|title=Sjómaður týnist á Grimsby|date=5. nóvember 1929|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Friðjón Friðriksson |30. janúar 1930 |21 árs |Oporto, Portúgal |Var háseti á flutningaskipinu Vestra sem lá við bryggju í hafnarborginni Oporto á [[Portúgal]]. Hann fór frá borði í óljósum erindagjörðum og hefur ekki sést til hans eftir það. |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1219007|title=Íslendingur hverfur í Portúgal|date=8. febrúar 1930|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. desember 2018}}</ref> |- |Gísli Ásmundsson |18. janúar 1938 |33 ára |Hull, England |Hann var skipverji á bátnum Sviða sem að lá við bryggju í Hull í Englandi. Hann var í sinni fyrstu ferð með skipinu. Gísli var ókvæntur og barnlaus. Hann var búsettur að Hverfisgötu 5 í Hafnarfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100882410266555&set=a.748823872139079|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Hjörtur Bjarnason |26. febrúar 1951 |49 ára |Aberdeen, Skotland |Háseti á skipinu Víkingur sem var í söluferð í Aberdeen á Skotlandi. Fór út að borða með tveim skipsfélögum sínum um kvöldið á Stanley hótelið en varð viðskila við félaga sína þar eftir matinn. Sáu félagar hans síðast til hans á talið við bifreiðastjóra fyrir utan hótelið. Eftir það er ekki vitað um ferðir hans. Þegar í ljós kom daginn eftir að Hjörtur hafði ekki skilað sér til skipsins var þar lendum yfirvöldum gert viðvart um hvarf hans. Hjörtur var búsettur á Seyðisfirði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890760265720&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Halldór Halldórsson |1. apríl 1959 |62 ára |Burnaby, Kanada |Hann var búsettur í fátækrarhverfi í Burnaby í Kanada, skammt við Vancouver. Hann sást síðast þegar að hann tilkynnti nágranna sínum að hann ætlaði að fara í borgina til þess að hafa uppi á morðingja dóttur sinnar. Ekkert hefur spurst til hans eftir það. Systir Halldórs, Anna Halldórsdóttir sem að bjó með honum sagði að hún hafi aldrei heyrt talað um dóttur hans. Hún sagðist fullviss um að hvarf Halldórs hafi komið að mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2226546|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Guðmundur Óskarsson |15. desember 1963 |18 ára |Hull, England |Aðstoðarvélstjóri á fluttingaskipinu Tröllafoss sem var við bryggju í Hull á Englandi. Fór frá borði í óljósum erindagjörðum. Um kvöldið heyrðu menn einhvern umgang sem þeir töldu koma frá Guðmundi og hann væri að koma aftur um borð. Morguninn eftir sást hinsvegar hvorki tangur né tetur af honum. Guðmundur var ókvæntur á barnlaus, búsettur að Stigahlíð 36 í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1191820881172707&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jón Gunnar Pétursson |6. febrúar 1965 |19 ára |Cuxhaven, Þýskaland |Hann var ókvæntur og barnlaus, búsettur á Hólmavík. Var skipverji á Skúla Magnússyni sem var við bryggju í Cuxhaven í Þýskalandi. Fór frá borði ásamt tveim skipsfélugum sínum en varð viðskila við þá í miðbænum. Eftir það hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100893616932101&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Guðný Helga Hrafnsdóttir Tulinius |17. júní 1986 |19 ára |Balestrand, Noregur |Hún var ókvænt og barnlaus, búsett í Reykjavík en var í sumarstarfi á Hotel Kviknes í Balestrand í Noregi. Yfirgaf hótelið að kvöldi til og sagði ætla fá sé smá göngutúr og að hún yrði ekki lengi. Síðan hefur ekkert til hennar spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1102614200093376&set=a.748829748805158|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Ari Kristinn Gunnarsson |6. október 1991 |30 ára |Pumo Ri, Perú |Hann var fráskilinn tveggja barana faðir, búsettur að Melasíðu 5 á Akureyri. Var vanur fjallgöngumaður og var að klífa Pumo Ri í Nepal er hann hvarf. Þrem árum áður eða árið 1988 hurfu tveir félagar hans einnig í Nepal við sömu iðju. Líkamsleifar þeirra fundust árið 2018. Ara er hinsvegar enn saknað. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696126451850&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Jakob Fenger |4. júní 2008 |56 ára |Bermúda |Hann var fráskilinn, þriggja barna faðir búsettur að Fossagötu 13 í Reykjavík. Jakob er talinn hafa horfið ásamt skútunni Dicrocia á hafsvæðinu á milli Bermudaeyja og Sant Johns á Nýfundnalandi. Skútuna ætlaði hann að ferja til Íslands fyrir félaga sinn. Það síðasta sem vitað er um ferðir hans er að þennan dag bárust frá honum SMS skilaboð og var hann þá á fyrr greindu hafsvæði. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463773041752&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Friðrik Kristjánsson |31. mars 2013 |30 ára |Paragvæ |Hann var ókvæntur og barnlaus. Það síðasta sem vitað erum um athafnir Friðriks er að hann reyndi að hringja í fyrverandi unnustu sína aðfaranótt 31. mars 2013. Hún var stödd í Kína og náði ekki að svara símtalinu en hann var staddur í óljósum erindagjörðum í Paragvæ. Hvarf Friðriks er talið vera af mannavöldum. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655165455946&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Þorleifur Hallgrímur Kristínarson |13. desember 2014 |20 ára |Fredrikshaven, Danmörk |Hann var ókvæntur og barnlaus og var búsettur í Fredrikshaven í Danmörku. Síðast er vitað um ferðir hans er hann kemur fram í öryggismyndavél í grennd við Hafnarsvæðið í Fredrikshaven. Hann sást á upptökum ganga að bryggjusporðinum í Fredrikshavn og síðan stökkva út í sjóinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655218789274&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|title=„Enginn getur barist að eilífu gegn ofurefli“|date=2017-02-03|website=DV|language=is|access-date=2023-10-14|archive-date=2023-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014085302/https://www.dv.is/fokus/folk/2017/02/03/enginn-getur-barist-ad-eilifu-gegn-ofurefli/|url-status=dead}}</ref> |- |Zaki Ibrahim Hala Mohamed |1. júní 2016 |47 ára |Egyptaland / Reykjavík |Hún var íslenskur ríkisborgari, búsett í Reykjavík og hafði gert það til fjölda ára. Samkvæmt lögreglu á Íslandi hvarf hún í upprunalandi sínu Egyptalandi en á vef Interpol segir að hún hafi horfið í Reykjavík. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655235455939&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Haukur Hilmarsson]] |24. febrúar 2018 |32 ára |Sýrland |Hann er talinn hafa fallið í stríðsátökum í Sýralandi. Líkamsleifar hans hafa þó aldrei fundist en þarna ytra tók hann þátt í aðgerðum Kúrda sem snérust um frelsun Afrins héraðs í Sýrlandi. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655345455928&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |[[Sean Bradley|Sean Aloysius Marius Bradley]] |15. júní 2018 |53 ára |Selfoss / Malaga, Spánn |Hann var íslenskur ríkisborgari og var ókvæntur en átti einn son og var búsettur að Austurvegi 34 á Selfossi. Hann var fyrrum Fiðluleikari hjá Sinfoníuhljómsveit Íslands. Sean var frá Dublin á Írlandi. Var talinn hafa ætlað til Malaga á Spáni en ekkert hefur fengist staðfest um það hvort hann í raun og veru fór frá landinu. Lögreglu var ekki gert viðvart um hvarf Sean fyrr en í mars árið 2020. Í desember 2023 var tilkynnt að sonur Seans vildi fá hann úrskurðaðann látinn. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655278789268&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232507988d/vill-ad-fadir-sinn-verdi-ur-skurdadur-latinn-eftir-dular-fullt-hvarf|title=Vill að faðir sinn verði úr­skurðaður látinn eftir dular­fullt hvarf - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2023-12-27|website=visir.is|language=is|access-date=2024-01-14}}</ref> |- |Jón Þröstur Jónsson |9. febrúar 2019 |41 árs |Dublin, Írland |Hann var búsettur í Reykjavík. Hann átti unnustu, tvö börn og tvö stjúpbörn. Var staddur í Dublin á Írlandi ásamt unnustu sinni til þess að spila poker. Hann yfirgaf hótelið sem þau bjuggu á í óljósum erindagjörðum. Skömmu seinna sést hann koma fyrir í öryggismyndavél skammt frá hótelinu en eftir það ekkert til hans spurst. Í október 2020 var fullyrt í frétt Sunday Independent að Jón Þröstur hefði verið myrtur fyrir slysni af öðrum Íslendingi vegna deilna um peninga sem töpuðust á pókermóti. Tengiliðir fjölskyldunnar vísuðu þessum upplýsingum hins vegar á bug. Í febrúar 2024 var tilkynnt að Írska lögreglan væri byrjuð að rannsaka málið aftur eftir að nýjar vísbendingar komust í ljós um að hann hafi verið myrtur og líkið hans komið fyrir í almenningsgarði í Dublin en ekkert frekar fréttist með það. Í hlaðvarpsþáttunum ''Where is Jón?'' sem að RÚV sýndi árið 2025 kom fram að maður hafi hringt í bróður Jóns og sagði að morðingi Jóns Þrastar hafi ætlað að drepa annan Íslending, en drap óvart Jón fyrir slysni. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655402122589&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232472093d/sex-is-lendingar-hafa-horfid-er-lendis-undan-farinn-ara-tug|title=Sex Ís­lendingar hafa horfið er­lendis undan­farinn ára­tug - Vísir|last=Guðmundsdóttir|first=Auður Ösp|date=2023-10-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242527399d/nyjar-vis-bendingar-vardandi-hvarf-jons-thrastar|title=Nýjar vís­bendingar varðandi hvarf Jóns Þrastar - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2024-09-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-02-10}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|title=Hvarf Jóns Þrastar: Skuggalegar sögusagnir um að rangur maður hafi verið myrtur|date=2025-02-17|website=DV|language=is|access-date=2025-02-17|archive-date=2025-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20250217190040/https://www.dv.is/frettir/2025/2/17/hvarf-jons-thrastar-skuggalegar-sogusagnir-um-ad-rangur-madur-hafi-verid-myrtur/|url-status=dead}}</ref> |- |Magnús Kristinn Magnússon |10. september 2023 |36 ára |Dóminska Lýðveldið |Hann átti bókað flug frá Dóminíska lýðveldinu til Frankfurt, þaðan sem hann átti svo að fljúga heim til Íslands. Magnús mætti á flugvöllinn en missti af vélinni. Þá skildi hann farangur sinn eftir og yfirgaf flugvöllinn. Síðan þá hefur ekkert til hans spurst. |<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232474557d/sann-faerd-um-ad-hun-eigi-ekki-eftir-ad-sja-magnus-aftur|title=Sann­færð um að hún eigi ekki eftir að sjá Magnús aftur - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Margrét Björk|date=2023-12-10|website=visir.is|language=is|access-date=2023-10-14}}</ref> |} ==Útlendingar horfnir hérlendis== {| class="wikitable" !Nafn !Dagsetning !Aldur !Staður !Upplýsingar !Heimildir |- |Anthony Prosser | rowspan="2" |6. ágúst 1953 |21 árs | rowspan="2" |Öræfajökull | rowspan="2" |Breskir háskólanemar sem voru ásamt fleirum við rannsóknarstörf á Öræfajökli í miklu óveðri. Fóru tveir saman fótgangandi frá hópnum sem þeir voru með í skoðunarferð og sáust ekki eftir það. Hluti viðlegubúnaðar þeirra fannst á jöklinum árið 2006. | rowspan="2" |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100890880265708&set=a.748826455472154|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Ian Harrison |23 ára |- |Bernhard Journet |12. maí 1969 |22 ára |Vestmannaeyjar |Hann var frá Frakklandi en hafði dvalið í tvö ár í Vestmannaeyjum og meðal annars unnið þar í fiski. Var mikill náttúruunnandi og fuglaáhugamaður. Dvaldi fyrst í stað í tjaldi en flutti síðar á verbúð. Sást síðast á leið inn í Herjólfsdal seinni part dags, en þegar hann skilaði sér ekki í kvöldmat til kunningjafólks síns eins og ráðgert hafði verið hófst leit af honum sem skilaði engum árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1100899873598142&set=a.748827265472073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Willy Petersen |16. september 1974 |44 ára |Reykjavík |Hann var ókvæntur sjómaður frá Porkeri í Færeyjum sem dvalið hafði lengi á Íslandi og var síðast búsettur að Hverfisgötu 16 í Reykjavík. Lengi vel var talið að ekki hefði sést til hans síðan 4. september 1974 en nýlega komst í ljós að það var ekki rétt. Í ljós hefur komið að manneskja sem þekkti til hans hitti hann fótgangandi á móts við Laugarveg 28 í Reykjavík og sagðist hann þá vera á leiðinni niður á höfn til að fara á sjó með báti sem þar biði. Niður á höfn kom hann aldrei þennan dag og enginn hefur orðið hans var eftir þetta. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1101620223526107&set=a.748828382138628|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Giuseppe Mirto |13. júní 1994 |29 ára |Gullfoss |Hann var með hópi ferðamanna við Gullfoss. Eftir að fossinn hafði verið skoðaður skilaði hann sér ekki í rútuna sem ók þeim. Umfangsmikil leit var gerð á svæðinu, í og við ánna og fossinn en hún skilaði ekki árangri. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1105696123118517&set=a.748831752138291|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-09-24}}</ref> |- |Lettneskur skipverji |12. október 1999 |Óvitað |Straumsvíkurshöfn |Hann var lettneskur skipverji sem að týndist á fluttningaskipinu Mermaid Eagle við Straumsvíkurhöfn 12. október 1999. Manninum var leitað að í nágrenni Straumsvíkurhafnar án árangurs. Nafn hans hefur aldrei verið gefið upp. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/1999/10/12/taeplega_thrjatiu_manns_leita_lettneska_skipverjans/|title=Tæplega þrjátíu manns leita lettneska skipverjans|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-09-23}}</ref> |- |Davides Paita |10. ágúst 2002 |33 ára |Grenivík |Hann var ítalskur ferðamaður. Hann fékk að geyma hluta af farangri sínum í sundlauginni á Grenivík meðan hann færi fótgangandi út með firðinum að Látrum. Hann sagðist ætla í síðasta lagi að koma aftur 13. ágúst en eftir það hefur ekkert spurst til hans. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1106463736375089&set=a.748832488804884|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Mathias Hinz | rowspan="2" |1. ágúst 2007 |28 ára | rowspan="2" |Svínfellsjökull | rowspan="2" |Þeir voru þjóðverjar sem að týndust á [[Svínafellsjökull|Svínafellsjökli]] árið 2007. Tjöld mannanna fundust ofarlega á jöklinum við leit í ágúst 2007. Árið 2010 komu tveir leiðsögumenn Íslenskra fjallaleiðsögumanna auga á klifurlínu sem talin var vera frá Þjóðverjunum í 1.700 metra hæð á jöklinum. Línan var skorðuð í sprungu á milli steina og lágu endarnir niður í snjóinn í bröttu gilinu. | rowspan="2" |<ref>{{cite news|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4169025|title=Mennirnir taldir af|date=27. ágúst 2007|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/23/leitad_en_ekki_alltaf_fundid/|title=Leitað en ekki alltaf fundið|date=23. júní 2014|work=[[Morgunblaðið]]|accessdate=29. Desember 2018}}</ref> |- |Thomas Grundt |24 ára |- |Christian Mathias Markus |18. september 2014 |33 ára |Vestfirðir |Hann var þýskur ferðamaður sem að sást síðast yfirgefa hótel Breiðavík snemma morguns 18. september 2014. Skömmu eftir hvarf hans fannst bifreið sem hann hafði til umráða yfirgefin á bílastæðinu þar sem farið er út á Látrabjarg. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115663478788448&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Bjorn Debecker |10. ágúst 2019 |41 árs |Þingvellir |Hann var tveggja barna faðir sem að var búsettur í Belgíu en var á ferðalagi um Ísland. Kajak sem talinn var vera í hans eigu fannst mannlaus á Þingvallavatni og bakpoki sem var í hans eigu fannst í flæðarmálinu. Tjald hans og annar viðlegubúnaður fannst svo á tjaldsvæði á Þingvöllum. Þrátt fyrir leit þá fannst Bjorn ekki. |<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1115655348789261&set=a.748833932138073|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2023-10-01}}</ref> |- |Pat­rick Florence Riley |13. maí 2024 |45 ára |Höfuðborgarsvæðið |Hann var frá Bandaríkjunum og lögreglan lýsti eftir honum þann 13. maí 2024, án þess að gefa upp dagsetningu síðasta dag sem að hann sást eða staðsetningu síðast sem að hann sást. |<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/05/13/logreglan_lysir_eftir_bandarikjamanni/|title=Lögreglan lýsir eftir Bandaríkjamanni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-06-28}}</ref> |} ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Saga Íslands]] oyhkgp8ie7crabd0rkip5lf2wqdtyo5 Kúmkvat 0 147762 1971835 1926962 2026-07-12T23:24:05Z ~2026-39437-06 118515 /* */ uppruni orðs 1971835 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Kúmkvat |image = Fortunella_01.jpg | image_width = 250px | image_caption = Kúmkvat ávextir | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | subclassis = ''[[Rosidae]]'' | ordo = [[Sápuberjaættbálkur]] (''Sapindales'') | familia = [[Glóaldinætt]] (''Rutaceae'') | genus = [[Sítrus]] (''Citrus'') | species= C. japonica |binomial = ''Citrus japonica'' |binomial_authority = ([[Carl Peter Thunberg|Thunb.]]) }} '''Kúmkvat''' (einnig nefnt '''egglaga gullappelsína'''<ref>Dóra Hafsteinsdóttir''.'' 2002''. Matarorð úr jurtaríkinu''. </ref>) er [[ávöxtur]] [[sítrustré]]sins ''Citrus japonica''. Ávaxtatréð er lágvaxið og er talið vera upprunnið í [[Kína]].<ref>{{Cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2724150 |title=Geymd eintak |access-date=2018-11-30 |archive-date=2020-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200212030055/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2724150 |url-status=dead }}</ref><ref name=":0">Morton, J, [https://hort.purdue.edu/newcrop/morton/kúmkvat.html „Fruits of warm climates“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 30. nóvember 2018</ref> Aldinkjötið er þurrt en bragðmikið. Hýðið er bragðsterkt og er borðað með ávextinum. Nafnið er dregið af kantónska-kínverska orðinu „gam gwat“ (金橘) í gegnum ensku stafsetninguna „kumquat“, sem þýðir „gullin mandarína“. ==Uppruni== Kúmkvattréð er upprunalega frá [[Suður-Asía|Suður-Asíu]] og fyrstu heimildir um ávöxtinn finnast í ritum frá Kína frá 12. öld. Trén hafa skotið rótum á [[Indland]]i, [[Japan]], [[Taívan]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]] og [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Tréð var flutt til [[Evrópa|Evrópu]] árið 1846 og stuttu seinna til [[Norður Ameríka|Norður-Ameríku]]. Kúmkvattré eru sígræn, hægvaxta tré sem verða 2,4-4,5 metrar á hæð. Greinarnar eru ljósgrænar meðan þær eru ungar en verða brúnar með aldrinum. Laufin eru einföld að lögun og líkjast öðrum sítruslaufblöðum. Þau eru dökkgræn og gljáandi að ofan en ljósgræn að neðan. Laufin eru um 3,25-8,6 sentimetrar að lengd með fína gadda frá enda laufblaðsins fram að miðju þess.<ref name=":0" /><ref> https://www.rhs.org.uk/Plants/83394/i-Citrus-japonica-i-(F)/Details], 30. nóvember 2018 </ref> Blóm kúmkvatstrjánna eru lítil, hvít með fimm krónublöð. Blómin geta verið stök eða allt að fimm í hnapp. ==Undirtegundir== Flokkun sítrustegunda er verulega á reiki og það sem hér er sett sem undirtegundir geta, eftir flokkun, verið afbrigði, sjálfstæðar tegundir eða jafnvel í sérstakri ættkvísl.<ref name="citrus taxonomy">{{cite book |chapter=''Citrus'' taxonomy |last1=Ollitrault |first1=Patrick |last2=Curk |first2=Franck |last3=Krueger |first3=Robert |title=The Citrus Genus |editor-last1=Talon | editor-first1=Manuel | editor-last2=Caruso |editor-first2=Marco | editor-last3=Gmitter |editor-first3=Fred G, Jr. |publisher=Elsevier |year=2020 |pages=57–81 |isbn=9780128121634 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2wo4swEACAAJ&pg=PA57 |doi=10.1016/B978-0-12-812163-4.00004-8|s2cid=242819146 }}</ref> ===Kúlulaga kúmkvat=== Kúlulaga kúmkvat (''Citrus japonica'' eða ''Fortunella japonica'' eftir flokkun), einnig ''marumi'', var fyrst lýst 1784. Það kom til [[Flórída]] frá Japan árið 1885. Ávöxturinn er kúlulaga og verður um 3,2 cm. að þvermáli. Hver ávöxtur hefur 1-3 fræ sem eru minni en fræ frá nagami-ávextinum. Tréð er mjög líkt nagami-undirtegundinni, en hefur gadda, minni lauf og þolir kalt veður miklu betur.<ref name=":0" /> ===Egglaga kúmkvat=== [[mynd:Kumquat from Spain.jpg|thumb|left|Lögun kúmkvatávaxtarins.]] Egglaga kúmkvat (''Citrus margarita'' eða ''Fortunella margarita''), einnig ''nagami'', kom frá Kína til London árið 1846 með [[Robert Fortune]]. Plantan er sögð hafa fundist í Norður-Ameríku árið 1850. Þá kom hún til Flórída frá Japan árið 1885. Ávöxturinn er egglaga, allt að 4,5 cm langur og 3 cm breiður. Ávöxturinn hefur 2-5 fræ og er í blóma frá október fram í janúar. Trén gefa af sér 3.000 til 3.500 ávexti eftir hvert blómgunarskeið. Þetta er algengasta tegundin af kúmkvat sem er nýtt til matvælaframleiðslu í Bandaríkjunum.<ref name=":0" /> ===Meiva-kúmkvat=== Meiva-kúmkvat (''Citrus crassifolia'' eða ''Fortunella crassifolia'') er með egglaga ber og þykk blöð. ===Hong Kong-kúmkvat=== Hong Kong-kúmkvat (''Citrus hindsii'' eða ''Fortunella hindsii'') er með lítil aldin á stærð við baunir, sem eru bitur og súr. ===Jinagsu-kúmkvat=== Jiangsu-kúmkvat (''Citrus obovata'' eða ''Fortunella obovata'') gefur líka af sér æta ávexti. Ávextirnir eru kúlu- eða bjöllulaga og verða appelsínugulir þegar þeir eru tilbúnir til átu. Þessi stofn er auðveldlega aðgreindur frá öðrum kúmkvatsstofnum þökk sé hringlaga laufblöðum sem finnast ekki á öðrum kúmkvattrjám. Ólíkt kúlulaga kúmkvat þolir þessi stofn ekki frost.<ref name=":0" /> ===Malaja-kúmkvat=== Malaja-kúmkvat (''Fortunella polyandra'' eða ''Fortunella swinglei''; jafnvel ''Citrus x swinglei'') er hugsanlega blendingur við [[Límóna|límónu]], svokallað læmkvat, og er mikið notað í [[Malasía|Malasíu]] sem [[limgerði]]splanta. Berið er stærra en á öðrum undirtegundum kúmkvats. ==Veðurfar== Egglaga kúmkvattré geta staðist mikið frost, þó svo að tegundin hafi það miklu betur við hærri hitastig. Á sumrin þurfa trén hitastig við 26-37 ºC. Þau geta samt staðist allt að 12 gráðu frost og er kúmkvat því ein harðgerasta sítrustegundin sem fyrirfinnst.<ref>Wikipedia [https://en.wikipedia.org/wiki/Cold-hardy citrus], sótt 30 nóvember 2018</ref><ref name=":0" /> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Sítrusávextir]] e8ga1lhc222mbpdle2k2n5za7uvdtcu Listi yfir morð á Íslandi frá 2000 0 147910 1971760 1964942 2026-07-12T15:06:11Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971760 wikitext text/x-wiki <div class="mw-collapsible" style="float: right"> <div style="text-align: center; ">Listar yfir [[morð á Íslandi]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]] </div> </div> Þetta er listi yfir [[morð á Íslandi]] frá árinu 2000. =2000 - 2009= ==2000== === 18. mars 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skýtur föður sinn með riffli, mögulega af slysni. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Húsavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~66 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~21 árs sonur hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 4 mánuðir |- | colspan="2" | Jón Frímann Jónsson (1934–2000) lést af völdum skotsára sem hann hlaut í höfuð. Sonur hans, f. 1979, sat við rúmgafl föður síns sem svaf og ætlaði að svipta sjálfan sig lífi. Jón vaknaði og greip til riffilsins sem sonurinn hélt á og hleypti hann þá af. Sagðist sonurinn hafa hleypt af tveimur skotum til viðbótar í sturlun. Ákvað hann að láta dauða föður síns líta út eins og sjálfsvíg þar til hann gæti sagt systkinum sínum frá því að hann væri valdur að dauða hans. Ekki fór það eftir og þremur dögum eftir að Jón hafði verið skotinn var sonurinn handtekinn. Sönnunargögn ýttu undir frásögn sonarins og voru þau tekin til refsilækkunar. Hann hlaut '''4 mánaða''' fangelsisdóm.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=200432&pageId=3018122&lang=is&q=%DE%F3r%F0i%20Braga%20J%F3nssyni Fjögurra mánaða fangelsi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3005105 Ákvað að fyrirfara sér við rúmstokk föður síns][http://www.haestirettur.is/domar?nr=1418 Ákæruvaldið gegn Þórði Braga Jónssyni]</ref> |} === 15. apríl 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona stungin ítrekað með hníf |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~22 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 18 ár |- | colspan="2" | Áslaug Óladóttir (1980–2000) stungin 28 sinnum og lést hún af áverkum sínum. Morðið talið sérstaklega hrottalegt. Rúnar Bjarki Ríkharðsson (1978–) játaði verknaðinn, ásamt öðrum brotum á borð við líkamsárásir og nauðgun á sama svæði og tíma og morðið átti sér stað. Rúnar var ekki talinn eiga sér neinar málsbætur og var dæmdur til '''18''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjaness þann 20. desember 2000, og staðfesti Hæstiréttur þann dóm þann 23. maí 2001.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2237&leit=t Dómur í máli Rúnars Bjarka Ríkharðssonar][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2000/12/20/22_ara_karlmadur_daemdur_i_18_ara_fangelsi_fyrir_mo/ 22 ára karlmaður dæmdur í 18 ára fangelsi fyrir morð, nauðganir og líkamsárás]</ref> |} === 27. maí 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Konu hrint fram af svölum á 10. hæð í blokk |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 21 árs kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 23 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Áslaug Perla Kristjónsdóttir (1979–2000) lést af áverkum sínum eftir að hafa fallið af 10. hæð fjölbýlishúss í Kópavogi. Ásgeir Ingi Ásgeirsson (1976–) var ákærður fyrir morðið en hann neitaði sök. Mikið var tekist á fyrir rétti um hvort um slys væri að ræða eða ásetning. Hæstiréttur taldi óvéfengjanlegt að Ásgeir hafi veist að Áslaugu og hrint henni fram af svölum í íbúð hans eftir að hún neitaði honum um samfarir. Ásgeir lýsti síðar yfir ábyrgð á dauða Áslaugar. Ásgeir var dæmdur til '''14''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 21. júní 2001.<ref>[https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=14b36268–4627–41ef-8858–862646e7a6de Dómur í máli Ásgeirs Inga Ásgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3009511 Sýknu er krafist á grundvelli vafaatriða]</ref> |} === 23. júlí 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~48 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Hallgrímur Elísson (1952–2000) lést eftir að þrengt hafði verið að hálsi hans þar sem hann lá á dýnu í íbúð í Reykjavík. Bergþóra Guðmundsdóttir (1961–2014) var ákærð í málinu en hún neitaði sök. Hún og Hallgrímur voru bæði gestkomandi í íbúðinni en þau, húsráðandi og annar gestur höfðu setið við drykkju og mögulega neytt annarra lyfja að kvöldi morðsins. Þrátt fyrir gloppóttann vitnisburð var talið óyggjandi að Bergþóra hefði framið morðið. Hún var dæmd til '''14''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars 2001. Hæstiréttur staðfesti þann dóm 14. júní 2001.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=1945&leit=t Dómur í máli Bergþóru Guðmundsdóttur][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3013911 Kona dæmd fyrir að kyrkja mann: 14 ára fangelsi]</ref> |} === 8. nóvember 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður sleginn í höfuð með hamri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~27 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~33 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Einar Örn Birgisson (1973–2000) fannst myrtur, en hann var sleginn fjórum sinnum í höfuðið með hamri. Atli Guðjón Helgason (1967–) játaði á sig morðið viku síðar, en hann hafði áður reynt að hylja og losa sig við sönnunargögn. Dómarar töldu Atla hafa banað Einari af ásetningi og því hefði hann ekkert sér til málsbóta. Atli var dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 29. maí 2001.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/domur_i_mali_akaeruvaldsins_gegn_atla_helgasyni/ Dómur í máli ákæruvaldsins gegn Atla Helgasyni][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp]</ref> |} == 27. október 2001== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður stunginn ítrekað með hníf, laminn með kylfu, og kæfður með plastpoka. Morðinginn taldi að verið væri að veitast að sér kynferðislega. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~44 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~25 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Finnbogi Sigurbjörnsson (1957–2001) fannst látinn í garði í Breiðholti. Ásbjörn Leví Grétarsson (1976–) gekkst við morðinu, en hann og Finnbogi höfðu hist í miðbæ Reykjavíkur og farið saman heim til Ásbjörns til að reykja maríjúana. Ásbjörn sagði viðleitni Finnboga hafa orðið kynferðislega og að það hafi minnt hann á misnotkun sem hann varð fyrir í æsku. Við þá minningu hafi hann sturlast og fundist hann vera að veitast að þeim sem hafði misnotað hann, en ekki að Finnboga, og fundist hann þurfa að deyða brotamanninn. Ásbjörn náði í eldhúshníf og stakk hann Finnboga átta sinnum í bringu og bak og skar hann níu sinnum þvert yfir háls hans. Finnbogi lést þó ekki við þetta svo að Ásbjörn náði í hafnarboltakylfu og sló Finnboga um tíu þungum höggum í höfuðið. Þar sem Finnbogi andaði enn, þrátt fyrir árásir Ásbjörns, náði Ásbjörní plastpoka og setti yfir höfuð Finnboga. Þegar Finnbogi hafði loks gefið upp öndina, dró Ásbjörn hann út úr íbúð sinni og yfir í nærliggjandi garð. Blóðslóð lá frá íbúðinni og að líkinu og var hún um 80 metra löng. Ásbjörn var byrjaður að þrífa blóð af áhöldunum sem hann notaði og af gólfinu þegar lögreglu bar að garði. Ásbjörn var dæmdur '''ósakhæfur''' sökum sturlunar og geðrofs, og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3022255 Morðið við Bakkasel: Ástæða liggur ekki fyrir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3426305 Morðrannsókn miðar vel][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/661668/ Ákærður fyrir manndráp][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/666167/ Hrottafengin og langvinn atlaga][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3031509 Áfram í öryggisgæslu á Sogni]</ref> |} ==2002== === 18. febrúar 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður undir áhrifum fíkniefna ræðst á annan með kjötexi án ástæðu. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~51 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~24 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Bragi Óskarsson (1951–2002) fannst látinn á Víðimel í Reykjavík. Bragi hafði hlotið mörg högg í höfuð og andlit sem höfðu verið veitt með kjötexi, slaghamri og sveðju. Sömu nótt og Braga var ráðinn bani var brotist inn á dekkjaverkstæði við Ægisíðu, en vísbendingar þaðan leiddu lögreglu til innbrotsþjófsins sem reyndist einnig vera morðingi Braga. Hafði morðinginn, Þór Sigurðsson (1978–), rekist á Braga og myrt hann engöngu vegna þess að Bragi varð á vegi hans. Þór var undir miklum áhrifum fíkniefna þegar bæði innbrotið og morðið áttu sér stað. Hann játaði verknaðinn og vísaði lögreglu á morðvopnin og blóðug föt í ruslatunnu rétt hjá morðstaðnum. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Þór til '''16''' ára fangelsisvistar þann 8. janúar 2003.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2130511 Fíkill framdi morð á leið heim úr innbroti][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/653053/?item_num=41&dags=2002–02-19 Maður handtekinn grunaður um morðið][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/01/08/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_mord/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir morð]</ref> |} === 6. mars 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona stingur mann sinn eftir að hann barði hana. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~50 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára sambýliskona hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár |- | colspan="2" | Steindór Kristinsson (1952–2002) var stunginn í bringu og kvið og lést 18 dögum síðar af lungnabilun vegna bráðrar lungnabreytingar og lungnabólgu í kjölfar þess. Steindór er talinn hafa barið sambýliskonu sína í andlitið að kvöldi árásarinnar en sambýliskonan, Sigurhanna Vilhjálmsdóttir (1963–2019), er sögð hafa reiðst heiftarlega og ráðist á Steindór eftir að hann barði hana. Sigurhanna bar við minnisleysi sökum ölvunar, en hún hlaut '''8''' ára dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. október 2002.<ref>[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/694913/ Dæmd í átta ára fangelsi fyrir manndráp]</ref> |} === 27. apríl 2002 === {| class="wikitable" ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona kyrkir níu ára dóttur sína |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~9 ára stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~38 ára móðir stúlkunar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæf |- | colspan="2" | Níu ára stúlka lést eftir að móðir hennar þrengdi að hálsi hennar í húsi í Breiðholti aðfaranótt 27. apríl. Mæðgurnar sem bjuggu í Borgarfirði voru gestkomandi í húsinu. Húsráðanda var ekki viðvart um atburðinn fyrr en morguninn eftir.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2131743?iabr=on&fbclid=IwAR1fCRfMIOyAZMUOirtQlTEJP5w3obKYLGn-FIzAsXib9h8Wt1RScGpCS_k#page/n0/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%E2%80%9D|title=Fréttablaðið - 81. tölublað (30.04.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}</ref> Móðir stúlkunnar var dæmd '''ósakhæf''' sökum geðræns ástands og var gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3460668?iabr=on&fbclid=IwAR25XdvGODbml1m6xKxuKFjEkisotSiO6a7i4eD9kUUJ8pl2jiImLldhdPg#page/n3/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%20d%C3%B3ttur%E2%80%9D|title=Morgunblaðið - 305. tölublað (31.12.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}</ref> |} === 25. maí 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás fyrir utan skemmtistað |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~22 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Baldur Freyr Einarsson og Gunnar Friðrik Friðriksson |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 6 ár, 3 ár |- | colspan="2" | Magnús Freyr Sveinbjörnsson (1980–2002) varð fyrir grófri líkamsárás af hendi tveggja manna fyrir utan skemmtistaðinn Spotlight í Hafnarstræti í Reykjavík. Magnús lést á spítala rúmri viku eftir að árásin átti sér stað. Allmörg vitni voru að árásinni auk þess sem að atburðurinn náðist á upptöku í öryggismyndavél. Árásarmennirnir gáfu sig fram við lögreglu daginn eftir og voru þá settir í gæsluvarðhald. Þeir voru dæmdir í 3 og 2 ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur, Hæstiréttur lengdi seinna dóma þeirra í '''6''' ár og '''3''' ár.<ref>http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3472193 https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/02/domur_thyngdur_yfir_monnum_sem_urdu_manni_ad_bana_i/</ref> |} === 26. september 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás á heimili |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~66 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~36 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Bragi Ólafsson (1936–2002) var stunginn til bana á heimili sínu að Klapparstíg í Reykjavík, en hann hafði orðið konu sinni að bana í sama húsi 14 árum áður. Banamein var stungusár sem náði inn að hjarta, en hann hafði verið stunginn víða, meðal annars í framhandlegg og kvið. Þegar lögreglu og sjúkrabíl bar að garði var Bragi enn með lífsmarki og gat hann skýrt lögreglu að einhverju leiti frá atburðarásinni. Bragi var látinn þegar komið var upp á sjúkrahús. Að sögn nágranna Braga var mikið blóð á veggjum íbúðarinnar og á gangi hússins. Lögreglan handtók Stein Ármann Stefánsson (1966–2013) sama kvöld. Steinn Ármann hafði áður komið við sögu hjá lögreglu og var hann talinn veikur á geði. Fjölskylda Steins hafði þá þegar lýst yfir áhyggjum sínum af andlegu ástandi Steins, en hún taldi víst að hann gæti reynst hættulegur og framið eitthvert voðaverk. Steinn neitaði til að byrja með að hafa verið valdur að dauða Braga, en viðurkenndi það fljótlega. Vafi lék á um sakhæfi hans, en geðlæknar voru ekki sammála um ástand Steins að kvöldi morðsins. Hæstiréttur dæmdi hann þó að lokum '''ósakhæfan''' og var honum gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni. Hann er talinn hafa verið á sterkum lyfjum er hann framdi verknaðinn og hafi verið haldinn ranghugmyndum. Steinn á að baki langan sakaferil.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2854&leit=t Dómur í máli Steins Stefánssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036552 Hörð átök og blóð upp um veggi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263499&pageId=3697727&lang=is&q=%C1rmann%20Stef%E1nsson Manndrápsmálið á Klapparstíg][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263747&pageId=3706700&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Gæðlæknar ósammála um sakhæfi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=201841&pageId=3054705&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Einnig vandamál á Íslandi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=348436&pageId=5467027&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Sýknaður af ákæru um manndráp]</ref> |} ==2004== === 31. maí 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir stingur unga dóttur sína með hníf. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~12 ára stelpa |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~43 ára móðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæf |- | colspan="2" | Guðný Hödd Hildardóttir (1992–2004) fannst stungin til bana á heimili sínu á Hagamel í Reykjavík. Móðir Guðnýjar, Hildur Árdís Sigurðardóttir (1961–2020), hafði veist að Guðnýju og bróður hennar með hníf. Bróður Guðnýjar tókst að flýja úr íbúðinni og fór yfir til vinar síns sem hringdi á lögregluna. Er lögreglan kom heim til Hildar fann hún Guðnýju látna í rúmi sínu, en hún hafði verið stungin margsinnis. Hildur sjálf var illa særð þar sem hún hafði stungið sjálfa sig eftir að hafa sært son sinn og banað dóttur sinni. Hildur var færð á spítala þar sem hennar var gætt, en þaðan var hún síðan færð að Sogni. Hildur hafði áður reynt að fremja sjálfsvíg og hafði einnig sagt í návist annarra að frekar myndi hún drepa sig og börnin sín en að þau yrðu tekin af henni. Kennarar barnanna höfðu að auki lýst yfir áhyggjum af velferð þeirra. Hildur var dæmd '''ósakhæf''' og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349266&pageId=5504819&lang=is&q=manndr%E1p Dæma móður á Hagamel][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349283&pageId=5505301&lang=is&q=Hildur%20%C1rd%EDs%20Sigur%F0ard%F3ttir Sagðist frekar drepa börnin en láta þau frá sér][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5484396 Man ekki eftir að hafa banað dóttur sinni][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/803791/ Guðný Hödd Hildardóttir]</ref> |} === 4. júlí 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður myrðir sína fyrrverandi með kúbeini og losar sig við líkið úti í hrauni. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~34 ára [[Indónesía| indónesísk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~45 ára barnsfaðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Sri Rahmawati (1970–2004) var myrt með kúbeini og taubelti. Morðinginn bar líkið inn í sturtuklefa og þreif það. Setti svo í poka og bar út í bíl. Hann henti farsíma hennar í sjóinn og losaði sig við líkið í hraungjótu í nágrenni Hafnarfjarðar. Morðinginn, Hákon Eydal (1959–), barnsfaðir fórnarlambsins, var dæmdur í '''16''' ára fangelsi 2005.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3759473 Sextán ára fangelsi fyrir morð; grein í Fréttablaðinu 2005]</ref> |} === 1. nóvember 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~25 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 11 ár |- | colspan="2" | Sæunn Pálsdóttir (1979–2004) lést eftir að eiginmaður og barnsfaðir hennar þrengdi að hálsi hennar með þvottasnúru aðfaranótt 1. nóvember 2004 á heimili þeirra í Kópavogi. Eiginmaður hennar, Magnús Einarsson, játaði verknaðinn fyrir tengdaforeldrum sínum og lögreglu. Talið er að morðið hafi verið framið af ásetningi, en engu að síður sýndi Magnús iðrun. Héraðsdómur dæmdi Magnús til 9 ára fangelsisvistar en Hæstiréttur þyngdi þann dóm og dæmdi Magnús til '''11''' ára fangelsisvistar þann 23. febrúar 2006.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3793&leit=t Dómur í máli Magnúsar Einarssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3887405 Dæmdur í ellefu ára fangelsi]</ref> |} === 13. nóvember 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~32 ára [[Danmörk| Dani]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~29 ára [[Bretland| Breti]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 1½ ár |- | colspan="2" | Flemming Tolstrup (1972–2004) lést á veitingastaðnum Traffic í Keflavík aðfaranótt laugardagsins 13. nóvember 2004. Scott McKenna Ramsay (1975–) kýldi Tolstrup í hálsinn með þeim afleiðingum að slagæð rifnaði og blæðing sem Flemming hlaut milli heila og heilahimna leiddi til dauða hans. Ramsey viðurkenndi strax á vettvangi að hafa slegið hann og sagði ástæðuna þá að Flemming hefði stöðugt verið að áreita sambýliskonu hans. Fyrir héraðsdómi hafði Ramsey játað brotið skýlaust og þótti sannað að andlát Flemmings hefði verið bein afleiðing hnefahöggsins sem hann veitti honum. Héraðsdómur Reykjaness dæmdi Scott Mckenna Ramsay í átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuði skilorðsbundið, í október 2005, sem Hæstiréttur Íslands staðfesti 23. mars 2006.<ref>[http://www.visir.is/g/200660323057/haestirettur-stadfestir-dom-yfir-ramsey Hæstiréttur staðfestir dóm yfir Ramsay] [https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=6c369b81-91ff-442d-b57f-de70ba33bd38 Hæstaréttardómur yfir Ramsay]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ==2005== === 15. maí 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás í veislu |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | [[Víetnam| Víetnamskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~33 ára [[Víetnam| víetnamskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Phong Van Vu lést af völdum innvortis blæðinga í brjóstholi. Phong var stunginn í brjóstkassa og víðar með þeim afleiðingum að hnífurinn gekk inn í bæði lungu og lungnaslagæð og í gegnum þind hans. Phong og maður að nafni Phu Tién Nguyén (1972–) voru í veislu í Kópavogi og höfðu deilt í töluverðan tíma um hvor ætti að sýna hinum meiri virðingu sökum aldurs, en það er hefð í heimalandi þeirra að hinn yngri sýni hinum eldi meiri virðingu. Eftir þrálátar deilur á Phong að hafa veitt Phu höfuðhögg og Phu þá reiðst. Hann greip til hnífs sem hann hafði í vasa sínum og lagði til Phong. Vitni á staðnum sögðu að árásin hafi verið einbeitt og af ásetningi og töldu dómarar framburð Phu um að um sjálfsvörn væri að ræða ótrúverðuga. Phu réðst á Phong og veitti honum áverka á hálsi, handlegg, kvið og brjóstkassa sem leiddi hann til dauða. Vitni sem reyndi að stíga á milli hlaut stungusár við mjöðm af völdum Phu. Það tók töluverð átök að stoppa árás Phu, en þegar það hafði tekist reyndi Phu aftur að ráðast á Phong og leitaði að nýjum vopnum. Dómurum þótti Phu ekki eiga sér neinar málsbætur og var hann dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 6. apríl 2006.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3869&leit=t Dómur í máli Phu Tién Nguyén] [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1048795/ Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262693&pageId=3683025&lang=is&q=manndr%E1p Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3868533 Fékk sextán ára dóm fyrir hnífstunguárás] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677227 Ákærður fyrir að drepa mann með hnífsstungum]</ref> |} === 14. ágúst 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Keflavíkurstöðin| Herstöðin í Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára kvenkyns [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | (Mögulega) ~21 árs [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður ''(sýknaður)'' |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Hermaðurinn Ashley Turner (1985–2005) fannst látin í kompu nálægt líkamsræktarstöð hermanna á herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, en hún hafði verið falin þar. Miklir áverkar voru á líkama Turners en hún hafði einnig hlotið stungusár í hnakka sem talið er að hafi leitt hana til dauða. Herlögreglan handtók Calvin Eugene Hill (1984–) sem var talinn hafa ráðist á Turner á stigagangi í blokk á herstöðinni, en vitni lýstu vettvangi eins og sláturhúsi. Turner var enn á lífi er hún fannst en var úrskurðuð látin þegar komið var með hana á hersjúkrahús á Vellinum. Hill og Turner höfðu átt í deilum eftir að Hill hafði stolið greiðslukorti hennar ásamt öðrum hermanni og tekið út af því miklar fjárhæðir. Hill var enn að bíða niðurstöðu í því máli þegar morðið átti sér stað. Bandarískir sérfræðingar voru sendir til landsins til að rannsaka vettvang. Blóð úr Turner fannst á skóm Hill og átti hann yfir höfði sér lífstíðar- eða dauðadóm ef hann yrði fundinn sekur. Herinn tók að fullu við rannsókn málsins eftir að í ljós kom að engir Íslendingar tengdust málinu, og Hill var í kjölfarið fluttur á herstöð bandaríska hersins í Þýskalandi þar sem hann var áfram yfirheyrður. Hann neitaði sök allan tímann og var sýknaður af öllum kærum fyrir herrétti. Kom það varnarliðinu mjög á óvart þar sem allir höfðu talið óvéfengjanlegt að Hill væri morðinginn. Foreldrar Turners voru mjög ósáttir með meðferð málsins og gagnrýndu harðlega hve langan tíma rannsóknin tók. Einnig gagnrýndu þau það að Hill hafi verið leyft að búa í sama stigagangi og Turner þrátt fyrir að hann hafi stolið af henni háum fjárhæðum og hún átt að vitna gegn honum í því máli. Ef engin ný sönnunargögn koma upp sem benda á að einhver annar gæti verið morðingi Turners, eða gefa staðfestingu á sekt Hills, mun engum verða refsað fyrir morðið. Þó flestir telji ótvírætt að Hill sé morðingi Turners, virðist málið vera '''óupplýst'''.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349692&pageId=5529680&lang=is&q=mor%F0 Vitnið reyndi að komast undan][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262012&pageId=3671356&lang=is&q=mor%F0 Stungusár var á hnakka][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=270788&pageId=3858845&lang=is&q=MOR%D0 Ung varnarliðskona stungin til bana][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=358186&pageId=5728633&lang=is&q=Mor%F0 Bandarískir sérfræðingar komnir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272082&pageId=3900500&lang=is&q=Ashley%20Turner Fer fyrir herrétt][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=364371&pageId=5889971&lang=is&q=Ashley%20Turner Valið í kviðdóm fyrir réttarhöld][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277011&pageId=3957677&lang=is&q=Ashley%20Turner Verjendur segja galla vera á rannsókn][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=271599&pageId=3887323&lang=is&q=Ashley%20Turner Gæti verið dæmdur til dauða fyrir morð][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277491&pageId=3968742&lang=is&q=Ashley%20Turner Engum refsað fyrir morðið]</ref> |} === 20. ágúst 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Uppdópaður maður veitist að félaga sínum með hníf |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14½ ár |- | colspan="2" | Bragi Halldórsson (1985–2005) fannst látinn í íbúð á Hverfisgötu að morgni menningarnætur 2005. Bragi var gestkomandi í íbúðinni en þar bjó Sigurður Freyr Kristmundsson, ásamt hjónum sem áttu íbúðina. Sigurður, Bragi og húsbóndinn sátu og töluðu saman við eldhúsborðið. Sigurður segist hafa gripið 14 cm flökunarhníf sem þarna var til þess að leggja áherslu á orð sín, en hann kvaðst ekki muna um hvað var rætt. Sigurður segir að hann og Bragi hafi staðið upp samtímis og hnífurinn í kjölfarið stungist í Braga. Vitni segja hins vegar að Bragi hafi setið kyrr og aðeins Sigurður hafi staðið upp. Einnig sagði finnskur réttarmeinafræðingur að töluverðu afli hefði þurft að beita til að stinga Braga á þennan hátt, en hnífurinn gekk í gegnum rússkinnsjakka Braga, skinn, brjósk, lifur og hjarta. Reynt var að bjarga Braga en honum blæddi út. Sigurður flúði vettvang en sneri fljótt aftur og var þá handtekinn af lögreglu. Í blóði hans fannst bæði amfetamín og kókaín, en Sigurður hafði neytt eiturlyfja marga daga í röð fyrir morðið, sem og drukkið áfengi. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Sigurð sakhæfan og til '''14 ára og 6 mánaða''' fangelsisvistar fyrir morðið í febrúar 2006. Sigurður er sonur Kristmundar sem framdi morðið á Guðjóni Atla 1976.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3883000 Rak flökunarhníf beint í hjartastað][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1067341/ Dæmdur til 14 1/2 árs fangelsisvistar][http://www.visir.is/jatadi-a-sig-mord-vid-hverfisgotu/article/2005508240331 Játaði á sig morð við Hverfisgötu][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349710&pageId=5530293&lang=is&q=mor%F0 Þegar fíkniefnaneysla leiðir til morðs]</ref> |} ==2007== === 29. júlí 2007=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skotinn með riffli. Morðinginn svipti sig svo lífi. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~35 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~38 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Stefán Jónsson (1972–2007) var skotinn til bana á Sæbraut í Reykjavík. Árásarmaðurinn, Tómas Björnsson (1969–2007), notaði tuttugu og tveggja kalibera tékkneskan riffill til verksins. Stefán náði að forða sér áður en árásarmaðurinn skyti aftur og var honum hleypt inn í sendiferðabíl. Ökumaður sendiferðabílsins tók svo eftir því að Stefán hreyfði sig ekki og keyrði hann að Laugardalslaug þar sem hann og starfsmenn laugarinnar reyndu að koma Stefáni aftur til lífs meðan beðið var eftir sjúkrabíl. Stefán var úrskurðaður látinn á Landspítalanum stuttu síðar. Árásarmaðurinn keyrði á Þingvelli þar sem hann svipti sig lífi með sama skotvopni. Skildi hann eftir bréf þar sem hann útskýrði gjörðir sínar. Tómas hafði myrt elskhuga fyrrum konu sinnar.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3969743 Horfði á morðingjann hlaða riffilinn aftur og forðaði sér][http://www.visir.is/myrti-elskhuga-fyrrverandi-konu-sinnar-og-svipti-sig-svo-lifi/article/200770729025 Myrti elskhuga fyrrverandi konu sinnar og svipti sig svo lífi] </ref> |} === 7. október 2007=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Höfuðáverkar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~44 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Borgþór Gústafsson (1963–2007) lést eftir mikla höfuðáverka. Ákærði, Þórarinn Gíslason, neitaði sök og bar við minnisleysi sökum drykkju og lyfjaneyslu. Dómarar töldu sök Þórarins óvéfengjanlega og var Þórarinn í kjölfarið dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. maí 2008.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200800458&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Þórarins Gíslasonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} == 17. ágúst 2009== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Höfuðáverkar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Bragi Friðþjófsson (1978–2009) lést eftir höfuðáverka af völdum Bjarka Freys Sigurgeirssonar (1978–2020) í herbergi Bjarka í Hafnarfirði. Bjarki játaði morðið að hluta og var dæmdur í '''16''' ára fangelsisvist af Héraðsdómi Reykjaness þann 30. nóvember 2009.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200900821&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Bjarka Freys Sigurgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/bjarki-freyr-fekk-16-ar/article/2009470809177 Bjarki Freyr fékk 16 ár]</ref> |} =2010 - 2019= ==2010== === 8. maí 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Tilefnislaus líkamsárás. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjanesbær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~53 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Haukur Sigurðsson (1957–2010) lést eftir mikla áverka sem Ellert Sævarsson (1979–) veitti honum. Ellert játaði á sig morðið en hann var bæði undir áhrifum áfengis og amfetamíns er morðið átti sér stað. Ellert mætti Hauki á göngu í Reykjanesbæ og taldi af einhverjum ástæðum að Haukur væri barnaníðingur. Haukur og Ellert þekktust ekki og var árásin að öllu tilefnislaus. Hann veittist að Hauki eftir einhver orðaskipti og barði, sparkaði í hann þar sem hann lá í jörðinni og að endingu kastaði hann hellustein sem hann fann í höfuð Hauks, með þeim afleiðingum að hann lést. Blaðberi fann lík Hauks og hringdi á lögreglu. Ellert var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjaness þann 27. september 2010.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201000585&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Ellerts Sævarssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/sudurnesjamordid--gret-thegar-hann-lysti-mordinu/article/2010348014320 Suðurnesjamorðið][http://www.mbl.is/frettir/forsida/2010/09/09/jatadi_manndrap_fyrir_domi/ Játaði manndráp fyrir dómi][http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ Morðið í Reykjanesbæ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621041923/http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ |date=2010-06-21 }}</ref> |} === 15. ágúst 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás á heimili |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Hafnarfjörður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~37 ára framkvæmdastjóri sælgætisgerðarinnar Góu |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~23 ára maður ástfanginn af kærustu hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Hannes Þór Helgason (1973–2010) var stunginn til bana og játaði Gunnar Rúnar Sigurþórsson (1987–) að hafa myrt Hannes og var hann dæmdur í '''16''' ára fangelsi af hæstarétti árið 2011. Málið tengdist kærustu Hannesar en Gunnar var ástfanginn af henni. Gunnar hafði árinu áður birt myndband af sér þar sem hann lýsti yfir eldheitri ást sinni á þessari kærustu Hannesar.<ref>[http://www.visir.is/haestirettur-daemir-gunnar-runar-i-16-ara-fangelsi/article/2011111019492 Hæstiréttur dæmir Gunnar Rúnar í 16 ára fangelsi 2011]</ref> |} === 14. nóvember 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður gengur í skrokk á föður sínum. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 61 árs tónlistarmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 31 árs sonur hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Ólafur Þórðarson, tónlistarmaður, (1949–2011) varð fyrir líkamsárás þann 14. nóvember 2010 og lést af völdum þeirra áverka sem hann hlaut í árásinni þann 4. desember 2011. Ákærði, sonur Ólafs, Þorvarður Davíð Ólafsson (1979–2013) játaði að hafa veitt föður sínum áverkana sem leiddu til andláts Ólafs. Þorvarður, sem var undir áhrifum áfengis og fíkniefna, hlaut 14 ára fangelsisdóm í Héraðsdómi.<ref>https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=bf9a216d-3c7e-430f-8b87-aa0c0ddc7c6c{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://www.visir.is/g/2011111209593</ref> |} ==2011== === 12. maí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Heiðmörk]], nærri [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~21 árs kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 25 ára sambýlismaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Þóra Elín Þorvaldsdóttir (1990–2011) var kyrkt af sambýlismanni sínum og barnsföður, Axel Eskfjörð Jóhannssyni, í Heiðmörk. Axel keyrði hana upp á Landspítalann eftir að hún lést og gaf sig fram. Hann var dæmdur '''ósakhæfur''' og var vistaður á réttargeðdeild.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201100849&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Axels Jóhannssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald Axel Jóhannsson leiddur fyrir dómara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181615/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald |date=2016-06-24 }}</ref> |} === 2. júlí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir kyrkir nýfætt barn sitt og sker í andlit þess |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Nýfætt barn |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Litáen| Litháensk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 2 ár |- | colspan="2" | Agné Krataviciuté sögð hafa kyrkt nýfætt sveinbarn sitt þar til það lést á baðherbergi á Hót­el Frón. Barnið var líka með skurðáverka á andliti. Agné neitaði sök en var dæmd til '''2''' ára fangelsisvistar þann 28. mars 2012.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101651&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Agné Krataviciuté]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} === 14. júlí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður stunginn til bana á veitingastað |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~45 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Hilmar Þórir Ólafsson (1966–2011) var stunginn til bana á veitingastaðnum Monte Carlo í Reykjavík. Redouane Naoui (1972–) var sakfelldur fyrir morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 24. nóvember 2011.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101558&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Redouane Naoui]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} == 3. febrúar 2012== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~36 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~23 ára unnusti hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Þóra Eyjalín Gísladóttir (1976–2012) var stungin til bana í Hafnarfirði. Hlífar Vatnar Stefánsson (1989–), unnusti hinnar látnu, játaði á sig morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Hæstarétti þann 17. janúar 2013.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201200349&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Hlífars Vatnars Stefánssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ==2013== === 17. mars 2013=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður hristir ungt barn sitt harkalega. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 5 mánaða stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Bretland| Breskur]] faðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 5 ár |- | colspan="2" | Scott James Carcary var sagður hafa hrist fimm mánaða gamla dóttur sína það harkalega að hún lést nokkrum tímum síðar. Scott neitar sök en var dæmdur í '''5''' ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. apríl 2014.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201301270&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Scott James Carcary]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} === 7. maí 2013=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Egilsstaðir]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~60 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~25 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Karl Jónsson (1953–2013) stunginn til bana á heimili sínu á Egilsstöðum. Friðrik Brynjar Friðriksson (1988–) var dæmdur í '''16''' ára fangelsi fyrir morðið af Héraðsdómi Austurlands þann 23. október 2013. Hæstiréttur staðfesti þann dóm þann 18. júní 2014.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201300044&Domur=5&type=1&Serial=1 Dómur í máli Friðriks Brynjars Friðrikssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/18/stadfestir_16_ara_fangelsisdom/ Staðfestir 16 ára fangelsisdóm]</ref> |} == 27. september 2014== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 26 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 29 ára [[Pólland| pólskur]] eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Ríkissaksóknari hefur gefið út ákæru fyrir manndráp á hendur 29 ára gömlum karlmanni, Mariusz Brozio (1985– ). Hann er sakaður um að hafa orðið 26 ára eiginkonu sinni að bana í íbúð þeirra í Stelkshólum þann 27. september 2014. Maðurinn er talinn hafa banað henni með því að þrengja að öndunarvegi hennar.<ref>http://www.visir.is/g/2015150229693</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |title=Geymd eintak |access-date=2018-12-06 |archive-date=2015-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204001543/http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |url-status=dead }}</ref> |} ==2015== === 14. febrúar 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~41 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Pólland| Pólsk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Danuta Kaliszewska stakk sambýlismann sinn til bana á heimili þeirra. Hún var dæmd í '''16''' ára fangelsi. Hún neitaði sök.<ref>http://www.visir.is/manndrap-i-hafnarfirdi--daemd-i-16-ara-fangelsi/article/2015150719954</ref> |} === 2. október 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Akranes]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Maður játaði að hafa sett hendur um háls manns á Akranesi og hert að. Hann hefur einnig játað að hafa sett reim um háls mannsins og hert.<ref>http://www.ruv.is/frett/jatar-ad-hafa-hert-ad-halsi-manns-med-reim</ref><ref>[http://www.ruv.is/frett/gunnar-orn-i-16-ara-fangelsi-fyrir-mord] Gunnar Örn í 16 ára fangelsi fyrir morð (RÚV 27.10.2016)</ref> |} === október 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Mennirnir bjuggu báðir í búsetukjarna fyrir geðfatlaða |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Maður fannst myrtur við Miklubraut. Grunaður maður var handtekinn.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/10/22/manndrap_vid_miklubraut/ Manndráp við Miklubraut] Skoðað 19. janúar 2016.</ref> Maðurinn sem dó og sá sem ákærður var fyrir manndráp bjuggu í búsetukjarna fyrir geðfatlaða við Hringbraut<ref>[http://www.visir.is/g/2016160129289] Ákærður fyrir manndráp á Hringbraut (Vísir 25. janúar 2016)</ref> |} == 13. apríl 2016== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skýtur konu sína og síðan sjálfan sig |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Akranes]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 54 ára [[Rússland| rússnesk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Íslenskur eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Guðmundur Valur Óskarsson skaut eiginkonu sína til bana á Akranesi og framdi því næst sjálfsmorð.<ref>http://www.visir.is/myrti-konu-sina-og-svipti-sig-sidan-lifi/article/2016160419531</ref> Konan hét Nadezda Edda Tarasova og var rússnesk. Hún var 54 ára en Guðmundur var á sjötugsaldri og hafði glímt við langvarandi veikindi.<ref>http://www.visir.is/nofn-hjonanna-sem-fundust-latin-a-akranesi/article/2016160419344</ref> |} ==2017== === 14. janúar 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | [[Grænland| Grænlenskur]] sjómaður tekur stúlku upp í bíl sinni niðri í [[Miðborg Reykjavíkur| miðbæ Reykjavíkur]] og kastar henni út í sjó á [[Suðurland| Suðurlandi]]. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Suðurland]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 20 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 30 ára [[Grænland| grænlenskur]] sjómaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 19 ár |- | colspan="2" | Birna Brjánsdóttir fannst látin í fjöru við Selvogsvita þann 22. janúar eftir að hafa verið týnd í rúma viku. 2 menn, grænlenskir sjómenn af togaranum ''Polar Nanoq'', voru grunaðir um verknaðinn og sátu í haldi. Síðar beindist grunurinn að öðrum mannanna, Thomasi Möller Olsen sem situr í haldi. Hann neitar enn sök. Blóðblettir úr Birnu fundust meðal annars í bíl sem hann tók á leigu og öryggismyndavélar í Reykjavík og Hafnarfirði náðu myndum af bílnum. Olsen fékk '''19''' ára fangelsisdóm fyrir morðið og fíkniefnainnflutning. Honum til refsiþyngdar var metið að hann hafi reynt að afvegaleiða lögreglu og varpa sök á félaga sinn.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170928711/thomas-fekk-thyngri-dom-fyrir-ad-varpa-sok-a-skipsfelaga-sinn Thomas fékk þyngri dóm fyrir að varpa sök á skipsfélaga sinn] Vísir skoðað 29 sept. 2017.</ref> |} === 7. júní 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Árásin er talin hafa tengst handrukkun |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | Mosfellsdalur, [[Mosfellsbær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Tveir menn |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |6 ár |- | colspan="2" | Arnar Jónsson Aspar lést við árás að Æsustöðum í Mosfellsdal. Árásin er talin hafa tengst handrukkun. Sex voru handtekin, fimm karlar og ein kona. <ref>[http://www.ruv.is/frett/tveir-hinna-handteknu-voru-daemdir-i-februar Tveir hinna handteknu voru dæmdir í febrúar] Rúv, skoðað 8. júní 2017.</ref> |} === 21. september 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona frá [[Lettland| Lettlandi]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Hælisleitandi frá [[Jemen]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Erlend kona á fimmtugsaldri varð fyrir líkamsárás að kvöldi til á Hagamel 18. Hún varð úrskurðuð látin á Landspítalanum. Tveir karlmenn voru handteknir á vettvangi, annar var erlendur ríkisborgari á fertugsaldri og var hann gestkomandi, en hinn var Íslendingur á þrítugsaldri og búsettur í húsinu. Konan sem lést bjó einnig í húsinu.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170929685/manndrap-a-melunum Manndráp á Melunum] Vísir, skoðað 22. september 2017.</ref> Maðurinn var hælisleitandi frá [[Jemen]] en konan, Sanita Braune, frá Lettlandi.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170928728/hinn-grunadi-i-hagamelsmalinu-urskurdadur-i-fjogurra-vikna-gaesluvardhald Hinn grunaði í Hagamelsmálinu úrskurðaður í fjögurra vikna gæsluvarðhald] Vísir, skoðað 29. sept. 2017.</ref> Maðurinn, Khaled Cairo, hafði slegið Sanitu með glerflöskum og slökkvitæki. Hann kvaðst vera ósáttur að hún hafi verið í tygjum við blökkumann. Cairo hegðaði sér undarlega í samskiptum við lögreglu og í dómssal. Hann var þó ekki metinn ósakhæfur eða siðblindur og var dæmdur í 16 ára fangelsi.<ref>[http://www.visir.is/g/2018180418835/daemdur-i-16-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-hagamel Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Hagamel] Vísir, skoðað 18. apríl, 2018.</ref> |} === 3. desember 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás um nótt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 20 ára [[Albanía| albanskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 25 ára Íslendingur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |17 ár |- | colspan="2" | Tveir albanskir karlmenn voru stungnir af íslenskum karlmanni á þrítugsaldri á Austurvelli um miðja nótt í kjölfar slagsmála. Annar maðurinn lést nokkrum dögum síðar á sjúkrahúsi.<ref>[http://www.ruv.is/frett/latinn-eftir-hnifstunguaras-a-austurvelli Látinn eftir hnífsstunguárás á Austurvelli] Rúv, skoðað 9. des. 2017.</ref> Gerandinn Dagur Hoe Sigurjónsson (1992– ) var ákærður fyrir að bana hinum albanska Klevis Sula (1997–2017) á Austurvelli í byrjun desember 2017. Samkvæmt ákærunni stakk hann Sula fjórum sinnum. Dagur var jafnframt ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa við sama tilefni stungið annan albanskan mann þrisvar þannig að sá hlaut meðal annars slagæðablæðingu.<ref>http://www.ruv.is/frett/akaerdur-fyrir-mord-og-manndrapstilraun</ref> Dagur var dæmdur í 17 ára fangelsi.<ref>[http://www.visir.is/g/2018180629807 Dagur Hoe dæmdur í 17 ára fangelsi] Vísir, skoðað 16. júlí 2018</ref> |} == 31. mars 2018== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður banar bróður sínum í Árnessýslu<br /> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Suðurland]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 65 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Bróðir hins látna |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |7 ár, síðar lengt í 14 ár |- | colspan="2" | Ragnar Lýðsson (24. nóvember 1952–31. mars 2018) fannst látinn á bænum Gýgjarhóli II í Árnessýslu. Þrír bræður voru á staðnum er atvik átti sér stað. Valur Lýðsson, bróðir Ragnars og ábúandi á bænum tilkynnti um andlátið. Frásögn hans af hvernig á andlátið bar til þótti ótrúverðug og í framhaldinu var hann grunaður um manndráp. Þriðja bróðurnum var sleppt að lokinni skýrslutöku, hann var sofandi þegar umrædd átók áttu sér stað. Ummerki voru um átök á vettvangi og bráðabirgðakrufning leiddi í ljós að áverkar á líkinu hafi orðið Ragnari að bana.<ref>[http://www.ruv.is/frett/brodirinn-grunadur-um-manndrap Bróðirinn grunaður um manndráp] Rúv, skoðað 3. apríl, 2018.</ref> |} == 8. desember 2019== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Manni hrint af svölum. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Úlfarsárdalur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Litáskur karlmaður á fimmtugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Litáskur karlmaður á sextugsaldri <ref>[https://www.visir.is/g/20202009982d/akaerdur-fyrir-mord-med-thvi-ad-kasta-manni-fram-af-svolum Ákærður fyrir morð með því að kasta manni fram af svölum]Vísir, skoðað 9 sept 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Sýknaður |- | colspan="2" |Litáskur maður á fimmtugsaldri fannst látinn fyrir utan fjölbýlishús í Grafarholti. Arturas Leimontas er sagður hafa ráðist á manninn og kastað honum svo fram af svölum íbúðarinnar með þeim afleiðingum að hann lést skömmu síðar. Arturas neitaði sök en var dæmdur í 16 ára fangelsi í Héraðsdómi en var síðar sýknaður í Landsrétti. Landsréttur hélt því fram að enginn vitni gætu staðfest það sem Arturas var gefið að sök og að gögn úr réttarmeinafræðirannsókn málsins stæðust ekki.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212123846d/syknadur-i-landsretti-eftir-sextan-ara-dom-i-heradi|title=Sýknaður í Landsrétti eftir sextán ára dóm í héraði - Vísir|date=2021-06-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} =2020 - 2029= ==2020== === 28. mars 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona fannst látin á heimili sínu. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Sandgerði]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona á sextugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á sextugsaldri, sambýlismaður konunnar <ref>[https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/gaesluvardhald-framlengt-til-15-april Gæsluvarðhald framlengt...]Rúv, skoðað 20. apríl 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |14 ár |- | colspan="2" |Björg Ástríðardóttir (1968–2020) fannst látin á heimili sínu í Sandgerði þar sem hún bjó með eiginmanni sínum. Ragnar Sigurður Jónsson (1965– ), eiginmaður Bjargar, var handtekinn 4 dögum síðar grunaður um að hafa banað eiginkonu sinni með því að hafa þrengt að hálsi hennar þar til hún lést. Ragnar bar við minnisleysi sökum drykkju en var dæmdur í '''14 ára''' fangelsi í júní 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222247210d/-hvernig-af-hendirdu-lik-fyrir-mis-tok-|title=„Hvernig af­hendirðu lík fyrir mis­tök?“ - Vísir|date=2022-11-04|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} === 6. apríl 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Sonur réðst á móður og stjúpföður með hnífi |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Móðir geranda |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á þrítugsaldri <ref>[https://www.visir.is/g/2020142808d/mordid-i-hafnarfirdi-logregla-var-a-heimilinu-fimm-timum-fyrir-andlatid Morðið í Hafnarfirði...]Vísir, skoðað 15. apríl 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |Fellt niður vegna andláts geranda. |- | colspan="2" |Maður á þrítugsaldri veittist að móður sinni og sambýlismanni hennar með hníf með þeim afleiðingum að móðir mannsins lést. Hann stakk móður sína tvívegis og veitti sambýlismanni hennnar stungusár á höku og á handlegg<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20202013985d/haskalegur-akstur-og-haettuleg-aras-a-samvisku-grunads-mordingja|title=Háskalegur akstur og hættuleg árás á samvisku grunaðs morðingja - Vísir|date=2020-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref>. Maðurinn svipti sig lífi á réttargeðdeild Landspítalans á jóladag 2020 og var málið fellt niður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212057020d/manndrapsmal-fellt-nidur-vegna-andlats-akaerda|title=Manndrápsmál fellt niður vegna andláts ákærða - Vísir|date=2021-05-01|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} === 25. júní 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður kveikti í húsi á Bræðraborgarstíg |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 3 Pólverjar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á sjötugsaldri <ref>[bruninn-a-braedraborgarstig-talinn-manndrap-af-asetningi Bruninn á Bræðraborgastíg talinn manndráp af ásetningi]Vísir, skoðað 25. júlí 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" |3 Pólverjar létu lífið og 4 slösuðust eftir íkveikju á Bræðraborgarstíg. Marek Moszczynski var handtekinn skömmu síðar við rússnenska sendiráðið grunaður um íkveikjuna. Marek hafði sýnt undarlega hegðun dagana fyrir íkveikjuna og var dæmdur '''ósakhæfur''' í Landsrétti og gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun (réttargeðdeild).<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222274209d/domur-stad-festur-i-braedra-borgar-stigs-malinu|title=Dómur stað­festur í Bræðra­borgar­stígs­málinu - Vísir|date=2022-10-06|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> |} == 13. febrúar 2021== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Morð í austur-Reykjavík, skotið á mann fyrir utan heimili hans í Rauðagerði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fertugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 4 einstaklingar. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" |Armando Beqirai (1988–2021) var skotinn níu sinnum fyrir utan heimili sitt í Rauðagerði. Angjelin Sterkaj (1986–) játaði að hafa banað Armando. Claudia Sofiu Coelho Carvalho, Murat Selivrada, Shpetim Qerimi voru einnig gert að sök samverknað í morðinu á Armando. Murat er sagður hafa vísað Claudiu á tvær bifreiðar í umsjón Armando sem hún sat fyrir og gerði Angjelin viðvart um ferðir Armandos þetta kvöld. Shpetim Qerimi var sakaður um að hafa ekið Angjelin að heimili Armando. Angjelin var dæmdur í 16 ára fanglesi og voru Claudia, Murat og Shepetim sýknuð í héraðsdómi. Landsréttur þyngdi dóminn töluvert og dæmdi Angjelin í 20 ára fanglesi og samverkamenn hanns í 14 ára fangelsi. Hæstaréttur mildaði dóminn og var Angjelin dæmdur í '''16 ár''', Claudia í '''3 ár''', Murat í '''4 ár''' og Shpetim í '''10 ár'''. Hæstiréttur sagði Landsrétt hafa skortið lagalega heimild í dómsúrskurð sínum. Á tímabili sátu 9 einstaklingar í gæsluvarðhaldi vegna málsins og er þetta ein umfangsmesta rannsókn í sögu lögreglunnar í seinni tíð.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232430562d/domar-i-rauda-gerdis-malinu-mildadir-veru-lega|title=Dómar í Rauða­gerðis­málinu mildaðir veru­lega - Vísir|date=2023-06-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} ==2022== === 4. júní 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi í Reykjavík. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fimmtugsaldri. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á þrítugsaldri. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>[https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu/ Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu] Vísir, sótt 27/4 2023</ref> |- | colspan="2" |Gylfi Bergmann Heimisson (1975–2022) fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi. Nágranni Gylfa, Magnús Aron Magnússon (2001–) játaði á sig verknaðinn. Gylfi er sagður hafa bankað uppi hjá Magnúsi í risíbúð þar sem Magnús bjó með móður sinni sem lá þá inni á sjúkrahúsi. Ætlaði Gylfi þá að ræða við Magnús eftir að hann sló til annars nágranna kvöldið áður. Magnús er þá sagður hafa hrint Gylfa og átök brotist út í stiganum frá risinu. Átökin bárust út á malarplan fyrir framan húsið þar sem Magnús ítrekað sparkaði og kýldi Gylfa með þeim afleiðingum að hann lést. Magnús var dæmdur í '''16 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu|title=Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu - Vísir|date=2023-04-27|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} ===21. ágúst 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Tveir látast eftir skotárás, árásarmaður og fórnarlamb. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Blönduós |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður í kringum þrítugt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar. |- | colspan="2" |Eva Hrund Pét­urs­dótt­ir (1969–2022) var skotin til bana á heimili sínu á Blönduósi og Kári Kárason, eiginmaður Evu, særðist einnig alvarlega<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/23/nofn_hjonanna_sem_urdu_fyrir_arasinni/|title=Nöfn hjónanna sem urðu fyrir árásinni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref>. Árásarmaðurinn Brynjar Þór Scheel Guðmundsson (1986–2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222306334d/efna-til-sofnunar-fyrir-fjolskyldu-brynjars-thors-a-blonduosi|title=Efna til söfnunar fyrir fjölskyldu Brynjars Þórs á Blönduósi - Vísir|date=2022-03-09|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> fannst einnig látinn á vettvangi. Brynjar fór inn um ólæstar dyr á heimili hjónana vopnaður afsagaðri haglabyssu og veiðihníf, Þegar Brynjar varð var við að gestir væru í húsinu sneri hann aftur út og Kári á eftir honum. Orðaskipti urðu á milli Kára og Brynjars sem enduðu með því að Brynjar skaut Kára í kviðinn. Því næst sneri Brynjar aftur inn í húsið og skaut Evu í höfuðið þar sem hún stóð inni í stofu. Þegar Brynjar var að endurhlaða byssuna náði sonur hjónana sem var gestkomandi í húsinu að afvopna Brynjar og yfirbuga hann með þeim afleiðingum að hann lést út frá súrefnisskorti. Lögregla hafði áður haft afskipti af Brynjari vegna hótana í garð hjónanna. Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232376454d/rann-sokn-log-reglu-a-blondu-osi-lokid-tok-log-regluna-26-minutur-ad-maeta-a-stadinn|title=Rann­sókn lög­reglu á Blöndu­ósi lokið: Tók lög­regluna 26 mínútur að mæta á staðinn - Vísir|date=2023-10-02|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> |} === 3. október 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði.<ref>[https://www.visir.is/g/20232465744d/steinthor-hafi-stungid-tomas-tvisvar Steinþór hafi stungið Tómas tvisvar] Vísir, sótt 22. september 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Ólafsfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Tómas Waagfjörð, 47 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Steinþór Einarsson, 37 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-01-09-atta-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-olafsfirdi-401500 8 ára fangelsi fyrir manndráp á Ólafsfirði] 9. janúar 2024, Rúv.is</ref> |- | colspan="2" |Tómas Waagfjörð (1976-2022) var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði þar sem hann hugðist sækja eiginkonu sína eftir að hún leitaði til vinar eftir rifrildi þeirra hjóna. Steinþór Einarsson (1986-) vinur konunar reyndi um hríð að koma Tómasi út úr húsinu en án árangurs. Endaði það með því að Steinþór kastaði sólgleraugum sem hann bar á höfði sér í Tómas, við þar reiddist Tómas mikið og dróg upp hníf sem hann stakk Steinþór með bæði í kinn og læri. Í átökunum hlaut Tómas tvö stungusár á mjöðm sem leiddu til þess að hann lést. Steinþór bar fyrir dómi að um neyðarvörn væri að ræða en var þó á endanum dæmdur til '''8 ára''' fangelsisvistar.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252670725d/olafsfjardarmalid-fer-fyrir-haestarett|title=Ólafsfjarðarmálið fer fyrir Hæsta­rétt - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-03-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} == 2023 == === 20. apríl 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Pólskur maður var stunginn til bana á bílaplani í Hafnarfirði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Bartolomiej Kamil Bielenda, 27 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 19 ára karlmaður <ref>[https://www.visir.is/g/20232406158d/stulkunni-sleppt-ur-haldi-og-einn-buinn-ad-jata Stúlkunni sleppt úr haldi og einn búinn að játa] Vísir, sótt 24/4 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 12 ár |- | colspan="2" |Bartlomiej Kamil Bielenda (1996-2023) lést af sárum sínum eftir að hafa orðið fyrir stunguárás á bílastæði við Fjarðarkaup í Hafnafirði. Sæmundur Tryggvi Norðquist Sæmundsson (2004-)<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232484272d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-manndrapid-vid-fjardarkaup|title=Tíu ára fangelsi fyrir mann­drápið við Fjarðar­kaup - Vísir|last=Stefánsson|first=Kolbeinn Tumi Daðason,Jón Þór|date=2023-03-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> gekkst við því að hafa umrætt kvöld hafa hitt á Bartlomiej á Íslenska Rokkbarnum þar sem Sæmundur var ásamt öðrum, til orðaskipta hafi komið á milli mannana vegna fíkniefnaskuldar sem hafi svo brotist út í átök hinum megin við götuna á bílastæðinu við Fjarðarkaup. Sæmundur ásamt tveimur mönnum eru sagðir hafa ráðist að Bartlomiej. Sæmundur á þá að hafa stungið Bartlomiej sex sinnum sem leiddi til dauða hans. Fjórir voru ákærðir í málinu, þrír drengir ásamt einnar stúlku sem tók atlöguna upp á myndband. Sæmundur hlaut '''12 ára''' dóm og samverkamenn hans '''4 ár''' hver, stúlkan hlaut '''6''' mánuði skilorðsbundna. Við dóm var tekið tillit til geranda sökum ungs aldurs þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242582194d/domar-vegna-manndrapsins-i-hafnarfirdi-thyngdir|title=Dómar vegna mann­drápsins í Hafnar­firði þyngdir - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2024-07-06|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} ===27. apríl 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Konu ráðinn bani í heimahúsi |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Selfoss]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Sofia Sarmite Kolesnikova, 28 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Daníel Andri Einarsson <ref>[https://www.visir.is/t/3530] Vísir sótt 18/6 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Gerandi lést erlendis áður en hann hlaut dóm. <ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-09-10-madur-sem-er-grunadur-um-ad-hafa-banad-konu-a-selfossi-er-latinn-421555|title=Maður sem er grunaður um að hafa banað konu á Selfossi er látinn - RÚV.is|last=Guðmundsdóttir|first=Ingibjörg Sara|date=2024-09-10|website=RÚV|access-date=2024-09-16}}</ref> |} ===17. júní 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður var stunginn til bana í Hafnarfirði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Pólskur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Meðleigjandi, Pólskur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-06-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-fyrir-ad-stinga-medleigjanda-sinn-til-bana-399070/|title=Dæmdur í sextán ára fangelsi fyrir að stinga meðleigjanda sinn til bana - RÚV.is|last=Örlygsdóttir|first=Urður|last2=Gunnarsson|first2=Freyr Gígja|date=2023-12-06|website=RÚV|access-date=2024-03-26}}</ref> |- | colspan="2" |Jaroslaw Stanislaw Kaminski (1977-2023) lést eftir að meðleigjandi hans Maciej Jakub Talik (1984-) stakk hann fimm sinnum í íbúð þeirra í Hafnarfirði. Mennirnir höfðu sama kvöld farið út á lífið en þegar aftur var komið í heimahúsið hafi Maciej krafið Jaroslaw um ógreidda fjármuni sem hann hafi átt að skulda Maciej fyrir leigu. Til átaka hafi komið milli mannana sem endaði með því að Jaroslaw lést af sárum sínum. Maciej bar fyrir sig neyðarvörn en var dæmdur til '''16 ára''' fangelsis vistar í Landsrétti.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242626585d/sextan-ara-domur-fyrir-manndrap-i-drangahrauni-stendur|title=Sex­tán ára dómur fyrir mann­dráp í Drangahrauni stendur - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-09-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} === 21. september 2023 === {| class="wikitable" ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst látinn á heimili sínu með fjölda áverka. Sambýliskona hans var handtekin, grunuð um verknaðinn. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | Bátavogur, [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á sextugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Dagbjört Rúnarsdóttir |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár <ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/07/25/dagbjort_daemd_i_10_ara_fangelsi_fyrir_likamsaras/</ref> |- | colspan="2" |Karlmaður á sextugsaldri lést eftir að sambýliskona hans Dagbjört Rúnarsdóttir (1981-) veitti honum áverka í íbúð hennar í Bátavogi. Dagbjört er sögð hafa dagana 22.-23. september beitt sambýlismann sinn ítrekuðu grófu líkamlegu ofbeldi yfir tveggja daga skeið með þeim afleiðingum að hann lést. Dagbjört tók atlöguna upp á símann sinn. Dagbjört kenndi manninum um að hafa valdið dauða hunds hennar sem fannst í frysti á vettvangi. Dagbjört var dæmd í '''16 ára''' fangelsi árið 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/01/15/mordid-batavogi-heradssaksoknari-lysir-misthyrmingum-dagbjartar/|title=Morðið í Bátavogi: Héraðssaksóknari lýsir misþyrmingum Dagbjartar|date=2024-01-15|website=DV|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242589708d/-eg-myndi-aldrei-gera-honum-eitt-eda-neitt-|title=„Ég myndi aldrei gera honum eitt eða neitt“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-06-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691191d/refsing-dag-bjartar-thyngd-veru-lega|title=Refsing Dag­bjartar þyngd veru­lega - Vísir|last=Sæberg|first=Jón Þór Stefánsson,Árni|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> |} ==2024== === 31. janúar=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir banar barni í Kópavogi. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 6 ára drengur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Móðir drengsins |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 18 ár |- | colspan="2" |6 ára drengur lést eftir að móðir hans bar kodda fyrir vit hans með þeim afleiðingum að drengurinn lést, því næst fór konan inn til eldri sonar síns þar sem hann svaf og þrýsti andliti hans í rúmið þannig hann gat ekki andað. Drengurinn náði þó að komast undan taki móður sinnar og flúði heimilið. Konan, sem er frá Írak, hafði verið búsett á Íslandi í um 4 ár þegar verknaðurinn var framinn. Konan var dæmd í '''18 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-11-08-thyngsti-domur-yfir-konu-her-a-landi-i-meira-en-heila-old-426977|title=Þyngsti dómur yfir konu hér á landi í meira en heila öld - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Freyr Gígja|date=2024-11-08|website=RÚV|access-date=2025-02-18}}</ref> |} ===20. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Manni banað í sumarhúsi. Tveir litáskir karlmenn í gæsluvarðhaldi vegna gruns um morðið. <ref>[https://www.visir.is/g/20242559820d/madur-a-fertugsaldri-talinn-hafa-verid-myrtur-i-sumarhusi] Vísir, 2/4 2024</ref> |- |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Kiðjaberg |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fertugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Litáískur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 10 ár <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-tiu-ara-fangelsisdomur-i-kidjabergsmalinu-467411 Tíu ára fangelsisdómur í Kiðjabergsmálinu] Rúv, sótt 19. febrúar 2026</ref> |} ===22. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Kona fannst látin í heimahúsi. Grunur um saknæmt athæfi. <ref>[https://www.visir.is/g/20242560861d/grunadur-um-ad-hafa-radid-konu-sinni-bana Grunaður að hafa ráðið konu sinni bana] Vísir, 23/4 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Akureyri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona um fimmtugt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Karlmaður á sjötugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 12 ár [https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/12/09/12_ara_fangelsi_fyrir_ad_bana_barnsmodur_sinni/ <nowiki>[86]</nowiki>] |} ===22. ágúst=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Hjón fundust látin í heimahúsi í Neskaupstað. Myrt með hamri. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-08-23-andlat-i-neskaupstad-komin-er-allgod-mynd-af-thvi-sem-gerdist-420291 Andlát í Neskaupstað, komin er allgóð mynd af því sem gerðist] Rúv, 23/8 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Neskaupstaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolendur | Hjón á áttræðisaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Karlmaður á fimmtugsaldri, Alfreð Þórðarson<ref>[https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ Alfreð Erling murkaði lífið úr hjónunum með hamri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250107021416/https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ |date=2025-01-07 }} Dv</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Hjón á áttræðisaldri fundust látin á heimili sínu á Neskaupstað eftir endurtekin hamarshögg í höfuðið af hálfu Alfreðs Þórðarsonar. Eftir árásina stal Alfreð bíl hjónanna og veitti lögreglan honum eftirför þegar bíllinn sást síðar í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252686794d/sagdist-a-leid-i-hall-grims-kirkju-fyrir-gud-eda-djofulinn|title=Sagðist á leið í Hall­gríms­kirkju fyrir guð eða djöfulinn|last=|first=|date=2025-10-02|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}</ref> Að eigin sögn var hann á leið til Hallgrímskirkju og ætlaði sér þar að kveikja í krossi. Sökum ranghugmynda Alfreðs og mikilla hugsanatruflana var hann metinn ósakhæfur.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700591d/syknadur-af-a-kaeru-um-ad-verda-hjonum-ad-bana|title=Sýknaður af á­kæru um að verða hjónum að bana|last=|first=|date=2025-03-13|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}</ref> |} ===24. ágúst=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Stúlka lést af sárum sínum eftir stunguárás.<ref>[https://www.visir.is/g/20242614756d/stulkan-er-latin Stúlkan lést af sárum sínum] Vísir 31/8 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Miðbær Reykjavíkur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Bryndís Klara Birgisdóttir, 17 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 16 ára strákur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár [https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryndisi-kloru] |} ===15. september=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Faðir myrti 10 ára dóttur sína. <ref>[https://www.visir.is/g/20242621847d/is-lenskur-fadir-grunadur-um-ad-hafa-banad-dottur-sinni] Vísir 16/9 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Krýsuvík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 10 ára stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Faðir stúlkunnar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>{{Cite web|url=https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=0f1151a9-8556-4b7b-a482-69ad4073ec9f|title=Dómur|website=www.heradsdomstolar.is|access-date=2025-06-25}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ===24. október=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Fertugur maður grunaður um morð á móður sinni. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-10-24-karlmadur-i-gaesluvardhald-grunadur-um-ad-myrda-modur-sina-425593] Rúv 24/10 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Sonur hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |} ==2025== === 11. mars=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst þungt haldinn í Gufunesi í Grafarvogi. Hann lést skömmu síðar eftir komu á slysadeild. Þrír voru ákærðir fyrir manndráp. Þeir kúguðu manninnum stórar fjárhæðir eftir að hafa beitt unglingsstúlku sem tálbeitu sem hann mælti sér mót við. <ref>[https://www.visir.is/g/20252735272d/hrotta-legu-of-beldi-lyst-i-a-kaeru-a-hendur-stefani-lukasi-og-matthiasi/ Hrotta­legu of­beldi lýst í á­kæru á hendur Stefáni, Lúkasi og Matthíasi Visir.is, sótt 4. júní, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á sjötugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 3 karlmenn. 33 ára, 21 árs og 18 ára. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár, 16 ár & 12 ár <ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-13-landsrettur-mildar-refsingu-lukasar-og-stefans-474945|titill= Landsréttur mildar refsingu Lúkasar og Stefáns|útgefandi=Vísir|mánuður=13. maí|ár=2026}}</ref> |- |} === 11. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona banaði föður sínum á heimili þeirra. <ref>[https://www.visir.is/g/20252714323d/hand-tekin-vegna-and-lats-fodur-hennar Hand­tekin vegna and­láts föður síns] Visir.is, sótt 13. Apríl, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Garðabær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður um áttrætt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Dóttir hans á þrítugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár <ref>[https://www.visir.is/g/20252818255d/margret-lof-daemd-i-16-ara-fangelsi Margrét Löf dæmd í 16 ára fangelsi] Vísir, sótt 16. desember 2025</ref> |- |} === 14. júní === {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Frönsk kona grunuð um að bana dóttur sinni og eiginmanni. <ref>[https://www.visir.is/g/20252739329d/fronsk-kona-grunud-um-ad-bana-dottur-sinni-og-eigin-manni] Visir.is, sótt 14. Júní, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolendur | Dóttir hennar og eiginmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Móðir hennar og eiginkona hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- |} <div class="mw-collapsible"> <div style="text-align: center; ">Listar yfir [[morð á Íslandi]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]] </div> </div> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Morð á Íslandi]] 2v8rzchlvraar4pixo0x8zomehnmaou Bjarnalaug 0 154954 1971851 1880917 2026-07-13T09:09:17Z ~2026-39521-44 118526 Aldri breytt og upplýisingar um sundkennslu bætt við. 1971851 wikitext text/x-wiki '''Bjarnalaug''' er innisundlaug á [[Akranes|Akranesi]] sem teiknuð er af [[Guðjón Samúelsson|Guðjóni Samúelssyni]]. Hún var opnuð árið [[1944]]. Á [[Sjómannadagurinn|sjómannadaginn]] árið [[1944]] var laugin afhent fullbúin í sinni fyrstu gerð. Þeir sem stóðu að byggingu laugarinnar voru [[minningarsjóður Bjarna Ólafssonar]], [[Skipstjórafélagið Hafþór]] og sjómanna og [[vélstjóradeild Verkalýðsfélags Akraness]]. [[Minningarsjóður Bjarna Ólafssonar]] var stofnaður árið [[1939]] í kjölfar slyss sem átti sér stað í febrúar það ár, er fjórir sjómenn drukknuðu nánast við fjöruna við Teigavör þegar alda reið yfir bátinn sem þeir voru munstraðir á. Einn þeirra var [[Bjarni Ólafsson]] skipstjóri. Mennirnir voru ósyndir og varð það kveikjan að því að farið var að safna fjármagni til byggingar sundlaugar. Bjarnalaug er staðsett að ''Laugabraut 6'' og er hún orðin meira en 80 ára gömul. Í lauginni fer fram sundkennsla fyrir Brekkubæjarskóla og einnig er starfræktur sundskóli og ungbarnasund. [[Flokkur:Sundlaugar á Vesturlandi]] [[Flokkur:Byggingar eftir Guðjón Samúelsson]] {{s|1944}} [[Flokkur:Sundhallir]] [[Flokkur:Akranes]] 7vp96bfrc4n1trbs8zbqc0j243hw9xp 1971852 1971851 2026-07-13T09:09:54Z ~2026-39521-44 118526 Heimild vistaðist ekki. 1971852 wikitext text/x-wiki '''Bjarnalaug''' er innisundlaug á [[Akranes|Akranesi]] sem teiknuð er af [[Guðjón Samúelsson|Guðjóni Samúelssyni]]. Hún var opnuð árið [[1944]]. Á [[Sjómannadagurinn|sjómannadaginn]] árið [[1944]] var laugin afhent fullbúin í sinni fyrstu gerð. Þeir sem stóðu að byggingu laugarinnar voru [[minningarsjóður Bjarna Ólafssonar]], [[Skipstjórafélagið Hafþór]] og sjómanna og [[vélstjóradeild Verkalýðsfélags Akraness]]. [[Minningarsjóður Bjarna Ólafssonar]] var stofnaður árið [[1939]] í kjölfar slyss sem átti sér stað í febrúar það ár, er fjórir sjómenn drukknuðu nánast við fjöruna við Teigavör þegar alda reið yfir bátinn sem þeir voru munstraðir á. Einn þeirra var [[Bjarni Ólafsson]] skipstjóri. Mennirnir voru ósyndir og varð það kveikjan að því að farið var að safna fjármagni til byggingar sundlaugar. Bjarnalaug er staðsett að ''Laugabraut 6'' og er hún orðin meira en 80 ára gömul. Í lauginni fer fram sundkennsla fyrir Brekkubæjarskóla og einnig er starfræktur sundskóli og ungbarnasund. <ref>{{Cite web|url=https://laug.is/laug/bjarnalaug|title=Bjarnalaug Akranesi - Laug.is|website=laug.is|language=is|access-date=2026-07-13}}</ref> [[Flokkur:Sundlaugar á Vesturlandi]] [[Flokkur:Byggingar eftir Guðjón Samúelsson]] {{s|1944}} [[Flokkur:Sundhallir]] [[Flokkur:Akranes]] f8lzy4wr9iftgzu7w10m7h24lhlbe13 Norska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155503 1971801 1964563 2026-07-12T21:37:51Z ~2026-39506-19 118511 /* */ 1971801 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Norska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Løvene (Ljónin) | Merki =Flag of Norway.svg| | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = {{NOR}} [[Ståle Solbakken]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Martin Ødegaard]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir =[[John Arne Riise]] (110) | Flest mörk = [[Jørgen Juve]] (33) | Leikvangur = Ullevaal Stadion | FIFA sæti = 31 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 2 | FIFA hæst ár = júlí-ágúst 1995 | FIFA lægst = 88 | FIFA lægst ár = júlí 2017 | Fyrsti leikur = 11-3 gegn [[Mynd:Flag_of_Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]], 12. júlí 1908) | Stærsti sigur = 12-0 gegn [[Mynd:Flag_of_Finland.svg|20px]] [[Finnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Finnlandi]], 28. júní 1946 | Mesta tap = 0–12 gegn [[Mynd:Flag_of_Denmark.svg|20px]] [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Danmörku]], 7. október 1917 | HM leikir = 3 | Fyrsti HM leikur = 1938 | Fyrsta HM keppni = 1938 | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit (2026) | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = | pattern_b1 = _norw18h | pattern_ra1 = | pattern_sh1 = _norw18h | pattern_so1 = _nor18H | leftarm1 = 2D3A5B | body1 = FFFFFF | rightarm1 = 2D3A5B | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 2D3A5B | pattern_la2 = | pattern_b2 = _norw18a | pattern_ra2 = | pattern_sh2 = _norw18a | pattern_so2 = _nor18A | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 2D3A5B | socks2 = FFFFFF }} '''Norska knattspyrnulandsliðið''' ([[norska]]: '' Norges herrelandslag i fotball'') er fulltrúi [[Noregur|Noregs]] á alþjóðlegum mótum og er stjórnað af norska knattspyrnusambandinu. Heimavöllur [[Norðmenn|Norðmanna]] er [[Ullevaal Stadion]] í [[Osló]]. Núverandi þjálfari þeirra er [[Ståle Solbakken]]. Bestu ár norska landsliðsins voru á árunum 1990-1998. Á þeim árum tókst því að komast á þrjú stórmót [[HM 1994]], [[HM 1998]] og [[EM 2000]]. [[Mynd:John Arne Riise2.JPG|240px|thumb|right|[[John Arne Riise]] er leikjahæsti leikmaður [[Noregur|Noregs]] frá upphafi með alls 110 landsleiki.]] ==Saga== Knattspyrna barst til Noregs frá [[Stóra-Bretland|Bretlandi]] á níunda áratug nítjándu aldar og hlaut skjóta útbreiðslu. Fyrsta knattspyrnufélagið, ''Christiania FC'', var stofnað 1885 en elsta starfandi félagið er [[Odds BK|Odd Grenland]] frá 1894. Norska knattspyrnusambandið var svo stofnsett árið 1902 og efndi það til síns fyrsta knattspyrnumóts það sama ár. Enn liðu þó nokkur ár í að landsliði væri komið á legg. ===Fyrsti landsleikurinn=== Fyrsti landsleikur Norðmanna fór fram 12. júlí árið 1908 í [[Gautaborg]] og voru mótherjarnir [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíar]]. Leikurinn var haldinn að frumkvæði sænska knattspyrnusambandsins og var þetta fyrsti landsleikur beggja þjóða. Í fyrstu var ákveðið að norska landsliðið skyldi alfarið vera skipað leikmönnum meistaraliðsins ''Mercantile FK'' frá [[Ósló]], en þegar til átti að taka reyndust nokkrir leikmenn félagsins meiddir og þurfti því að fylla upp í hópinn með mönnum úr öðrum liðum. Athygli vekur að í norska liðinu var Paul Hauman, [[Belgía|belgískur]] verkfræðingur sem búsettur var í Noregi og lék með liði Mercantile, en hugmyndir um nákvæmt ríkisfang landsliðsmanna voru ekki fyllilega mótaðar á þessum árum. Hauman er enn til þessa dags eini maðurinn sem leikið hefur fyrir norska landsliðið án þess að vera norskur [[ríkisborgararéttur|ríkisborgari]]. Af öðrum markverðum leikmönnum mætti nefna Tryggve Gran, sem síðar varð kunnur fluggarpur og heimskautafari. Norðmenn skoruðu fyrsta markið en síðan tóku Svíar öll völd á vellinum. Lokatölur urðu 11:3. Þótt um vináttuleik væri að ræða var grunnt á því góða milli þjóðanna enda ekki nema þrjú ár liðin frá sambandsslitum ríkjanna. Hermir sagan að þegar langt var liðið á viðureignina hafi sænskir áhorfendur dregið [[norski fáninn|norska fánann]] niður í hálfa stöng. Tryggve Gran brást þá við með því að hlaupa út af vellinum í miðjum klíðum og dregið fánann að húni á ný. ===1910-1930: Brösótt byrjun og Ólympíuafrek=== Eftir útreiðina gegn Svíum liðu tvö ár í Norðmenn léku landsleik á ný. Aftur voru mótherjarnir Svíar, en að þessu sinni í Ósló. Svíar unnu stórsigur. Norðmenn sendu lið á [[Sumarólympíuleikarnir 1912|Ólympíuleikana 1912]] en töpuðu stórt á móti [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Dönum]] og lutu einnig í lægra haldi fyrir [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismönnum]] í sérstakri keppni liðanna sem ekki komust í undanúrslit. Raunar tókst Norðmönnum ekki að vinna sigur í landsleik næstu árin og máttu meðal annars sætta sig við 12:0 tap gegn Dönum árið 1917, sem enn er stærsti ósigur landsliðsins í sögunni. Viðspyrnan hófst á árinu 1918. Þá var ráðinn nýr landsliðsþjálfari, Svíinn Birger Möller. Undir hans stjórn unnu Norðmenn sína tvo fyrstu leiki þetta sama ár. Fyrst á heimavelli gegn Dönum 3:1 og síðan 5:1 stórsigur á Svíum í Gautaborg. Norðmenn tóku þátt í knattspyrnukeppni [[Sumarólympíuleikarnir 1912|Ólympíuleikana 1920]] í [[Antwerpen]]. Mótherjar þeirra í fyrstu umferð voru lið Bretlands. Bretland var vagga íþróttarinnar og þótt lið þeirra væri einungis skipað áhugamönnum var leikurinn talinn hreint formsatriði. Norðmenn komu gríðarlega á óvart og unnu 3:1, sem lengi voru talin einhver óvæntustu úrslit í alþjóðlegri knattspyrnukeppni. Í næstu umferð reyndist sterkt lið Tékkóslóvakíu þó of stór biti að kyngja. Þetta fyrsta blómaskeið norskrar knattspyrnu varð skammlíft. Norðmenn unnu raunar frægan sigur á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]] í [[París]] 1923 og höfðu erkifjendurna Svía undir í nokkrum viðureignum, en frá 1924 til 1928 unnu Norðmenn enga leiki gegn öðrum en [[Finnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Finnum]], sem voru lægst skrifaðir allra Norðurlandaliðanna. ===1930-1945: Hitler gert gramt í geði=== Viðspyrna norska landsliðsins á fjórða áratugnum var að miklu leyti Asbjørn Halvorsen að þakka. Hann hafði dvalist lengi í [[Þýskaland]]i fyrst sem leikmaður og síðar þjálfari stórliðsins [[Hamburger SV]] en sneri til fósturjarðarinnar árið 1934 og tók við sem aðalknattspyrnustjóri norska knattspyrnusambandsins. Sem slíkur sá hann um að velja landsliðið og sá líka um þjálfun þess. Undir stjórn Halvorsen mættu Norðmenn til leiks á [[Sumarólympíuleikarnir 1936|Ólympíuleikunum 1936]] í [[Berlín]]. Þar unnu þeir [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrki]] í fyrstu umferð, 4:0. Því næst tók við leikur í fjórðungsúrslitum gegn ógnarsterku liði heimamanna. Margir af helstu leiðtogum [[Þýski nasistaflokkurinn|Nasistaflokksins]] voru meðal áhorfenda, þar á meðal sjálfur [[Adolf Hitler]]. Sagt er að þetta hafi verið fyrsti og eini knattspyrnuleikur Hitlers sem hann horfði á sem þjóðhöfðingi, en Norðmenn komu mjög á óvart og unnu 2:0. Segir sagan að Norðmenn hafi verið svo vissir um ósigur fyrir leikinn að þeir hafi þegar verið búnir að panta farseðla heim á leið. Grípa þurfti til framlengingar í undanúrslitaleiknum við [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ítali]], sem unnu að lokum 2:1 og urðu síðar Ólympíumeistarar. Norðmenn máttu þó vel við una með bronsverðlaunin eftir 3:2 sigur á [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]] þar sem „ofurstinn“ [[Arne Brustad]] skoraði þrennu. Eftir þennan góða árangur á Ólympíuleikunum tóku Norðmenn þátt í sínu fyrsta heimsmeistaramóti í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|Frakklandi 1938]]. Leikið var með útsláttarfyrirkomulagi og drógust Norðmenn á móti heimsmeisturum Ítala. ítalir höfðu betur, 2:1, eftir framlengdan leik og vörðu í kjölfarið titil sinn. Eftir mótið var framherjinn Arne Brustad valinn í úrvalslið Evrópu sem keppti við [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendinga]] á [[Wembley]]. Hernám Þjóðverja árið 1940 kom í veg fyrir öll alþjóðleg knattspyrnusamskipti landsins til ársins 1945. Ýmsir forystumenn knattspyrnuhreyfingarinnar, þar á meðal Asbjørn Halvorsen, voru handteknir og sendir í fangabúðir. ===1945-1960: Grjóthörð áhugamennska=== Stríðsárin rændu marga lykilmenn norska landsliðsins sínum bestu árum og byggja þurfti liðið upp að nýju í lok [[síðari heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]]. Norðmenn stóðu grönnum sínum Svíum og Dönum talsvert að baki á þessum árum en unnu þó stórsigra á þjóðum sem voru enn lægra skrifaðar, s.s. 11:0 sigur á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkjamönnum]] og 12:0 gegn Finnum árið 1946, sem er enn í dag stærsti sigur landsliðsins. Árið 1949 lék átján ára piltur sinn fyrsta landsleik, Per Bredesen frá félaginu ''Ørn-Horten''. Hann sló þegar í gegn og svo virtist sem norska landsliðið hefði eignast nýja stórstjörnu. Sú gleði varð skammvinn því árið 1952 gerðist Bredesen atvinnumaður á Ítalíu og lék þar með stórliðum á borð við [[Società Sportiva Lazio|Lazio]] og [[AC Milan]] næsta áratuginn. Í samræmi við strangar áhugamannareglur Norðmanna var hann því ekki lengur gjaldgengur í landsliðið. Sama gilti um fleiri norska leikmenn sem spreyttu sig í atvinnumennsku á þessum árum. Norska landsliðið var alfarið skipað áhugamönnum sem léku í heimalandinu og varð því veikara en ella. Sigurleikir Norðmanna á sjötta áratugnum voru fáir og þá helst gegn liðum á borð við Finna og [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íslendinga]]. Þó vannst góður sigur á sterku [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|ungversku landsliði]] í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM 1958]], 2:1. Á þessum árum stóð Thorbjørn Svenssen einatt í hjarta norsku varnarinnar en hann lék alls 104 landsleiki á ferlinum og varð á sínum tíma einungis annar leikmaðurinn í sögunni til að komast í 100 leikja flokkinn, sá fyrsti var Englendingurinn [[Billy Wright]]. ===1960-1990: Atvinnumenn en áframhaldandi basl=== Á sjöunda og áttunda áratugnum töldust Norðmenn áfram í hópi lakari landsliða Evrópu. Stöku góð úrslit litu dagsins ljós í æfingaleikjum en inn á milli komu líka ljótir skellir. Meðal bestu úrslitanna mætti nefna 3:0 sigur á firnasterku liði [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslava]] í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM 1966]], þar sem Norðmenn náðu óvænt öðru sæti í riðlinum á eftir Frökkum. Það dugði þó ekki til að komast í úrslitakeppnina. Fjórum árum síðar unnu Norðmenn óvæntan útisigur á Frökkum í sömu keppni. Árið 1969 endurskoðaði norska knattspyrnusambandið áhugamannareglur sínar og heimilaði atvinnumönnum erlendis að leika fyrir landsliðið. Það styrkti liðið talsvert og varð líka til þess að fleiri leikmenn hugsuðu sér til hreyfings og freistuðu gæfunnar utan landsteinanna. Þessar rýmkuðu reglur skiluðu sér þó ekki í betri árangri á vellinum fyrst um sinn. Í forkeppni [[EM 1972]] fengu Norðmenn t.d. aðeins eitt stig í sex leikjum og í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]] tapaði liðið með níu mörkum gegn einu fyrir [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendingum]]. Norðmenn veittu Svíum og [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svisslendingum]] harða keppni um að komast á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|HM 1978]]. Um svipað leyti tefldu Norðmenn fram sterku áhugamannaliði sem tókst að tryggja sér sæti á [[Sumarólympíuleikarnir 1980|Ólympíuleikunum 1980]] í [[Moskva|Moskvu]] en að lokum fór svo að Norðmenn tóku kalli Bandaríkjamanna og sniðgengu leikana. Forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM 1982]] varð söguleg. Norska liðið stóð sig bærilega, en bestu úrslitin urðu þó í lokaleiknum eftir að úrslitin voru ráðin. Enska landsliðið kom í heimsókn á Ullevaal. Þrátt fyrir stífa sókn gestanna tókst heimamönnum að vinna 2:1 sigur, sem varð frægur víða um lönd ekki hvað síst vegna hljóðupptöku af útvarpslýsingu íþróttafréttamannsins Bjørge Lillelien sem ákallaði ýmsar kunnar persónur úr enskri sögu með upphrópuninni: „Your boys took a hell of a beating!“ Eftir vonbrigðin í tengslum við Ólympíuleikana 1980 tókst Norðmönnum að tryggja sér sæti á [[Sumarólympíuleikarnir 1984|ÓL 1984 í Los Angeles]], að þessu sinni var það reyndar sniðganga ýmissa Austur-Evrópuríkja sem varð til þess að Norðmenn komust að. Norska liðinu mistókst að komast upp úr erfiðum riðli eftir tap gegn meistaraliði Frakka. Margir úr leikmannahópnum frá ÓL 1984 áttu síðar eftir að gegna veigamiklu hlutverki í aðalliðinu. Sigrar í vináttuleikjum gegn Ítölum og [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínumönnum]] árin 1985 og 1986 kættu norska knattspyrnuáhugamenn en þeim var jafnóðum kippt niður á jörðina aftur með ljótum skellum gegn sterkari knattspyrnuþjóðum Evrópu. Eftir afleita byrjun í forkeppni [[EM 1992]] ákvað stjórn knattspyrnusambandsins að segja upp þjálfaranum Ingvar Stadheim. ===1990-2000: Noregur í hæstu hæðum=== Arftaki Stadheim í embætti landsliðsþjálfara var Egil Olsen, oftast nefndur „Drillo“, sem stýrt hafði umgmennalandsliðinu. Fáa óraði fyrir að ráðning hans yrði upphafið að mestu gullöld norskrar knattspyrnusögu. Leikstíll liðsins var að sönnu ekki áferðarfagur. Hugmyndafræði Drillo gekk út á stífan varnarleik þar sem nánast var blátt bann lagt við því að halda knettinum lengi innan liðsins, heldur skyldi flestum sóknum ljúka með örfáum sendingum á fáeinum sekúndum. Óháð fagurfræðinni reyndist þetta mjög árangursrík leikaðferð. Fyrstu merkin mátti sjá í 2:1 sigri á Ítölum vorið 1991 í forkeppni EM. Frammistaða liðsins undir stjórn Egils Olsen var þeim mun merkilegri í ljós þess að Norðmenn áttu nánast ekki yfir neinum alþjóðlegum stórstjörnum að búa á fyrri hluta tíunda áratugarins. Olsen og stjórnendur knattspyrnusambandsins sýndu einnig mikil klókindi við val á andstæðingum í vináttuleikjum með það að markmiði að komast sem hæst á styrkleikalista FIFA. Það skilaði þeim árangri að í október 1993 og aftur frá júlí til ágúst 1995 komust Norðmenn í annað sæti listans. Norðmenn lentu í gríðarlega erfiðum riðli í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM 1994]] ásamt m.a. Englendingum, Hollendingum og [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]]. Sigur og jafntefli gegn Englendingum gerðu það að verkum að Norðmenn komust í úrslitakeppnina í fyrsta sinn frá 1938 og skildu Englendinga eftir með sárt ennið. Keppnin í Bandaríkjunum olli nokkrum vonbrigðum. Í kjölfar sigurs á [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] fylgdi 0:1 tap gegn Ítölum sem léku þó manni færri í 70. mínútur. Öll liðin í riðlinum voru jöfn að stigum fyrir lokaumferðina. Þar gerðu Mexíkó og Ítalía 1:1 jafntefli en [[Írska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írland]] og Noregur skildu jöfn 0:0, sem þýddi að Norðmenn sátu eftir á markatölu með heil fjögur stig, jafn mörg og hin liðin þrjú sem öll komust áfram í næstu umferð. Norðmenn komust ekki á [[EM 1996]] en voru meðal keppnisþjóða á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM 1998]] í Frakklandi. Á meðan á undankeppninni stóð unnu Norðmenn 4:2 sigur á [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíu]], en Norðmenn geta státað af því fágæta meti að hafa aldrei tapað fyrir Brasilíu í karlalandsleik. Það kom sér vel í úrslitakeppni HM 1998 þar sem Norðmenn gerðu jafntefli við [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] og [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] en komust í 16-liða úrslitin með 2:1 sigri á Brasilíumönnum með tveimur mörkum undir lokin. Mótherjarnir í 16-liða úrslitunum voru Ítalir. Andstæðingarnir felldu Norðmenn á eigin bragði með því að skora snemma og pakka svo í vörn. Líkt og sextíu árum fyrr féllu Norðmenn því úr leik gegn Ítölum á HM í Frakklandi. Olsen lét af störfum eftir mótið en aðstoðarmaður hans, Nils Johan Semb, tók við keflinu. Leikstíll Norðmanna undir stjórn Semb var svipaður og í tíð forverans, þótt liðið nyti óneitanlega góðs af tilkomu nýrra og öflugra leikmanna. Noregur komst í fyrsta og enn sem komið er í eina sinn í úrslitakeppni [[EM 2000]] sem fram fór í Hollandi og Belgíu. Þar vann liðið sigur á Spánverjum í fyrsta leik, 1:0 en tapaði með sömu markatölu fyrir Júgóslövum í næstu umferð. Lokaleikurinn var gegn [[Slóvenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Slóvenum]] og hefði sigur tryggt Norðmönnum sæti í útsláttarkeppninni. Þess í stað lögðu Norðmenn höfuðáherslu á að verjast, vitandi að markalaust jafntefli myndi koma þeim áfram svo fremi sem Spánverjar ynnu ekki Júgóslava með einu marki. Það veðmál virtist ætla að ganga upp uns spænska liðið skoraði tvö mörk í uppbótartíma og breytti stöðunni úr 2:3 í 4:3. Norðmenn voru úr leik og fékk þjálfarateymið harða gagnrýni fyrir að sýna ekki meiri dirfsku. ===2000-: Kippt niður á jörðina=== Fljótlega eftir að forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] hófst varð ljóst að Norðmönnum myndi ekki takast að byggja á velgengni liðinna ára. Fáa óraði þó fyrir því að tími norska liðsins í úrslitakeppnun stórmóta (til dagsins í dag) væri liðinn. Gamla landsliðskempan Åge Hareide tók við af Semb snemma árs 2004 og byrjaði með látum. Undir hans stjórn var farið að tala um „Nýja Noreg“ en liðið hafnaði þó að lokum fyrir neðan Ítali í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|HM 2006]], þar sem við tóku umspilsleikir gegn Tékkum sem töpuðust. Eftir slaka byrjun í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|HM 2010]] freistaði norska knattspyrnusambandið þess að róa á gömul mið. Egil Olsen var fenginn til að hlaupa í skarðið sem landsliðsþjálfari á ný og byrjaði hann á að vinna Þjóðverja í fyrsta vináttuleik. Norðmenn réttu nokkuð úr kútnum undir stjórn Olsen og nældu að lokum í annað sæti í forriðlinum á eftir Hollendingum, en þar sem þeir voru með lakastan árangur allra liðanna í öðru sæti dugði það ekki í umspil. Þrátt fyrir vonbrigðin hélt Drillo áfram með liðið og freistaði þess að koma Norðmönnum á [[EM 2014]]. Eftir góða byrjun endaði norska liðið í þriðja sæti riðilsins og komst ekki í umspil. Noregur naut sem fyrr sterkrar stöðu á styrkleikalista FIFA, þrátt fyrir að það skilaði sér sjaldnast þegar á hólminn var komið. Norðmenn voru þannig í efsta styrkleikaflokki þegar dregið var í forriðla fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|HM 2014]]. Sú keppni fór hins vegar öll í handaskolum. Drillo var sagt upp störfum í miðjum klíðum og norska liðið hafnaði í fjórða sæti riðilsins. Litlu betur tókst til í forkeppni [[EM 2016]]. Norðmenn máttu sæta sig við þriðja sæti riðils síns sem þó gaf umspilsleiki við Ungverja sem töpuðust. [[Lars Lagerbäck]], fyrrum landsliðsþjálfari Svíþjóðar og Íslands tók við liðinu í miðri forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] en náði ekki að snúa erfiðri stöðu við. Í forkeppni [[EM 2020]] lentu Norðmenn á móti sterkum liðum Spánverja og Svía. Liðið hafnaði í þriðja sæti en góð frammistaða í [[Þjóðadeildin|Þjóðadeildinni]] gaf þó sæti í umspili þar sem norska liðið tapaði fyrir [[Serbneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Serbum]] og mátti enn á nú sitja heima þegar kom að stórmótum. Sama varð upp á teningnum í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2022|HM 2022]] þar sem Hollendingar og Tyrkir skutu þeim ref fyrir rass í lokaumferðinni. ==Flestir leikir== # [[John Arne Riise]]: 110 # Thorbjørn Svenssen: 104 # Henning Berg: 100 # Erik Thorstvedt: 97 # Brede Hangeland: 91 # John Carew: 91 ==Flest mörk== # [[Erling Haaland]]: 48 # Jørgen Juve: 33 # Einar Gundersen: 26 # Harald Hennum: 25 # Alexander Sørloth: 24 # John Carew: 24 # [[Ole Gunnar Solskjær]]: 23 # Tore Andre Flo: 23 == Þekktir leikmenn == {| | * [[Einar Aas]] * [[Per Erik Ahlsen]] * [[Henning Berg]] * [[André Bergdølmo]] * [[Stig Inge Bjørnebye]] * [[Lars Bohinen]] * [[Sverre Brandhaug]] * [[Rune Bratseth]] * [[Arne Brustad]] * [[Arne Bakker]] * [[Daniel Braaten]] * [[Harald Brattbakk]] * [[John Carew]] * [[Vidar Davidsen]] * [[Nils Arne Eggen]] * [[Mohamed Elyounoussi]] * [[Tarik Elyounoussi]] | * [[Arne Erlandsen]] * [[Jan Åge Fjørtoft]] * [[Jostein Flo]] * [[Tore André Flo]] * [[Morten Gamst Pedersen]] * [[Christian Grindheim]] * [[Frode Grodås]] * [[Svein Grøndalen]] * [[Gunnar Halle]] * [[Brede Hangeland]] * [[Asbjørn Hansen]] * [[Åge Hareide]] * [[Ørjan Håskjold Nyland]] * [[Odd Iversen]] * [[Steffen Iversen]] * [[Jahn Ivar Jakobsen]] * [[Rune Almenning Jarstein]] | * [[Roar Johansen]] * [[Stefan Johansen]] * [[Tor Egil Johansen]] * [[Ronny Johnsen]] * [[Harry Boye Karlsen]] * [[Joshua King]] * [[Terje Kojedal]] * [[Reidar Kvammen]] * [[Arne Larsen Økland]] * [[Øyvind Leonhardsen]] * [[Tom Lund]] * [[Claus Lundekvam]] * [[Svein Mathisen]] * [[Thomas Myhre]] * [[Erik Mykland]] * [[Olav Nilsen]] * [[Egil Olsen]] | * [[Kjetil Rekdal]] * [[John Arne Riise]] * [[Vidar Riseth]] * [[Per Ciljan Skjelbred]] * [[Ståle Solbakken]] * [[Erik Solèr]] * [[Ole Gunnar Solskjær]] * [[Roar Strand]] * [[Thorbjørn Svenssen]] * [[Alexander Søderlund]] * [[Gøran Sørloth]] * [[Gunnar Thoresen]] * [[Hallvar Thoresen]] * [[Erik Thorstvedt]] * [[Kjetil Wæhler]] * [[Martin Ødegaard]] * [[Erling Haaland]] |} ==Tilvísanir== [[Flokkur:Norsk landslið]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] a6ji91kyx2dz7orcy02deqowot8hcka Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155522 1971818 1971589 2026-07-12T22:23:02Z ~2026-39506-19 118511 /* HM Árangur */ 1971818 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Rauðu Djöflarnir | Merki = Flag of Belgium.svg | Íþróttasamband = (''KBVB/URBSFA/KBFV'') | Þjálfari = Rudi Garcia | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = Youri Tielemans | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Wesley Sneijder]] (134) | Flest mörk = [[Romelu Lukaku]](59){{efn-ua|name=fifa_unrec}} | Leikvangar = Breytilegt | FIFA sæti = 9 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 | FIFA hæst ár = Nóvember 2015 – mars 2016, september 2018 | FIFA lægst = 71 | FIFA lægst ár = Júní 2007 | Fyrsti leikur = 3-3 gegn [[Mynd:Flag_of_France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] í [[Uccle]], [[Belgía|Belgíu]] [[1. maí]] [[1904]] | Stærsti sigur = 10–1 gegn [[Mynd:Flag_of_San Marino.svg|20px]] [[Sanmarínóska karlalandsliðið í knattspyrnu|San Marínó]] [[Brussel|Brussel]] [[Belgía|Belgíu]] [[28. febrúar]] [[2001]] | Mesta tap = 11-2 gegn [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]], [[London]], [[England|Englandi]][[17. apríl]] [[1909]] | HM leikir = 13 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = 3. sæti [[HM 2018]] | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _bel20h | pattern_b1 = _bel20h | pattern_ra1 = _bel20h | pattern_sh1 = _adidas_black | pattern_so1 = _3_stripes_black | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _bel20a | pattern_b2 = _bel20a | pattern_ra2 = _bel20a | pattern_sh2 = _adidas_red | pattern_so2 = _3_stripes_red | leftarm2 = FAFAFF | body2 = FAFAFF | rightarm2 = FAFAFF | shorts2 = FAFAFF | socks2 = FAFAFF }} '''Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' keppir fyrir hönd [[Belgía|Belgíu]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Besti árangur þess var þegar þeim tókst að hreppa gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] 1920, silfurverðlaun á [[EM 1980]] og bronsverðlaun á [[HM 2018]]. ==Saga== Belgar voru fyrstir þjóða á meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] til að leggja stund á knattspyrnu. Upphafsmaður þess er talinn [[Írland|írskur]] námsmaður, Cyril B. Morrogh, sem mætti með leðurknött í skóla sinn í borginni Melle þann 26. október 1863. [[Stóra-Bretland|Breskir]] kennarar áttu stóran þátt í útbreiðslu íþróttarinnar í skólum. Iðkunin var í fyrstu bundin við yfirstéttardrengi en með tímanum varð fótbolti að vinsælustu íþrótta alls þorra almennings. Íþróttasamband var stofnað í Belgíu árið 1895 og árið eftir var efnt til fyrsta belgíska meistaramótsins í knattspyrnu. Óopinbert belgískt landslið mætti hollensku úrvalsliði vorið 1901 í fjórum leikjum. Belgar unnu þá alla, en leikir þessir eru í dag ekki viðurkenndir af [[FIFA]] sem formlegir landsleikir. Fyrsta slíka viðureignin fór hins vegar fram þann 1. maí 1904, þar sem 1.500 áhorfendur sáu Belga og [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakka]] gera 3:3 jafntefli í Uccle. Þremur vikum síðar voru Belgar í hópi sjö þjóða sem komu að stofnun Alþjóðaknattspyrnusambandsins. Um þessar mundir var landslið Belga valið af nefnd sem í sátu fulltrúar 6-7 sterkustu félagsliða landsins. ===Upphafsár=== Frá og með 1905 mættust Belgar og [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] tvisvar á ári, yfirleitt í [[Antwerpen]] og [[Rotterdam]]. Sigurvegari þessa einvígis taldist ''Niðurlandameistari''. Ein þessara fyrstu viðureigna gat af sér viðurnefni belgíska landsliðsins, en hollenskur blaðamaður skrifaði að lið Belga hefði „barist eins og djöflar“ og var í kjölfarið farið að kalla liðið „rauðu djöflana“ eða „rauðu smádjöflana“ með vísun í rauðar liðstreyjurnar. Árið 1910 varð [[Skotland|Skotinn]] William Maxwell fyrsti eiginlegi landsliðsþjálfari Belgíu. Undir hans stjórn steig Alphonse Six sín fyrstu spor í landsliðstreyjunni, en hann var talinn besti leikmaður Belga á þessu upphafsskeiði landsliðsins og talinn slyngasti framherji utan Bretlandseyja. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] setti stórt strik í alþjóðlegar knattspyrnukeppnir. Engir formlegir landsleikir fóru fram frá 1915-18, þótt Belgar og Frakkar mættust í fáeinum óformlegum vináttuleikjum. Þá féllu þrír belgískir landsliðsmenn í stríðinu mikla. ===Fyrstu stórmótin=== [[File:France-Belgium 1918-04-21.jpg|thumb|upright=1.2|Belgar og Frakkar leika vináttuleik árið 1918. Leikir á stríðsárunum voru haldnir í fjáröflunarskyni, m.a. fyrir fórnarlömb heimsstyrjaldarinnar]]Belgar voru gestgjafar á [[Sumarólympíuleikarnir 1920|Ólympíuleikunum 1920]]. Knattspyrnukeppni leikanna varð söguleg. Landslið hins nýstofnaða ríkis [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] fór í úrslitaleikinn eftir að hafa unnið allar viðureignir sínar sannfærandi. Í úrslitunum mættu þeir liði heimamanna í leik þar sem allt fór í loft upp og lið Tékkóslóvakíu gekk af velli til að mótmæla frammistöðu dómarans. Belgar, sem sátu hjá í fyrstu umferð, hlutu því gullverðlaunin eftir einungis tvo eiginlega sigurleiki. Knattspyrnukeppni þessara leika var mun lakari en síðar varð, þannig voru engir þátttakendur frá [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og Bretar tefldu fram áhugamannaliði. Á leikunum [[Sumarólympíuleikarnir 1924|fjórum árum síðar]] biðu Belgar gríðarlega óvænt afhroð gegn [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíum]], 8:1. Litlu betur gekk í [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Amsterdam 1928]] þar sem Belgar steinlágu í fjórðungsúrslitum fyrir silfurliði [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]]. Ekki varð uppskeran betri í heimsmeistarakeppninni í knattspyrnu á árunum milli stríða. Belgar mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|HM 1930]], [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|1934]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|1938]], en töpuðu öllum sínum leikjum. Frægasti landsliðsmaður Belgíu á þessu tímabili var Raymond Braine. Hann varð fyrsti atvinnumaður Belga í íþróttinni þegar hann gekk til liðs við tékkneska liðið ''Sparta Prag'', en á þessum árum voru belgískir knattspyrnumenn að nafninu til áhugamenn, þótt greiðslur til leikmanna undir borðið væru alsiða. ===Mögru árin=== Eftir að hafa verið fastagestir á stórmótum áranna fyrir [[síðari heimsstyrjöldin|seinna stríð]] voru Belgar sjaldséðir hvítir hrafnar á slíkum mótum frá 1950-70. Þjóðin komst aðeins einu sinni í úrslitakeppni, á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|HM í Sviss 1954]]. Sú þátttaka varð þó söguleg. Belgar gerðu 4:4 jafntefli við [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendinga]] í opnunarleik sínum og slógu því næst [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ítali]] úr leik eftir tvær viðureignir. Eftir Englandsleikinn fóru einhverjir blaðamenn að nefna Belga sem möguleg heimsmeistaraefni. Í fjórðungsúrslitunum mættust Belgar og [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismenn]] í mögnuðum knattspyrnuleik sem lauk með sigri þeirra síðarnefndu, 7:5. Þótt Belgar heiðruðu ekki fleiri stórmót með nærveru sinni á þessum árum, náði liðið oft furðugóðum úrslitum í vináttuleikum. Þannig unnu Belgar nýjrýnda heimsmeistara [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Vestur-Þjóðverja]] árið 2:0, skelltu [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíumönnum]] 5:1 árið 1963 og unnu magnaðan 5:4 sigur á hinu frábæra [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|ungverska landsliði]] árið 1956. Fyrir vikið gáfu gárungar belgíska liðinu viðurnefnið „heimsmeistarar í vináttulandsleikjum“. ===Endurreisnin og hollenska vandamálið=== Belgíska landsliðið tók stórfelldum framförum í byrjun áttunda áratugarins, þrátt fyrir að standa rækilega í skugganum á nágrönnum sínum Hollendingum. Belgar skildu bæði [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslava]] og [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverja]] eftir í undankeppninni og komust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM í Mexíkó 1970]]. Þar lenti liðið í strembnum riðli og komst ekki áfram. Betur gekk í Evrópukeppninni tveimur árum síðar. Belgar ruddu m.a. Ítölum úr vegi til að komast í fjögurra liða úrslitakeppni [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 1972|EM 1972]]. Hún fór fram í Belgíu, þar sem heimamenn töpuðu naumlega fyrir Vestur-Þjóðverjum en lögðu Ungverja í leiknum um bronsverðlaunin. Ekki tókst að byggja á þessari velgengni því Belgar lentu í riðli með erkifjendum sínum Hollendingum (og Íslandi) í forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]], þar sem Belgar máttu bíta í það súra epli að falla úr leik á markatölu þrátt fyrir að fá ekki á sig eitt einasta mark. Hollendingar komu einnig í veg fyrir að grannar sínir kæmust á [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 1976|EM 1976]] með því að gjörsigra þá í fjórðungsúrslitum. Og enn lentu Belgar í riðli með Hollendingum (og Íslendingum) í undankeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|HM 1978]]. ===Fyrri gullöldin=== Guy Thys tók við stjórn landsliðsins árið 1976 og stýrði þvið til 1989. Undir hans stjórn náði liðið áður óþekktum hæðum. Fyrsta stórmótið var [[EM 1980]] þar sem Belgar fóru ósigraðir upp úr sterkum riðli í forkeppninni. Í úrslitakeppninni á Ítalíu skutu Belgar bæði [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingum]] og [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]] aftur fyrir sig og tóku toppsætið af [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] á fleiri skoruðum mörkum eftir markalaust jafntefli í lokaleik liðanna. Við tók hreinn úrslitaleikur um gullið gegn liði [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Vestur-Þjóðverja]]. Þýskt sigurmark í blálokin, 2:1, gerði það að verkum að Belgar máttu sætta sig við silfrið, sem er enn besti árangur landsins á Evrópumóti.<ref>{{cite journal |url=https://newrepublic.com/article/118096/2014-world-cup-test-belgiums-new-golden-generation |title=Why You Should (and Should Not) be Excited About Belgium's New Golden Generation |magazine=[[The New Republic]] |date=16 June 2014 |author=[[David Runciman]] |accessdate=5 May 2015}}</ref> Eftir þennan óvænta árangur á Ítalíu tók athygli fótboltaheimsins að beinast að Belgum í vaxandi mæli. Belgar unnu forriðil sinn fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 1982]] og lentu þar fyrir ofan fjandvini sína Frakka og Hollendinga. Í úrslitakeppninni unnu Belgar [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimsmeistara Argentínu]] í opnunarleiknum en töpuðu báðum leikjum sínum í milliriðli. Í úrslitakeppni [[EM 1984]] unnu Belgar Júgóslava en töpuðu illa fyrir Frökkum og naumlega fyrir [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Dönum]] og misstu af undanúrslitasæti. Þetta var síðasta skiptið til ársins 2016 sem Belgar komust fyrir eigin rammleik í úrslitakeppni Evrópumótsins, en árið 2000 fengu Belgar sæti sem gestgjafar í samvinnu við Hollendinga. Betur gekk á heimsmeistaramótum, þar sem Belgar komust í úrslitakeppnina í hvert einasta sinn frá 1982 til 2002 og fóru oftast upp úr forriðlinum. Sérstaka athygli vakti frammistaðan á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|HM 1986]] í [[Mexíkó]]. Byrjunin var raunar ekki burðug þar sem Belgar skriðu í 16-liða úrslit eftir að hafa aðeins náð þriðja sæti í riðli sem talinn var einn sá veikasti. Í 16-liða úrslitum unnu Belgar 4:3 sigur á Sovétmönnum eftir framlengingu í einhverjum æsilegasta leik HM-sögunnar. Í fjórðungsúrslitum þurfti vítaspyrnukeppni til að ryðja Spánverjum úr vegi. Lengra komust Belgar þó ekki og höfnuðu í fjórða sæti eftir töp gegn Argentínu og Frökkum. Belgar tefldu mörgum sömu leikmönnum fram á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] og fjórum árum fyrr. Þeirra kunnasti og mikilvægasti leikmaður var af flestum talinn miðjumaðurinn [[Enzo Scifo]]. Belgar komust vandkvæðalítið upp úr riðlakeppninni og vítaspyrnukeppni virtist blasa við í 16-liða úrslitunum þegar Engledingurinn David Platt skoraði sigurmark í blálok framlengingar. Belgar byrjuðu [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM 1994]] með látum og unnu sigra á [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Morokkó]] og erkifjendunum Hollendingum í tveimur fyrstu leikjunum. Toppsætið, sem gefið hefði 16-liða úrslitaleik gegn [[Írska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írum]], virtist innan seilingar. Öllum að óvörum töpuðu Belgar hins vegar lokaleiknum gegn [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-aröbum]] og féllu niður í þriðja sæti riðilsins. Það kostaði strembna viðureign gegn ríkjandi heimsmeisturum Þjóðverja sem unnu 3:2. ===Hallar undan fæti=== Belgar komust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM 1998]] eftir að hafa enn og aftur lent í forkeppni með Hollendingum. Að þessu sinni var styrkleikamunur liðanna þó æpandi. Hollendingar unnu heimaleikinn 3:1 og útileikinn með þremur mörkum gegn engu. Enzo Scifo hélt á sitt fjórða og síðasta heimsmeistaramót, 32 ára að aldri. Hann gat lítið spilað vegna meiðsla og lagði landsliðsskóna á hilluna eftir keppnina. Útlitið var svo sem bjart í fyrstu þar sem Belgar og Hollendingar gerðu markalaust jafntefli í fyrsta leik. Belgar misstu svo tveggja marka forystu niður í jafntefli gegn Mexíkó, en sigur á [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreu]] hefði átt að duga í næstu umferð. Þar mistókst Belgum hins vegar að hanga á forystu sem þeir náðu snemma leiks og þar með var draumurinn úti. Sársaukafull endurnýjun landsliðsins átti sér stað fyrir [[EM 2000]] sem Belgar og Hollendingar héldu í sameiningu. Sigur á [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíum]] í fyrsta leik lofaði góðu en töp gegn Ítölum og [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkjum]] þýddu að Belgar máttu bíta í það súra epli að falla úr leik í riðlakeppni á heimavelli. Síðasta stórmótið um hríð var svo [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]]. Þangað komust belgar eftir sigur á [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkum]] í umspili. Belgar duttu í lukkupottinn og lentu í riðli með [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japönum]], [[Rússneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Rússum]] og [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnisbúum]]. Þeir náðu öðru sætinu en áttu lítið erindi í heimsmeistaraefni [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíumanna]] í 16-liða úrslitum. [[Mynd:Match Algérie vs Belgique, Coupe du Monde 2014, Brésil (cropped).jpg|thumb|alt=Belgian defender maneuvering around the Algerian goal|Belgar ''(í rauðu)'' að spila gegn [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsíringum]] á Heimsmeistaramótinu árið 2014.|245x245px]] ===Ný dögun=== Belgar komust ekki á stórmót í karlaflokki í rúman áratug eftir HM 2002. Þjálfaraskipti voru ör og liðið fjarri því að teljast í hópi þeirra bestu. Knattspyrnuáhugamenn hugguðu sig þó við sterk yngri landslið. U21-árs liðið stóð sig með sóma á EM 2007 og tryggði sér sæti á [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Ólympíuleikunum 2008]] þar sem Belgar höfnuðu í fjórða sæti. Farið var að tala um nýja gullkynslóð. [[Mark Wilmots]] tók við stjórn landsliðsins árið 2012 og skilaði því taplausu í gegnum undankeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|HM 2014]]. Þegar til Brasilíu var komið sigruðu Belgar alla leiki sína í riðlakeppninni og unnu því næst [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkjamenn]] í 16-liða úrslitum. Í fjórðungsúrslitum tapaði liðið hins vegar fyrir Argentínu. Árangurinn var þó talinn lofa afar góðu og talað var um belgíska liðið sem eitt það efnilegasta í heimi. Miklar væntingar voru bundnar við belgíska liðið á [[EM 2016]], enda var það um þær mundir orðið tíður gestur í efstu sætum heimslista FIFA. Belgar höfnuðu í öðru sæti á eftir Ítölum á færri mörkum skoruðum, skelltu svo [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] 4:0 en töpuðu óvænt fyrir spútnikliði [[Velska karlalandsliðið í knattspyrnu|Wales]], 3:1 í fjórðungsúrslitum. Belgar mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] í Rússlandi sem þriðja efsta lið heimslistans. Þeir unnu sinn riðil eftir harða keppni við Englendinga og unnu því næst [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japani]] í hörkuleik í 16-liða úrslitum. Í fjórðungsúrslitum lögðu Belgar Brasilíumenn að velli, 2:1 en töpuðu fyrir Frökkum í undanúrslitum með einu marki gegn engu. Fjórum dögum síðar unnu þeir Englendinga í bronsleiknum og bættu þannig sinn besta árangur frá árinu 1986. Á [[EM 2021]] léku meiðsli lykilmanna Belga grátt auk þess sem hluti hópsins var kominn af léttasta skeiði. Belgar unnu alla leikina í riðlakeppninni og slógu því næst [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgali]] úr keppni en máttu lúta í gras gegn Ítölum í fjórðungsúrslitum. Á [[HM 2022]] í Katar komust Belgar ekki upp úr sínum riðli og var talað um að síðasta tækifæri gullkynslóðar þeirra hafi farið forgörðum. Lykilmaðurinn [[Eden Hazard]] hætti eftir mótið. <ref>[https://www.bbc.co.uk/sport/football/63739245 BBC News - Croatia 0-0 Belgium: Early exit for Belgium as Croatia reach last 16 in Qatar] BBC sótt 7/12 2022</ref> ==Árangur á stórmótum== === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM 1960]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1964]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1968]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=bronze |[[EM 1972]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||'''Brons''' |- |[[EM 1976]]||align=left|{{fáni|Júgóslavía}}||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=silver |[[EM 1980]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||'''Silfur''' |- |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[EM1988]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1992]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM1996]]||align=left|{{fáni|England}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{fáni|Austurríki}} & {{fáni|Sviss}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''8. liða úrslit'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''8.liða úrslit'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||''16. liða úrslit'' |- |} === HM Árangur === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930]]||align=left|Úrúgvæ||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1966]]||align=left|{{fáni|England}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM 1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Milliriðill'' |- |[[HM 1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||''4. sæti'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''8. liða úrslit'' |- bgcolor=bronze |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''Brons''' |- |[[HM 2022]]||align=left|{{fáni|Katar}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''8. liða úrslit'' |} ===Flestir leikir=== {{Uppfæra}} # '''[[Jan Vertonghen]]''': 145 # '''[[Axel Witsel]]''': 130 # '''[[Toby Alderweireld]]''': 127 # [[Eden Hazard]]: 126 # [[Dries Mertens]]: 109 # '''[[Romelu Lukaku]]''': 104 # '''[[Thibaut Cortois]]''': 100 # '''[[Kevin De Bruyne]]: 97 # Jan Ceulemans: 96 # Timmy Simons: 94 ===Flest mörk=== # '''[[Romelu Lukaku]]''': 68 # [[Eden Hazard]]: 33 # Bernard Voorhoof: 30 # Paul Van Himst: 30 # Marc Wilmots: 29 # Mithy Batshuayi # Joseph Mermans: 27 # Ray Braine: 26 # Robert De Veen: 26 # '''[[Kevin De Bruyne]]''': 25 ==Tilvísanir== [[Flokkur:Íþróttir í Belgíu]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] sv23vrsqclmgmx3d2naghf3eavgg02t Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155548 1971807 1956598 2026-07-12T21:48:33Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971807 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunöfn = Biało-czerwoni (Hinir hvítu og rauðu), Orły (Fálkarnir) | Merki =<!-- This is the official badge, https://web.archive.org/web/20160312203204/https://www.pzpn.pl/public/banery/home/polska-logo.png --> | Íþróttasamband = ''PZPN'' | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = Fernando Santos | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Robert Lewandowski]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = Robert Lewandowski (150) | Flest mörk = Robert Lewandowski (82) | Leikvangar = Stadion Narodowy | FIFA hæst = FIFA hæst: 5 | FIFA hæst ár = ágúst 2017 | FIFA lægst = FIFA lægst 78 | FIFA lægst ár = nóvember 2013 | Fyrsti leikur = 0–1 gegn Ungverjalandi í [[Búdapest]], [[Ungverjaland|Ungverjalandi]] [[18. desember]] [[1921]] | Stærsti sigur = 10–0 gegn San Marino [[Kielce]] [[Pólland|Póllandi]] [[26. júní]] [[1948]] | Mesta tap = 0-8 á móti [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Dönum]] [[Kaupmannahöfn]] [[Danmörk|Danmörku]] [[26. júní]] [[1948]] | HM leikir = | Fyrsti HM leikur = 1938 | Fyrsta HM keppni = 1938 | Mesti HM árangur = 3. sæti [[HM 1974]] , HM 1982 | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _pol20h | pattern_b1 = _pol20h | pattern_ra1 = _pol20h | pattern_sh1 = _pole18a | pattern_so1 = _poland18h | leftarm1 = FFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = F9001C | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _pol20a | pattern_b2 = _pol20a | pattern_ra2 = _pol20a | pattern_sh2 = _pole18h | pattern_so2 = | leftarm2 = F9001C | body2 = F9001C | rightarm2 = F9001C | shorts2 = F9001C | socks2 = F9001C }} '''Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu''' spilar fyrir hönd [[Pólland|Póllands]] á alþjóðlegum vettvangi og lýtur stjórn Pólska knattspyrnusambandsins. Liðið vann [[Ólympíuleikarnir|Ólympíu]]-gull á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] í [[Munchen]] árið 1972. á [[EM 2016]] tókst því að komast í 8 liða úrslit, sem er það lengsta sem það hefur komist í mótinu. Þar datt það út gegn Portúgölum í vítaspyrnukeppni. ==Leikmannahópur (HM 2022)== [[Mynd:Stadion Narodowy w Warszawie 20120422.jpg|thumb|300px|Heimavöllur Pólverja í [[Varsjá]], sem var byggðu fyrir [[EM 2012]] ]] ===Markverðir=== *Kamil Grabara ([[F.C. Köbenhavn]]) *Wojciech Szczęsny ([[Juventus FC]]) *Łukasz Skorupski ([[Bologna F.C. 1909|Bologna]]) ===Varnarmenn=== * Kamil Glik ([[Benevento]]) *Artur Jędrzejczyk ([[Legia Warszawa]]) *Jan Bednarek ([[Aston Villa]]) *Matty Cash (Aston Villa) *Mateusz Wieteska (Clermont) *Jakub Kiwior (Spezia) *Bartosz Bereszyński (Sampdoria) *Nicola Zalewski (Roma) *Robert Gumny (Augsburg) ===Miðjumenn=== *Kamil Grosicki ([[Pogon Szczecin]]) *Damian Szymański (AEK Aþena) *Grzegorz Krychowiak ([[Al-Shabab]]) *Piotr Zieliński ([[SSC Napoli]]) *Przemysław Frankowski ([[Lens]]) *Sebastian Szymański ([[Feyenoord]]) *Damian Kądzior (Dinamo Zagreb) *Krystian Bielik ([[Birmingham City]]) *Dominik Furman (Wisła Płock) *Michał Skóraś ([[Lech Poznań]]) ===Sóknarmenn=== *[[Robert Lewandowski]] ([[FC Barcelona]]) *Krzysztof Piątek ([[Salernitana]]) *Arkadiusz Milik ([[Juventus]]) *Karol Świderski (Charlotte FC) == EM í knattspyrnu == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM 1960]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1964]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1968]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1972]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1976]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_Yugoslavia.svg|20px]] [[Júgóslavía]]||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1980]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM1988]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 1992]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM1996]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[England]]||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{fáni|Austurríki}} & {{fáni|Sviss}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''8 liða úrslit'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}} </small>||''Riðlakeppni'' |} [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0310, Fußball-WM, VR Polen - Brasilien 1-0.jpg|thumb|200px|right|[[Jan Tomaszewski]] (til vinstri) og [[Henryk Kasperczak]] fagna bronsinu eftir sigur á Brössum á HM 1974]] === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæ]]||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1966]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[England]]||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1970]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_Mexico.svg|20px]] [[Mexíkó]]||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=bronze |[[HM 1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Brons'' |- |[[HM 1978]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_Argentina.svg|20px]] [[Argentína]]||''Riðlakeppni'' |- bgcolor=bronze |[[HM 1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Brons'' |- |[[HM 1986]]||align=left|[[Mynd:Flag_of_Mexico.svg|20px]] [[Mexíkó]]||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''16.liða úrslit'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |} ==Flestir leikir== [[File:Robert Lewandowski 2018, JAP-POL (cropped).jpg|thumb|200px|[[Robert Lewandowski]]]] # [[Robert Lewandowski]]: 150 # Jakub Błaszczykowski: 109 # Kamil Glik: 103 # Michał Żewłakow: 102 # Grzegorz Lato: 100 # Grzegorz Krychowiak 100 # Kazimierz Deyna: 97 ==Flest mörk== # [[Robert Lewandowski]]: 82 # Włodzimierz Lubański: 48 # Grzegorz Lato: 45 # Kazimierz Deyna: 41 # Ernest Pol: 39 ==Saga== [[File:Poland NT 1921.jpg|thumb|left|250px|Pólska Karlalandsliðið árið1921]] Pólska Knattspyrnusambandið ""Polski Związek Piłki Nożnej"" (PZPN) var stofnað 20 december árið 1919 og það varð meðlimur í [[FIFA]] árið 1923. Fyrsti landsleikurinn sem það spilaði var 18. desember árið 1921, 0-1 tapleikur á móti Ungverjalandi í [[Búdapest]]. Pólverjar spiluðu sinn fyrsta leik á heimsmeistaramóti á HM 1938 í [[Frakkland|Frakklandi]] þeir náðu í fjórðungs úrslit enn duttu úr leik, eftir tap á móti Brasilíu í leik sem lauk 5–6 þar sem aðalmarkaskorari Pólverja í leiknum [[Ernst Willimowski]] skoraði fjögur mörk. ===HM brons=== [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-N0706-0039, Fußball-WM, VR Polen - Brasilien 1-0.jpg|thumb|200px|Pólland - Brasilía 1-0, á HM 1974]] Pólverjum tóks í fyrsta sinn að koma sér á kortið sem knattspyrnuþjóð upp úr 1970. Þeir tóku þátt á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] árið 1972 tóku þeir gull og [[Kazimierz Deyna]] var markahæsti leikmaður mótsins. Það eru einu gullverðlaun þeirra hingað til á stórmóti. Pólverjum tókst síðan að ná í bronsverðlaun á HM 1974. Þar tókst þeim þvert á flestar spár að slá út [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendinga]]. Í milliriðli tókst [[Pólverjar|Pólverjum]] síðan að sigra [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og [[Svíþjóð]]. Pólverjar léku síðan í undanúrslitum við nágranna sína í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]], Leik sem Þjóðverjar unnu 1–0. í leiknum um 3. sæti tókst Pólverjum síðan að sigra [[Brasilía|Brasilíumenn]] sem þá voru ríkjandi heimsmeistarar 1-0. Markakóngur mótsins [[Grzegorz Lato]] tryggði Pólverjum sigur í þessum leik. 1976 tóku [[Pólverjar]] silfur á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] eftir tap gegn [[Austur-Þýskaland|Austur-Þýskalandi]] í úrslitaleik. [[HM 1978|1978]] tóku þeir aftur þátt á Heimsmeistaramótinu og komust upp úr riðlinum, og 1982 tókst þeim að ná aftur í Brons með því að sigra [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakka]] í bronsleiknum, eftir að hafa m.a slegið út sterkt lið [[Sovétríkin|Sovétríkjana]]<ref>{{webbref|url=https://www.popularhistoria.se/artiklar/historisk-guide-till-fotbolls-vm/|titel=Historisk guide till fotbolls-VM|utgivare=Populär historia|språk=svenska|författare=Jesper Högström|datum=12 juli 2016|hämtdatum=29 april 2016}}</ref> ===EM 2008=== Árið 2008 tókstPpólverjum í fyrsta sinn að tryggja sig á evrópumót en duttu fljótlega úr leik. Markahæsti leikmaður Pólverja á mótinu var [[Euzebiusz Smolarek]]. ==2010-2020== [[Mynd:Poland national football team World Cup 2018.jpg|thumb|250px|Pólska landsliðið á HM í Rúslslandi árið 2018]] Í undankeppni [[HM 2010]] gekk Pólverjum illa og lentu í 5. sæti í riðlinum með bara [[San Marínó]] fyrir neðan sig. Pólverjar voru gestgjafar á [[EM 2012]] ásamt [[Úkraína|Úkraínu]] og voru byggðir nýir myndalegir leikvangar fyrir það mót. Pólverjar gerðu þar jafntefli við Rússa, enn töpuðu í spennandi leik á móti Tékkum. Þeir duttu út og voru neðstir í sínum riðli. Pólverjum tókst að koma sér á [[EM 2016]] þar sem þeir náðu sínum besta árangri hingað til. Þar náðu þeir alla leið í 8. liða úrslit enn duttu úr leik eftir tap gegn sterku liði Portúgal í vítaspyrnukeppni. Þeim tókst einnig að tryggja sig á [[HM 2018]] það var fyrsta heimsmeistarakeppni þeirra í 12 ár. En mótið varð fremur mislukkað fyrir þá og þeir töpuðu bæði á móti Senegal og Kólumbíu. Gegn Japönum tókst þeim aftur á móti að næla sér í sigur í lokin sem hafði þó litla þýðingu, vegna þess að þeir voru þegar dottnir úr leik. == Heimildir == {{reflist|2}} == Tengt efni == * [[Ekstraklasa]] eða pólska úrvalsdeildin er efsta deild pólskar knattspyrnu. == Tenglar == {{commonscat|Poland national association football team|Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu}} * [https://www.pzpn.pl/ PZPN] [[Flokkur:Íþróttir í Póllandi]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] duahpnxaoa1wzufsqqw8g0coahcelu2 Danska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155593 1971804 1916898 2026-07-12T21:43:24Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971804 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Danska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = "De rød-hvide" Þeir rauðu og hvítu, Danska dýnamítið | Merki = flag of Denmark.svg | | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = {{DNK}} [[Kasper Hjulmand]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Simon Kjær]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir =[[Peter Schmeichel]] (129) | Flest mörk = Jon Dahl Tomasson, Poul Nielsen (52) | Leikvangur = Parken | FIFA sæti = 21 (4. apríl 2024) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = Maí til ágúst 1997 | FIFA lægst = 65 | FIFA lægst ár = Maí 1967 | Fyrsti leikur = 9-0 gegn [[Mynd:Flag_of_France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|B-liði Frakklands]] ([[London]],[[England|Englandi]] 19. október, 1908) | Stærsti sigur = 17–1 gegn [[Mynd:Flag_of_France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakklandi]] ([[London]][[England|Englandi]] 22.Október, 1908 | Mesta tap = 8–0 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] 16.Maí 1937 | HM leikir = 5 | Fyrsti HM leikur = 1986 | Fyrsta HM keppni = | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit 1998 | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _dene18h | pattern_b1 = _dene18h | pattern_ra1 = _dene18h | pattern_sh1 = _dene18h | pattern_so1 = _dene18h | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _dene18a | pattern_b2 = _dene18a | pattern_ra2 = _dene18a | pattern_sh2 = _dene18a | pattern_so2 = _dene18a | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ff0000 | socks2 = FFFFFF }} '''Danska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er fulltrúi [[Danmörk|Danmerkur]] í knattspyrnu. Liðið hefur keppt á fimm heimsmeistarakeppnum og sjö Evrópukeppnum. Heimavöllur Dana er á [[Parken]] í [[Kaupmannahöfn]]. ==Árangur í keppnum== === Evrópumeistarar 1992 === Eftirminnilegasta atvik danskrar knattpsyrnusögu er sennilega þegar þeim tókst, þvert á flestar spár að verða evrópumeistarar á [[EM 1992]] í Svíþjóð. Danir náðu ekki að tryggja sig í lokakeppnina, en vegna stríðsástands í [[Júgóslavíustríðin|Júgóslavíu]] dró [[Júgóslavía]] sig úr keppni og fóru Danir í þeirra stað í keppnina. Þar náðu þeir að sigra bæði [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] og Vestur-Þýskaland og tryggðu sér evrópumeistaratitilinn óvænt. [[Mynd:Peter Schmeichel-2011.jpeg|200px|thumb|right|[[Peter Schmeichel]] er leikjahæsti leikmaður í sögu Danmerkur með 129 landsleiki að baki]] === Árangur á stórmótum === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM 1960]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1964]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''4. sæti'' |- |[[EM 1968]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1972]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1976]]||align=left|{{YUG}}Júgóslavía||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1980]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Undanúrslit'' |- |[[EM1988]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Riðlakeppni'' |- bgcolor=gold |[[EM 1992]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Gull'' |- |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}}England||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''8. liða úrslit'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{AUT}}Austurríki & {{fáni|Sviss}}</small>||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''3-4.Sæti'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||''16. Liða Úrslit'' |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1986]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{KOR}}Suður-Kórea & {{fáni|Japan}}</small>||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{ZAF}}Suður-Afríka||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''tóku ekki þátt'' |} == Leikmenn == === Þekktir leikmenn === *[[Michael Laudrup]] *[[Peter Schmeichel]] *[[Kasper Schmeichel]] *[[Brian Steen Nielsen]] *[[Christian Eriksen]] *[[Poul Nielsen]] == Þjálfarar í gegnum tíðina == {| class="wikitable" | [[Kasper Hjulmand]] || 2020- |- | [[Åge Hareide]] || 2015–2020 |- | [[Morten Olsen]] || 2000–2015 |- | [[Bo Johansson]] || 1996–2000 |- | [[Richard Møller Nielsen]] || 1990–1996 |- | [[Sepp Piontek]] || 1979–1990 |- | [[Kurt Nielsen|Kurt Nielsen]] || 1976–1979 |- | [[Rudi Strittich]] || 1970–1975 |} [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Danmörku]] 5e6e427mywicfmis2y55wxd4mjweupd 1971805 1971804 2026-07-12T21:44:00Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971805 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Danska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = "De rød-hvide" Þeir rauðu og hvítu, Danska dýnamítið | Merki = flag of Denmark.svg | | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = {{DNK}} [[Kasper Hjulmand]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Simon Kjær]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir =[[Peter Schmeichel]] (129) | Flest mörk = Jon Dahl Tomasson, Poul Nielsen (52) | Leikvangur = Parken | FIFA sæti = 21 (4. apríl 2024) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = Maí til ágúst 1997 | FIFA lægst = 65 | FIFA lægst ár = Maí 1967 | Fyrsti leikur = 9-0 gegn [[Mynd:Flag_of_France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|B-liði Frakklands]] ([[London]],[[England|Englandi]] 19. október, 1908) | Stærsti sigur = 17–1 gegn [[Mynd:Flag_of_France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakklandi]] ([[London]][[England|Englandi]] 22.Október, 1908 | Mesta tap = 8–0 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] 16.Maí 1937 | HM leikir = 5 | Fyrsti HM leikur = 1986 | Fyrsta HM keppni = | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit 1998 | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _dene18h | pattern_b1 = _dene18h | pattern_ra1 = _dene18h | pattern_sh1 = _dene18h | pattern_so1 = _dene18h | leftarm1 = ff0000 | body1 = ff0000 | rightarm1 = ff0000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _dene18a | pattern_b2 = _dene18a | pattern_ra2 = _dene18a | pattern_sh2 = _dene18a | pattern_so2 = _dene18a | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ff0000 | socks2 = FFFFFF }} '''Danska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er fulltrúi [[Danmörk|Danmerkur]] í knattspyrnu. Liðið hefur keppt á fimm heimsmeistarakeppnum og sjö Evrópukeppnum. Heimavöllur Dana er á [[Parken]] í [[Kaupmannahöfn]]. ==Árangur í keppnum== === Evrópumeistarar 1992 === Eftirminnilegasta atvik danskrar knattpsyrnusögu er sennilega þegar þeim tókst, þvert á flestar spár að verða evrópumeistarar á [[EM 1992]] í Svíþjóð. Danir náðu ekki að tryggja sig í lokakeppnina, en vegna stríðsástands í [[Júgóslavíustríðin|Júgóslavíu]] dró [[Júgóslavía]] sig úr keppni og fóru Danir í þeirra stað í keppnina. Þar náðu þeir að sigra bæði [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] og Vestur-Þýskaland og tryggðu sér evrópumeistaratitilinn óvænt. [[Mynd:Peter Schmeichel-2011.jpeg|200px|thumb|right|[[Peter Schmeichel]] er leikjahæsti leikmaður í sögu Danmerkur með 129 landsleiki að baki]] === Árangur á stórmótum === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM 1960]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1964]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''4. sæti'' |- |[[EM 1968]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1972]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1976]]||align=left|{{YUG}}Júgóslavía||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1980]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Undanúrslit'' |- |[[EM1988]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Riðlakeppni'' |- bgcolor=gold |[[EM 1992]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Gull'' |- |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}}England||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''8. liða úrslit'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{AUT}}Austurríki & {{fáni|Sviss}}</small>||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''Tók ekki þátt'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''3-4.Sæti'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||''16. Liða Úrslit'' |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1986]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{KOR}}Suður-Kórea & {{fáni|Japan}}</small>||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{ZAF}}Suður-Afríka||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tók ekki þátt'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |} == Leikmenn == === Þekktir leikmenn === *[[Michael Laudrup]] *[[Peter Schmeichel]] *[[Kasper Schmeichel]] *[[Brian Steen Nielsen]] *[[Christian Eriksen]] *[[Poul Nielsen]] == Þjálfarar í gegnum tíðina == {| class="wikitable" | [[Kasper Hjulmand]] || 2020- |- | [[Åge Hareide]] || 2015–2020 |- | [[Morten Olsen]] || 2000–2015 |- | [[Bo Johansson]] || 1996–2000 |- | [[Richard Møller Nielsen]] || 1990–1996 |- | [[Sepp Piontek]] || 1979–1990 |- | [[Kurt Nielsen|Kurt Nielsen]] || 1976–1979 |- | [[Rudi Strittich]] || 1970–1975 |} [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Danmörku]] 6wuba7t90z5tx7sva1ywbodye2igp6n Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155695 1971802 1964570 2026-07-12T21:39:12Z ~2026-39506-19 118511 /* */ 1971802 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Nati (Landsliðið), Rossocrociati (Rauðu krossarnir) | Merki = Flag of Switzerland.svg | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = Murat Yakin | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = Granit Xhaka | Varafyrirliði = | Flestir leikir =Granit Xhaka (144) | Flest mörk = Alexander Frei (42) | Leikvangur = Breytilegt | FIFA sæti = 19 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = (ágúst 1993) | FIFA lægst = 83 | FIFA lægst ár = (desember 1998) | Fyrsti leikur = 0-1 gegn [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]], [[París]], [[Frakkland|Frakklandi]] 12. febrúar 1905 | Stærsti sigur = 9-0 gegn Litháen , [[París]] [[Frakkland|Frakklandi]] 25. maí, 1924 | Mesta tap = 0-9 gegn [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] 20.maí 1909 | HM leikir = 11 | Fyrsti HM leikur = 1934 | Fyrsta HM keppni = 1934 | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit (1934, 1938, 1954, 2026) | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _suica1819h | pattern_b1 = _suica1819h | pattern_ra1 = _suica1819h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = ffffff | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _sui18a | pattern_b2 = _sui18a | pattern_ra2 = _sui18a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = FF0000 | socks2 = ffffff }} '''Svissneska karlandsliðið í knattspyrnu''' ''(þýska: Schweizer Fußballnationalmannschaft, franska: Équipe de Suisse de fótbolta, ítalska: Nazionale di calcio della Svizzera, Rómanska: Squadra naziunala da ballape da la Svizra)'' er fulltrúi Sviss í alþjóðlegri knattspyrnu. Landsliðinu er stjórnað af svissneska knattspyrnusambandinu. Besti árangur Sviss á [[FIFA]] heimsmeistarakeppninni eru þrjú fjórðungsúrslit, 1934, 1938 og 1954. Landið var gestgjafi árið [[HM 1954|1954]], þar sem liðið lék við Austurríki í fjórðungsúrslitaleiknum og tapaði 7–5, sem enn í dag er mesti markaleikur í sögu heimsmeistarakeppninnar. [[Sviss]] og [[Austurríki]] voru gestgjafar [[EM 2008]] þar sem Svisslendingar lentu í þriðja sæti í riðlinum, en náðu ekki að komast áfram úr riðlakeppninni. Í heildina var besti árangur Sviss á alþjóðlegu móti í knattspyrnu, silfurverðlaunin sem það vann árið 1924, eftir að hafa tapað fyrir Úrúgvæ 3-0 í úrslitaleiknum á Ólympíuleikunum 1924. Frægir leikmenn spila með liðinu um þessar mundir eru [[Xherdan Shaqiri]], [[Granit Xhaka]], og [[Stephan Lichtsteiner]], í Þjóðadeildinni tókst þeim að ná 4. sæti 2019. [[Mynd:Switzerland national football team World Cup 2018.jpg|alt=|thumb|right|Svissneska liðið stillir upp í liðsmynd fyrir leik gegn [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] ]] == Árangur í keppnum == === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}}England||'''Riðlakeppni''' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{AUT}} Austurríki & {{fáni|Sviss}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''16.liða úrslit'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''8.liða úrslit'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||8.liða úrslit |- |} === HM Árangur === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1966]]||align=left|{{ENG}}England||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1970]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1978]]||align=left|{{ARG}}Argentína||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1986]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{KOR}}Suður-Kórea & {{fáni|Japan}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{ZAF}}Suður-Afríka||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16 liða úrslit''' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||'''16 liða úrslit''' |} [[Flokkur:Íþróttir í Sviss]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] jtuatk513dnp2692v00rktaj57tzx9w 1971803 1971802 2026-07-12T21:40:05Z ~2026-39506-19 118511 /* */ 1971803 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Nati (Landsliðið), Rossocrociati (Rauðu krossarnir) | Merki = Flag of Switzerland.svg | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = Murat Yakin | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = Granit Xhaka | Varafyrirliði = | Flestir leikir =Granit Xhaka (144) | Flest mörk = Alexander Frei (42) | Leikvangur = Breytilegt | FIFA sæti = 19 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = (ágúst 1993) | FIFA lægst = 83 | FIFA lægst ár = (desember 1998) | Fyrsti leikur = 0-1 gegn [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]], [[París]], [[Frakkland|Frakklandi]] 12. febrúar 1905 | Stærsti sigur = 9-0 gegn Litháen , [[París]] [[Frakkland|Frakklandi]] 25. maí, 1924 | Mesta tap = 0-9 gegn [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] 20.maí 1909 | HM leikir = 11 | Fyrsti HM leikur = 1934 | Fyrsta HM keppni = 1934 | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit (1934, 1938, 1954, 2026) | Álfukeppni = | Álfukeppni leikir = | Fyrsta álfukeppni = | Mesti álfu árangur = | pattern_la1 = _suica1819h | pattern_b1 = _suica1819h | pattern_ra1 = _suica1819h | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = ffffff | socks1 = FF0000 | pattern_la2 = _sui18a | pattern_b2 = _sui18a | pattern_ra2 = _sui18a | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = FF0000 | socks2 = ffffff }} '''Svissneska karlandsliðið í knattspyrnu''' ''(þýska: Schweizer Fußballnationalmannschaft, franska: Équipe de Suisse de fótbolta, ítalska: Nazionale di calcio della Svizzera, Rómanska: Squadra naziunala da ballape da la Svizra)'' er fulltrúi Sviss í alþjóðlegri knattspyrnu. Landsliðinu er stjórnað af svissneska knattspyrnusambandinu. Besti árangur Sviss á [[FIFA]] heimsmeistarakeppninni eru þrjú fjórðungsúrslit, 1934, 1938,1954 og 2026. Landið var gestgjafi árið [[HM 1954|1954]], þar sem liðið lék við Austurríki í fjórðungsúrslitaleiknum og tapaði 7–5, sem enn í dag er mesti markaleikur í sögu heimsmeistarakeppninnar. [[Sviss]] og [[Austurríki]] voru gestgjafar [[EM 2008]] þar sem Svisslendingar lentu í þriðja sæti í riðlinum, en náðu ekki að komast áfram úr riðlakeppninni. Í heildina var besti árangur Sviss á alþjóðlegu móti í knattspyrnu, silfurverðlaunin sem það vann árið 1924, eftir að hafa tapað fyrir Úrúgvæ 3-0 í úrslitaleiknum á Ólympíuleikunum 1924. Frægir leikmenn spila með liðinu um þessar mundir eru [[Xherdan Shaqiri]], [[Granit Xhaka]], og [[Stephan Lichtsteiner]], í Þjóðadeildinni tókst þeim að ná 4. sæti 2019. [[Mynd:Switzerland national football team World Cup 2018.jpg|alt=|thumb|right|Svissneska liðið stillir upp í liðsmynd fyrir leik gegn [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] ]] == Árangur í keppnum == === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}}England||'''Riðlakeppni''' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{AUT}} Austurríki & {{fáni|Sviss}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''16.liða úrslit'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''8.liða úrslit'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||8.liða úrslit |- |} === HM Árangur === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''8 liða úrslit'' |- |[[HM 1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1966]]||align=left|{{ENG}}England||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1970]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1978]]||align=left|{{ARG}}Argentína||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1986]]||align=left|{{MEX}}Mexíkó||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{KOR}}Suður-Kórea & {{fáni|Japan}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{ZAF}}Suður-Afríka||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''16 liða úrslit'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16 liða úrslit''' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||'''16 liða úrslit''' |} [[Flokkur:Íþróttir í Sviss]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] ssd7sl1hdy1nuuxfvcxg2skanjiilzr Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155743 1971829 1964592 2026-07-12T22:33:59Z ~2026-39506-19 118511 /* Copa America */ 1971829 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = La Albiceleste (''Þeir Hvítu og Ljósbláu'') | Merki = Flag of Argentina.svg | Íþróttasamband = Asociación del Fútbol Argentino (''Knattspyrnusamband Argentínu'') | Álfusamband = [[CONMEBOL]] | Þjálfari = {{ARG}} Lionel Scaloni | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Lionel Messi]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = Lionel Messi (170) | Flest mörk = [[Lionel Messi]] (103) | Leikvangur = Estadio Monumental Antonio Vespucio Liberti, [[Búenos Aíres]] | FIFA sæti = 3 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 | FIFA hæst ár = mars 2007; okt.2007-júní 2008; júlí-okt. 2015; apríl 2016-apríl 2017; apríl 2023-júlí 2025 | FIFA lægst = 24 | FIFA lægst ár = ágúst 1996 | Fyrsti leikur = 3-2 gegn [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] [[16. maí]] [[1902]] | Stærsti sigur = 12–0 gegn [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] [[22. janúar]] [[1942]] | Mesta tap = 6–1 gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spáni]] [[27. mars]] [[2018]] | HM leikir = | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = Heimsmeistarar [[HM 1978|1978]], [[HM 1986|1986]], [[HM 2022|2022]] | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 42 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar 1921, 1925, 1927, 1929, 1937, 1941, 1945, 1946, 1947, 1955, 1957, 1959, 1991, 1993, 2021, 2024 | pattern_la1 = _arg19h | pattern_b1 = _arg19h | pattern_ra1 = _arg19h | pattern_sh1 = _black_stripes2 | pattern_so1 = _arg19h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = ffffff | socks1 = FFFFFF <!-- Second Kit --> | pattern_la2 = _arg20a | pattern_b2 = _arg20a | pattern_ra2 = _arg20a | pattern_sh2 = _arg20a | pattern_so2 = _3_sky_stripes | leftarm2 = 213063 | body2 = 213063 | rightarm2 = 213063 | shorts2 = 213063 | socks2 = 213063 }} [[Mynd:Seleccion argentina 1964.jpg|thumb|left|250px|Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu 1964]] '''Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er landslið Argentínu í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af Argentínska knattspyrnusambandinu sem var stofnað árið 1893 og varð formlega meðlimur í [[FIFA]] árið 1912. Argentína hefur tekið þátt í 17 lokakeppnum heimsmeistarakeppninnar frá 1930 til 2022. Það hefur orðið heimsmeistari þrisvar, [[HM 1978]], [[HM 1986]] og [[HM 2022]]. [[Mynd:Maradona cup azteca.jpg|thumb|left|250px|Heimsmeistaratitlinum 1986 fagnað]] Argentína tók þátt í fyrstu heimsmeistarakeppninni, í Úrúgvæ, árið 1930. Liðið komst í úrslit þar sem það tapaði. Síðan hélt það til Ítalíu í næsta heimsmeistarakeppni, þar sem það var slegið út af Svíþjóð. Argentínu mistókst svo að komast á nokkrar heimsmeistarakeppnir í röð áður en liðið mætti á ný á heimsmeistarakeppnina árið 1958. Argentína tók eftir það þátt í öllum heimsmeistarakeppnunum að undanskildri heimsmeistarakeppninni 1970, einu [[Heimsmeistarakeppni FIFA|heimsmeistarakeppninni]] sem það komst ekki í. Á heimsmeistarakeppninni á heimavelli árið 1978 varð Argentína heimsmeistari og endurtók leikin árið [[HM 1986|1986]]. Argentína hefur 6 sinnum komist í úrslitaleikinn. Argentína hefur tekið þátt í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] frá 1916 og unnið meistaratitilinn alls 15 sinnum, síðast 2021. Tveir af þekktari knattspyrnuköppum sögunnar koma frá Argentínu: [[Lionel Messi]] og [[Diego Maradona]]. ==Saga== Árið 1901 mættust argentínskt og [[Úrúgvæ|úrúgvæskt]] úrvalslið í kappleik sem skipulagður var og fór fram á heimavelli ''Albion F.C.'' í Úrúgvæ. Leiknum lauk með 3:2 sigri argentínska liðsins, en viðureignin er þó ekki talin formlegur landsleikur enda var hún ekki á vegum knattspyrnusambanda landanna tveggja. Árið eftir var ákveðið að liðin mættust að nýju á sama velli og telst það fyrstu landsleikur beggja þjóða og raunar fyrsti landsleikur sem fram fór í Suður-Ameríku og meðal þeirra fyrstu í heiminum utan Stóra-Bretlands. Að þessu sinni unnu Argentínumenn stórsigur, 6:0. [[Mynd:Harry_Hayes4.JPG|thumb|left|180px|Harry Hayes var markakóngur Argentínu í byltingarafmælismótinu 1910.]]Frá 1902 til 1909 mættustu Argentína og Úrúgvæ þrettán sinnum á knattspyrnuvellinum, áður en önnur landslið höfðu verið stofnuð í álfunni. Þetta lagði grunninn að rótgrónum ríg milli liðanna tveggja. Engar tvær knattspyrnuþjóðir hafa mæst jafnoft í landsleik, ekki einu sinni [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingar]] og [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotar]] sem þó hafa att kappi frá 1872. Á þessum árum voru stofnsettar ýmsar keppnir og búnir til verðlaunagripir sem bitist var um í viðureignum þessum, má þar nefna ''Copa Lipton'' frá 1905 og ''Copa Newton'' frá 1906. Árið 1910 var efnt til fyrsta þriggja landsliða mótsins í Suður-Ameríku, ''Copa Centenario Revolución de Mayo'', sem haldið var til að minnast 100 ára afmælis maíbyltingarinnar sem var miklilsverður viðburður í sjálfstæðissögu ríkja Rómönsku Ameríku. Auk heimamanna í Argentínu tóku Úrúgvæ og [[Síleska karlalandsliðið í knattspyrnu|Síle]] þátt í mótinu sem lauk með sigri Argentínska liðsins. Mót þetta hefur stundum verið kallað „fyrsta [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Suður-Ameríkukeppnin]]“ en CONMEBOL, knattspyrnusamband álfunnar lítur svo á að það hafi verið keppnin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|árið 1916]], sem fram fór á stofnári sambandsins. ===Álfukeppni og stækkandi sjóndeildarhringur=== Fyrsta formlega Suður-Ameríkukeppnin var haldin í Argentínu árið 1916 og lauk með sigri Úrúgvæ sem voru langsterkasta liðið á þessu fyrsta tímabili keppninnar. Af fyrstu tíu mótunum, frá 1916-25, fór Úrúgvæ sex sinnum með sigur af hólmi en [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] og Argentína tvisvar hvor þjóð. Báðir titlar Argentínu komu á heimavelli, árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]. [[Mynd:Final_football_Argentina_vs_Uruguay_Olympics_1928.jpg|thumb|right|180px|Fyrirliðar Argentínu og Úrúgvæ stilla sér upp með dómaratríóinu fyrir úrslitaleikinn í Amsterdam 1928.]]Úrúgvæska liðið mætti sem fulltrúi Suður-Ameríku á [[Sumarólympíuleikarnir_1924#Knattspyrnukeppni_ÓL_1924|Ólympíuleikana í París 1924]] og kom aftur með gullverðlaunin, sem talin voru ígildi heimsmeistaratitils. Þetta jók enn á ríginn milli Úrúgvæ og Argentínu á fótboltavellinum og var sigri Argentínumanna á nýkrýndu meisturunum árið 1924 því fagnað innilega, ekki hvað síst þar sem [[Cesáreo Onzari]] skoraði mark í leiknum, beint úr hornspyrnu, en knattspyrnureglunum hafði nýlega verið breytt á þann veg að slík mörk fengu að standa. Úrúgvæ og Argentína sendu bæði lið til leiks á [[Sumarólympíuleikarnir_1928#Knattspyrnukeppni_ÓL_1928|Ólympíuleikana í Amsterdam 1928]]. Argentínska liðið var talið síst lakara um þær mundir og varð t.a.m. Suður-Ameríkumeistari bæði árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]. Á leiðinni til Amsterdam gerði Argentína markalaust jafntefli við [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] í fyrsta landsleik sínum gegn liði utan Suður-Ameríku. Líkt og raunin hafði verið í París fjórum árum fyrr, reyndust Suður-Ameríkumennirnir öðrum mótherjum sínum yfirsterkari á Ólympóuleikunum. Argentínumenn unnu stóra sigra á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkjamönnum]], [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgum]] og [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptum]] uns röðin kom að Úrúgvæ í úrslitum. Þar skildu liðin jöfn 1:1 en Úrúgvæ hafði betur í endurteknum leik, 2:1 og argentínska liðið mátti sætta sig við silfurverðlaunin. Evrópskir knattspyrnuáhugamenn heilluðust af færni suður-amerísku leikmannanna og átti það stóran þátt í að ákveðið var að halda fyrsta heimsmeistaramótið í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|Úrúgvæ árið 1930]]. ===Fyrstu heimsmeistaramótin=== [[Mynd:NilsAxelsson.jpg|thumb|left|180px|Argentínumenn töpuðu fyrsta leik og féllu út gegn Svíum á HM 1934.]]Þegar á hólminn var komið sátu flestar Evrópuþjóðir heima á HM 1930 með þeim afleiðingum að Úrúgvæ og Argentína voru yfirburðalið á mótinu. Argentína mátti þó hafa talsvert fyrir því að vinna 1:0 sigur á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]] í riðlakeppninni. Eins og búist var við mættust erkifjendurnir í úrslitaleiknum og var spennan í [[Montevídeó]] gríðarleg. Stór hópur argentínskra stuðningsmanna hugðust mæta á leikinn en komust ekki á leiðarenda vegna þoku. Sögur gengu af því að leikmönnum og fjölskyldum argentínska liðsins hefði verið hótað lífláti fyrir leikinn en að lokum fór svo að heimamenn í Úrúgvæ unnu 4:2. Það varð argentínska liðinu lítil huggun að framherji þeirra [[Guillermo Stábile]] yrði fyrsti markakóngur HM með átta mörk. Kergjan eftir úrslitaleikinn gerði það að verkum að Úrúgvæ og Argentína, sem höfðu fram að þessu yfirleitt mæst ekki sjaldnar en tvisvar á ári, hittust ekki nema tvisvar næstu fimm árin. Af sömu ástæðu var gert hlé á Suður-Ameríkukeppninni til ársins [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]. Ósætti Úrúgvæmanna við þátttökuleysi Evrópubúa á HM 1930 gerði það að verkum að þeir neituðu að mæta til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|HM á Ítalíu 1934]]. Argentínumenn mættu hins vegar kokhraustir til leiks þrátt fyrir að hafa varla leikið neina landsleiki á undanliðnum fjórum árum og eftir að hafa misst lykilmenn til Ítalíu þar sem þeir kepptu nú undir merkjum [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamanna]]. Keppt var með útsláttarfyrirkomulagi og þurfti argentínska liðið að sætta sig við að snúa heim eftir 3:2 tap gegn [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíum]] í fyrsta leik. Fjórum árum síðar töldu Argentínumenn sig sjálfskipaða gestgjafa á HM. Þegar það náði ekki fram að ganga ákváðu þeir að sitja heima á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|HM 1938]]. ===Sigrar og hjásetur=== [[Mynd:Carasucias.JPG|thumb|right|180px|Sóknarlína hins óstöðvandi Carasucias-liðs Argentínu frá 1957.]]Árin í kringum [[seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjöldina]] voru einhver þau sigursælustu í sögu argentínska landsliðsins á heimaslóðum. Landið varð fimm sinnum Suður-Ameríkumeistari í sjö mótum á árunum 1937-47. Í annað hinna tveggja skiptanna mætti Argentína ekki til leiks. Sömu sögu má segja um heimmeistaramótin [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950|árin 1950]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|1954]], þar sem árgentínska knattspyrnusambandið ákvað að mæta ekki til leiks. Grunur vaknaði um að Argentínumenn yrðu sér úti um átyllu til að sitja heima þegar stjórnendur landsliðsins voru óvissir um góðan árangur, einkum í forsetatíð [[Juan Perón]], sem lagði mikið upp úr því að tengja stjórn sína við velgengni á knattspyrnuvellinum. Þótt Argentína keppti hvorki á HM 1950 né 1954 markaði sjötti áratugurinn upphafið að reglubundnum vináttuleikjum gegn evrópskum andstæðingum. 3:1 sigri á Englendingum í Buenos Aires sumarið 1953 var t.a.m. fagnað sem heimsmeistaratitli og var lengi talið einhver bestu úrslit argentínska landsliðsins. Argentínumenn unnu sinn tíunda, ellefta og tólfta Suður-Ameríkutitil árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959]]. Af þeim þótti miðjutitillinn, í [[Perú]] 1957 glæsilegastur. Liðið, sem var undir stjórn Guillermo Stábile var kallað ''Carasucias'' og talið líklegt til stórafreka á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM í Svíþjóð 1958]] þar sem Argentína mætti aftur eftir nærri aldarfjórðungs hlé. Í millitíðinni fluttu þrír lykilmenn sig hins vegar til Ítalíu og sneru því baki við landsliðinu sem olli sárum vonbrigðum, hafnaði á botni riðils síns og tapaði m.a. 6:1 fyrir liði [[Tékkóslóvakíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkóslóvakíu]]. Afhroðið á heimsmeistaramótinu var kallað ''sænski harmleikurinn'' og talið er að um 10 þúsund manns hafi mætt á flugstöðina í Buenos Aires til að tjá vanþóknun sína á liðinu við heimkomuna. ===Hörkutól=== Hin sigursælu lið Argentínu á sjötta áratugnum þóttu oft hörð í horn að taka en voru þó einnig marksækin og skoruðu mikið. Á sjöunda og áttunda áratugnum fékk argentínska liðið hins vegar orð á sig fyrir að vera varnarsinnaðra og hika ekki við að leika grófan leik. Afhroðið í Svíþjóð kann að hafa átt sinn þátt í þessari viðhorfsbreytingu. Keppnisferð um Evrópu sumarið 1961 leiddi einnig í ljós hversu langt liðið stóð að baki sterkari evrópsku liðunum, en Argentína vann aðeins einn leik af fimm á ferðalaginu. Þjálfaraskipti voru tíð á þessum árum, eftir langt stöðugleikatímabil þar á undan. [[Mynd:Argentina_1966_rattin.jpg|thumb|left|300px|Antonio Rattin er rekinn af velli gegn Englandi 1966 og allt sýður uppúr.]] Argentínumenn höfðu talið sig sjálfkjörna til að hýsa [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1962|HM 1962]] sem flestum að óvörum var ákveðið að halda í staðinn í [[Síle]]. Þar unnu Argentínumenn bragðdaufan sigur á [[Búlgarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Búlgörum]] í upphafsleik en töpuðu svo fyrir Englandi og gerðu markalaust jafntefli gegn [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] og féllu úr keppni. Þátttaka Argentínu á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|HM í Englandi 1966]] reyndist söguleg. Liðið mætti til leiks fullt bjartsýni eftir að gott gengi á [[Taça das Nações]], fjögurra liða móti sem haldið var í Brasilíu og var kallað ''litla heimsmeistarakeppnin''. Auk heimamanna og Argentínu kepptu Englendingar og Portúgalir á mótinu sem argentínska liðið vann á fullu húsi stiga. Keppnin í Englandi byrjaði einnig prýðilega. Argentínumenn unnu bæði [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverja]] og [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svisslendinga]] í riðlakeppninni en gerðu jafntefli við [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Vestur-Þjóðverja]] sem nældu sér í toppsætið á betri markatölu. Í fjórðungsúrslitum mættust Argentína og England í leik sem átti eftir að draga dilk á eftir sér. Leikurinn þóttu grófur af hálfu beggja liða en allt sauð upp úr þegar fyrirliðinn [[Antonio Rattín]] var rekinn af velli. Heimamenn unnu að lokum 1:0 sigur, en eftir leikinn gerðu enskir fjölmiðlar mikið úr „villimannlegri hegðun“ Argentínumanna sem sjálfir töldu að þýskur dómari leiksins hefði dregið taum enska liðsins að kröfu FIFA. Argentínumönnum var því fagnað sem hetjum við heimkomuna en viðureignin varð til þess að ýta undir mikla gagnkvæma andúð liðanna tveggja. Hinn harði leikstíll argentínska liðsins skilaði þeim ekki miklum árangri á heimaslóðum, þar sem Argentína varð ekki Suður-Ameríkumeistari frá 1959 til 1991. Argentínumönnum mistókst einnig að komast á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM 1970]] og var það í fyrsta og eina sinn í sögunni sem liðið hefur fallið út í undankeppni HM. ===Draugaliðið og HM 1974=== [[Mynd:Menotti_world_cup.jpg|thumb|right|180px|César Luis Menotti tók við landsliðinu eftir HM 1974 og lét þegar til sín taka.]]Áfallið þegar Argentínu mistókst að komast á HM 1970 var mikið. Á FIFA-þinginu 1966 hafði verið ákveðið að Argentína yrði í gestgjafahlutverkinu á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|HM 1978]] og metnaður argentínsku þjóðarinnar var mikill að byggja upp öflugt landslið í tíma. Knattspyrnusamband Argentínu var hins vegar í hreinni upplausn og landsliðshópurinn gekk nánast sjálfala. [[Mario Kempes]] lýsti því síðar að leikmenn hafi sjálfir þurft að skipuleggja vináttulandsleiki og safna peningum til að fjármagna æfingarbúðir. Skipulagsleysið gerði það að verkum að fjölmiðlum reyndist afar erfitt að fá upplýsingar um stöðuna á landsliðinu og fékk það fljótlega viðurnefnið ''draugaliðið''. Argentínumenn komu sér á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM í Vestur-Þýskalandi 1974]]. Þar beið þeirra strembinn forriðill með [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]], [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítímönnum]] og Ítölum. Eftir naumt tap gegn pólska liðinu og 1:1 jafntefli gegn Ítölum komst liðið áfram í milliriðla með öruggum sigri á Haítí. HM-draumurinn mátti heita úr sögunni strax í fyrsta leik með 4:0 skelli gegn spútnikliði [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendinga]]. Þvínæst kom 2:1 tap í hörkuleik gegn Brasilíu og að lokum tilþrifalítið jafntefli gegn [[Austur-þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austur-Þjóðverjum]]. Fátt við frammistöðuna í Vestur-Þýskalandi gaf tilefni til bjartsýni fyrir HM á heimavelli fjórum árum síðar og því ljóst að grípa þyrfti til róttækra aðgerða. Strax í kjölfar mótsins var gengið frá ráðningu [[César Luis Menotti]] sem landsliðsþjálfara. Hann setti ýmis skilyrði fyrir ráðningu sinni, þar á meðal að knattspyrnusambandið setti reglur sem bönnuðu sölu á leikmönnum undir 25 ára aldri til evrópskra félagsliða. ===Herforingjar og heimsmeistaratitill=== Argentínska landsliðið sýndi miklar framfarir undir stjórn Menotti, sem var yfirlýstur vinstrimaður. Á árinu 1977 þreytti 16 ára táningur, [[Diego Maradona]] frumraun sína fyrir Argentínu. Stuðningsmenn sáu ekki sólina fyrir þessum unga leikmanni og bakaði landsliðsþjálfarinn sér talsverðar óvinsældir þegar hann ákvað að sleppa honum úr leikmannahópi sínum fyrir HM. [[Mynd:Argentina vs netherlands final.jpg|thumb|left|180px|Mario Kempes fagnar marki gegn Hollendingum í úrslitaleiknum.]]Heimsmeistarakeppnin í Argentínu fór fram í skugga valdaráns illræmdrar herforingjastjórnar sem velt hafði [[Perónismi|Perónistahreyfingunni]] frá stjórnartaumunum. Stjórn herforingjanna var blóði drifin og ákváðu þeir að nýta sér HM óspart í áróðursskyni, sem hefur mjög mótað þau eftirmæli sem keppnin hefur hlotið. [[Mynd:Mario kempes figurita crack.jpg|thumb|right|180px|Kempes var hetja Argentínumanna á mótinu og markakóngur.]]Ekki er hægt að segja að heimamenn hafi byrjað mótið með neinum sérstökum glæsibrag. Fyrsti leikur vannst þó gegn Ungverjum með sigurmarki síðla leiks, 2:1. Þá tók við taugatrekkjandi sigur á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]], sömuleiðis 2:1 og sæti í milliriðli var í höfn. Í lokaleiknum tapaði argentínska liðið svo fyrir Ítölum, 1:0 og endaði því í B-riðli og mátti sætta sig við að spila leiki sína í [[Rosario]] í stað höfuðborgarinnar Buenos Aires. Argentínska liðið hafði einungis skorað fjögur mörk í leikjunum remur og markahrókurinn Kempes var enn ekki kominn á blað. Ef til vill létti það pressu af liði heimamanna að færa sig til Rosario. Í það minnsta hrökk Kempes í gang í fyrsta leik milliriðlanna og skoraði tvívegis í 2:0 sigri á bronsliði Pólverja frá fyrra heimsmeistaramóti. Næsta viðureign var gegn Brasilíumönnum, sem líkt og argentínska liðið höfðu mátt sætta sig við annað sætið í sínum riðli. Litið var svo á að um eiginlegan úrslitaleik riðilsins væri að ræða, en útkoman varð markalaust jafntefli eftir harðan leik. Í lokaumferðinni fór leikur Brasilíumanna fram á undan viðureign Argentínumanna, sem þar með myndu vita hvers til væri ætlast af þeim. Fyrir leik sinn gegn [[Perúska karlalandsliðið í knattspyrnu|Perú]] vissu leikmenn Menotti að þeir þyrftu að vinna með fjórum mörkum hið minnsta til að komast í úrslitaleikinn. Niðurstaðan varð 6:0 sigur, sem síðar átti eftir að verða kveikjan að ýmsum samsæriskenningum um að maðkur hefði verið í mysunni. Sigurinn gegn Perú þýddi að Argentínumenn tóku á móti Hollendingum í úrslitaleik keppninnar þann 25. júní. Mikil taugaspenna var í aðdraganda leiksins og freistuðu heimamenn þess með ýmsum hætti að slá mótherjana út af laginu. Mario Kempes kom Argentínu yfir en Hollendingar jöfnuðu síðla leiks og voru nærri því að skora sigurmark í blálokin. Grípa þurfti til framlengingar þar sem Kempes skoraði öðru sinni og [[Daniel Bertoni]] gulltryggði sigurinn í lokin. Argentínumenn voru heimsmeistarar í fyrsta sinn í sögunni og fögnuður landsmanna jafnt sem herforingjanna var einlægur. Síðar áttu þó sumir leikmanna liðsins eftir að lýsa því hversu sárt þeim hefði þótt að styrkja stöðu einræðisstjórnarinnar með afreki sínu. ===Misheppnuð titilvörn=== Ekki gagnaðist heimsmeistaratitillinn Argentínumönnum í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|næstu Suður-Ameríkukeppni]] frekar en endranær á þessum árum. Enduðu þeir í neðsta sæti síns riðils á eftir Brasilíu og [[Bólivíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bólivíu]]. Litlu betur gekk á [[1980 Mundialito|afmælismóti heimsmeistarakeppninnar]] sem fram fór í Úrúgvæ árið 1980. [[Mynd:Maradona expulsado vs brasil.jpg|thumb|left|180px|Maradona lítur rauða spjaldið gegn Brasilíu.]]Heimsmeistararnir ríkjandi mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM á Spáni 1982]] í skugga [[Falklandseyjastríðið|Falklandseyjarstríðsins]] sem brotist hafði út þá um vorið. Diego Maradona var að þessu sinni í leikmannahópnum og hafði skömmu fyrir mótið verið keyptur til liðs við [[FC Barcelona|Barcelona]] fyrir metfé. Opnunarleikurinn, sem fram fór á [[Camp Nou]] heimavelli Börsunga, olli vonbrigðum þar sem Belgar unnu óvæntan 1:0 sigur. Sigrar gegn Ungverjum og El Salvador dugðu Argentínumönnum upp úr riðlinum, en þó aðeins sem næstefsta lið sem þýddi að þeir lentu í ógnarsterkum milliriðli. Upphafsleikur milliriðilsins var gegn heimsmeistaraefnum Ítala, sem höfðu gert þrjú jafntefli í jafnmörgum leikjum í mótinu. Ítalska liðið vaknaði hins vegar til lífsins gegn Argentínumönnum og vann 2:1 sigur. Þar með var staðan orðin nálega vonlaus og argentínska liðið lauk keppni með 3:1 tapi á móti Brasilíu, þar sem Maradona uppskar rauða spjaldið í lokin eftir að hafa verið sparkaður sundur og saman af varnarmönnum brasilíska liðsins. Ósigur þessi leiddi til afsagnar Menotti og tók [[Carlos Bilardo]] við keflinu af honum. ===Mótið hans Maradona=== [[Mynd:Argentina germany entering.jpg|thumb|right|180px|Leikmenn Argentínu og Vestur-Þýskalands ganga inn á völlinn fyrir úrslitaleikinn á Azteca-leikvangnum.]]Billardo og Menotti voru eins og svart og hvítt þegar kom að nálgun þeirra varðandi knattspyrnu. Vinstrimaðurinn og heimspekingurinn Menotti hafði lagt áherslu á léttleikandi bolta, stutt samspil og einstaklingsframtak á meðan Billardo, sem talinn var fremur hægrisinnaður, lagði áherslu á liðsheild og þéttan varnarleik. Úrslit Argentínumanna í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|HM í Mexíkó 1986]] gáfu heldur ekki tilefni til bjartsýni. Í síðustu æfingarleikjunum fyrir mótið töpuðu Argentínumenn til að mynda fyrir bæði Frökkum og [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Norðmönnum]]. Vonir argentínska liðsins voru hins vegar bundnar við snilli Diego Maradona. Argentínska liðið fékk þægilegan forriðil og hafnaði í efsta sæti eftir sigra gegn [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreumönnum]] og Búlgörum en jafntefli gegn heimsmeisturum Ítala. Í 16-liða úrslitum lögðu Argentínumenn granna sína í Úrúgvæ að velli 1:0. Því næst tók við dramatísk viðureign gegn Englendingum þar sem Maradona var í aðalhlutverki, skoraði annars vegar minnisstætt mark þar sem hann sundurspilaði alla ensku vörnina en hins vegar mark þar sem hann sló knöttinn í markið án þess að dómaratríóið veitti því eftirtekt. Í undanúrslitum skoraði Maradona bæði mörkin í 2:0 sigri á Belgum. Vestur-Þjóðverjar settu allt kapp á að halda Maradona niðri í úrslitaleiknum, en við það losnaði um aðra leikmenn og Maradona tókst engu að síður að leggja upp eitt mark í 3:2 sigri. Argentína var heimsmeistari öðru sinni. ===Deilur og dópneysla=== [[Mynd:Diego Maradona, Napoli.jpg|thumb|left|300px|Maradona er enn í miklum metum í Napólí.]]Veturinn eftir sigurinn á HM leiddi Maradona [[SSC Napoli]] til síns fyrsta [[Ítalska A-deildin|ítalska meistaratitils]] og komst nánast í guðatölu í borginni. Þessar vinsældir hans áttu eftir að setja mark sitt á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] sem fram fór á Ítalíu. Skipuleggjendur mótsins komu því svo fyrir að fjöldi leikja argentínska liðsins færu fram í Napólí, til að lokka fleiri áhorfendur á völlinn. Tvær grímur fóru þó að renna á ítölsk fótboltayfirvöld þegar Maradona hvatti íbúa Napólí til að styðja Argentínu í keppninni frekar en landslið heimamanna og kynti óhikað undir rótgróinni togstreitu sem ríkti milli íbúa suður- og norður-Ítalíu. Afleiðingin varð sú að margir Napólíbúar tóku kalli fyrirliða síns, en aðrir Ítalir snerust harkalega gegn Maradona og argentínska landsliðinu. Líkt og átta árum fyrr byrjaði titilvörnin illa. Argentína tapaði afar óvænt í opunarleiknum gegn [[Kamerúnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kamerún]] sem þó luku leik tveimur mönnum færri. 2:0 sigur á [[Sovéska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sovétmönnum]] í næsta leik, sem fram fór í Napólí, bætti nokkuð úr skák. Lokaleikurinn var einnig í Napólí og þar gerðu Argentínumenn og [[Rúmenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Rúmenar]] jafntefli, sem þýddi að heimsmeistararnir skriðu áfram í 16-liða úrslit sem 3ja sætis lið og máttu búa sig undir erfiðari andstæðinga en ella. Brasilía og Argentína mættust í 16-liða úrslitum í leik sem einkenndist af stífum varnarleik. [[Claudio Caniggia]] náði að stinga sér í gegnum brasilísku vörnina seint í leiknum og skoraði eina markið. Í fjórðungsúrslitum þurfti að grípa til vítaspyrnukeppni eftir markalaust jafntefli gegn [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslavíu]] og Argentínumenn voru komnir í undanúrslit gegn Ítölum í Napólí. [[Salvatore Schillaci|Toto Schillaci]] kom heimamönnum yfir áður en Caniggia jafnaði metin og Argentína knúði aftur fram sigur í vítaspyrnukeppni. Í úrslitaleiknum gegn Vestur-Þjóðverjum freistuðu Argentínumenn þess að komast í þriðju vítakeppnina í röð en misstu tvo menn af velli með rauð spjöld og [[Andreas Brehme]] skoraði eina mark leiksins úr vítaspyrnu þegar fimm mínútur voru til leiksloka. [[Mynd:Argentina seleccion 1991.jpg|thumb|right|300px|Argentínska meistaraliðið á Copa America 1991.]]Veturinn 1990-91 féll Maradona á lyfjaprófi sem rekja mátti til [[kókaín|kókaínfíknar]] hans, þótt sjálfur segði hann að um væri að ræða hefndaraðgerðir ítalska knattspyrnusambandsins í sinn garð vegna HM 1990. Fyrir vikið missti hann af [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|Copa America 1991]], þar sem Argentínumenn hrepptu sinn þrettánda titil og þann fyrsta frá 1959. Hetja argentínska liðsins í keppninni var markahrókurinn [[Gabriel Batistuta]]. Liðið varði titil sinn í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|Ekvador tveimur árum síðar]] og reyndist það síðasti Suður-Ameríkutitillinn í tæpa þrjá áratugi. Mörgum að óvörum sneri Maradona aftur í landsliðshópinn fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM í Bandaríkjunum 1994]]. Argentínska liðið þurfti að fara fjallabaksleiðina á mótið og mætti [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Áströlum]] í umspili. Þegar til Bandaríkjanna var komið reyndist Maradona í fantaformi og það sama gilti um Caniggia félaga hans, sem einnig hafði afplánað keppnisbann vegna kókaínneyslu. Þeir Maradona og Batistuta pökkuðu saman [[Gríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grikkjum]] í fyrsta leik, 4:0 og Caniggia skoraði bæði mörkin í 2:1 sigri á [[Nígeríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nígeríumönnum]] sem höfðu heillað í sínum upphafsleik. Snögglega virtust Argentínumenn líkleg heimsmeistaraefni. En Adam var ekki lengi í Paradís. Eftir Nígeríuleikinn var upplýst að Maradona hefði fallið á lyfjaprófi. Vængbrotnir Argentínumenn töpuðu lokaleik riðilsins á móti Búlgörum og féllu svo úr leik í 16-liða úrslitum gegn grönnum þeirra frá Rúmeníu. Leikferli Diego Maradona með landsliðinu var lokið. ===Vonbrigði í Evrópu og Asíu=== Argentínumenn unnu Suður-Ameríkuforkeppnina fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM í Frakklandi 1998]] og voru fjórða efsta þátttökuþjóðin á heimslista FIFA. Þjálfari liðsins var gamli fyrirliðinn [[Daniel Passarella]] og fékk Argentína fullt hús stiga í riðlakeppninni, eitt liða auk heimamanna Frakka og fékk ekki á sig eitt einasta mark að auki. Gömlu fjendurnir, Englendingar, voru andstæðingarnir í 16-liða úrslitum. Eftir 2:2 jafntefli þurfti að grípa til vítaspyrnukeppni sem argentínska liðið reyndist sterkari aðilinn í. Aðrir gamlir andstæðingar, Hollendingar, biðu í fjórðungsúrslitum. Allt stefndi í framlengingu en á lokamínútu venjulegs leiktíma skoraði [[Dennis Bergkamp]] sigurmarkið, 2:1. [[Mynd:020607beckhamPK.jpg|thumb|left|180px|David Beckham skorar sigurmark Englendinga gegn Argentínu á HM 2002 úr vítaspyrnu.]][[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] fór fram í Japan og Suður-Kóreu. [[Marcelo Bielsa]] stýrði liði Argentínu sem talið var í hópi sigurstranglegri þjóða, þrátt fyrir að dragast í svokallaðan ''dauðariðil''. Argentína fór vel af stað og sigraði Nígeríu í fyrsta leik. Tap fyrir Englendingum og jafntefli gegn Svíum þýddi hins vegar að Argentína bættist í hóp öflugra knattspyrnuþjóða sem þurftu að snúa heim eftir riðlakeppnina. Þjóðverjar voru gestgjafar á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|HM 2006]]. Líkt og í Frakklandi átta árum fyrr byrjuðu Argentínumenn með látum. Unnu fyrst sterkt lið Fílabeinsstrandarinnar, kjöldrógu því næst [[Karlalandslið Serbíu og Svartfjallalands í knattspyrnu|Serbíu & Svartfjallaland]] 6:0, þar sem kornungur leikmaður [[Lionel Messi]] skoraði lokamarkið. Að síðustu gerðu Hollendingar og Argentínumenn markalaust jafntefli sem þýddi að toppsætið kom í hlut þeirra síðarnefndu. Framlengingu þurfti til að knýja fram sigur á Mexíkó í 16-liða úrslitum, 2:1. Í fjórðun gsúrslitum voru mótherjarnir heimamenn Þjóðverja. Argentína náði forystunni en [[Miroslav Klose]] jafnaði metin og þýska liðið vann að lokum í vítakeppni. ===Maradona í þjálfarasætinu=== [[Mynd:Carlos Tévez - Argentina - 2010 FIFA World Cup.jpg|thumb|right|180px|Carlos Tévez á HM 2010.]] [[Alfio Basile]] lét af störfum sem landsliðsþjálfari á árinu 2008. Goðsögnin Diego Maradona sóttist eftir starfinu og fékk það, þrátt fyrir takmarkaða þjálfunarreynslu. Forkeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|HM 2010]] sem fram fór í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] byrjaði brösulega og Argentínumenn máttu m.a. sætta sig við 6:1 tap gegn Bólivíu sem er enn í dag meðal stærstu ósigra landsliðsins. Argentínumenn tryggðu sér farseðilinn til Suður-Afríku með sigri í lokaleiknum þar sem þjálfarinn var í slíkri geðshræringu að hann jós út úr sér fúkyrðum á blaðamannafundi og uppskar að launum tveggja mánaða bann frá FIFA. Í úrslitakeppninni virtist allt ætla að smella. Argentínumenn fengu fullt hús stiga í forriðlunum, einir liða ásamt Hollendingum. Í 16-liða úrslitum sigruðu þeir Mexíkóa 3:1 í leik þar sem [[Carlos Tévez]] komst upp með að skora augljóst rangstöðumark. Í kjölfarið baðst forseti FIFA afsökunar á atvikinu sem átti sinn þátt í að sambandið ákvað að hefja þróun á myndbandsdómgæslu. Í fjórðungsúrslitum rakst argentínska liðið hins vegar á vegg og steinlá fyrir Þjóðverjum, 4:0. Maradona lét af störfum í kjölfarið. ===Messi og eyðimerkurgangan=== Árið eftir HM í Suður-Afríku voru Argentínumenn í gestgjafahlutverki í Copa America. Liðið féll úr leik í fjórðungsúrslitum gegn meistaraefnum Úrúgvæ, en á tveimur fyrri mótum hafði argentínska liðið mátt sætta sig við tap í úrslitaleik. Messi var almennt álitinn einn besti knattspyrnumaður allra tíma, en sífellt fleiri tóku þó að benda á algjöra titlaþurrð hans í alþjóðakeppni ef frá er talinn Ólympíumeistaratitill í [[Sumarólympíuleikarnir 2008|Beijing 2008.]] [[Mynd:Iran vs. Argentina match, 2014 FIFA World Cup 01.jpg|thumb|left|220px|[[Sergio Agüero]] í leik gegn Íran á HM 2014.]] Argentína mætti til leiks með nokkuð sterkt lið á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|HM 2014]] sem fram fór í nágrannalandinu Brasilíu. Liðið var í hópi þeirra sem fór í gegnum riðlakeppnina á fullu húsi stiga, eftir þrjá eins marks sigra á mótherjum sínum þar sem Messi skoraði fjögur af sex mörkum sinna manna. Í 16-liða úrslitum vannst sigur á [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] með marki í blálok framlengingar og í fjórðungsúrslitum dugði sömuleiðis eitt mark gegn Belgum. Ekkert mark var skorað í undanúrslitaleiknum gegn Hollendingum en evrópska liðið misnotaði tvær vítaspyrnur og Argentína var komið í úrslitaleik í fyrsta sinn í tæpan aldarfjórðung og líkt og í tvö síðustu skiptin voru mótherjarnir Þjóðverjar. [[Mario Götze]] skoraði eina mark leiksins í seinni hálfleik framlengingar. Þjóðverjar urðu heimsmeistarar en mynd af Messi horfa vonsvikinn á verðlaunagripinn að leik loknum var valin íþróttaljósmynd ársins 2014. Vonbrigði Messi á alþjóðavettvangi héldu áfram árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]. Copa America fór fram bæði árin, síðarnefnda keppnin var haldin í Bandaríkjunum til að minnast 100 ára afmæli mótsins. Í bæði skiptin komu Argentínumenn sigurstranglegir til leiks en máttu sætta sig við að tapa í tvígang í úrslitum fyrir Síle eftir vítaspyrnukeppni. Tapið í Bandaríkjunum 2016 fékk svo mjög á Messi að hann tilkynnti brotthvarf sitt úr landsliðinu, en lét þó fljótlega til leiðast og dró landsliðsskóna fram að nýju. ===Hrakfarir í Rússlandi=== [[Mynd:FWC 2018 - Group D - ARG v ISL - Photo 152.jpg|thumb|right|180px|[[Hannes Þór Halldórsson]] býr sig undir að verja frá Messi á HM 2018.]]Argentínumennn tryggðu sér ekki sæti í úrslitakeppni [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] fyrr en í lokaumferð forkeppninnar með útisigri gegn [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]. Mótherjarnir í fyrsta leik í [[Rússland|Rússlandi]] voru [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íslendingar]] sem komu mjög á óvert með því að ná 1:1 jafntefli þar sem [[Hannes Þór Halldórsson]] varði víti frá Messi. Ekki tók betra við í næsta leik þar sem Argentína fékk ljótan 3:0 skell gegn [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatíu]]. Sigur á móti Nígeríu, sem enn eina ferðina lenti í riðli með Argentínu dugði liðinu áfram í næstu umferð, en þar urðu mótherjarnir Frakkar sem unnu 4:3 í hörkuleik. Í Suður-Ameríkukeppninni árið eftir, sem fram fór í Brasilíu, tapaði Aregntína fyrir heimamönnum í undanúrslitum en hlaut að lokum bronsið eftir sigur á Síle undir stjórn þjálfarans [[Lionel Scaloni]] sem tók við liðinu í kjölfar mótsins í Rússlandi. ===Loksins álfumeistarar=== [[Mynd:Angel Di Maria – Portugal vs. Argentina, 9th February 2011 (2).jpg|thumb|left|180px|[[Ángel Di María]] tryggði Argentínumönnum sigurinn á Cope América.]] Suður-Ameríkukeppni hafði verið fyrirhuguð í Kólumbíu og Argentínu á árinu 2020 en vegna [[Covid-19 faraldurinn|Covid-19 faraldursins]] þurfti að fresta henni og fór mótið að lokum fram í Brasilíu sumarið 2021, án áhorfenda. Keppt var í tveimur fimm liða riðlum sem skiluðu átta liðum í fjórðungsúrslit. Argentína gerði jafntefli í fyrsta leik gegn Síle en vann næstu þrjá leiki. Við tók útsláttarkeppnin þar sem argentínska liðið sló út bæði Ekvador og Kólumbíu. Í úrslitaleiknum mættust Brasilía og Argentína. Tæplega átta þúsund áhorfendum var heimilað að fylgjast með viðureigninni á tómlegum Maracanã-leikvangnum. Stuðningsmenn beggja landsliða um heim allan fylgdust þó vel með í gegnum sjónvarp og í [[Bangladess]] greip lögreglan til útgöngubanns til að koma í veg fyrir erjur á milli stuðningshópa. Mark frá [[Ángel Di María]] skildi liðin tvö að. Argentínumenn voru Suður-Ameríkumeistarar í fyrsta sinn frá 1993 og Messi hafði hreppt sinn fyrsta stóra titil. ===Þriðji heimsmeistaratitillinn=== [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2022|HM 2022]] í [[Katar]] fór fram við óvenjulegar aðstæður, í nóvember og desember af veðurfarslegum ástæðum. Mótið byrjaði með ósköpum þar sem argentínska liðið tapaði gríðarlega óvænt, 2:1, fyrir [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabíu]] en tveir sigrar á Mexíkó og Póllandi skiluðu liðinu þó toppsætinu í riðlinum. Í 16-liða úrslitum tóku [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralir]] við og máttu Suður-Ameríkumeistararnir hafa sig alla við að innbyrða 2:1 sigur gegn þeim. Viðureignin gegn Hollendingum í fjórðungsúrslitum reyndist dramatísk. Argentínumenn náðu 2:0 forystu og virtust ætla að landa þægilegum sigri. Hollendingar jöfnuðu í blálokin í elleftu mínútu uppbótartíma. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni þar sem argentínska liðið fór með sigur af hólmi. Argentína hefndi fyrir ófarirnar gegn Króatíu fjórum árum fyrr með 3:0 sigri í undanúrslitum og tryggði sér þar með úrslitaleik gegn heimsmeisturum Frakka. Úrslitaviðureignin varð einhver sú dramatískasta í sögu HM. [[Kylian Mbappé]] skoraði þrjú mörk á móti tveimur mörkum Messi og einu frá Di Maria. Í vítaspyrnukeppninni varð markvörðurinn [[Emiliano Martínez]] hetja Argentínumanna en hann beitti ýmis konar sálfræðihernaði til að fipa leikmenn franska liðsins, líkt og hann hafði gert á móti Hollendingum fyrr í keppninni. Argentínumenn nýttu hins vegar allar sínar spyrnur og urðu heimsmeistarar í þriðja sinn í sögunni. [[Mynd:Messi vs Nigeria 2018.jpg|thumb|180px|[[Lionel Messi]] Fagnar marki á móti Nígeríu á HM 2018 í Rússlandi]] [[Mynd:Argentina team in St. Petersburg.jpg|thumb|Argentína, liðið í St. Pétursborg árið 2018]] ==Leikmenn== ''Fyrir [[HM 2022]]'' ===Markverðir=== *Franco Armani (River Plate) *Gerónimo Rulli (Villarreal) *[[Emiliano Martínez]] (Aston Villa) ===Varnarmenn=== *Juan Foyth (Villarreal) *Nicolás Tagliafico (Lyon) *Gonzalo Montiel (Sevilla) *Germán Pezzella (Real Betis) *Marcos Acuña (Sevilla) *Cristian Romero (Tottenham Hotspur) *Nicolás Otamendi (Benfica) *Lisandro Martínez (Manchester United) *Nahuel Molina (Atlético Madrid) ===Miðjumenn=== *Leandro Paredes (Juventus) *Rodrigo De Paul (Atlético Madrid) *Exequiel Palacios (Bayer Leverkusen) *Thiago Almada (Atlanta United) *Alejandro Gómez (Sevilla) *Guido Rodríguez (Real Betis) *[[Alexis Mac Allister]] (Brighton & Hove Albion) *Enzo Fernández (Benfica) ===Framherjar=== *Julián Álvarez (Manchester City) *[[Lionel Messi]] (fyrirliði) (Paris Saint-Germain) *[[Ángel Di María]] (Juventus) *Ángel Correa (Atlético Madrid) *Paulo Dybala (Roma) *[[Lautaro Martínez]] (Inter Milan) ==Árangur í einstökum keppnum== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Silfur'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Brons'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||''Silfur'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''4. sæti'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Silfur'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]]||align=left|{{fáni|Peru}}||''Gull'' |- bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]||align=left|{{fáni|Peru}}||''Silfur'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1937|1937]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1941|1941]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Gull'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Gull'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{fáni|Ecuador}}||''Gull'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Gull'' |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Brons'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{fáni|Peru}}||''Gull'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959 (A)]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |- bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959 (E)]]||align=left|{{fáni|Ecuador}}||''Silfur'' |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||''Brons'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Ýmis lönd||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Ýmis lönd ||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Ýmis lönd ||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''4. sæti'' |- bgcolor=bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Brons'' |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Gull'' |- bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||''Gull'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]]||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]]||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|1999]]||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{fáni|Kólumbía}}||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Perú}}||''Silfur'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||''Silfur'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''8. liða úrslit'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Silfur'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}} ||''Silfur'' |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Brons'' |- bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2021|2021]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Gull'' |- bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]]||align=left| {{fáni|Bandaríkin}}||''Gull'' |-bgcolor=Gold |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=silver |[[HM 1930|1930]]||align=left|{{fáni|Uruguay}}||''Silfur'' |- |[[HM 1934|1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''1. umferð'' |- |[[HM 1938|1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1950|1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1954|1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1958|1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1966|1966]]||align=left|{{fáni|England}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 1970|1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 1974|1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''2. umferð'' |-bgcolor=gold |[[HM 1978|1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Gull'' |- |[[HM 1982|1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''2. umferð'' |- bgcolor=gold |[[HM 1986|1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||''Gull'' |-bgcolor=silver |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Silfur'' |- |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''16. liða úrslit'' |- |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2006|2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 2010|2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||''8 liða úrslit'' |-bgcolor=silver |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Silfur'' |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''16 liða úrslit'' |-bgcolor=gold |[[HM 2022|2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''Gull'' |} [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Argentínu]] 7mnsex8qo03ijuc4vzlwyuid8bdnog5 Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155836 1971819 1966305 2026-07-12T22:24:26Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971819 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Seleção (Landsliðið), Canarinha (Litli kanarýfuglinn), Verde-Amarela (Þeir grænu og gulu), Esquadrão de Ouro (Gullna liðið) | Merki = Flag of Brazil.svg | Íþróttasamband = Confederação Brasileira de Futebol (''Samband Brasilískrar knattspyrnu'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ITA}} [[Carlo Ancelotti]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Cafu]] (142) | Flest mörk = [[Pelé]] (77) | Leikvangur = Breytilegir | FIFA sæti = 6 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 (8 sinnum) | FIFA hæst ár = | FIFA lægst = 22 | FIFA lægst ár = júní 2014 | Fyrsti leikur = 0-3 gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[20. desember]] [[1914]] | Stærsti sigur = 14–0 gegn Nígaragúa [[17. október]] [[1975]] | Mesta tap = 1-7 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] [[8. júlí]] [[2014]] | HM leikir = 21 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = Heimsmeistarar (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 36 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019) | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF }} '''Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er landslið [[Brasilía|Brasilíu]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af Brasilíska knattspyrnusambandinu. Brasilíska knattspyrnusambandið var stofnað árið [[1919]] og landið gekk til liðs við [[FIFA]] árið [[1923]]. Brasilía hefur tekið þátt í öllum 20 úrslitum heimsmeistarakeppninnar. Brasilía hefur orðið heimsmeistari oftast allra þjóða eða alls 5 sinnum. ==Saga== [[Mynd:Brazil v argentina 1919.jpg|thumb|left|Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar 1919.]] Fyrsta óopinbera landslið brasilískrar knattspyrnusögu mun hafa verið úrvalslið leikmanna frá [[Rio de Janeiro]] og [[São Paulo]] sem mætti enska liðinu Exeter City í Suður-Ameríkuferð þeirra síðarnefndu árið 1914. Heimildum ber ekki saman um úrslit leiksins. Síðar sama ár lék brasilískt landslið sinn fyrsta formlega landsleik í 3:0 tapi gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]]. Tveimur árum síðar tók Brasilía þátt í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|fyrstu Suður-Ameríkukeppninni]] en tókst ekki að vinna leik. Næstu þrjá áratugina stóðu Brasilíumenn rækilega í skugganum á grönnum sínum í Argentínu og [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]. Frá 1916 til 1947, í tuttugu keppnum, fóru Brasilíumenn einungis tvisvar með sigur af hólmi - í bæði skiptin á heimavelli - árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]], þar sem [[Arthur Friedenreich]] var í broddi fylkingar. ===Fyrstu heimsmeistaramótin=== [[Mynd:Brazil v Poland WC 1938 (3).jpg|thumb|left|Leônidas leikur á tvo Pólverja á HM 1938.]] Brasilía er eina landið sem keppt hefur í öllum úrslitakeppnum HM frá upphafi. Liðið þreytti frumraun sína á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|HM í Úrúgvæ 1930]] en tapaði fyrir [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslavíu]] í riðlakeppninni og komst ekki í undanúrslit. Fjórum árum síðar, [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|á Ítalíu]], töpuðu Brasilíumenn fyrsta leik, gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]] og þurftu að snúa heim á leið. Mark þeirra gegn spænska liðinu skoraði þeldökki framherjinn [[Leônidas]]. Sá varð stjarna [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|HM í Frakklandi 1938]], þar sem hann vakti sérstaka athygli fyrir hjólhestaspyrnur sínar. Leônidas skoraði þrennu í sigurleik gegn [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]] í fyrsta leik og bætti við tveimur mörkum í jafnmörgum viðureignum gegn [[Tékkóslóvakíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkóslóvakíu]] í fjórðungsúrslitum. Hann meiddist í leikjunum gegn Tékkum og var því hvíldur í tapleik gegn [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum, þar sem sá kvittur fór á kreik að Brasilíumenn hefðu verið svo sigurvissir að ákveðið hefði verið að hvíla Leônidas fyrir úrslitin. Í bronsleiknum skoraði Leônidas tvívegis og varð markakóngur með sjö mörk. Brasilía mátti sætta sig við þriðja sætið, en landslið þeirra var rækilega komið á kortið sem eitt það öflugasta í heimi, en seinni heimsstyrjöldin átti þó eftir að riðla allri alþjóðakeppni í knattspyrnu næstu árin. ===Væntingar og vonbrigði=== [[Mynd:Brasil en el Campeonato Sudamericano 1949, Estadio, 1949-04-09 (308).jpg|thumb|right|Brasilía varð Suður-Ameríkumeistari 1949 í alhvítum búningum.]]Brasilíumönnum var úthlutað [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950|HM 1950]]. Evrópa var í sárum eftir síðari heimsstyrjöldina og áttu jafnvel erfitt með að fjármagna ferðalagið til Suður-Ameríku. Brasilíumenn mættu því til leiks fullir bjartsýni eftir að hafa orðið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|Suður-Ameríkumeistarar 1949]], enn og aftur á heimavelli en með miklum yfirburðum. Fyrir heimsmeistarakeppnina var reistur stærsti knattspyrnuvöllur í heimi, [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]] í Ríó. Brasilíumenn fóru taplausir í gegnum riðlakeppnina og dró ekki úr bjartsýni þeirra að [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingum]], sem tóku þátt í sínu fyrsta heimsmeistaramóti, mistókst að komast í fjögurra liða úrslitariðilinn. Þar unnu Brasilíumenn tvo fyrstu leikina með miklum mun og dugði því jafntefli gegn Úrúgvæ í lokaleiknum. Til marks um sigurgleðina hafði liðið stillt sér upp til myndatöku fyrir úrslitaleikinn og birti brasilískt dagblað myndina undir yfirskriftinni: „Heimsmeistarar!“ Áfallið varð því mikið þegar grannarnir úr suðrinu breyttu stöðunni úr 0:1 í 2:1 sér í vil og hömpuðu heimsmeistaratitlinum. Áfallið á Maracanã markaði djúp spor í brasilíska þjóðarsál. Fjórum árum síðar, á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|HM í Sviss 1954]], mættu Brasilíumenn til leiks í nýjum búningum: gulum, grænum og bláum í stað hvítu búninganna sem þjóðin tengdi við ósigurinn á heimavelli. Brasilíumenn komust nokkuð þægilega upp úr riðlakeppninni en mættu í fjórðungsúrslitunum [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] sem almennt voru taldir sigurstranglegasta lið keppninnar. Eftirvænting knattspyrnuáhugamanna var mikil en hún snerist upp í vonbrigði þegar leikurinn, sem fram fór í [[Bern]], reyndist óhemjugrófur. Þrír leikmenn voru reknir af velli í viðureign sem lauk með 4:2 sigri Ungverja og eftir að flautað var til leiksloka flugust liðin á í búningsklefunum. Brasilíumenn máttu enn bíða eftir heimsmeistaratitlinum en orðspor þeirra fór þó jafnt og þétt vaxandi. ===Fyrsti heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:1958 VM-final Sverige-Brasilien.jpg|thumb|left|Pelé grætur á öxl Gylmar eftir úrslitaleikinn 1958. Didi horfir á.]]Vicente Feola tók við stjórn brasilíska landsliðsins í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM 1958]] sem fram fór í [[Svíþjóð]]. Hann tók undirbúninginn föstum tökum og setti leikmönnum fjöldan allan af reglum sem þeim var ætlað að fylgja utan vallar, þótt honum væri legið á hálsi fyrir að skipta sér minna af því sem gerðist í leikjunum sjálfum og láta jafnvel reynsluboltana í liðinu um stjórnina. Liðið hafði á að skipa íþróttasálfræðingi og njósnarar voru sendir til að fylgjast með mögulegum mótherjum í Evrópuforkeppni HM. Brasilíumenn lendu í erfiðasta riðlinum í úrslitakeppninni. [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismenn]] voru lagðir að velli í fyrsta leik, 3:0. Því næst gerðu Brasilía og England markalaust jafntefli. Í hvorugum leikjanna komu ungstirnið [[Pelé]] og [[Garrincha]] við sögu. Þeir fengu hins vegar tækifærið á móti [[Sovéska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sovétmönnum]] í lokaleiknum, eftir að lykilmenn liðsins gengu á fund þjálfarans og þrýstu á um það. Brasilíumenn unnu 2:0 og náðu loksins að sýna sínar bestu hliðar. Í fjórðungsúrslitum mættu Brasilíumenn [[Velska karlalandsliðið í knattspyrnu|Walesverjum]] sem höfðu þurft að keppa aukaleik aðeins tveimur dögum fyrr. Pelé skoraði eina mark leiksins og sitt fyrsta í keppninni. Í undanúrslitunum skoraði táningurinn hins vegar þrennu í 5:2 sigri á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]]. Í úrslitunum voru svo [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamenn]] lagðir að velli, einnig 5:2, með tveimur mörkum frá Pelé og Vavá og einu frá Mário Zagallo. ===Titillinn varinn=== [[Mynd:MFdSantos-Garrincha.jpg|thumb|right|Garrincha var hetja Brasilíu á HM 1962.]]Brasilíumenn mættu til leiks sem langsigurstranglegasta liðið á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1962|HM 1962]] sem fram fór í Suður-Ameríkulandinu [[Síle]]. Brasilíumenn unnu sinn riðil án mikilla vandræða, en gerðu dýrkeypt markalaust jafntefli í öðrum leik gegn Tékkóslóvakíu þar sem Pelé meiddist og kom lítið við sögu það sem eftir var keppninnar. Í fjarveru Pelé tók Garrincha við keflinu og var óumdeild stjarna keppninnar. Hann skoraði tvö mörk í 3:1 sigri á Englendingum í fjórðungsúrslitum og endurtók leikinn í 4:2 sigri á [[Síleska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum. Brasilía og Tékkóslóvakía mættust öðru sinni í keppninni í úrslitaleiknum þar sem Tékkar náðu forystunni en Brasilía svaraði með þremur mörkum og varði þar með titilinn. Brasilíska þjóðin gerði sér vonir um að vinna þriðja skiptið í röð árið 1966 þegar keppnin var haldin [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|á Englandi]]. Mótið byrjaði vel þar sem Pelé og Garrincha skoruðu hvor sitt markið í 2:0 sigri á [[Búlgarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Búlgörum]]. Gamanið tók að kárna í næstu tveimur leikjum. Stjórnarmenn í brasilíska knattspyrnusambandinu höfðu hlutast í valið á landsliðinu til að tryggja að helstu félagslið ættu þar öll sína fulltrúa. Undirbúningnum var ábótavant og harður leikstíll evrópsku liðanna virtist koma Brasilíumönnum í opna skjöldu. Pelé meiddist í upphafsleiknum og var því fjarri góðu gamni í 3:1 tapleik gegn Ungverjum og þurfti að fara meiddur af velli í lokaleiknum gegn spútnikliði [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgals]] með [[Eusébio]] í broddi fylkingar sem einnig lauk með 3:1 tapi. ===Besta lið allra tíma?=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|left|Liðið sem vann Perú í fjórðungsúrslitum.]]Herforingjastjórnin sem var við völd í Brasilíu tók fram fyrir hendurnar á knattspyrnusambandinu í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM í Mexíkó 1970]]. Vinstrimaðurinn João Saldanha, sem mótað hafði sókndjarft en líkamlega sterkt landslið var látinn víka fyrir gömlu kepmpunni Mário Zagallo sem þjálfari. Zagallo hélt þó sama striki og forveri sinn og fyllti liðið af framherjum og sókndjörfum miðjumönnum. Útkoman var lið sem heillaði heimsbyggðina. Brasilíumenn unnu alla sína leiki í keppninni, þar á meðal ríkjandi heimsmeistara Englendinga í riðlakeppninni. Suður-Ameríkuliðin [[Perúska karlalandsliðið í knattspyrnu|Perú]] og Úrúgvæ voru lögð í fjórðungs- og undanúrslitum en í úrslitaleiknum unnu Brasilíumenn sterkt lið Ítala 4:1 á sérlega sannfærandi hátt. Brasilía tryggði sér þar með Jules Rimet-verðlaunastyttuna til eignar. Oft er talað um sigurliðið 1970 sem það besta í sögu keppninnar og naut liðið þar vafalaust góðs af því að gervihnattatæknin var komin til sögunnar og beinar útsendingar frá leikjum voru aðgengilegar mun víðar en áður hafði þekkst. ===Hallar undan fæti=== [[Mynd:Figurita argentinacampeon v brasil.jpg|thumb|right|Úr leik Brasilíu og Argentínu á HM 1978.]]Péle lagði skóna á hilluna með landsliðinu eftir HM 1970 og þrátt fyrir mikinn þrýsting frá æðstu stöðum um að snúa aftur fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]] lét hann sig ekki. Brasilíumenn mættu til leiks í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] með varnarsinnaðra lið en áður hafði sést. Þeir reyndust lítil fyrirstaða fyrir [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendinga]] sem heilluðu knattspyrnuheiminn með frjálsu spili sínu og töpuðu að lokum í bronsleiknum fyrir Pólverjum. Fjórum árum síðar, í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|Argentínu 1978]], höfnuðu Brasilíumenn í þriðja sætinu en ollu þó sér og stuðningsmönnum sínum vonbrigðum. Ýmsar samsæriskenningar fóru á flug í Brasilíu þess efnis að gestgjafarnir hefðu með ýmsum hætti reynt að leggja stein í götu brasilíska liðsins, svo sem með því að láta það spila á glænýjum og grjóthörðum leikvangi í riðlakeppninni, ýmsir dómar féllu Brasilíu í óhag og síðast en ekki síst þótti stórsigur Argentínu á Perú í lokaumferð milliriðla grunsamlegur, en með honum komst argentínska liðið í úrslitaleikinn. Hvað sem slíkum vangaveltum leið bar flestum saman um að HM-lið Brasilíu árin 1974 og 1978 hafi staðið meistaraliðum fyrri ára langt að baki. ===Óskaliðið sem ekki vann=== [[Mynd:Zico panini card mexico86.jpg|160px|left|Zico var lykilmaður í landsliðinu á HM 1978, 1982 og 1986.]]Brasilía var talin sigurstranglegust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM á Spáni 1982]] með Zico og [[Sócrates]] í broddi fylkingar. Liðið lék blússandi sóknarbolta, vann alla leiki sína í forriðlinum og skellti heimsmeisturum Argentínu í milliriðli. Jafntefli gegn Ítölum í næsta leik hefði komið þeim í undanúrslitin en þrenna frá [[Paolo Rossi]] gerði það að verkum að liðið tapaði 3:2. Brasilíska liðið frá 1982 er oft nefnt í hópi sterkustu liða sem ekki náðu að hampa heimsmeistaratitlinum. Í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|Mexíkó fjórum árum síðar]] mætti brasilíska liðið aftur nokkuð sigurvisst til keppni, en lykilmenn voru orðnir eldri og Sócrates átti við að glíma erfið meiðsli. Brasilíumenn unnu fjóra fyrstu leiki sína í keppninni án þess að fá á sig mark, en í fjórðungsúrslitum mættu þeir Evrópumeisturum Frakka. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni þar Frakkar höfðu betur. Árið 1989 urðu Brasilíumenn [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|Suður-Ameríkumeistarar í fjórða sinn]]. Líkt og í fyrri þrjú skiptin gerðist það á heimavelli eftir 1:0 sigur á Úrúgvæ í lokaleik með marki frá [[Romário]]. ===Fjórði heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:ROM 1994 MiNr4993 pm B002.jpg|thumb|right|Rúmenskt frímerki sýnir hvaða lið voru í riðli með Brasilíu 1994.]]Brasilíumenn stóðu ekki undir væntingum á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] sem fram fór á Ítalíu. Eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlakeppninni með eins marks mun féll liðið úr leik fyrir erkifjendunum í Argentínu, 1:0. Brasilíska liðið þótti varnarsinnað með [[Dunga]] í lykilhlutverki og skoraði ekki nema fjögur mörk í leikjunum fjórum. Knattspyrnuáhugamenn í Brasilíu voru margir ósáttir við þessa nálgun sem þeir töldu ganga gegn gildum landsliðsins. Fjórum árum síðar beitti þjálfarinn Carlos Alberto Parreira sömu leikaðferð, með enn betri árangri á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM í Bandaríkjunum]]. Auk Dunga voru þeir [[Romário]] og [[Bebeto]] í eldlínunni í liði sem lék fyrst og fremst agaða vörn og beitti skyndisóknum. Þrúgandi hiti einkenndi keppnina en Brasilíumenn unnu sinn riðil vandræðalítið. Þeir máttu hafa mikið fyrir að landa sigri á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í 16-liða úrslitum og 3:2 sigur þeirra á Hollendingum í fjórðungsúrslitum var einhver æsilegasta viðureign keppninnar. Svíar voru lagðir að velli í undanúrslitum og í úrslitaleiknum urðu Brasilíumenn fyrsta liðið til að lyfta heimsmeistarastyttunni eftir að hafa sigrað í vítaspyrnukeppni, þar sem [[Roberto Baggio]] misnotaði spyrnu fyrir Ítali. Þremur árum síðar urðu Brasilíumenn fyrsta liðið í sögunni til að vera heimsmeistarar og Suður-Ameríkumeistarar á sama tíma, þegar liðið fór með sigur af hólmi í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|Copa America 1997]] í [[Bólivía|Bólivíu]]. Það var einnig í fyrsta sinn sem Brasilíu tókst að vinna keppnina utan heimalands síns. ===Samsæri í París?=== [[Mynd:Ronaldo 2002 cropped.jpg|thumb|left|Ronaldo var í aðalhlutverki í Frakklandi.]]Brasilíumenn voru að margra áliti líklegir til að verja titil sinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM í Frakklandi 1998]]. Þrátt fyrir tap gegn [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Norðmönnum]], sem aldrei hafa lotið í lægra haldi fyrir Brasilíu - einir liða, tókt heimsmeisturunum að vinna sinn riðil. Við tóku sigurleikir gegn Síle og [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Danmörku]]. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni í undanúrslitunum þar sem Brasilía hafði betur gegn Hollandi. Fyrir úrslitaleikinn hafði [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], sem almennt var álitinn besti og frægasti leikmaður heims, staðið sig með prýði og skorað fjögur mörk. Fyrir úrslitaleikinn gegn heimamönnum Frakka fékk hann flog, sem þó var haldið rækilega leyndu fyrir blaðamönnum og varð í kjölfarið mikil reikistefna um hvort hann myndi fá að spila leikinn. Að lokum varð úr að Ronaldo var í byrjunarliðinu, en var skugginn af sjálfum sér og Frakkar unnu sannfærandi 3:0 sigur. Eftir keppnina fór á flug þrálátur orðrómur um að þrýstingur frá sportvörufyrirtækinu Nike hafi orðið til þess að knattspyrnusambandið hafi skipað fyrir um að Ronaldo yrði að spila leikinn. Brasilíumenn gátu huggað sig við að árið eftir tókst þeim að verja Suður-Ameríkutitil sinn í fyrsta sinn en [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|keppt var í Paragvæ]]. ===Meistarar í Asíu=== Brasilíumenn mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] í [[Japan]] og [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] með R-in þrjú í broddi fylkingar: [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], [[Rivaldo]] og [[Ronaldinho]]. Rivaldo bakaði sér óvinsældir í sigurleik gegn [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkjum]] í fyrstu umferð þegar hann henti sér í jörðina og hélt um andlit sér þegar sjónvarpsupptökur leiddu í ljós að bolta hafði verið spyrnt í fætur hans. Brasilía lauk riðlakeppninni á fullu húsi stiga. Í 16-liða úrslitum voru [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgar]] slegnir úr keppni og Englendingar í fjórðungsúrslitum. Brasilía og Tyrkland mættust á nýjan leik í undanúrslitum þar sem mark frá Ronaldo skildi á milli. Hann skoraði svo bæði mörkin í úrslitunum gegn Þjóðverjum og endaði sem markakóngur með átta mörk. Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] og höfðu þar með sigrað á fjórum af síðustu fimm álfukeppnum, eftir að hafa unnið jafnoft í 37 tilraunum þar á undan. ===Martröð á heimavelli=== Ronaldo setti nýtt met yfir mörk skoruð í úrslitakeppni HM, fimmtán alls, í mótinu í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|Þýskalandi 2006]]. Eftir sigra í fjórum fyrstu leikjunum féll liðið úr keppni í fjórðungsúrslitum gegn Frökkum. Svipað gerðist í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|Suður-Afríku 2010]] þar sem Brasilía tapaði ekki leik fyrr en gegn Hollendingum í fjórðungsúrslitunum. Brasilíska knattspyrnusambandið lagði höfuðáherslu á að endurheimta heimsmeistaratitilinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|heimavelli 2014]]. Miklu var til kostað í uppbyggingu leikvanga og lögðu knattspyrnuáhugamenn mikið traust á að [[Neymar]] myndi leiða liðið til sigurs. Neymar skoraði tvívegis í 3:1 sigri í opnunarleiknum gegn [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatíu]]. Brasilíumenn þóttu ósannfærandi gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] í markalausu jafntefli en unnu svo [[Kamerúnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kamerún]] af öryggi í lokaleik riðilsins. Sílemenn þjörmuðu rækilega að brasilíska liðinu í 16-liða úrslitum en heimamenn komust þó áfram eftir vítaspyrnukeppni. Í fjórðungsúrslitum vann Brasilía 2:1 sigur á [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbíu]], en þar reið ógæfan yfir þegar Neymar meiddist og gat ekki tekið meiri þátt í keppninni. Áfallið sló brasilíska liðið fullkomlega út af laginu og það hrundi eins og spilaborg gegn Þjóðverjum í undanúrslitum. Eftir hálftíma leik var staðan orðin 5:0 fyrir þýska liðinu sem bætti svo tveimur mörkum við áður en Brasilía náði að klóra í bakkann með marki á lokamínútunni. 7:1 ósigurinn var stærsta tap í sögu landsliðsins og skildi þjóðina eftir í hálfgerðu losti. Til að bíta höfuðið af skömminni tapaði liðið bronsleiknum gegn Portúgal með þremur mörkum gegn engu. ===Eftirbátar Evrópubúa=== Árið 2018 fór [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2018|HM fram í Rússlandi]]. Líkt og endranær átti Brasilía ekki í vandræðum með að komast upp úr riðlakeppninni og í 16-liða úrslitum sló liðið Mexíkó úr keppni. Í fjórðungsúrslitum reyndust Belgar hins vegar ofjarlar þeirra. Eftir að hafa mistekist að komast í undanúrslit þriggja síðustu Suður-Ameríkukeppna tókst Brasilíumönnum að fara alla leið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|á heimavelli 2019]]. Þetta var níundi álfumeistaratitill landsins frá upphafi. Brasilía var í efsta sæti heimslistans þegar dregið var í riðla fyrir [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2022|HM í Katar]] árið 2022. Brasilíska liðið nældi sér í toppsæti síns riðils þrátt fyrir óvænt tap gegn Kamerún í lokaleiknum. Fjögur brasilísk mörk í fyrri hálfleik dugðu til að kafsigla [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreu]] í 16-liða úrslitum og Brasilíumenn virtust til alls líklegir með Neymar í góðu formi. Í fjórðungsúrslitum mættust stálin stinn, Brasilía og Króatía. Eftir markalausan venjulegan leiktíma skoraði hvort liðið sitt markið í framlengingu. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni og þar unnu Króatar 4:2. ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1937|1937]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1941|1941]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |-bgcolor=Brons |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Tók ekki þátt |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Gull |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1953|1953]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{PER}}Perú||Silfur |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959(a)]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959(b)]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||Brons |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður Ameríkal||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður Ameríka||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður Ameríka||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Riðlakeppni |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||8. liða úrslit |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]]||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||Gull |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|1999]]||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{PER}}Perú||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]]||align=left|{{fáni|Síle}}||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2021|2021]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930|1930]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1934|1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||16. liða úrslit |-bgcolor=Bronze |[[HM 1938|1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[HM 1950|1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[HM 1954|1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1958|1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Gull |- |[[HM 1966|1966]]||align=left|{{fáni|England}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[HM 1970|1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||Gull |- |[[HM 1974|1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||4. sæti |-bgcolor=bronze |[[HM 1978|1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |- |[[HM 1982|1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||2. umferð |- |[[HM 1986|1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||8. liða Úrslit |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||16. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin||Gull |- bgcolor=Silver |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||Gull |- |[[HM 2006|2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2010|2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||4. sæti |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2022|2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''16. liða úrslit' |} ==Leikmenn== ==Leikmannahópur== {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=K|nat=BRA|name=[[Alisson Becker]]|other=[[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Fs player|no=3|nat=BRA|pos=F|name=[[Miranda (fotballspiller)|João Miranda]]|other=[[Inter]]}} {{Fs player|no=4|nat=BRA|pos=F|name=[[Pedro Geromel]]|other=[[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]}} {{Fs player|no=5|pos=MB|nat=BRA|name=[[Casemiro]]|other=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]}} {{Fs player|no=7|nat=BRA|name=[[Richarlison]]|pos=MB|other=[[Everton]]}} {{Fs player|no=8|nat=BRA|pos=MB|name=[[Renato Augusto]]|other=[[Beijing Guoan FC|Beijing Guoan]]}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|pos=A|name=[[Gabriel Jesus]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=10|pos=A|nat=BRA|name=[[Neymar]]|other=[[Paris Saint-Germain]]|}} {{Fs player|no=11|nat=BRA|name=[[Philippe Coutinho]]|pos=MB|other=[[FC Barcelona|Barcelona]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=13|name=[[Marquinhos]]|nat=BRA|pos=F|other=[[Paris Saint-Germain]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|name=[[José Paulo Bezerra Maciel Júnior|Paulinho]]|pos=MB|other=[[Guangzhou Evergrande]] <small>(á láni frá [[FC Barcelona|Barcelona]]</small>}} {{Fs player|no=16|nat=BRA|pos=K|name=[[Cássio Ramos|Cássio]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=17|nat=BRA|pos=MB|name=[[Fernando Luiz Roza|Fernandinho]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=18|pos=MB|nat=BRA|name=[[Frederico Rodrigues Santos|Fred]]|other=[[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Fs player|no=21|pos=MB|nat=BRA|name=[[Taison]]|other=[[Shaktar Donetsk]]}} {{Fs player|no=22|nat=BRA|pos=F|name=[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=23|nat=BRA|pos=K|name=[[Ederson Moraes|Ederson]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs end}} [[Mynd:Cafu brazil.jpg|thumb|170px|Cafu er Leikjahæsti landsliðsmaður í sögu Brasilíu með 142 leiki á bakinu]] ===Flestir leikir=== # [[Cafu]]: 142 # [[Neymar]]: 128 # [[Dani Alves]]: 126 # [[Roberto Carlos]]: 125 # [[Thiago Silva]]: 113 ===Flest mörk=== # '''[[Neymar]]: 79''' # [[Pelé]]: 77 # [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]]: 62 # [[Romário]]: 55 # [[Zico]]: 48 ===Þekktir leikmenn=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|Brasilíska landsliðið sem vann heimsmeistaramótið árið 1970 er af mörgum talið besta lið sögunnar]] ====1960-70==== * [[Pelé]] * [[Garrincha]] * [[Gérson]] ====1970-80==== * [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] * [[Jairzinho]] * [[Roberto Rivelino|Rivelino]] ====1980-90==== * [[Careca]] * [[Eder]] * [[Falcão]] * [[Leovegildo Lins da Gama Júnior|Júnior]] * [[Sócrates]] * [[Zico]] |valign="top" width=33%| ====1990-2000==== * [[Cafu]] * [[Rivaldo]] * [[Romário]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] [[Mynd:Brazil fans Russia 2018.jpg|thumb|Brasilískir stuðningsmenn á HM 2018 í Rússlandi]] ====2000-2010==== * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldinho]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] * [[Kaká]] * [[Marcos Roberto Silveira Reis|Marcos]] * [[Adriano]] * [[Dida]] * [[Robinho]] * [[Lucio]] ====2010-2020==== * '''[[Neymar]]''' * '''[[Roberto Firmino]]''' * '''[[Dani Alves]]''' [[Flokkur:Íþróttir í Brasilíu]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] m5wxmp567grz2p122gloilylpwuzcpi 1971820 1971819 2026-07-12T22:25:02Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971820 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Seleção (Landsliðið), Canarinha (Litli kanarýfuglinn), Verde-Amarela (Þeir grænu og gulu), Esquadrão de Ouro (Gullna liðið) | Merki = Flag of Brazil.svg | Íþróttasamband = Confederação Brasileira de Futebol (''Samband Brasilískrar knattspyrnu'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ITA}} [[Carlo Ancelotti]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Cafu]] (142) | Flest mörk = [[Pelé]] (77) | Leikvangur = Breytilegir | FIFA sæti = 6 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 (8 sinnum) | FIFA hæst ár = | FIFA lægst = 22 | FIFA lægst ár = júní 2014 | Fyrsti leikur = 0-3 gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[20. desember]] [[1914]] | Stærsti sigur = 14–0 gegn Nígaragúa [[17. október]] [[1975]] | Mesta tap = 1-7 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] [[8. júlí]] [[2014]] | HM leikir = 21 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = Heimsmeistarar (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 36 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019) | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF }} '''Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er landslið [[Brasilía|Brasilíu]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af Brasilíska knattspyrnusambandinu. Brasilíska knattspyrnusambandið var stofnað árið [[1919]] og landið gekk til liðs við [[FIFA]] árið [[1923]]. Brasilía hefur tekið þátt í öllum 20 úrslitum heimsmeistarakeppninnar. Brasilía hefur orðið heimsmeistari oftast allra þjóða eða alls 5 sinnum. ==Saga== [[Mynd:Brazil v argentina 1919.jpg|thumb|left|Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar 1919.]] Fyrsta óopinbera landslið brasilískrar knattspyrnusögu mun hafa verið úrvalslið leikmanna frá [[Rio de Janeiro]] og [[São Paulo]] sem mætti enska liðinu Exeter City í Suður-Ameríkuferð þeirra síðarnefndu árið 1914. Heimildum ber ekki saman um úrslit leiksins. Síðar sama ár lék brasilískt landslið sinn fyrsta formlega landsleik í 3:0 tapi gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]]. Tveimur árum síðar tók Brasilía þátt í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|fyrstu Suður-Ameríkukeppninni]] en tókst ekki að vinna leik. Næstu þrjá áratugina stóðu Brasilíumenn rækilega í skugganum á grönnum sínum í Argentínu og [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]. Frá 1916 til 1947, í tuttugu keppnum, fóru Brasilíumenn einungis tvisvar með sigur af hólmi - í bæði skiptin á heimavelli - árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]], þar sem [[Arthur Friedenreich]] var í broddi fylkingar. ===Fyrstu heimsmeistaramótin=== [[Mynd:Brazil v Poland WC 1938 (3).jpg|thumb|left|Leônidas leikur á tvo Pólverja á HM 1938.]] Brasilía er eina landið sem keppt hefur í öllum úrslitakeppnum HM frá upphafi. Liðið þreytti frumraun sína á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|HM í Úrúgvæ 1930]] en tapaði fyrir [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslavíu]] í riðlakeppninni og komst ekki í undanúrslit. Fjórum árum síðar, [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|á Ítalíu]], töpuðu Brasilíumenn fyrsta leik, gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]] og þurftu að snúa heim á leið. Mark þeirra gegn spænska liðinu skoraði þeldökki framherjinn [[Leônidas]]. Sá varð stjarna [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|HM í Frakklandi 1938]], þar sem hann vakti sérstaka athygli fyrir hjólhestaspyrnur sínar. Leônidas skoraði þrennu í sigurleik gegn [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]] í fyrsta leik og bætti við tveimur mörkum í jafnmörgum viðureignum gegn [[Tékkóslóvakíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkóslóvakíu]] í fjórðungsúrslitum. Hann meiddist í leikjunum gegn Tékkum og var því hvíldur í tapleik gegn [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum, þar sem sá kvittur fór á kreik að Brasilíumenn hefðu verið svo sigurvissir að ákveðið hefði verið að hvíla Leônidas fyrir úrslitin. Í bronsleiknum skoraði Leônidas tvívegis og varð markakóngur með sjö mörk. Brasilía mátti sætta sig við þriðja sætið, en landslið þeirra var rækilega komið á kortið sem eitt það öflugasta í heimi, en seinni heimsstyrjöldin átti þó eftir að riðla allri alþjóðakeppni í knattspyrnu næstu árin. ===Væntingar og vonbrigði=== [[Mynd:Brasil en el Campeonato Sudamericano 1949, Estadio, 1949-04-09 (308).jpg|thumb|right|Brasilía varð Suður-Ameríkumeistari 1949 í alhvítum búningum.]]Brasilíumönnum var úthlutað [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950|HM 1950]]. Evrópa var í sárum eftir síðari heimsstyrjöldina og áttu jafnvel erfitt með að fjármagna ferðalagið til Suður-Ameríku. Brasilíumenn mættu því til leiks fullir bjartsýni eftir að hafa orðið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|Suður-Ameríkumeistarar 1949]], enn og aftur á heimavelli en með miklum yfirburðum. Fyrir heimsmeistarakeppnina var reistur stærsti knattspyrnuvöllur í heimi, [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]] í Ríó. Brasilíumenn fóru taplausir í gegnum riðlakeppnina og dró ekki úr bjartsýni þeirra að [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingum]], sem tóku þátt í sínu fyrsta heimsmeistaramóti, mistókst að komast í fjögurra liða úrslitariðilinn. Þar unnu Brasilíumenn tvo fyrstu leikina með miklum mun og dugði því jafntefli gegn Úrúgvæ í lokaleiknum. Til marks um sigurgleðina hafði liðið stillt sér upp til myndatöku fyrir úrslitaleikinn og birti brasilískt dagblað myndina undir yfirskriftinni: „Heimsmeistarar!“ Áfallið varð því mikið þegar grannarnir úr suðrinu breyttu stöðunni úr 0:1 í 2:1 sér í vil og hömpuðu heimsmeistaratitlinum. Áfallið á Maracanã markaði djúp spor í brasilíska þjóðarsál. Fjórum árum síðar, á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|HM í Sviss 1954]], mættu Brasilíumenn til leiks í nýjum búningum: gulum, grænum og bláum í stað hvítu búninganna sem þjóðin tengdi við ósigurinn á heimavelli. Brasilíumenn komust nokkuð þægilega upp úr riðlakeppninni en mættu í fjórðungsúrslitunum [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] sem almennt voru taldir sigurstranglegasta lið keppninnar. Eftirvænting knattspyrnuáhugamanna var mikil en hún snerist upp í vonbrigði þegar leikurinn, sem fram fór í [[Bern]], reyndist óhemjugrófur. Þrír leikmenn voru reknir af velli í viðureign sem lauk með 4:2 sigri Ungverja og eftir að flautað var til leiksloka flugust liðin á í búningsklefunum. Brasilíumenn máttu enn bíða eftir heimsmeistaratitlinum en orðspor þeirra fór þó jafnt og þétt vaxandi. ===Fyrsti heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:1958 VM-final Sverige-Brasilien.jpg|thumb|left|Pelé grætur á öxl Gylmar eftir úrslitaleikinn 1958. Didi horfir á.]]Vicente Feola tók við stjórn brasilíska landsliðsins í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM 1958]] sem fram fór í [[Svíþjóð]]. Hann tók undirbúninginn föstum tökum og setti leikmönnum fjöldan allan af reglum sem þeim var ætlað að fylgja utan vallar, þótt honum væri legið á hálsi fyrir að skipta sér minna af því sem gerðist í leikjunum sjálfum og láta jafnvel reynsluboltana í liðinu um stjórnina. Liðið hafði á að skipa íþróttasálfræðingi og njósnarar voru sendir til að fylgjast með mögulegum mótherjum í Evrópuforkeppni HM. Brasilíumenn lendu í erfiðasta riðlinum í úrslitakeppninni. [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismenn]] voru lagðir að velli í fyrsta leik, 3:0. Því næst gerðu Brasilía og England markalaust jafntefli. Í hvorugum leikjanna komu ungstirnið [[Pelé]] og [[Garrincha]] við sögu. Þeir fengu hins vegar tækifærið á móti [[Sovéska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sovétmönnum]] í lokaleiknum, eftir að lykilmenn liðsins gengu á fund þjálfarans og þrýstu á um það. Brasilíumenn unnu 2:0 og náðu loksins að sýna sínar bestu hliðar. Í fjórðungsúrslitum mættu Brasilíumenn [[Velska karlalandsliðið í knattspyrnu|Walesverjum]] sem höfðu þurft að keppa aukaleik aðeins tveimur dögum fyrr. Pelé skoraði eina mark leiksins og sitt fyrsta í keppninni. Í undanúrslitunum skoraði táningurinn hins vegar þrennu í 5:2 sigri á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]]. Í úrslitunum voru svo [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamenn]] lagðir að velli, einnig 5:2, með tveimur mörkum frá Pelé og Vavá og einu frá Mário Zagallo. ===Titillinn varinn=== [[Mynd:MFdSantos-Garrincha.jpg|thumb|right|Garrincha var hetja Brasilíu á HM 1962.]]Brasilíumenn mættu til leiks sem langsigurstranglegasta liðið á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1962|HM 1962]] sem fram fór í Suður-Ameríkulandinu [[Síle]]. Brasilíumenn unnu sinn riðil án mikilla vandræða, en gerðu dýrkeypt markalaust jafntefli í öðrum leik gegn Tékkóslóvakíu þar sem Pelé meiddist og kom lítið við sögu það sem eftir var keppninnar. Í fjarveru Pelé tók Garrincha við keflinu og var óumdeild stjarna keppninnar. Hann skoraði tvö mörk í 3:1 sigri á Englendingum í fjórðungsúrslitum og endurtók leikinn í 4:2 sigri á [[Síleska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum. Brasilía og Tékkóslóvakía mættust öðru sinni í keppninni í úrslitaleiknum þar sem Tékkar náðu forystunni en Brasilía svaraði með þremur mörkum og varði þar með titilinn. Brasilíska þjóðin gerði sér vonir um að vinna þriðja skiptið í röð árið 1966 þegar keppnin var haldin [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|á Englandi]]. Mótið byrjaði vel þar sem Pelé og Garrincha skoruðu hvor sitt markið í 2:0 sigri á [[Búlgarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Búlgörum]]. Gamanið tók að kárna í næstu tveimur leikjum. Stjórnarmenn í brasilíska knattspyrnusambandinu höfðu hlutast í valið á landsliðinu til að tryggja að helstu félagslið ættu þar öll sína fulltrúa. Undirbúningnum var ábótavant og harður leikstíll evrópsku liðanna virtist koma Brasilíumönnum í opna skjöldu. Pelé meiddist í upphafsleiknum og var því fjarri góðu gamni í 3:1 tapleik gegn Ungverjum og þurfti að fara meiddur af velli í lokaleiknum gegn spútnikliði [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgals]] með [[Eusébio]] í broddi fylkingar sem einnig lauk með 3:1 tapi. ===Besta lið allra tíma?=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|left|Liðið sem vann Perú í fjórðungsúrslitum.]]Herforingjastjórnin sem var við völd í Brasilíu tók fram fyrir hendurnar á knattspyrnusambandinu í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM í Mexíkó 1970]]. Vinstrimaðurinn João Saldanha, sem mótað hafði sókndjarft en líkamlega sterkt landslið var látinn víka fyrir gömlu kepmpunni Mário Zagallo sem þjálfari. Zagallo hélt þó sama striki og forveri sinn og fyllti liðið af framherjum og sókndjörfum miðjumönnum. Útkoman var lið sem heillaði heimsbyggðina. Brasilíumenn unnu alla sína leiki í keppninni, þar á meðal ríkjandi heimsmeistara Englendinga í riðlakeppninni. Suður-Ameríkuliðin [[Perúska karlalandsliðið í knattspyrnu|Perú]] og Úrúgvæ voru lögð í fjórðungs- og undanúrslitum en í úrslitaleiknum unnu Brasilíumenn sterkt lið Ítala 4:1 á sérlega sannfærandi hátt. Brasilía tryggði sér þar með Jules Rimet-verðlaunastyttuna til eignar. Oft er talað um sigurliðið 1970 sem það besta í sögu keppninnar og naut liðið þar vafalaust góðs af því að gervihnattatæknin var komin til sögunnar og beinar útsendingar frá leikjum voru aðgengilegar mun víðar en áður hafði þekkst. ===Hallar undan fæti=== [[Mynd:Figurita argentinacampeon v brasil.jpg|thumb|right|Úr leik Brasilíu og Argentínu á HM 1978.]]Péle lagði skóna á hilluna með landsliðinu eftir HM 1970 og þrátt fyrir mikinn þrýsting frá æðstu stöðum um að snúa aftur fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]] lét hann sig ekki. Brasilíumenn mættu til leiks í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] með varnarsinnaðra lið en áður hafði sést. Þeir reyndust lítil fyrirstaða fyrir [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendinga]] sem heilluðu knattspyrnuheiminn með frjálsu spili sínu og töpuðu að lokum í bronsleiknum fyrir Pólverjum. Fjórum árum síðar, í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|Argentínu 1978]], höfnuðu Brasilíumenn í þriðja sætinu en ollu þó sér og stuðningsmönnum sínum vonbrigðum. Ýmsar samsæriskenningar fóru á flug í Brasilíu þess efnis að gestgjafarnir hefðu með ýmsum hætti reynt að leggja stein í götu brasilíska liðsins, svo sem með því að láta það spila á glænýjum og grjóthörðum leikvangi í riðlakeppninni, ýmsir dómar féllu Brasilíu í óhag og síðast en ekki síst þótti stórsigur Argentínu á Perú í lokaumferð milliriðla grunsamlegur, en með honum komst argentínska liðið í úrslitaleikinn. Hvað sem slíkum vangaveltum leið bar flestum saman um að HM-lið Brasilíu árin 1974 og 1978 hafi staðið meistaraliðum fyrri ára langt að baki. ===Óskaliðið sem ekki vann=== [[Mynd:Zico panini card mexico86.jpg|160px|left|Zico var lykilmaður í landsliðinu á HM 1978, 1982 og 1986.]]Brasilía var talin sigurstranglegust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM á Spáni 1982]] með Zico og [[Sócrates]] í broddi fylkingar. Liðið lék blússandi sóknarbolta, vann alla leiki sína í forriðlinum og skellti heimsmeisturum Argentínu í milliriðli. Jafntefli gegn Ítölum í næsta leik hefði komið þeim í undanúrslitin en þrenna frá [[Paolo Rossi]] gerði það að verkum að liðið tapaði 3:2. Brasilíska liðið frá 1982 er oft nefnt í hópi sterkustu liða sem ekki náðu að hampa heimsmeistaratitlinum. Í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|Mexíkó fjórum árum síðar]] mætti brasilíska liðið aftur nokkuð sigurvisst til keppni, en lykilmenn voru orðnir eldri og Sócrates átti við að glíma erfið meiðsli. Brasilíumenn unnu fjóra fyrstu leiki sína í keppninni án þess að fá á sig mark, en í fjórðungsúrslitum mættu þeir Evrópumeisturum Frakka. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni þar Frakkar höfðu betur. Árið 1989 urðu Brasilíumenn [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|Suður-Ameríkumeistarar í fjórða sinn]]. Líkt og í fyrri þrjú skiptin gerðist það á heimavelli eftir 1:0 sigur á Úrúgvæ í lokaleik með marki frá [[Romário]]. ===Fjórði heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:ROM 1994 MiNr4993 pm B002.jpg|thumb|right|Rúmenskt frímerki sýnir hvaða lið voru í riðli með Brasilíu 1994.]]Brasilíumenn stóðu ekki undir væntingum á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] sem fram fór á Ítalíu. Eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlakeppninni með eins marks mun féll liðið úr leik fyrir erkifjendunum í Argentínu, 1:0. Brasilíska liðið þótti varnarsinnað með [[Dunga]] í lykilhlutverki og skoraði ekki nema fjögur mörk í leikjunum fjórum. Knattspyrnuáhugamenn í Brasilíu voru margir ósáttir við þessa nálgun sem þeir töldu ganga gegn gildum landsliðsins. Fjórum árum síðar beitti þjálfarinn Carlos Alberto Parreira sömu leikaðferð, með enn betri árangri á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM í Bandaríkjunum]]. Auk Dunga voru þeir [[Romário]] og [[Bebeto]] í eldlínunni í liði sem lék fyrst og fremst agaða vörn og beitti skyndisóknum. Þrúgandi hiti einkenndi keppnina en Brasilíumenn unnu sinn riðil vandræðalítið. Þeir máttu hafa mikið fyrir að landa sigri á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í 16-liða úrslitum og 3:2 sigur þeirra á Hollendingum í fjórðungsúrslitum var einhver æsilegasta viðureign keppninnar. Svíar voru lagðir að velli í undanúrslitum og í úrslitaleiknum urðu Brasilíumenn fyrsta liðið til að lyfta heimsmeistarastyttunni eftir að hafa sigrað í vítaspyrnukeppni, þar sem [[Roberto Baggio]] misnotaði spyrnu fyrir Ítali. Þremur árum síðar urðu Brasilíumenn fyrsta liðið í sögunni til að vera heimsmeistarar og Suður-Ameríkumeistarar á sama tíma, þegar liðið fór með sigur af hólmi í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|Copa America 1997]] í [[Bólivía|Bólivíu]]. Það var einnig í fyrsta sinn sem Brasilíu tókst að vinna keppnina utan heimalands síns. ===Samsæri í París?=== [[Mynd:Ronaldo 2002 cropped.jpg|thumb|left|Ronaldo var í aðalhlutverki í Frakklandi.]]Brasilíumenn voru að margra áliti líklegir til að verja titil sinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM í Frakklandi 1998]]. Þrátt fyrir tap gegn [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Norðmönnum]], sem aldrei hafa lotið í lægra haldi fyrir Brasilíu - einir liða, tókt heimsmeisturunum að vinna sinn riðil. Við tóku sigurleikir gegn Síle og [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Danmörku]]. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni í undanúrslitunum þar sem Brasilía hafði betur gegn Hollandi. Fyrir úrslitaleikinn hafði [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], sem almennt var álitinn besti og frægasti leikmaður heims, staðið sig með prýði og skorað fjögur mörk. Fyrir úrslitaleikinn gegn heimamönnum Frakka fékk hann flog, sem þó var haldið rækilega leyndu fyrir blaðamönnum og varð í kjölfarið mikil reikistefna um hvort hann myndi fá að spila leikinn. Að lokum varð úr að Ronaldo var í byrjunarliðinu, en var skugginn af sjálfum sér og Frakkar unnu sannfærandi 3:0 sigur. Eftir keppnina fór á flug þrálátur orðrómur um að þrýstingur frá sportvörufyrirtækinu Nike hafi orðið til þess að knattspyrnusambandið hafi skipað fyrir um að Ronaldo yrði að spila leikinn. Brasilíumenn gátu huggað sig við að árið eftir tókst þeim að verja Suður-Ameríkutitil sinn í fyrsta sinn en [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|keppt var í Paragvæ]]. ===Meistarar í Asíu=== Brasilíumenn mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] í [[Japan]] og [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] með R-in þrjú í broddi fylkingar: [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], [[Rivaldo]] og [[Ronaldinho]]. Rivaldo bakaði sér óvinsældir í sigurleik gegn [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkjum]] í fyrstu umferð þegar hann henti sér í jörðina og hélt um andlit sér þegar sjónvarpsupptökur leiddu í ljós að bolta hafði verið spyrnt í fætur hans. Brasilía lauk riðlakeppninni á fullu húsi stiga. Í 16-liða úrslitum voru [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgar]] slegnir úr keppni og Englendingar í fjórðungsúrslitum. Brasilía og Tyrkland mættust á nýjan leik í undanúrslitum þar sem mark frá Ronaldo skildi á milli. Hann skoraði svo bæði mörkin í úrslitunum gegn Þjóðverjum og endaði sem markakóngur með átta mörk. Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] og höfðu þar með sigrað á fjórum af síðustu fimm álfukeppnum, eftir að hafa unnið jafnoft í 37 tilraunum þar á undan. ===Martröð á heimavelli=== Ronaldo setti nýtt met yfir mörk skoruð í úrslitakeppni HM, fimmtán alls, í mótinu í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|Þýskalandi 2006]]. Eftir sigra í fjórum fyrstu leikjunum féll liðið úr keppni í fjórðungsúrslitum gegn Frökkum. Svipað gerðist í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|Suður-Afríku 2010]] þar sem Brasilía tapaði ekki leik fyrr en gegn Hollendingum í fjórðungsúrslitunum. Brasilíska knattspyrnusambandið lagði höfuðáherslu á að endurheimta heimsmeistaratitilinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|heimavelli 2014]]. Miklu var til kostað í uppbyggingu leikvanga og lögðu knattspyrnuáhugamenn mikið traust á að [[Neymar]] myndi leiða liðið til sigurs. Neymar skoraði tvívegis í 3:1 sigri í opnunarleiknum gegn [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatíu]]. Brasilíumenn þóttu ósannfærandi gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] í markalausu jafntefli en unnu svo [[Kamerúnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kamerún]] af öryggi í lokaleik riðilsins. Sílemenn þjörmuðu rækilega að brasilíska liðinu í 16-liða úrslitum en heimamenn komust þó áfram eftir vítaspyrnukeppni. Í fjórðungsúrslitum vann Brasilía 2:1 sigur á [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbíu]], en þar reið ógæfan yfir þegar Neymar meiddist og gat ekki tekið meiri þátt í keppninni. Áfallið sló brasilíska liðið fullkomlega út af laginu og það hrundi eins og spilaborg gegn Þjóðverjum í undanúrslitum. Eftir hálftíma leik var staðan orðin 5:0 fyrir þýska liðinu sem bætti svo tveimur mörkum við áður en Brasilía náði að klóra í bakkann með marki á lokamínútunni. 7:1 ósigurinn var stærsta tap í sögu landsliðsins og skildi þjóðina eftir í hálfgerðu losti. Til að bíta höfuðið af skömminni tapaði liðið bronsleiknum gegn Portúgal með þremur mörkum gegn engu. ===Eftirbátar Evrópubúa=== Árið 2018 fór [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2018|HM fram í Rússlandi]]. Líkt og endranær átti Brasilía ekki í vandræðum með að komast upp úr riðlakeppninni og í 16-liða úrslitum sló liðið Mexíkó úr keppni. Í fjórðungsúrslitum reyndust Belgar hins vegar ofjarlar þeirra. Eftir að hafa mistekist að komast í undanúrslit þriggja síðustu Suður-Ameríkukeppna tókst Brasilíumönnum að fara alla leið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|á heimavelli 2019]]. Þetta var níundi álfumeistaratitill landsins frá upphafi. Brasilía var í efsta sæti heimslistans þegar dregið var í riðla fyrir [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2022|HM í Katar]] árið 2022. Brasilíska liðið nældi sér í toppsæti síns riðils þrátt fyrir óvænt tap gegn Kamerún í lokaleiknum. Fjögur brasilísk mörk í fyrri hálfleik dugðu til að kafsigla [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreu]] í 16-liða úrslitum og Brasilíumenn virtust til alls líklegir með Neymar í góðu formi. Í fjórðungsúrslitum mættust stálin stinn, Brasilía og Króatía. Eftir markalausan venjulegan leiktíma skoraði hvort liðið sitt markið í framlengingu. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni og þar unnu Króatar 4:2. ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1937|1937]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1941|1941]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |-bgcolor=Brons |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Tók ekki þátt |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Gull |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1953|1953]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{PER}}Perú||Silfur |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959(a)]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959(b)]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||Brons |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður Ameríkal||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður Ameríka||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður Ameríka||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Riðlakeppni |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||8. liða úrslit |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]]||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||Gull |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|1999]]||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{PER}}Perú||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]]||align=left|{{fáni|Síle}}||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2021|2021]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930|1930]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1934|1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||16. liða úrslit |-bgcolor=Bronze |[[HM 1938|1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[HM 1950|1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[HM 1954|1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1958|1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Gull |- |[[HM 1966|1966]]||align=left|{{fáni|England}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[HM 1970|1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||Gull |- |[[HM 1974|1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||4. sæti |-bgcolor=bronze |[[HM 1978|1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |- |[[HM 1982|1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||2. umferð |- |[[HM 1986|1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||8. liða Úrslit |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||16. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin||Gull |- bgcolor=Silver |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||Gull |- |[[HM 2006|2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2010|2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||4. sæti |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2022|2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''16. liða úrslit'' |} ==Leikmenn== ==Leikmannahópur== {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=K|nat=BRA|name=[[Alisson Becker]]|other=[[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Fs player|no=3|nat=BRA|pos=F|name=[[Miranda (fotballspiller)|João Miranda]]|other=[[Inter]]}} {{Fs player|no=4|nat=BRA|pos=F|name=[[Pedro Geromel]]|other=[[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]}} {{Fs player|no=5|pos=MB|nat=BRA|name=[[Casemiro]]|other=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]}} {{Fs player|no=7|nat=BRA|name=[[Richarlison]]|pos=MB|other=[[Everton]]}} {{Fs player|no=8|nat=BRA|pos=MB|name=[[Renato Augusto]]|other=[[Beijing Guoan FC|Beijing Guoan]]}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|pos=A|name=[[Gabriel Jesus]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=10|pos=A|nat=BRA|name=[[Neymar]]|other=[[Paris Saint-Germain]]|}} {{Fs player|no=11|nat=BRA|name=[[Philippe Coutinho]]|pos=MB|other=[[FC Barcelona|Barcelona]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=13|name=[[Marquinhos]]|nat=BRA|pos=F|other=[[Paris Saint-Germain]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|name=[[José Paulo Bezerra Maciel Júnior|Paulinho]]|pos=MB|other=[[Guangzhou Evergrande]] <small>(á láni frá [[FC Barcelona|Barcelona]]</small>}} {{Fs player|no=16|nat=BRA|pos=K|name=[[Cássio Ramos|Cássio]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=17|nat=BRA|pos=MB|name=[[Fernando Luiz Roza|Fernandinho]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=18|pos=MB|nat=BRA|name=[[Frederico Rodrigues Santos|Fred]]|other=[[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Fs player|no=21|pos=MB|nat=BRA|name=[[Taison]]|other=[[Shaktar Donetsk]]}} {{Fs player|no=22|nat=BRA|pos=F|name=[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=23|nat=BRA|pos=K|name=[[Ederson Moraes|Ederson]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs end}} [[Mynd:Cafu brazil.jpg|thumb|170px|Cafu er Leikjahæsti landsliðsmaður í sögu Brasilíu með 142 leiki á bakinu]] ===Flestir leikir=== # [[Cafu]]: 142 # [[Neymar]]: 128 # [[Dani Alves]]: 126 # [[Roberto Carlos]]: 125 # [[Thiago Silva]]: 113 ===Flest mörk=== # '''[[Neymar]]: 79''' # [[Pelé]]: 77 # [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]]: 62 # [[Romário]]: 55 # [[Zico]]: 48 ===Þekktir leikmenn=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|Brasilíska landsliðið sem vann heimsmeistaramótið árið 1970 er af mörgum talið besta lið sögunnar]] ====1960-70==== * [[Pelé]] * [[Garrincha]] * [[Gérson]] ====1970-80==== * [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] * [[Jairzinho]] * [[Roberto Rivelino|Rivelino]] ====1980-90==== * [[Careca]] * [[Eder]] * [[Falcão]] * [[Leovegildo Lins da Gama Júnior|Júnior]] * [[Sócrates]] * [[Zico]] |valign="top" width=33%| ====1990-2000==== * [[Cafu]] * [[Rivaldo]] * [[Romário]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] [[Mynd:Brazil fans Russia 2018.jpg|thumb|Brasilískir stuðningsmenn á HM 2018 í Rússlandi]] ====2000-2010==== * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldinho]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] * [[Kaká]] * [[Marcos Roberto Silveira Reis|Marcos]] * [[Adriano]] * [[Dida]] * [[Robinho]] * [[Lucio]] ====2010-2020==== * '''[[Neymar]]''' * '''[[Roberto Firmino]]''' * '''[[Dani Alves]]''' [[Flokkur:Íþróttir í Brasilíu]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] nhw147q6ys345lkru5qlu58kog9v6tc 1971825 1971820 2026-07-12T22:28:18Z ~2026-39506-19 118511 /* Copa America */ 1971825 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Seleção (Landsliðið), Canarinha (Litli kanarýfuglinn), Verde-Amarela (Þeir grænu og gulu), Esquadrão de Ouro (Gullna liðið) | Merki = Flag of Brazil.svg | Íþróttasamband = Confederação Brasileira de Futebol (''Samband Brasilískrar knattspyrnu'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ITA}} [[Carlo Ancelotti]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Cafu]] (142) | Flest mörk = [[Pelé]] (77) | Leikvangur = Breytilegir | FIFA sæti = 6 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 (8 sinnum) | FIFA hæst ár = | FIFA lægst = 22 | FIFA lægst ár = júní 2014 | Fyrsti leikur = 0-3 gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[20. desember]] [[1914]] | Stærsti sigur = 14–0 gegn Nígaragúa [[17. október]] [[1975]] | Mesta tap = 1-7 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] [[8. júlí]] [[2014]] | HM leikir = 21 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = Heimsmeistarar (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 36 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019) | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF }} '''Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er landslið [[Brasilía|Brasilíu]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af Brasilíska knattspyrnusambandinu. Brasilíska knattspyrnusambandið var stofnað árið [[1919]] og landið gekk til liðs við [[FIFA]] árið [[1923]]. Brasilía hefur tekið þátt í öllum 20 úrslitum heimsmeistarakeppninnar. Brasilía hefur orðið heimsmeistari oftast allra þjóða eða alls 5 sinnum. ==Saga== [[Mynd:Brazil v argentina 1919.jpg|thumb|left|Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar 1919.]] Fyrsta óopinbera landslið brasilískrar knattspyrnusögu mun hafa verið úrvalslið leikmanna frá [[Rio de Janeiro]] og [[São Paulo]] sem mætti enska liðinu Exeter City í Suður-Ameríkuferð þeirra síðarnefndu árið 1914. Heimildum ber ekki saman um úrslit leiksins. Síðar sama ár lék brasilískt landslið sinn fyrsta formlega landsleik í 3:0 tapi gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]]. Tveimur árum síðar tók Brasilía þátt í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|fyrstu Suður-Ameríkukeppninni]] en tókst ekki að vinna leik. Næstu þrjá áratugina stóðu Brasilíumenn rækilega í skugganum á grönnum sínum í Argentínu og [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]. Frá 1916 til 1947, í tuttugu keppnum, fóru Brasilíumenn einungis tvisvar með sigur af hólmi - í bæði skiptin á heimavelli - árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]], þar sem [[Arthur Friedenreich]] var í broddi fylkingar. ===Fyrstu heimsmeistaramótin=== [[Mynd:Brazil v Poland WC 1938 (3).jpg|thumb|left|Leônidas leikur á tvo Pólverja á HM 1938.]] Brasilía er eina landið sem keppt hefur í öllum úrslitakeppnum HM frá upphafi. Liðið þreytti frumraun sína á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|HM í Úrúgvæ 1930]] en tapaði fyrir [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslavíu]] í riðlakeppninni og komst ekki í undanúrslit. Fjórum árum síðar, [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|á Ítalíu]], töpuðu Brasilíumenn fyrsta leik, gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]] og þurftu að snúa heim á leið. Mark þeirra gegn spænska liðinu skoraði þeldökki framherjinn [[Leônidas]]. Sá varð stjarna [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|HM í Frakklandi 1938]], þar sem hann vakti sérstaka athygli fyrir hjólhestaspyrnur sínar. Leônidas skoraði þrennu í sigurleik gegn [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]] í fyrsta leik og bætti við tveimur mörkum í jafnmörgum viðureignum gegn [[Tékkóslóvakíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkóslóvakíu]] í fjórðungsúrslitum. Hann meiddist í leikjunum gegn Tékkum og var því hvíldur í tapleik gegn [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum, þar sem sá kvittur fór á kreik að Brasilíumenn hefðu verið svo sigurvissir að ákveðið hefði verið að hvíla Leônidas fyrir úrslitin. Í bronsleiknum skoraði Leônidas tvívegis og varð markakóngur með sjö mörk. Brasilía mátti sætta sig við þriðja sætið, en landslið þeirra var rækilega komið á kortið sem eitt það öflugasta í heimi, en seinni heimsstyrjöldin átti þó eftir að riðla allri alþjóðakeppni í knattspyrnu næstu árin. ===Væntingar og vonbrigði=== [[Mynd:Brasil en el Campeonato Sudamericano 1949, Estadio, 1949-04-09 (308).jpg|thumb|right|Brasilía varð Suður-Ameríkumeistari 1949 í alhvítum búningum.]]Brasilíumönnum var úthlutað [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950|HM 1950]]. Evrópa var í sárum eftir síðari heimsstyrjöldina og áttu jafnvel erfitt með að fjármagna ferðalagið til Suður-Ameríku. Brasilíumenn mættu því til leiks fullir bjartsýni eftir að hafa orðið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|Suður-Ameríkumeistarar 1949]], enn og aftur á heimavelli en með miklum yfirburðum. Fyrir heimsmeistarakeppnina var reistur stærsti knattspyrnuvöllur í heimi, [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]] í Ríó. Brasilíumenn fóru taplausir í gegnum riðlakeppnina og dró ekki úr bjartsýni þeirra að [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingum]], sem tóku þátt í sínu fyrsta heimsmeistaramóti, mistókst að komast í fjögurra liða úrslitariðilinn. Þar unnu Brasilíumenn tvo fyrstu leikina með miklum mun og dugði því jafntefli gegn Úrúgvæ í lokaleiknum. Til marks um sigurgleðina hafði liðið stillt sér upp til myndatöku fyrir úrslitaleikinn og birti brasilískt dagblað myndina undir yfirskriftinni: „Heimsmeistarar!“ Áfallið varð því mikið þegar grannarnir úr suðrinu breyttu stöðunni úr 0:1 í 2:1 sér í vil og hömpuðu heimsmeistaratitlinum. Áfallið á Maracanã markaði djúp spor í brasilíska þjóðarsál. Fjórum árum síðar, á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|HM í Sviss 1954]], mættu Brasilíumenn til leiks í nýjum búningum: gulum, grænum og bláum í stað hvítu búninganna sem þjóðin tengdi við ósigurinn á heimavelli. Brasilíumenn komust nokkuð þægilega upp úr riðlakeppninni en mættu í fjórðungsúrslitunum [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] sem almennt voru taldir sigurstranglegasta lið keppninnar. Eftirvænting knattspyrnuáhugamanna var mikil en hún snerist upp í vonbrigði þegar leikurinn, sem fram fór í [[Bern]], reyndist óhemjugrófur. Þrír leikmenn voru reknir af velli í viðureign sem lauk með 4:2 sigri Ungverja og eftir að flautað var til leiksloka flugust liðin á í búningsklefunum. Brasilíumenn máttu enn bíða eftir heimsmeistaratitlinum en orðspor þeirra fór þó jafnt og þétt vaxandi. ===Fyrsti heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:1958 VM-final Sverige-Brasilien.jpg|thumb|left|Pelé grætur á öxl Gylmar eftir úrslitaleikinn 1958. Didi horfir á.]]Vicente Feola tók við stjórn brasilíska landsliðsins í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM 1958]] sem fram fór í [[Svíþjóð]]. Hann tók undirbúninginn föstum tökum og setti leikmönnum fjöldan allan af reglum sem þeim var ætlað að fylgja utan vallar, þótt honum væri legið á hálsi fyrir að skipta sér minna af því sem gerðist í leikjunum sjálfum og láta jafnvel reynsluboltana í liðinu um stjórnina. Liðið hafði á að skipa íþróttasálfræðingi og njósnarar voru sendir til að fylgjast með mögulegum mótherjum í Evrópuforkeppni HM. Brasilíumenn lendu í erfiðasta riðlinum í úrslitakeppninni. [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismenn]] voru lagðir að velli í fyrsta leik, 3:0. Því næst gerðu Brasilía og England markalaust jafntefli. Í hvorugum leikjanna komu ungstirnið [[Pelé]] og [[Garrincha]] við sögu. Þeir fengu hins vegar tækifærið á móti [[Sovéska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sovétmönnum]] í lokaleiknum, eftir að lykilmenn liðsins gengu á fund þjálfarans og þrýstu á um það. Brasilíumenn unnu 2:0 og náðu loksins að sýna sínar bestu hliðar. Í fjórðungsúrslitum mættu Brasilíumenn [[Velska karlalandsliðið í knattspyrnu|Walesverjum]] sem höfðu þurft að keppa aukaleik aðeins tveimur dögum fyrr. Pelé skoraði eina mark leiksins og sitt fyrsta í keppninni. Í undanúrslitunum skoraði táningurinn hins vegar þrennu í 5:2 sigri á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]]. Í úrslitunum voru svo [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamenn]] lagðir að velli, einnig 5:2, með tveimur mörkum frá Pelé og Vavá og einu frá Mário Zagallo. ===Titillinn varinn=== [[Mynd:MFdSantos-Garrincha.jpg|thumb|right|Garrincha var hetja Brasilíu á HM 1962.]]Brasilíumenn mættu til leiks sem langsigurstranglegasta liðið á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1962|HM 1962]] sem fram fór í Suður-Ameríkulandinu [[Síle]]. Brasilíumenn unnu sinn riðil án mikilla vandræða, en gerðu dýrkeypt markalaust jafntefli í öðrum leik gegn Tékkóslóvakíu þar sem Pelé meiddist og kom lítið við sögu það sem eftir var keppninnar. Í fjarveru Pelé tók Garrincha við keflinu og var óumdeild stjarna keppninnar. Hann skoraði tvö mörk í 3:1 sigri á Englendingum í fjórðungsúrslitum og endurtók leikinn í 4:2 sigri á [[Síleska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum. Brasilía og Tékkóslóvakía mættust öðru sinni í keppninni í úrslitaleiknum þar sem Tékkar náðu forystunni en Brasilía svaraði með þremur mörkum og varði þar með titilinn. Brasilíska þjóðin gerði sér vonir um að vinna þriðja skiptið í röð árið 1966 þegar keppnin var haldin [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|á Englandi]]. Mótið byrjaði vel þar sem Pelé og Garrincha skoruðu hvor sitt markið í 2:0 sigri á [[Búlgarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Búlgörum]]. Gamanið tók að kárna í næstu tveimur leikjum. Stjórnarmenn í brasilíska knattspyrnusambandinu höfðu hlutast í valið á landsliðinu til að tryggja að helstu félagslið ættu þar öll sína fulltrúa. Undirbúningnum var ábótavant og harður leikstíll evrópsku liðanna virtist koma Brasilíumönnum í opna skjöldu. Pelé meiddist í upphafsleiknum og var því fjarri góðu gamni í 3:1 tapleik gegn Ungverjum og þurfti að fara meiddur af velli í lokaleiknum gegn spútnikliði [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgals]] með [[Eusébio]] í broddi fylkingar sem einnig lauk með 3:1 tapi. ===Besta lið allra tíma?=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|left|Liðið sem vann Perú í fjórðungsúrslitum.]]Herforingjastjórnin sem var við völd í Brasilíu tók fram fyrir hendurnar á knattspyrnusambandinu í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM í Mexíkó 1970]]. Vinstrimaðurinn João Saldanha, sem mótað hafði sókndjarft en líkamlega sterkt landslið var látinn víka fyrir gömlu kepmpunni Mário Zagallo sem þjálfari. Zagallo hélt þó sama striki og forveri sinn og fyllti liðið af framherjum og sókndjörfum miðjumönnum. Útkoman var lið sem heillaði heimsbyggðina. Brasilíumenn unnu alla sína leiki í keppninni, þar á meðal ríkjandi heimsmeistara Englendinga í riðlakeppninni. Suður-Ameríkuliðin [[Perúska karlalandsliðið í knattspyrnu|Perú]] og Úrúgvæ voru lögð í fjórðungs- og undanúrslitum en í úrslitaleiknum unnu Brasilíumenn sterkt lið Ítala 4:1 á sérlega sannfærandi hátt. Brasilía tryggði sér þar með Jules Rimet-verðlaunastyttuna til eignar. Oft er talað um sigurliðið 1970 sem það besta í sögu keppninnar og naut liðið þar vafalaust góðs af því að gervihnattatæknin var komin til sögunnar og beinar útsendingar frá leikjum voru aðgengilegar mun víðar en áður hafði þekkst. ===Hallar undan fæti=== [[Mynd:Figurita argentinacampeon v brasil.jpg|thumb|right|Úr leik Brasilíu og Argentínu á HM 1978.]]Péle lagði skóna á hilluna með landsliðinu eftir HM 1970 og þrátt fyrir mikinn þrýsting frá æðstu stöðum um að snúa aftur fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]] lét hann sig ekki. Brasilíumenn mættu til leiks í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] með varnarsinnaðra lið en áður hafði sést. Þeir reyndust lítil fyrirstaða fyrir [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendinga]] sem heilluðu knattspyrnuheiminn með frjálsu spili sínu og töpuðu að lokum í bronsleiknum fyrir Pólverjum. Fjórum árum síðar, í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|Argentínu 1978]], höfnuðu Brasilíumenn í þriðja sætinu en ollu þó sér og stuðningsmönnum sínum vonbrigðum. Ýmsar samsæriskenningar fóru á flug í Brasilíu þess efnis að gestgjafarnir hefðu með ýmsum hætti reynt að leggja stein í götu brasilíska liðsins, svo sem með því að láta það spila á glænýjum og grjóthörðum leikvangi í riðlakeppninni, ýmsir dómar féllu Brasilíu í óhag og síðast en ekki síst þótti stórsigur Argentínu á Perú í lokaumferð milliriðla grunsamlegur, en með honum komst argentínska liðið í úrslitaleikinn. Hvað sem slíkum vangaveltum leið bar flestum saman um að HM-lið Brasilíu árin 1974 og 1978 hafi staðið meistaraliðum fyrri ára langt að baki. ===Óskaliðið sem ekki vann=== [[Mynd:Zico panini card mexico86.jpg|160px|left|Zico var lykilmaður í landsliðinu á HM 1978, 1982 og 1986.]]Brasilía var talin sigurstranglegust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM á Spáni 1982]] með Zico og [[Sócrates]] í broddi fylkingar. Liðið lék blússandi sóknarbolta, vann alla leiki sína í forriðlinum og skellti heimsmeisturum Argentínu í milliriðli. Jafntefli gegn Ítölum í næsta leik hefði komið þeim í undanúrslitin en þrenna frá [[Paolo Rossi]] gerði það að verkum að liðið tapaði 3:2. Brasilíska liðið frá 1982 er oft nefnt í hópi sterkustu liða sem ekki náðu að hampa heimsmeistaratitlinum. Í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|Mexíkó fjórum árum síðar]] mætti brasilíska liðið aftur nokkuð sigurvisst til keppni, en lykilmenn voru orðnir eldri og Sócrates átti við að glíma erfið meiðsli. Brasilíumenn unnu fjóra fyrstu leiki sína í keppninni án þess að fá á sig mark, en í fjórðungsúrslitum mættu þeir Evrópumeisturum Frakka. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni þar Frakkar höfðu betur. Árið 1989 urðu Brasilíumenn [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|Suður-Ameríkumeistarar í fjórða sinn]]. Líkt og í fyrri þrjú skiptin gerðist það á heimavelli eftir 1:0 sigur á Úrúgvæ í lokaleik með marki frá [[Romário]]. ===Fjórði heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:ROM 1994 MiNr4993 pm B002.jpg|thumb|right|Rúmenskt frímerki sýnir hvaða lið voru í riðli með Brasilíu 1994.]]Brasilíumenn stóðu ekki undir væntingum á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] sem fram fór á Ítalíu. Eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlakeppninni með eins marks mun féll liðið úr leik fyrir erkifjendunum í Argentínu, 1:0. Brasilíska liðið þótti varnarsinnað með [[Dunga]] í lykilhlutverki og skoraði ekki nema fjögur mörk í leikjunum fjórum. Knattspyrnuáhugamenn í Brasilíu voru margir ósáttir við þessa nálgun sem þeir töldu ganga gegn gildum landsliðsins. Fjórum árum síðar beitti þjálfarinn Carlos Alberto Parreira sömu leikaðferð, með enn betri árangri á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM í Bandaríkjunum]]. Auk Dunga voru þeir [[Romário]] og [[Bebeto]] í eldlínunni í liði sem lék fyrst og fremst agaða vörn og beitti skyndisóknum. Þrúgandi hiti einkenndi keppnina en Brasilíumenn unnu sinn riðil vandræðalítið. Þeir máttu hafa mikið fyrir að landa sigri á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í 16-liða úrslitum og 3:2 sigur þeirra á Hollendingum í fjórðungsúrslitum var einhver æsilegasta viðureign keppninnar. Svíar voru lagðir að velli í undanúrslitum og í úrslitaleiknum urðu Brasilíumenn fyrsta liðið til að lyfta heimsmeistarastyttunni eftir að hafa sigrað í vítaspyrnukeppni, þar sem [[Roberto Baggio]] misnotaði spyrnu fyrir Ítali. Þremur árum síðar urðu Brasilíumenn fyrsta liðið í sögunni til að vera heimsmeistarar og Suður-Ameríkumeistarar á sama tíma, þegar liðið fór með sigur af hólmi í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|Copa America 1997]] í [[Bólivía|Bólivíu]]. Það var einnig í fyrsta sinn sem Brasilíu tókst að vinna keppnina utan heimalands síns. ===Samsæri í París?=== [[Mynd:Ronaldo 2002 cropped.jpg|thumb|left|Ronaldo var í aðalhlutverki í Frakklandi.]]Brasilíumenn voru að margra áliti líklegir til að verja titil sinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM í Frakklandi 1998]]. Þrátt fyrir tap gegn [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Norðmönnum]], sem aldrei hafa lotið í lægra haldi fyrir Brasilíu - einir liða, tókt heimsmeisturunum að vinna sinn riðil. Við tóku sigurleikir gegn Síle og [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Danmörku]]. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni í undanúrslitunum þar sem Brasilía hafði betur gegn Hollandi. Fyrir úrslitaleikinn hafði [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], sem almennt var álitinn besti og frægasti leikmaður heims, staðið sig með prýði og skorað fjögur mörk. Fyrir úrslitaleikinn gegn heimamönnum Frakka fékk hann flog, sem þó var haldið rækilega leyndu fyrir blaðamönnum og varð í kjölfarið mikil reikistefna um hvort hann myndi fá að spila leikinn. Að lokum varð úr að Ronaldo var í byrjunarliðinu, en var skugginn af sjálfum sér og Frakkar unnu sannfærandi 3:0 sigur. Eftir keppnina fór á flug þrálátur orðrómur um að þrýstingur frá sportvörufyrirtækinu Nike hafi orðið til þess að knattspyrnusambandið hafi skipað fyrir um að Ronaldo yrði að spila leikinn. Brasilíumenn gátu huggað sig við að árið eftir tókst þeim að verja Suður-Ameríkutitil sinn í fyrsta sinn en [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|keppt var í Paragvæ]]. ===Meistarar í Asíu=== Brasilíumenn mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] í [[Japan]] og [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] með R-in þrjú í broddi fylkingar: [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], [[Rivaldo]] og [[Ronaldinho]]. Rivaldo bakaði sér óvinsældir í sigurleik gegn [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkjum]] í fyrstu umferð þegar hann henti sér í jörðina og hélt um andlit sér þegar sjónvarpsupptökur leiddu í ljós að bolta hafði verið spyrnt í fætur hans. Brasilía lauk riðlakeppninni á fullu húsi stiga. Í 16-liða úrslitum voru [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgar]] slegnir úr keppni og Englendingar í fjórðungsúrslitum. Brasilía og Tyrkland mættust á nýjan leik í undanúrslitum þar sem mark frá Ronaldo skildi á milli. Hann skoraði svo bæði mörkin í úrslitunum gegn Þjóðverjum og endaði sem markakóngur með átta mörk. Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] og höfðu þar með sigrað á fjórum af síðustu fimm álfukeppnum, eftir að hafa unnið jafnoft í 37 tilraunum þar á undan. ===Martröð á heimavelli=== Ronaldo setti nýtt met yfir mörk skoruð í úrslitakeppni HM, fimmtán alls, í mótinu í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|Þýskalandi 2006]]. Eftir sigra í fjórum fyrstu leikjunum féll liðið úr keppni í fjórðungsúrslitum gegn Frökkum. Svipað gerðist í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|Suður-Afríku 2010]] þar sem Brasilía tapaði ekki leik fyrr en gegn Hollendingum í fjórðungsúrslitunum. Brasilíska knattspyrnusambandið lagði höfuðáherslu á að endurheimta heimsmeistaratitilinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|heimavelli 2014]]. Miklu var til kostað í uppbyggingu leikvanga og lögðu knattspyrnuáhugamenn mikið traust á að [[Neymar]] myndi leiða liðið til sigurs. Neymar skoraði tvívegis í 3:1 sigri í opnunarleiknum gegn [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatíu]]. Brasilíumenn þóttu ósannfærandi gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] í markalausu jafntefli en unnu svo [[Kamerúnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kamerún]] af öryggi í lokaleik riðilsins. Sílemenn þjörmuðu rækilega að brasilíska liðinu í 16-liða úrslitum en heimamenn komust þó áfram eftir vítaspyrnukeppni. Í fjórðungsúrslitum vann Brasilía 2:1 sigur á [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbíu]], en þar reið ógæfan yfir þegar Neymar meiddist og gat ekki tekið meiri þátt í keppninni. Áfallið sló brasilíska liðið fullkomlega út af laginu og það hrundi eins og spilaborg gegn Þjóðverjum í undanúrslitum. Eftir hálftíma leik var staðan orðin 5:0 fyrir þýska liðinu sem bætti svo tveimur mörkum við áður en Brasilía náði að klóra í bakkann með marki á lokamínútunni. 7:1 ósigurinn var stærsta tap í sögu landsliðsins og skildi þjóðina eftir í hálfgerðu losti. Til að bíta höfuðið af skömminni tapaði liðið bronsleiknum gegn Portúgal með þremur mörkum gegn engu. ===Eftirbátar Evrópubúa=== Árið 2018 fór [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2018|HM fram í Rússlandi]]. Líkt og endranær átti Brasilía ekki í vandræðum með að komast upp úr riðlakeppninni og í 16-liða úrslitum sló liðið Mexíkó úr keppni. Í fjórðungsúrslitum reyndust Belgar hins vegar ofjarlar þeirra. Eftir að hafa mistekist að komast í undanúrslit þriggja síðustu Suður-Ameríkukeppna tókst Brasilíumönnum að fara alla leið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|á heimavelli 2019]]. Þetta var níundi álfumeistaratitill landsins frá upphafi. Brasilía var í efsta sæti heimslistans þegar dregið var í riðla fyrir [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2022|HM í Katar]] árið 2022. Brasilíska liðið nældi sér í toppsæti síns riðils þrátt fyrir óvænt tap gegn Kamerún í lokaleiknum. Fjögur brasilísk mörk í fyrri hálfleik dugðu til að kafsigla [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreu]] í 16-liða úrslitum og Brasilíumenn virtust til alls líklegir með Neymar í góðu formi. Í fjórðungsúrslitum mættust stálin stinn, Brasilía og Króatía. Eftir markalausan venjulegan leiktíma skoraði hvort liðið sitt markið í framlengingu. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni og þar unnu Króatar 4:2. ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1937|1937]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1941|1941]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |-bgcolor=Brons |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Tók ekki þátt |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Gull |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1953|1953]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{PER}}Perú||Silfur |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959(a)]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959(b)]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||Brons |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður Ameríkal||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður Ameríka||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður Ameríka||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Riðlakeppni |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||8. liða úrslit |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]]||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||Gull |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|1999]]||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{PER}}Perú||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]]||align=left|{{fáni|Síle}}||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2021|2021]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||16. liða úrslit |- |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930|1930]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1934|1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||16. liða úrslit |-bgcolor=Bronze |[[HM 1938|1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[HM 1950|1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[HM 1954|1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1958|1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Gull |- |[[HM 1966|1966]]||align=left|{{fáni|England}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[HM 1970|1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||Gull |- |[[HM 1974|1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||4. sæti |-bgcolor=bronze |[[HM 1978|1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |- |[[HM 1982|1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||2. umferð |- |[[HM 1986|1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||8. liða Úrslit |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||16. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin||Gull |- bgcolor=Silver |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||Gull |- |[[HM 2006|2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2010|2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||4. sæti |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2022|2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''16. liða úrslit'' |} ==Leikmenn== ==Leikmannahópur== {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=K|nat=BRA|name=[[Alisson Becker]]|other=[[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Fs player|no=3|nat=BRA|pos=F|name=[[Miranda (fotballspiller)|João Miranda]]|other=[[Inter]]}} {{Fs player|no=4|nat=BRA|pos=F|name=[[Pedro Geromel]]|other=[[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]}} {{Fs player|no=5|pos=MB|nat=BRA|name=[[Casemiro]]|other=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]}} {{Fs player|no=7|nat=BRA|name=[[Richarlison]]|pos=MB|other=[[Everton]]}} {{Fs player|no=8|nat=BRA|pos=MB|name=[[Renato Augusto]]|other=[[Beijing Guoan FC|Beijing Guoan]]}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|pos=A|name=[[Gabriel Jesus]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=10|pos=A|nat=BRA|name=[[Neymar]]|other=[[Paris Saint-Germain]]|}} {{Fs player|no=11|nat=BRA|name=[[Philippe Coutinho]]|pos=MB|other=[[FC Barcelona|Barcelona]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=13|name=[[Marquinhos]]|nat=BRA|pos=F|other=[[Paris Saint-Germain]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|name=[[José Paulo Bezerra Maciel Júnior|Paulinho]]|pos=MB|other=[[Guangzhou Evergrande]] <small>(á láni frá [[FC Barcelona|Barcelona]]</small>}} {{Fs player|no=16|nat=BRA|pos=K|name=[[Cássio Ramos|Cássio]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=17|nat=BRA|pos=MB|name=[[Fernando Luiz Roza|Fernandinho]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=18|pos=MB|nat=BRA|name=[[Frederico Rodrigues Santos|Fred]]|other=[[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Fs player|no=21|pos=MB|nat=BRA|name=[[Taison]]|other=[[Shaktar Donetsk]]}} {{Fs player|no=22|nat=BRA|pos=F|name=[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=23|nat=BRA|pos=K|name=[[Ederson Moraes|Ederson]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs end}} [[Mynd:Cafu brazil.jpg|thumb|170px|Cafu er Leikjahæsti landsliðsmaður í sögu Brasilíu með 142 leiki á bakinu]] ===Flestir leikir=== # [[Cafu]]: 142 # [[Neymar]]: 128 # [[Dani Alves]]: 126 # [[Roberto Carlos]]: 125 # [[Thiago Silva]]: 113 ===Flest mörk=== # '''[[Neymar]]: 79''' # [[Pelé]]: 77 # [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]]: 62 # [[Romário]]: 55 # [[Zico]]: 48 ===Þekktir leikmenn=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|Brasilíska landsliðið sem vann heimsmeistaramótið árið 1970 er af mörgum talið besta lið sögunnar]] ====1960-70==== * [[Pelé]] * [[Garrincha]] * [[Gérson]] ====1970-80==== * [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] * [[Jairzinho]] * [[Roberto Rivelino|Rivelino]] ====1980-90==== * [[Careca]] * [[Eder]] * [[Falcão]] * [[Leovegildo Lins da Gama Júnior|Júnior]] * [[Sócrates]] * [[Zico]] |valign="top" width=33%| ====1990-2000==== * [[Cafu]] * [[Rivaldo]] * [[Romário]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] [[Mynd:Brazil fans Russia 2018.jpg|thumb|Brasilískir stuðningsmenn á HM 2018 í Rússlandi]] ====2000-2010==== * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldinho]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] * [[Kaká]] * [[Marcos Roberto Silveira Reis|Marcos]] * [[Adriano]] * [[Dida]] * [[Robinho]] * [[Lucio]] ====2010-2020==== * '''[[Neymar]]''' * '''[[Roberto Firmino]]''' * '''[[Dani Alves]]''' [[Flokkur:Íþróttir í Brasilíu]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] 2h5m56nircfhf8lbeyxn97xofc197vm 1971827 1971825 2026-07-12T22:29:31Z ~2026-39506-19 118511 /* Copa America */ 1971827 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Seleção (Landsliðið), Canarinha (Litli kanarýfuglinn), Verde-Amarela (Þeir grænu og gulu), Esquadrão de Ouro (Gullna liðið) | Merki = Flag of Brazil.svg | Íþróttasamband = Confederação Brasileira de Futebol (''Samband Brasilískrar knattspyrnu'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ITA}} [[Carlo Ancelotti]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Cafu]] (142) | Flest mörk = [[Pelé]] (77) | Leikvangur = Breytilegir | FIFA sæti = 6 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 (8 sinnum) | FIFA hæst ár = | FIFA lægst = 22 | FIFA lægst ár = júní 2014 | Fyrsti leikur = 0-3 gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[20. desember]] [[1914]] | Stærsti sigur = 14–0 gegn Nígaragúa [[17. október]] [[1975]] | Mesta tap = 1-7 gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] [[8. júlí]] [[2014]] | HM leikir = 21 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Mesti HM árangur = Heimsmeistarar (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 36 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1919, 1922, 1949, 1989, 1997, 1999, 2004, 2007, 2019) | pattern_la1 = _bra20H | pattern_b1 = _bra20H | pattern_ra1 = _bra20H | pattern_sh1 = _bra20h | pattern_so1 = _bra20h | leftarm1 = FFCC00 | body1 = FFCC00 | rightarm1 = FFCC00 | shorts1 = 0000FF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _bra20A | pattern_b2 = _bra20A | pattern_ra2 = _bra20A | pattern_sh2 = _bra19aw | pattern_so2 = _nikeyellow | leftarm2 = 003CFF | body2 = 003CFF | rightarm2 = 003CFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = 003CFF }} '''Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er landslið [[Brasilía|Brasilíu]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af Brasilíska knattspyrnusambandinu. Brasilíska knattspyrnusambandið var stofnað árið [[1919]] og landið gekk til liðs við [[FIFA]] árið [[1923]]. Brasilía hefur tekið þátt í öllum 20 úrslitum heimsmeistarakeppninnar. Brasilía hefur orðið heimsmeistari oftast allra þjóða eða alls 5 sinnum. ==Saga== [[Mynd:Brazil v argentina 1919.jpg|thumb|left|Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar 1919.]] Fyrsta óopinbera landslið brasilískrar knattspyrnusögu mun hafa verið úrvalslið leikmanna frá [[Rio de Janeiro]] og [[São Paulo]] sem mætti enska liðinu Exeter City í Suður-Ameríkuferð þeirra síðarnefndu árið 1914. Heimildum ber ekki saman um úrslit leiksins. Síðar sama ár lék brasilískt landslið sinn fyrsta formlega landsleik í 3:0 tapi gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]]. Tveimur árum síðar tók Brasilía þátt í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|fyrstu Suður-Ameríkukeppninni]] en tókst ekki að vinna leik. Næstu þrjá áratugina stóðu Brasilíumenn rækilega í skugganum á grönnum sínum í Argentínu og [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]. Frá 1916 til 1947, í tuttugu keppnum, fóru Brasilíumenn einungis tvisvar með sigur af hólmi - í bæði skiptin á heimavelli - árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]], þar sem [[Arthur Friedenreich]] var í broddi fylkingar. ===Fyrstu heimsmeistaramótin=== [[Mynd:Brazil v Poland WC 1938 (3).jpg|thumb|left|Leônidas leikur á tvo Pólverja á HM 1938.]] Brasilía er eina landið sem keppt hefur í öllum úrslitakeppnum HM frá upphafi. Liðið þreytti frumraun sína á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1930|HM í Úrúgvæ 1930]] en tapaði fyrir [[Júgóslavneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Júgóslavíu]] í riðlakeppninni og komst ekki í undanúrslit. Fjórum árum síðar, [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1934|á Ítalíu]], töpuðu Brasilíumenn fyrsta leik, gegn [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]] og þurftu að snúa heim á leið. Mark þeirra gegn spænska liðinu skoraði þeldökki framherjinn [[Leônidas]]. Sá varð stjarna [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1938|HM í Frakklandi 1938]], þar sem hann vakti sérstaka athygli fyrir hjólhestaspyrnur sínar. Leônidas skoraði þrennu í sigurleik gegn [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólverjum]] í fyrsta leik og bætti við tveimur mörkum í jafnmörgum viðureignum gegn [[Tékkóslóvakíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkóslóvakíu]] í fjórðungsúrslitum. Hann meiddist í leikjunum gegn Tékkum og var því hvíldur í tapleik gegn [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum, þar sem sá kvittur fór á kreik að Brasilíumenn hefðu verið svo sigurvissir að ákveðið hefði verið að hvíla Leônidas fyrir úrslitin. Í bronsleiknum skoraði Leônidas tvívegis og varð markakóngur með sjö mörk. Brasilía mátti sætta sig við þriðja sætið, en landslið þeirra var rækilega komið á kortið sem eitt það öflugasta í heimi, en seinni heimsstyrjöldin átti þó eftir að riðla allri alþjóðakeppni í knattspyrnu næstu árin. ===Væntingar og vonbrigði=== [[Mynd:Brasil en el Campeonato Sudamericano 1949, Estadio, 1949-04-09 (308).jpg|thumb|right|Brasilía varð Suður-Ameríkumeistari 1949 í alhvítum búningum.]]Brasilíumönnum var úthlutað [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1950|HM 1950]]. Evrópa var í sárum eftir síðari heimsstyrjöldina og áttu jafnvel erfitt með að fjármagna ferðalagið til Suður-Ameríku. Brasilíumenn mættu því til leiks fullir bjartsýni eftir að hafa orðið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|Suður-Ameríkumeistarar 1949]], enn og aftur á heimavelli en með miklum yfirburðum. Fyrir heimsmeistarakeppnina var reistur stærsti knattspyrnuvöllur í heimi, [[Maracanã (leikvangur)|Maracanã]] í Ríó. Brasilíumenn fóru taplausir í gegnum riðlakeppnina og dró ekki úr bjartsýni þeirra að [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englendingum]], sem tóku þátt í sínu fyrsta heimsmeistaramóti, mistókst að komast í fjögurra liða úrslitariðilinn. Þar unnu Brasilíumenn tvo fyrstu leikina með miklum mun og dugði því jafntefli gegn Úrúgvæ í lokaleiknum. Til marks um sigurgleðina hafði liðið stillt sér upp til myndatöku fyrir úrslitaleikinn og birti brasilískt dagblað myndina undir yfirskriftinni: „Heimsmeistarar!“ Áfallið varð því mikið þegar grannarnir úr suðrinu breyttu stöðunni úr 0:1 í 2:1 sér í vil og hömpuðu heimsmeistaratitlinum. Áfallið á Maracanã markaði djúp spor í brasilíska þjóðarsál. Fjórum árum síðar, á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1954|HM í Sviss 1954]], mættu Brasilíumenn til leiks í nýjum búningum: gulum, grænum og bláum í stað hvítu búninganna sem þjóðin tengdi við ósigurinn á heimavelli. Brasilíumenn komust nokkuð þægilega upp úr riðlakeppninni en mættu í fjórðungsúrslitunum [[Ungverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ungverjum]] sem almennt voru taldir sigurstranglegasta lið keppninnar. Eftirvænting knattspyrnuáhugamanna var mikil en hún snerist upp í vonbrigði þegar leikurinn, sem fram fór í [[Bern]], reyndist óhemjugrófur. Þrír leikmenn voru reknir af velli í viðureign sem lauk með 4:2 sigri Ungverja og eftir að flautað var til leiksloka flugust liðin á í búningsklefunum. Brasilíumenn máttu enn bíða eftir heimsmeistaratitlinum en orðspor þeirra fór þó jafnt og þétt vaxandi. ===Fyrsti heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:1958 VM-final Sverige-Brasilien.jpg|thumb|left|Pelé grætur á öxl Gylmar eftir úrslitaleikinn 1958. Didi horfir á.]]Vicente Feola tók við stjórn brasilíska landsliðsins í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1958|HM 1958]] sem fram fór í [[Svíþjóð]]. Hann tók undirbúninginn föstum tökum og setti leikmönnum fjöldan allan af reglum sem þeim var ætlað að fylgja utan vallar, þótt honum væri legið á hálsi fyrir að skipta sér minna af því sem gerðist í leikjunum sjálfum og láta jafnvel reynsluboltana í liðinu um stjórnina. Liðið hafði á að skipa íþróttasálfræðingi og njósnarar voru sendir til að fylgjast með mögulegum mótherjum í Evrópuforkeppni HM. Brasilíumenn lendu í erfiðasta riðlinum í úrslitakeppninni. [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríkismenn]] voru lagðir að velli í fyrsta leik, 3:0. Því næst gerðu Brasilía og England markalaust jafntefli. Í hvorugum leikjanna komu ungstirnið [[Pelé]] og [[Garrincha]] við sögu. Þeir fengu hins vegar tækifærið á móti [[Sovéska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sovétmönnum]] í lokaleiknum, eftir að lykilmenn liðsins gengu á fund þjálfarans og þrýstu á um það. Brasilíumenn unnu 2:0 og náðu loksins að sýna sínar bestu hliðar. Í fjórðungsúrslitum mættu Brasilíumenn [[Velska karlalandsliðið í knattspyrnu|Walesverjum]] sem höfðu þurft að keppa aukaleik aðeins tveimur dögum fyrr. Pelé skoraði eina mark leiksins og sitt fyrsta í keppninni. Í undanúrslitunum skoraði táningurinn hins vegar þrennu í 5:2 sigri á [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]]. Í úrslitunum voru svo [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamenn]] lagðir að velli, einnig 5:2, með tveimur mörkum frá Pelé og Vavá og einu frá Mário Zagallo. ===Titillinn varinn=== [[Mynd:MFdSantos-Garrincha.jpg|thumb|right|Garrincha var hetja Brasilíu á HM 1962.]]Brasilíumenn mættu til leiks sem langsigurstranglegasta liðið á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1962|HM 1962]] sem fram fór í Suður-Ameríkulandinu [[Síle]]. Brasilíumenn unnu sinn riðil án mikilla vandræða, en gerðu dýrkeypt markalaust jafntefli í öðrum leik gegn Tékkóslóvakíu þar sem Pelé meiddist og kom lítið við sögu það sem eftir var keppninnar. Í fjarveru Pelé tók Garrincha við keflinu og var óumdeild stjarna keppninnar. Hann skoraði tvö mörk í 3:1 sigri á Englendingum í fjórðungsúrslitum og endurtók leikinn í 4:2 sigri á [[Síleska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í undanúrslitum. Brasilía og Tékkóslóvakía mættust öðru sinni í keppninni í úrslitaleiknum þar sem Tékkar náðu forystunni en Brasilía svaraði með þremur mörkum og varði þar með titilinn. Brasilíska þjóðin gerði sér vonir um að vinna þriðja skiptið í röð árið 1966 þegar keppnin var haldin [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1966|á Englandi]]. Mótið byrjaði vel þar sem Pelé og Garrincha skoruðu hvor sitt markið í 2:0 sigri á [[Búlgarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Búlgörum]]. Gamanið tók að kárna í næstu tveimur leikjum. Stjórnarmenn í brasilíska knattspyrnusambandinu höfðu hlutast í valið á landsliðinu til að tryggja að helstu félagslið ættu þar öll sína fulltrúa. Undirbúningnum var ábótavant og harður leikstíll evrópsku liðanna virtist koma Brasilíumönnum í opna skjöldu. Pelé meiddist í upphafsleiknum og var því fjarri góðu gamni í 3:1 tapleik gegn Ungverjum og þurfti að fara meiddur af velli í lokaleiknum gegn spútnikliði [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgals]] með [[Eusébio]] í broddi fylkingar sem einnig lauk með 3:1 tapi. ===Besta lið allra tíma?=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|left|Liðið sem vann Perú í fjórðungsúrslitum.]]Herforingjastjórnin sem var við völd í Brasilíu tók fram fyrir hendurnar á knattspyrnusambandinu í aðdraganda [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1970|HM í Mexíkó 1970]]. Vinstrimaðurinn João Saldanha, sem mótað hafði sókndjarft en líkamlega sterkt landslið var látinn víka fyrir gömlu kepmpunni Mário Zagallo sem þjálfari. Zagallo hélt þó sama striki og forveri sinn og fyllti liðið af framherjum og sókndjörfum miðjumönnum. Útkoman var lið sem heillaði heimsbyggðina. Brasilíumenn unnu alla sína leiki í keppninni, þar á meðal ríkjandi heimsmeistara Englendinga í riðlakeppninni. Suður-Ameríkuliðin [[Perúska karlalandsliðið í knattspyrnu|Perú]] og Úrúgvæ voru lögð í fjórðungs- og undanúrslitum en í úrslitaleiknum unnu Brasilíumenn sterkt lið Ítala 4:1 á sérlega sannfærandi hátt. Brasilía tryggði sér þar með Jules Rimet-verðlaunastyttuna til eignar. Oft er talað um sigurliðið 1970 sem það besta í sögu keppninnar og naut liðið þar vafalaust góðs af því að gervihnattatæknin var komin til sögunnar og beinar útsendingar frá leikjum voru aðgengilegar mun víðar en áður hafði þekkst. ===Hallar undan fæti=== [[Mynd:Figurita argentinacampeon v brasil.jpg|thumb|right|Úr leik Brasilíu og Argentínu á HM 1978.]]Péle lagði skóna á hilluna með landsliðinu eftir HM 1970 og þrátt fyrir mikinn þrýsting frá æðstu stöðum um að snúa aftur fyrir [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1974|HM 1974]] lét hann sig ekki. Brasilíumenn mættu til leiks í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] með varnarsinnaðra lið en áður hafði sést. Þeir reyndust lítil fyrirstaða fyrir [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollendinga]] sem heilluðu knattspyrnuheiminn með frjálsu spili sínu og töpuðu að lokum í bronsleiknum fyrir Pólverjum. Fjórum árum síðar, í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1978|Argentínu 1978]], höfnuðu Brasilíumenn í þriðja sætinu en ollu þó sér og stuðningsmönnum sínum vonbrigðum. Ýmsar samsæriskenningar fóru á flug í Brasilíu þess efnis að gestgjafarnir hefðu með ýmsum hætti reynt að leggja stein í götu brasilíska liðsins, svo sem með því að láta það spila á glænýjum og grjóthörðum leikvangi í riðlakeppninni, ýmsir dómar féllu Brasilíu í óhag og síðast en ekki síst þótti stórsigur Argentínu á Perú í lokaumferð milliriðla grunsamlegur, en með honum komst argentínska liðið í úrslitaleikinn. Hvað sem slíkum vangaveltum leið bar flestum saman um að HM-lið Brasilíu árin 1974 og 1978 hafi staðið meistaraliðum fyrri ára langt að baki. ===Óskaliðið sem ekki vann=== [[Mynd:Zico panini card mexico86.jpg|160px|left|Zico var lykilmaður í landsliðinu á HM 1978, 1982 og 1986.]]Brasilía var talin sigurstranglegust á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1982|HM á Spáni 1982]] með Zico og [[Sócrates]] í broddi fylkingar. Liðið lék blússandi sóknarbolta, vann alla leiki sína í forriðlinum og skellti heimsmeisturum Argentínu í milliriðli. Jafntefli gegn Ítölum í næsta leik hefði komið þeim í undanúrslitin en þrenna frá [[Paolo Rossi]] gerði það að verkum að liðið tapaði 3:2. Brasilíska liðið frá 1982 er oft nefnt í hópi sterkustu liða sem ekki náðu að hampa heimsmeistaratitlinum. Í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1986|Mexíkó fjórum árum síðar]] mætti brasilíska liðið aftur nokkuð sigurvisst til keppni, en lykilmenn voru orðnir eldri og Sócrates átti við að glíma erfið meiðsli. Brasilíumenn unnu fjóra fyrstu leiki sína í keppninni án þess að fá á sig mark, en í fjórðungsúrslitum mættu þeir Evrópumeisturum Frakka. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni þar Frakkar höfðu betur. Árið 1989 urðu Brasilíumenn [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|Suður-Ameríkumeistarar í fjórða sinn]]. Líkt og í fyrri þrjú skiptin gerðist það á heimavelli eftir 1:0 sigur á Úrúgvæ í lokaleik með marki frá [[Romário]]. ===Fjórði heimsmeistaratitillinn=== [[Mynd:ROM 1994 MiNr4993 pm B002.jpg|thumb|right|Rúmenskt frímerki sýnir hvaða lið voru í riðli með Brasilíu 1994.]]Brasilíumenn stóðu ekki undir væntingum á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1990|HM 1990]] sem fram fór á Ítalíu. Eftir að hafa unnið alla leiki sína í riðlakeppninni með eins marks mun féll liðið úr leik fyrir erkifjendunum í Argentínu, 1:0. Brasilíska liðið þótti varnarsinnað með [[Dunga]] í lykilhlutverki og skoraði ekki nema fjögur mörk í leikjunum fjórum. Knattspyrnuáhugamenn í Brasilíu voru margir ósáttir við þessa nálgun sem þeir töldu ganga gegn gildum landsliðsins. Fjórum árum síðar beitti þjálfarinn Carlos Alberto Parreira sömu leikaðferð, með enn betri árangri á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1994|HM í Bandaríkjunum]]. Auk Dunga voru þeir [[Romário]] og [[Bebeto]] í eldlínunni í liði sem lék fyrst og fremst agaða vörn og beitti skyndisóknum. Þrúgandi hiti einkenndi keppnina en Brasilíumenn unnu sinn riðil vandræðalítið. Þeir máttu hafa mikið fyrir að landa sigri á [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|heimamönnum]] í 16-liða úrslitum og 3:2 sigur þeirra á Hollendingum í fjórðungsúrslitum var einhver æsilegasta viðureign keppninnar. Svíar voru lagðir að velli í undanúrslitum og í úrslitaleiknum urðu Brasilíumenn fyrsta liðið til að lyfta heimsmeistarastyttunni eftir að hafa sigrað í vítaspyrnukeppni, þar sem [[Roberto Baggio]] misnotaði spyrnu fyrir Ítali. Þremur árum síðar urðu Brasilíumenn fyrsta liðið í sögunni til að vera heimsmeistarar og Suður-Ameríkumeistarar á sama tíma, þegar liðið fór með sigur af hólmi í [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|Copa America 1997]] í [[Bólivía|Bólivíu]]. Það var einnig í fyrsta sinn sem Brasilíu tókst að vinna keppnina utan heimalands síns. ===Samsæri í París?=== [[Mynd:Ronaldo 2002 cropped.jpg|thumb|left|Ronaldo var í aðalhlutverki í Frakklandi.]]Brasilíumenn voru að margra áliti líklegir til að verja titil sinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 1998|HM í Frakklandi 1998]]. Þrátt fyrir tap gegn [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Norðmönnum]], sem aldrei hafa lotið í lægra haldi fyrir Brasilíu - einir liða, tókt heimsmeisturunum að vinna sinn riðil. Við tóku sigurleikir gegn Síle og [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Danmörku]]. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni í undanúrslitunum þar sem Brasilía hafði betur gegn Hollandi. Fyrir úrslitaleikinn hafði [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], sem almennt var álitinn besti og frægasti leikmaður heims, staðið sig með prýði og skorað fjögur mörk. Fyrir úrslitaleikinn gegn heimamönnum Frakka fékk hann flog, sem þó var haldið rækilega leyndu fyrir blaðamönnum og varð í kjölfarið mikil reikistefna um hvort hann myndi fá að spila leikinn. Að lokum varð úr að Ronaldo var í byrjunarliðinu, en var skugginn af sjálfum sér og Frakkar unnu sannfærandi 3:0 sigur. Eftir keppnina fór á flug þrálátur orðrómur um að þrýstingur frá sportvörufyrirtækinu Nike hafi orðið til þess að knattspyrnusambandið hafi skipað fyrir um að Ronaldo yrði að spila leikinn. Brasilíumenn gátu huggað sig við að árið eftir tókst þeim að verja Suður-Ameríkutitil sinn í fyrsta sinn en [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|keppt var í Paragvæ]]. ===Meistarar í Asíu=== Brasilíumenn mættu til leiks á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2002|HM 2002]] í [[Japan]] og [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] með R-in þrjú í broddi fylkingar: [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]], [[Rivaldo]] og [[Ronaldinho]]. Rivaldo bakaði sér óvinsældir í sigurleik gegn [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkjum]] í fyrstu umferð þegar hann henti sér í jörðina og hélt um andlit sér þegar sjónvarpsupptökur leiddu í ljós að bolta hafði verið spyrnt í fætur hans. Brasilía lauk riðlakeppninni á fullu húsi stiga. Í 16-liða úrslitum voru [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgar]] slegnir úr keppni og Englendingar í fjórðungsúrslitum. Brasilía og Tyrkland mættust á nýjan leik í undanúrslitum þar sem mark frá Ronaldo skildi á milli. Hann skoraði svo bæði mörkin í úrslitunum gegn Þjóðverjum og endaði sem markakóngur með átta mörk. Brasilíumenn urðu Suður-Ameríkumeistarar árin [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]] og [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]] og höfðu þar með sigrað á fjórum af síðustu fimm álfukeppnum, eftir að hafa unnið jafnoft í 37 tilraunum þar á undan. ===Martröð á heimavelli=== Ronaldo setti nýtt met yfir mörk skoruð í úrslitakeppni HM, fimmtán alls, í mótinu í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2006|Þýskalandi 2006]]. Eftir sigra í fjórum fyrstu leikjunum féll liðið úr keppni í fjórðungsúrslitum gegn Frökkum. Svipað gerðist í [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2010|Suður-Afríku 2010]] þar sem Brasilía tapaði ekki leik fyrr en gegn Hollendingum í fjórðungsúrslitunum. Brasilíska knattspyrnusambandið lagði höfuðáherslu á að endurheimta heimsmeistaratitilinn á [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2014|heimavelli 2014]]. Miklu var til kostað í uppbyggingu leikvanga og lögðu knattspyrnuáhugamenn mikið traust á að [[Neymar]] myndi leiða liðið til sigurs. Neymar skoraði tvívegis í 3:1 sigri í opnunarleiknum gegn [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatíu]]. Brasilíumenn þóttu ósannfærandi gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] í markalausu jafntefli en unnu svo [[Kamerúnska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kamerún]] af öryggi í lokaleik riðilsins. Sílemenn þjörmuðu rækilega að brasilíska liðinu í 16-liða úrslitum en heimamenn komust þó áfram eftir vítaspyrnukeppni. Í fjórðungsúrslitum vann Brasilía 2:1 sigur á [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbíu]], en þar reið ógæfan yfir þegar Neymar meiddist og gat ekki tekið meiri þátt í keppninni. Áfallið sló brasilíska liðið fullkomlega út af laginu og það hrundi eins og spilaborg gegn Þjóðverjum í undanúrslitum. Eftir hálftíma leik var staðan orðin 5:0 fyrir þýska liðinu sem bætti svo tveimur mörkum við áður en Brasilía náði að klóra í bakkann með marki á lokamínútunni. 7:1 ósigurinn var stærsta tap í sögu landsliðsins og skildi þjóðina eftir í hálfgerðu losti. Til að bíta höfuðið af skömminni tapaði liðið bronsleiknum gegn Portúgal með þremur mörkum gegn engu. ===Eftirbátar Evrópubúa=== Árið 2018 fór [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2018|HM fram í Rússlandi]]. Líkt og endranær átti Brasilía ekki í vandræðum með að komast upp úr riðlakeppninni og í 16-liða úrslitum sló liðið Mexíkó úr keppni. Í fjórðungsúrslitum reyndust Belgar hins vegar ofjarlar þeirra. Eftir að hafa mistekist að komast í undanúrslit þriggja síðustu Suður-Ameríkukeppna tókst Brasilíumönnum að fara alla leið [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|á heimavelli 2019]]. Þetta var níundi álfumeistaratitill landsins frá upphafi. Brasilía var í efsta sæti heimslistans þegar dregið var í riðla fyrir [[Heimsmeistaramót_landsliða_í_knattspyrnu_karla_2022|HM í Katar]] árið 2022. Brasilíska liðið nældi sér í toppsæti síns riðils þrátt fyrir óvænt tap gegn Kamerún í lokaleiknum. Fjögur brasilísk mörk í fyrri hálfleik dugðu til að kafsigla [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kóreu]] í 16-liða úrslitum og Brasilíumenn virtust til alls líklegir með Neymar í góðu formi. Í fjórðungsúrslitum mættust stálin stinn, Brasilía og Króatía. Eftir markalausan venjulegan leiktíma skoraði hvort liðið sitt markið í framlengingu. Grípa þurfti til vítaspyrnukeppni og þar unnu Króatar 4:2. ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1919|1919]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1921|1921]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1922|1922]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1925|1925]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1927|1927]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1929|1929]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]]||align=left|{{PER}}Perú||Tók ekki þátt |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1937|1937]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1941|1941]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Tók ekki þátt |-bgcolor=Brons |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Tók ekki þátt |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||Gull |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1953|1953]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1955|1955]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||4. sæti |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{PER}}Perú||Silfur |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Argentínu)|1959(a)]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959(b)]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||Brons |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||4. sæti |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Tók ekki þátt |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður Ameríkal||Brons |-bgcolor=Bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður Ameríka||Brons |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður Ameríka||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Riðlakeppni |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1993|1993]]||align=left|{{ECU}}Ekvador||8. liða úrslit |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||Silfur |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1997|1997]]||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||Gull |-bgcolor=gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1999|1999]]||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{PER}}Perú||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Gull |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]]||align=left|{{fáni|Síle}}||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2015|2015]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||8. liða úrslit |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2016|2016]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2019|2019]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Gull |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2021|2021]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2024|2024]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin ||8. liða úrslit |- |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1930|1930]]||align=left|{{URY}}Úrúgvæ||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1934|1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||16. liða úrslit |-bgcolor=Bronze |[[HM 1938|1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Brons |-bgcolor=Silver |[[HM 1950|1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||Silfur |- |[[HM 1954|1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||8. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1958|1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||Gull |-bgcolor=Gold |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||Gull |- |[[HM 1966|1966]]||align=left|{{fáni|England}}||Riðlakeppni |-bgcolor=Gold |[[HM 1970|1970]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||Gull |- |[[HM 1974|1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||4. sæti |-bgcolor=bronze |[[HM 1978|1978]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||Brons |- |[[HM 1982|1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||2. umferð |- |[[HM 1986|1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||8. liða Úrslit |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||16. liða úrslit |-bgcolor=Gold |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{USA}}Bandaríkin||Gull |- bgcolor=Silver |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||Silfur |-bgcolor=Gold |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||Gull |- |[[HM 2006|2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2010|2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||4. sæti |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2022|2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||8. liða úrslit |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''16. liða úrslit'' |} ==Leikmenn== ==Leikmannahópur== {{Fs start}} {{Fs player|no=1|pos=K|nat=BRA|name=[[Alisson Becker]]|other=[[Liverpool FC|Liverpool]]}} {{Fs player|no=3|nat=BRA|pos=F|name=[[Miranda (fotballspiller)|João Miranda]]|other=[[Inter]]}} {{Fs player|no=4|nat=BRA|pos=F|name=[[Pedro Geromel]]|other=[[Grêmio Foot-Ball Porto Alegrense|Grêmio]]}} {{Fs player|no=5|pos=MB|nat=BRA|name=[[Casemiro]]|other=[[Real Madrid CF|Real Madrid]]}} {{Fs player|no=7|nat=BRA|name=[[Richarlison]]|pos=MB|other=[[Everton]]}} {{Fs player|no=8|nat=BRA|pos=MB|name=[[Renato Augusto]]|other=[[Beijing Guoan FC|Beijing Guoan]]}} {{Fs player|no=9|nat=BRA|pos=A|name=[[Gabriel Jesus]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=10|pos=A|nat=BRA|name=[[Neymar]]|other=[[Paris Saint-Germain]]|}} {{Fs player|no=11|nat=BRA|name=[[Philippe Coutinho]]|pos=MB|other=[[FC Barcelona|Barcelona]]}} {{Fs mid}} {{Fs player|no=13|name=[[Marquinhos]]|nat=BRA|pos=F|other=[[Paris Saint-Germain]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|name=[[José Paulo Bezerra Maciel Júnior|Paulinho]]|pos=MB|other=[[Guangzhou Evergrande]] <small>(á láni frá [[FC Barcelona|Barcelona]]</small>}} {{Fs player|no=16|nat=BRA|pos=K|name=[[Cássio Ramos|Cássio]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=17|nat=BRA|pos=MB|name=[[Fernando Luiz Roza|Fernandinho]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs player|no=18|pos=MB|nat=BRA|name=[[Frederico Rodrigues Santos|Fred]]|other=[[Manchester United FC|Manchester United]]}} {{Fs player|no=21|pos=MB|nat=BRA|name=[[Taison]]|other=[[Shaktar Donetsk]]}} {{Fs player|no=22|nat=BRA|pos=F|name=[[Fagner Conserva Lemos|Fagner]]|other=[[Sport Club Corinthians Paulista|Corinthians]]}} {{Fs player|no=23|nat=BRA|pos=K|name=[[Ederson Moraes|Ederson]]|other=[[Manchester City FC|Manchester City]]}} {{Fs end}} [[Mynd:Cafu brazil.jpg|thumb|170px|Cafu er Leikjahæsti landsliðsmaður í sögu Brasilíu með 142 leiki á bakinu]] ===Flestir leikir=== # [[Cafu]]: 142 # [[Neymar]]: 128 # [[Dani Alves]]: 126 # [[Roberto Carlos]]: 125 # [[Thiago Silva]]: 113 ===Flest mörk=== # '''[[Neymar]]: 79''' # [[Pelé]]: 77 # [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]]: 62 # [[Romário]]: 55 # [[Zico]]: 48 ===Þekktir leikmenn=== [[Mynd:Brazil 1970.JPG|thumb|Brasilíska landsliðið sem vann heimsmeistaramótið árið 1970 er af mörgum talið besta lið sögunnar]] ====1960-70==== * [[Pelé]] * [[Garrincha]] * [[Gérson]] ====1970-80==== * [[Carlos Alberto Torres|Carlos Alberto]] * [[Jairzinho]] * [[Roberto Rivelino|Rivelino]] ====1980-90==== * [[Careca]] * [[Eder]] * [[Falcão]] * [[Leovegildo Lins da Gama Júnior|Júnior]] * [[Sócrates]] * [[Zico]] |valign="top" width=33%| ====1990-2000==== * [[Cafu]] * [[Rivaldo]] * [[Romário]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] [[Mynd:Brazil fans Russia 2018.jpg|thumb|Brasilískir stuðningsmenn á HM 2018 í Rússlandi]] ====2000-2010==== * [[Roberto Carlos]] * [[Ronaldinho]] * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] * [[Kaká]] * [[Marcos Roberto Silveira Reis|Marcos]] * [[Adriano]] * [[Dida]] * [[Robinho]] * [[Lucio]] ====2010-2020==== * '''[[Neymar]]''' * '''[[Roberto Firmino]]''' * '''[[Dani Alves]]''' [[Flokkur:Íþróttir í Brasilíu]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] oieu9yludict8thz6tuqa6qfbs2m4s0 Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 155898 1971806 1964564 2026-07-12T21:46:31Z ~2026-39506-19 118511 /* HM Árangur */ 1971806 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Nationalelf (hinir ellefu útvöldu)DFB-Elf (DFB Ellefu)Die Mannschaft (Liðið) | Merki = Flag of Germany.svg | Íþróttasamband = Deutscher Fußball-Bund (Þýska knattspyrnusambandið) | Þjálfari = {{GER}} [[Rudi Völler]] (bráðabirgða) | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Manuel Neuer]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = Lothar Matthäus (150) | Flest mörk = Miroslav Klose (71) | Leikvangar = Breytilegt | FIFA sæti = 10 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 1 | FIFA hæst ár = 1990–92, 1993–94, 1996–97, July 2014 – maí 2016, október 2017 – nóvember 2017 | FIFA lægst = 24 | FIFA lægst ár = September 1924 – október 1925 | Fyrsti leikur = 3-5 gegn [[Mynd:Flag_of_Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] í [[Basel]], 5. apríl 1908. | Stærsti sigur = 16–0 gegn [[Mynd:Flag_of_Russia.svg|20px]] [[Rússneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Rússlandi]] í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], 1. júlí 1912. | Mesta tap = 9-0 gegn [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]] í [[Oxford]], 13. mars 1909. | HM leikir = 19 | Fyrsti HM leikur = 1934 | Fyrsta HM keppni = 1934 | Mesti HM árangur = Meistarar 1954, 1974, 1990, 2014 | Álfukeppni = Evrópukeppni | Álfukeppni leikir = 13 | Fyrsta álfukeppni = 1972 | Mesti álfu árangur = Meistarar 1972, 1980, 1996 | pattern_la1 = _ger20h | pattern_b1 = _ger20h | pattern_ra1 = _ger20h | pattern_sh1 = _ger20h | pattern_so1 = _ger20h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _ger20a | pattern_b2 = _ger20a | pattern_ra2 = _ger20a | pattern_sh2 = _ger20a | pattern_so2 = _ger20a | leftarm2 = FF0000 | body2 = FF0000 | rightarm2 = FF0000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 }} '''Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu''' keppir fyrir hönd [[Þýskaland|Þýskalands]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Það hefur þrisvar sinnum orðið evrópumeistari og fjórum sinnum orðið heimsmeistari. ==Saga== Þýskaland er það land sem hefur orðið oftast evrópumeistari ásamt [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spáni]] (þrisvar), það hefur fjórum sinnum orðið heimsmeistari og síðast árið [[HM 2014|2014]]. ===Fyrstu árin=== [[File:German_national_team_at_its_first_official_international_match_in_1908.jpg|alt=|left|thumb|Ljósmynd af fyrsta opinbera landsliði þjóðverja árið 1908]] Árið 1908 lék Þýskaland sinn fyrsta opinbera A-landsleik gegn [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]. Þýskaland tapaði þeim leik. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] braust út varð að leggja þurfti [[Fótbolti|fótbolta]] til hliðar og eftir stríð var [[Þýskaland]] í fyrstu útilokað frá alþjóðaknattspyrnu. Vinsældir fótboltans í Þýskalandi jukust gríðarlega fram á fjórða áratuginn þegar knattspyrna var langstærsta íþróttin. Stóru liðin á þessu tímabili voru [[SpVgg Greuther Fürth]] og [[1. FC Nürnberg]]. Árið 1928 tók landsliðið aftur þátt í stórmóti þegar það tók þátt í [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] þar sem það datt úr leik eftir tap gegn Úrúgvæ. ===1954 fyrsti Heimsmeistaratitillinn=== Árið 1950 tóku Þjóðverjar þátt á HM, landsliðið mætti Sviss í [[Stuttgart]] og sigraði 1-0. Þýskalandi hafði verið skipt í tvö ríki og [[Austur-Þýskaland]] lék sinn fyrsta landsleik í september 1952. [[Vestur-Þýskaland]]. Liðið æfði gríðarlega vel undir styrkri stjórn [[Sepp Herberger]] og mætti vel undirbúið fyrir [[HM 1954|heimsmeistarakeppnina í Sviss árið 1954]] fyriliði liðsins á þessum tíma var [[Fritz Walter]]. Vestur-Þýskaland vann heimsmeistarakeppnina árið 1954 frekar óvænt eftir óvæntan sigur í úrslitaleik gegn Ungverjalandi. Sigurinn er oft kallaður „Das Wunder von Bern“ (undrið í Bern). Á heimsmeistarakeppninni í Svíþjóð árið 1958 komust Vestur-Þjóðverjar í undanúrslit, en töpuðu fyrir gestgjöfunum og framtíðar silfurverðlaunahöfum [[Sænska karlandsliðið í knattspyrnu|Svía]] með 1-3 og luku keppni í 4. sæti eftir að hafa tapað í bronsleiknum gegn [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frökkum]]. ===1960-1996: Stórveldi í alþjóðafótbolta=== 1966 á heimsmeistaramótinu í [[England|Englandi]] tókst Vestur-Þjóðverjum að komast í úrslitaleik gegn [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]], en töpuðu 4-2 í úrslitaleik. HM 1970 í Mexíkó var næsta stórmót sem Þjóðverjar tóku þátt í eftir að þeim mistókst að komast á Evrópumótið 1968, þar tókst þeim að tryggja sér silfur eftir 1-0 sigur á Úrúgvæ í bronsleiknum. Á næsta heimsmeistaramóti 1974, voru þeir gestgjafar. Á því móti mættu þeir í eina skiptið Austur-Þýskalandi, þar sem þeir töpuðu frekar óvænt 1-0, en eftir sterka sigra á móti [[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Póllandi]] og [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] tókst þeim að tryggja sig í úrslit og að lokum að verða heimsmeistarar í annað sinn. [[Franz Beckenbauer]] lyfti heimsmeistarabikarnum fyrir framan 74.000 manns á [[Ólympíuleikvangurinn í München|Ólympíuleikvangnum í München]]. 1972 höfðu þeir orðið evrópumeistarar, þeir voru því heims og evrópumeistarar á þessum tíma. Á [[HM 1978]] í Argentínu féllu þeir úr keppni í áttaliða úrslitum, sem voru gríðarleg vonbrigði. Væntingarnar fyrir heimsmeistarakeppninna á Spáni árið 1982 voru miklar. Eftir óvænt tap í opnunarleiknum gegn Alsír 1-2, fór Vestur-Þýskaland áfram eftir 1-0 sigur gegn Austurríki í síðasta leik riðlakeppninar. Í undanúrslitum átti sér stað umdeilt atvik þegar markvörður Þjóðverja Harald Schumacher slasaði alvarlega Battiston, leikmann Frakklands. Þetta varð til þess að velgengni liðsins féll í skuggann á þessu atviki. Vestur-Þýskaland komst í úrslitaleikinn. Í úrslitaleiknum töpuðu þeir þó gegn gríðalega sterku liði [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ítala]], 3-1. [[Mynd:Bundesarchiv Bild 183-N0716-0314, Fußball-WM, BRD - Niederlande 2-1.jpg|thumb|HM 1974 4.júli 1974 í [[MÜnchen]] Vestur Þýskaland-Holland]] Undankeppni evrópumótsins 1984 byrjaði ekki glæsilega, þar sem Þjóðverjar töpuðu tvisvar fyrir Norður-Írlandi. Eftir nauman 2-1 sigur gegn Albaníu í jöfnum leik komst liðið naumlega í lokakeppni Evrópumótsins. Á Evrópumeistaramótinu duttu þeir úr leik í riðlakeppninni. Eftir það mót varð ákveðin uppstokkun í liðinu og nýrri og yngri leikmenn fengu að spreyta sig eins og [[Rudi Völler]] sem þá var að stíga sín fyrstu skref í boltanum. Árangurinn lét ekki á sér standa, þeir komust örugglega í gegnum undakeppni HM 1986 og komust þar í úrslitaleikinn þar sem þeir náðu í silfur, þar sem þeir töpuðu fyrir steku liði [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitaleiknum sem þá var með [[Diego Maradona]] í sínum röðum. Fjölmargir góðir leikmenn voru að koma upp á þessum árum nægir þar að nefna [[Jürgen Kohler]], [[Jürgen Klinsmann]] og [[Thomas Hässler]] ásamt reyndari leikmönnum eins og [[Lothar Matthäus]], [[Andreas Brehme]] og [[Pierre Littbarski]] komust þeir í undanúrslitin þegar á heimavelli árið 1988 en féllu úr leik eftir tap gegn nágrönnum sínum í [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Hollandi]]. Árið 1990 komust Vestur-Þjóðverjar í þriðja sinn í röð í úrslitakeppni heimsmeistarakeppninnar. Þar slógu þeir meðal annara [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] á leið sinni úrslitaleikinn, þar sem þeir náðu að hefna fyrir tapið á [[HM 1986]] og sigra [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitaleiknum. ===1996-2006: Misjafnt gengi=== Eftir vonbrigði á [[EM 1992]] og [[HM 1994]] varð ákveðin uppstokkun í liðinu, og á [[EM 1996]] í Englandi komu nýir efnilegir leikmenn inní liðið eins og [[Oliver Kahn]], [[Oliver Bierhoff]]. Mótið var vel heppnað og Þjóðverjum tókst að tryggja sér evrópumeistaratitilinn þar sem þeir slógu út England og Tékkland. [[HM 1998]] og [[EM 2000]] voru vonbrigði, sérstaklega evrópumótið, þar sem Þjóðverjar féllu úr leik í riðlakeppninni. Enn og aftur var stokkað upp í hópunum og nýir menn fengnir inn að þessu sinni var það [[Miroslav Klose]]. Hann kom inn með látum á [[HM 2002]] í Suður-Kóreu og Japan, og skoraði m.a fjögur mörk í 8-1 sigurleik gegn Sádi Arabíu. Þjóðverjar spiluðu gríðarlega vel á þessu móti og komust í úrslitaleik, þar sem þeir töpuðu gegn sterku liði [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíumanna]]. [[Mynd:Germany lifts the 2014 FIFA World Cup.jpg|thumb|Þjóðverjar fagna heimsmeistaratitilinum árið 2014]] ===2006-2016 Ný kynslóð og stöðugleiki í topp þrem=== Árið 2006 voru Þjóðverjar gestgafar á [[HM 2006]] þar gekk þeim mjög vel og náðu í brons, á því móti spiluðu þeir gríðarlega góðan fótbolta, og margar af framtíðarstjörnum Þjóðverja hófu leik á því móti, nægir þar að nefna leikmenn eins og, [[Lukas Podolski]], á þessu móti hófu Þjóðverjar í fyrsta sinn frá lokum [[Seinni heimsstyrjöldin|Seinni heimsstyrjaldar]] að flagga þýska fánanum. Og gríðarleg stemning myndaðist í þýskalandi í kringum liðið. á [[EM 2008]] komust þeir í úrslitaleikin þar sem þeir töpuðu fyrir [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánverjum]]. Á [[HM 2010|HM2010]] endurtóku þeir leikinn og nældu sér í brons á þessu móti þeyttu margir nýjir leikmenn frumraun sína sem áttu eftir að verða lykilmenn í framtíðinni eins og [[Mesut Özil]] [[Manuel Neuer]] [[Thomas Müller]] og [[Sami Khedira]]. Á [[EM 2012]] duttu þeir út í undanúrslitum gegn [[Ítalska karlalandsliðið í knattspyrnu|ítölum]] þar sem [[Mario Balotelli]] gerði bæði mörk ítalíu. Á [[HM 2014]] í Brasilíu voru gerðar mikla væntingar og undir þeim stóðu leikmenn því liðinu tókst að tryggja sér sinn fyrsta heimsmeistaratitil frá árinu 1990, og sinn fyrsta titil á stórmóti frá árinu 1996. Á því móti sigruðu þeir [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíu]] 7-1 í frægum leik, og unnu gríðarlega sterk lið [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] með [[Lionel Messi]] innanborðs. Í úrslitaleik skoraði [[Mario Götze]] þar sigurmarkið í framlengingu. [[EM 2016]] voru mikil vonbrigði eftir velgengni undanfarinna ára, þar sem Þjóðverjar féllu úr leik gegn sterku liði [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakka]] 2-0. ===2016-Uppstokkun=== Eftir vonbrigði á [[EM 2016]] og [[HM 2018]] var ákveðið að stokka upp í liðinu og mikilvægir leikmenn eins og [[Mesut Özil]] og [[Thomas Müller]] látnir fara. ==Árangur á stórmótum== === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=gold |[[EM 1972]]||align=left|{{fáni|Belgía}}||''Gull'' |-bgcolor=silver |[[EM 1976]]||align=left|{{Fáni-30px-svg|Flag of SFR Yugoslavia|Fáni [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]}} Júgóslavía||''Silfur'' |-bgcolor=gold |[[EM 1980]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Gull'' |- |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |-bgcolor=bronze |[[EM 1988]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Brons'' |- bgcolor=silver |[[EM 1992]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''Silfur'' |- bgcolor=gold |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}}England||''Gull'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||'''Riðlakeppni''' |-bgcolor=silver |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{fáni|Austurríki}} & {{fáni|Sviss}}</small>||''Silfur'' |-bgcolor=bronze |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Brons'' |- bgcolor=bronzer |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''Brons'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''16. liða úrslit'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||''8.liða úrslit'' |- |} === HM Árangur === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=bronze |[[HM 1934]]||align=left|{{fáni|Ítalía}} ||''Brons'' |- |[[HM 1938]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1950]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Bannað að taka þátt'' |-bgcolor=gold |[[HM 1954]]||align=left|{{fáni|Sviss}}||''Gull'' |- |[[HM 1958]]||align=left|{{fáni|Svíþjóð}}||''4. sæti'' |- |[[HM 1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''8. liða úrslit'' |-bgcolor=silver |[[HM 1966]]||align=left|{{fáni|Bretland}}||''Silfur'' |-bgcolor=bronze |[[HM 1970]]||align=left|{{Fáni-30px-svg|Flag of Mexico|Fáni [[Mexíkó]]s}} Mexíkó||''Brons'' |-bgcolor=gold |[[HM 1974]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Gull'' |- |[[HM 1978]]||align=left|{{Fáni-30px-svg|Flag of Argentina|Fáni [[Argentína|Argentínu]]}}Argentína||'''Milli riðill''' |-bgcolor=silver |[[HM 1982]]||align=left|{{fáni|Spánn}}||''Silfur'' |-bgcolor=silver |[[HM 1986]]||align=left|{{Fáni-30px-svg|Flag of Mexico|Fáni [[Mexíkó]]s}} Mexíkó||''Silfur'' |-bgcolor=gold |[[HM 1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''Gull'' |- |[[HM 1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||''8. liða úrslit'' |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''8. liða úrslit'' |-bgcolor=silver |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||''Silfur'' |-bgcolor=bronze |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Brons'' |-bgcolor=bronze |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||''Brons'' |-bgcolor=gold |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Gull'' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''32 liða úrslit'' |} ==Flestir leikir== [[Mynd:Lothar Matthäus.jpg|thumb|upright|Lothar Matthäus lék 150 landsleiki og fór á níu stórmót fyrir Þýskaland, og var fyrirliði liðsins þegar það sigraði HM 1990.]] # [[Lothar Matthäus]]: 150 # [[Miroslav Klose]]: 137 # [[Lukas Podolski]]: 130 # [[Bastian Schweinsteiger]]: 121 # [[Philipp Lahm]]: 113 ==Flest mörk== # [[Miroslav Klose]]: 71 # [[Gerd Müller]]: 68 # [[Lukas Podolski]]: 49 # [[Rudi Völler]]: 47 # [[Jürgen Klinsmann]]: 47 == Þjálfarar == [[Mynd:BUNDEsarchiv herberger.jpg|thumb|[[Sepp Herberger]] var landsliðsþjálfari í 18 ár.]] {| class="wikitable" |- |2021-|| [[Hansi Flick]] |- |2006-2021 || [[Joachim Löw]] |- |2004–2006 || [[Jürgen Klinsmann]] |- |2000–2004 || [[Rudi Völler]] |- |1998–2000 || [[Erich Ribbeck]] |- |1990–1998 || [[Berti Vogts]] |- |1984–1990 || [[Franz Beckenbauer]] |- |1978–1984 || [[Jupp Derwall]] |- |1964–1978 || [[Helmut Schön]] |- |1950–1964<br />1938–1942 || [[Sepp Herberger]]* |- |1923–1938 || [[Otto Nerz]] |} === Aðstoðarþjálfarar === * [[Dettmar Cramer]] * [[Udo Lattek]] * [[Michael Skibbe]] (2000–2004) * [[Horst Köppel]] (1984–1986) * [[Albert Sing]] * [[Rainer Bonhof]] * [[Joachim Löw]] (2004–2006) == Þekktir leikmenn sem hafa spilað fyrir Þýskaland == [[Mynd:Lukas Podolski 2.jpg|200px|thumb|[[Lukas Podolski]] spiaði sinn fyrsta landsleik 19 ára gamall árið 2004.]] [[Mynd:Bernd Schneider 2005.jpg|200px|thumb|[[Bernd Schneider]] hefur stundum fengið að kíkja á æfingar hjá þýska landsliðinu.]] {| |valign="top"| * [[Michael Ballack]] * [[Franz Beckenbauer]] * [[Oliver Bierhoff]] * [[Paul Breitner]] * [[Andreas Brehme]] * [[Torsten Frings]] * [[Bastian Schweinsteiger]] * [[Mario Gomez]] * [[Thomas Hässler]] * [[Helmut Haller]] * [[Dietmar Hamann]] * [[Oliver Kahn]] * [[Jürgen Klinsmann]] |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * [[Miroslav Klose]] * [[Jürgen Kohler]] * [[Philipp Lahm]] * [[Pierre Littbarski]] * [[Sepp Maier]] * [[Lothar Matthäus]] * [[Andreas Möller]] * [[Gerd Müller]] * [[Günter Netzer]] * [[Wolfgang Overath]] * [[Lukas Podolski]] * [[Helmut Rahn]] * [[Karl-Heinz Rummenigge]] |width="50"|&nbsp; |valign="top"| * [[Matthias Sammer]] * [[Mehmet Scholl]] * [[Harald Schumacher|Harald "Toni" Schumacher]] * [[Bernd Schuster]] * [[Fredi Bobic]] * [[Uwe Seeler]] * [[Toni Turek]] * [[Berti Vogts]] * [[Rudi Völler]] * [[Fritz Walter]] * [[Wolfgang Weber]] * [[Mesut Özil]] |} [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] nof5966wr8aws4mo3cctdsk1cqgbsgo Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 156052 1971816 1964561 2026-07-12T22:12:04Z ~2026-39506-19 118511 /* HM árangur */ 1971816 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn =Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = Vatreni (Þeir Jakkaklæddur) Kockasti (Ferniningarnir) | Merki = Flag of Croatia.svg | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = [[Zlatko Dalić]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Luka Modrić]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir =Darijo Srna (134) | Flest mörk = Davor Šuker (45) | Leikvangur = Breytilegt | FIFA sæti = 11 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = janúar 1999 | FIFA lægst = 125 | FIFA lægst ár = mars 1994 | Fyrsti leikur = 4-0 gegn [[Mynd:Flag_of_Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]], [[Zagreb]], [[Júgóslavía]] 2. apríl 1940 | Stærsti sigur = 10-0 gegn [[Mynd:Flag_of_San Marino.svg|20px]] [[Sanmarínóska karlalandsliðið í knattspyrnu|San Marínó]] , [[París]] [[Frakkland|Frakklandi]] 4. júní, 2016 | Mesta tap = 0-6 gegn [[Mynd:Flag_of_Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spáni]] 11. september 2018 | HM leikir = 6 | Fyrsti HM leikur = 1998 | Fyrsta HM keppni = 1998 | Mesti HM árangur = 2. sæti (2018) | Álfukeppni = Evrópukeppni | Álfukeppni leikir = 6 | Fyrsta álfukeppni = 1996 | Mesti álfu árangur = Undanúrslit(1996, 2008) | pattern_la1 = _cro18H | pattern_b1 = _cro18H | pattern_ra1 = _cro18H | pattern_sh1 = _cro18H | pattern_so1 = _cro18H | leftarm1 = F40000 | body1 = FFFFFF | rightarm1 = F40000 | shorts1 = 0A33F5 | socks1 = 002394 | pattern_la2 = _cro18A | pattern_b2 = _cro18A | pattern_ra2 = _cro18A | pattern_sh2 = _cro18A | pattern_so2 = _cro18a1 | leftarm2 = 000000 | body2 = 29459B | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = FF0000 }} '''Króatíska karlandsliðið í knattspyrnu''' ''(Króatíska: Hrvatska nogometna reprezentacija)'' er fulltrúi Króatíu í alþjóðlegri knattspyrnu. Landsliðinu er stjórnað af króatíska knattspyrnusambandinu. Besti árangur króatíska landsliðsins á [[FIFA]] heimsmeistarakeppninni var á heimsmeistaramótinu [[HM 2018]] þar sem þeir náðu 2.sæti. == Saga == Króatía lék sinn fyrsta alþjóðlega leik sem land 2. apríl 1940. Við stríðslok 1945 varð Króatía aftur hluti af [[Júgóslavía|Júgóslavíu]]. Næstu áratugi spiluðu króatískir leikmenn fyrir júgóslavneska karlandsliðið í knattspyrnu. Eftir að [[Króatía]] varð aftur sjálfstætt ríki hóf liðið að spila aftur í alþjóðafótbolta. Króatía lék sinn fyrsta landsleik gegn [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkjunum]] í Zagreb 17. október 1990, þó að landið hafi enn tilheyrt Júgóslavíu á þeim tíma. Þann leik vann Króatía 2-1. Árið 1996 tókst Króötum að tryggja sig á [[EM 1996]] í Englandi, sem var fyrsta stórmót liðsins. Eftir sigra gegn ríkjandi Evrópumeisturum [[Danska karlalandsliðið í knattspyrnu|Dana]] 3-0 og 1-0 sigur gegn Tyrklandi í fjórðungsúrslitum tapaði liðið gegn [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskalandi]] 1-2. Króatíski framherjinn [[Davor Šuker]] gerði eitt af fallegri mörkum mótsins í í leiknum gegn Danmörku. Árið 1998 tóku Króatar þá á sínu fyrsta heimsmeistarmóti [[HM 1998]] þar gerðu þeir sér lítið fyrir og nældu sér í brons. í liðinu voru margir frægir leikmenn í alþjóðafótbolta eins og [[Davor Šuker]] og [[Zvonimir Boban]]. Davor Šuker var markahæsti leikmaður mótsins með sex mörk. Króatía spilaði til úrslita á [[HM 2018]] á móti Frakklandi og náðu 2. sæti. Á [[HM 2022]] náði Króatía 3. sæti. [[Luka Modric]] var lykilmaður og hreppti hann í gullknöttinn 2018. [[Mynd:ITA-CRO Euro 2012 (3).JPG|thumb|427x427px|Króatískir stuðningsmenn á [[EM 2012|EM 2012]]|alt=|left]] {{-}} === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[EM1996]]||align=left|{{ENG}} England||''8. liða úrslit'' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||''Tóku ekki þátt'' |- |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{fáni|Austurríki}} & {{fáni|Sviss}}</small>||''8. liða úrslit'' |- |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||''16. liða úrslit'' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||''16. liða úrslit'' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}||''Riðlakeppni'' |} === HM árangur === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=Bronze |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||''Brons'' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Riðlakeppni'' |-bgcolor=Silver |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||''Silfur'' |-bgcolor=Bronze |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||''Brons'' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''32 liða úrslit'' |} [[Mynd:Brazil and Croatia match at the FIFA World Cup 2014-06-12 (50).jpg|thumb|right|234x234px|Króatar fagna marki gegn brössum á [[HM 2014]]]] ===Þjóðadeildin=== 2023: ''Silfur'' == Þjálfarar == {| class="sortable wikitable" |- ! Þjálfari!! Ár |- | {{sort|Jerković|[[Dražan Jerković]]}} | 1990–1991 |- | {{sort|Poklepović|[[Stanko Poklepović]]}} | 1992 |- | {{sort|Marković|[[Vlatko Marković]]}} | 1993 |- | {{sort|Blažević|[[Miroslav Blažević]]}} | 1994–2000 |- | {{sort|Jozić|[[Mirko Jozić]]}} | 2000–2002 |- | {{sort|Barić|[[Otto Barić]]}} | 2000–2002 |- | {{sort|Kranjčar|[[Zlatko Kranjčar]]}} | 2004–2006 |- | {{sort|Bilić|[[Slaven Bilić]]}} | 2006–2012 |- | {{sort|Stimac|[[Igor Štimac]]}} | 2012–2013 |- | {{sort|Kovač|[[Niko Kovač]]}} | 2013–2015 |- | {{sort|Cacic|[[Ante Čačić]]}} | 2015–2017 |- | {{sort|Dalic|[[Zlatko Dalić]]}} | 2017– |} == Leikmenn == ===Leikmannahópur (EM 2021)=== ====Markverðir==== *Lovre Kalinić (Hajduk Split) *Dominik Livaković (Dinamo Zagreb) *Simon Sluga ([[Luton Town]]) ====Varnarmenn==== *Borna Barišić ([[Glasgow Rangers]]) *Domagoj Vida ([[Besiktas]]) *Duje Ćaleta-Car([[Olympique de Marseille]]) *Mile Škorić (Osijek) *Dejan Lovren (Zenit Pétursborg) *Dino Perić (Dinamo Zagreb) *Josip Juranović (Hajduk Split) *Domagoj Bradaric (Lille) *Josko Gvardiol (Dinmo Zagreb) ====Miðjumenn==== *Mateo Kovačić ([[Chelsea F.C.]]) *Marcelo Brozović ([[Internazionale]]) *Milan Badelj ([[Genoa]]) *Luka Ivanusec (Dinamo Zagreb) *Mario Pašalić (Atalanta) *Nikola Vlašić([[CSKA Moskva]]) *[[Luka Modric]] (Real Madrid) ====Sóknarmenn==== *Ivan Perišić ([[FC Bayern München]]) *Ante Rebić([[AC Milan]]) *Andrej Kramaric (1899 Hoffenheim) *Antej Budimir (Osasuna) *Bruno Petković (Young Boys) *Josip Brekalo (Vfl Wolfsburg) *Mislav Oršić (Dinamo Zagreb) === Leikjahæstu og markahæstu Leikmenn === ==== Flestir leikir ==== {{hreingera}} [[Flokkur:Íþróttir í Króatíu]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] hx3o02sbbry5tlvhs8m5wmh7a2qomzv Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 156355 1971830 1964894 2026-07-12T22:36:11Z ~2026-39506-19 118511 /* Copa America */ 1971830 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunöfn =Los Cafeteros (Kaffitæktendurnir) La Tricolor (Þeir þrílituðu) | Merki = Flag of Colombia.svg | Íþróttasamband = Federación Colombiana de Fútbol (''Kólumbíska knattspyrnusambandið'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ARG}} Néstor Lorenzo | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[James Rodríguez]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Carlos Valderrama]] (111) | Flest mörk = [[Radamel Falcao]] (34) | Leikvangur = Estadio Metropolitano Roberto Meléndez, [[Barranquilla]] | FIFA sæti = 13 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = júní 2016 - ágúst 2016 | FIFA lægst = 54 | FIFA lægst ár = júní 2011 | Fyrsti leikur = 1-3 gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] [[10. febrúar]] [[1938]] | Stærsti sigur = 6–0 gegn Bahrain [[26. mars]] [[2015]] | Mesta tap = 9-0 gegn [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíu]] [[24. mars]] [[1957]] | HM leikir = 6 | Fyrsti HM leikur = 1964 | Fyrsta HM keppni = 1964 | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit 2014 | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 21 | Fyrsta álfukeppni = 1945 | Mesti álfu árangur = Meistarar 2001 | pattern_la1 = _col19h | pattern_b1 = _col19h | pattern_ra1 = _col19h | pattern_sh1 = _col19h | pattern_so1 = _col19h | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = 0F1842 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _col20a | pattern_b2 = _col20a | pattern_ra2 = _col20a | pattern_sh2 = _col20a | pattern_so2 = _col20a | leftarm2 = 151574 | body2 = 151574 | rightarm2 = 151574 | shorts2 = FFFF00 | socks2 = 151574 }} '''Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' (spænska: ''Selección de fútbol de Colombia'') er fulltrúi Kólumbíu í alþjóðlegum knattspyrnumótum karla og stjórnast það af Kólumbíska knattspyrnusambandinu. Þeir er meðlimir í [[CONMEBOL]]. Liðið er kallað "Los Cafeteros" vegna kaffiframleiðslunnar í sínu landi. Frá miðjum níunda áratug síðustu aldar hefur landsliðið verið tákn um að berjast gegn neikvæðum mannorði landsins. Þetta hefur gert íþróttina vinsæla og gert landsliðið merki um þjóðernishyggju, stolt og ástríðu fyrir marga Kólumbíumenn um allan heim. Kólumbía er þekkt fyrir að vera með ástríðufullan aðdáendahóp. Kólumbía átti sitt sterkasta tímabil á tíunda áratugnum. Samkeppni frá 1993 leiddi til 5-0 sigus gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] . Markvörður þeirra [[René Higuita]] varð frægur fyrir sporðdrekahöggið gegn [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]] á [[Wembley]] Stadium 1995. Stjörnur frá liði Kólumbíumanna á þessum árum voru meðal annara [[Carlos Valderrama]] og [[Faustino Asprilla]]. Á þessum tíma tóku Kólumbíumenn þátt í heimsmeistarakeppninni 1990, 1994 og 1998, enn náðu aðeins í aðra umferð mótsins árið 1990. Í kjölfar morðsins á [[Andrés Escobar]] eftir heimsmeistarakeppnina 1994 dofnaði lið Kólumbíu seinni hluta tíunda áratugarins. Þeir voru meistarar [[Copa América]] 2001 sem þeir stóðu fyrir og settu nýtt Copa América met þar sem þeir höfðu ekki fengið nein mörk og unnu allan leikina sína. [[File:Valderrama2010 (cropped).JPG|thumb|Hin hárprúði [[Carlos Valderrama]], er leikjahæsti leikmaður í sögu Kólumbíumanna.]] ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||'''5. sæti''' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{fáni|Perú}}||''5. sæti'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður-Ameríka||''Silfur'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður-Ameríka||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður-Ameríka||''Riðlakeppni'' |-bgcolor=bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Brons'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''4. sæti'' |-bgcolor=bronze |Copa America 1993||align=left|{{fáni|Ekvador}}||''Brons'' |-bgcolor=bronze |Copa America 1995||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''Brons'' |- |Copa America 1997||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||''8. liða Úrslit'' |- |Copa America 1999||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||''8. liða Úrslit'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{fáni|Kólumbía}}||''Gull'' |-bgcolor=Silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Perú}}||''4. sæti'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||''Riðlakeppni'' |- |Copa America 2011||align=left|{{fáni|Argentína}}||''8. liða úrslit'' |- |Copa America 2015||align=left|{{fáni|Síle}} ||''8. liða Úrslit'' |- bgcolor=Bronze |Copa America 2016||align=left|{{fáni|USA}}||''Brons'' |- |Copa America 2019||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''8. liða úrslit'' |- |- bgcolor=Silver |Copa America 2024||align=left|{{fáni|USA}}||''Silfur'' |- |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''16-liða úrslit'' |- |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||'''8-liða úrslit''' |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16-liða úrslit''' |} ==Þekktir leikmenn== *[[Radamel Falcao]] *[[James Rodríguez]] *[[Juan Cuadrado]] *[[Carlos Valderrama]] *[[David Ospina]] *[[Luis Díaz]] *[[Faustino Asprilla]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Kólumbíu]] olarlxm77jw11leimme16ikt6ag7pv2 1971831 1971830 2026-07-12T22:37:16Z ~2026-39506-19 118511 /* Copa America */ 1971831 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunöfn =Los Cafeteros (Kaffitæktendurnir) La Tricolor (Þeir þrílituðu) | Merki = Flag of Colombia.svg | Íþróttasamband = Federación Colombiana de Fútbol (''Kólumbíska knattspyrnusambandið'') | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = {{ARG}} Néstor Lorenzo | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[James Rodríguez]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Carlos Valderrama]] (111) | Flest mörk = [[Radamel Falcao]] (34) | Leikvangur = Estadio Metropolitano Roberto Meléndez, [[Barranquilla]] | FIFA sæti = 13 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = júní 2016 - ágúst 2016 | FIFA lægst = 54 | FIFA lægst ár = júní 2011 | Fyrsti leikur = 1-3 gegn [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] [[10. febrúar]] [[1938]] | Stærsti sigur = 6–0 gegn Bahrain [[26. mars]] [[2015]] | Mesta tap = 9-0 gegn [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíu]] [[24. mars]] [[1957]] | HM leikir = 6 | Fyrsti HM leikur = 1964 | Fyrsta HM keppni = 1964 | Mesti HM árangur = 8. liða úrslit 2014 | Álfukeppni = Copa America | Álfukeppni leikir = 21 | Fyrsta álfukeppni = 1945 | Mesti álfu árangur = Meistarar 2001 | pattern_la1 = _col19h | pattern_b1 = _col19h | pattern_ra1 = _col19h | pattern_sh1 = _col19h | pattern_so1 = _col19h | leftarm1 = FFDD00 | body1 = FFDD00 | rightarm1 = FFDD00 | shorts1 = 0F1842 | socks1 = DD0000 | pattern_la2 = _col20a | pattern_b2 = _col20a | pattern_ra2 = _col20a | pattern_sh2 = _col20a | pattern_so2 = _col20a | leftarm2 = 151574 | body2 = 151574 | rightarm2 = 151574 | shorts2 = FFFF00 | socks2 = 151574 }} '''Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu''' (spænska: ''Selección de fútbol de Colombia'') er fulltrúi Kólumbíu í alþjóðlegum knattspyrnumótum karla og stjórnast það af Kólumbíska knattspyrnusambandinu. Þeir er meðlimir í [[CONMEBOL]]. Liðið er kallað "Los Cafeteros" vegna kaffiframleiðslunnar í sínu landi. Frá miðjum níunda áratug síðustu aldar hefur landsliðið verið tákn um að berjast gegn neikvæðum mannorði landsins. Þetta hefur gert íþróttina vinsæla og gert landsliðið merki um þjóðernishyggju, stolt og ástríðu fyrir marga Kólumbíumenn um allan heim. Kólumbía er þekkt fyrir að vera með ástríðufullan aðdáendahóp. Kólumbía átti sitt sterkasta tímabil á tíunda áratugnum. Samkeppni frá 1993 leiddi til 5-0 sigus gegn [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] . Markvörður þeirra [[René Higuita]] varð frægur fyrir sporðdrekahöggið gegn [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]] á [[Wembley]] Stadium 1995. Stjörnur frá liði Kólumbíumanna á þessum árum voru meðal annara [[Carlos Valderrama]] og [[Faustino Asprilla]]. Á þessum tíma tóku Kólumbíumenn þátt í heimsmeistarakeppninni 1990, 1994 og 1998, enn náðu aðeins í aðra umferð mótsins árið 1990. Í kjölfar morðsins á [[Andrés Escobar]] eftir heimsmeistarakeppnina 1994 dofnaði lið Kólumbíu seinni hluta tíunda áratugarins. Þeir voru meistarar [[Copa América]] 2001 sem þeir stóðu fyrir og settu nýtt Copa América met þar sem þeir höfðu ekki fengið nein mörk og unnu allan leikina sína. [[File:Valderrama2010 (cropped).JPG|thumb|Hin hárprúði [[Carlos Valderrama]], er leikjahæsti leikmaður í sögu Kólumbíumanna.]] ==Keppnir== === [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu|Copa America]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1945|1945]]||align=left|{{fáni|Síle}}||'''5. sæti''' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1946|1946]]||align=left|{{fáni|Argentína}}||''Tóku ekki þátt'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1947|1947]]||align=left|{{fáni|Ekvador}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1949|1949]]||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1957|1957]]||align=left|{{fáni|Perú}}||''5. sæti'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1963|1963]]||align=left|{{fáni|Bólivía}}||''8. liða úrslit'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''Tóku ekki þátt'' |-bgcolor=silver |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1975|1975]]||align=left|Suður-Ameríka||''Silfur'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1979|1979]]||align=left|Suður-Ameríka||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]]||align=left|Suður-Ameríka||''Riðlakeppni'' |-bgcolor=bronze |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Brons'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1989|1989]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''Riðlakeppni'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1991|1991]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''4. sæti'' |-bgcolor=bronze |Copa America 1993||align=left|{{fáni|Ekvador}}||''Brons'' |-bgcolor=bronze |Copa America 1995||align=left|{{fáni|Úrúgvæ}}||''Brons'' |- |Copa America 1997||align=left|{{fáni|Bólivía}} ||''8. liða Úrslit'' |- |Copa America 1999||align=left|{{fáni|Paragvæ}}||''8. liða Úrslit'' |-bgcolor=Gold |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2001|2001]]||align=left|{{fáni|Kólumbía}}||''Gull'' |-bgcolor=4th |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2004|2004]]||align=left|{{fáni|Perú}}||''4. sæti'' |- |[[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2007|2007]]||align=left|{{fáni|Venesúela}}||''Riðlakeppni'' |- |Copa America 2011||align=left|{{fáni|Argentína}}||''8. liða úrslit'' |- |Copa America 2015||align=left|{{fáni|Síle}} ||''8. liða Úrslit'' |- bgcolor=Bronze |Copa America 2016||align=left|{{fáni|USA}}||''Brons'' |- |Copa America 2019||align=left|{{fáni|Brasilía}}||''8. liða úrslit'' |- |- bgcolor=Silver |Copa America 2024||align=left|{{fáni|USA}}||''Silfur'' |- |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1962|1962]]||align=left|{{fáni|Síle}}||''Riðlakeppni'' |- |[[HM 1990|1990]]||align=left|{{fáni|Ítalía}}||''16-liða úrslit'' |- |[[HM 1994|1994]]||align=left|{{fáni|Bandaríkin}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 1998|1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2002|2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2014|2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||'''8-liða úrslit''' |- |[[HM 2018|2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16-liða úrslit''' |} ==Þekktir leikmenn== *[[Radamel Falcao]] *[[James Rodríguez]] *[[Juan Cuadrado]] *[[Carlos Valderrama]] *[[David Ospina]] *[[Luis Díaz]] *[[Faustino Asprilla]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Kólumbíu]] jkdltcwfgegefzzrkr098i9zqo7akli Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 156436 1971811 1964562 2026-07-12T21:59:33Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971811 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = A Seleção (Úrvalið), Os Navegadores (Siglingarmennirnir) | Merki =Flag of Portugal.svg | Íþróttasamband = | Álfusamband = UEFA | Þjálfari = {{ESP}} [[Roberto Martinez]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Cristiano Ronaldo]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir =[[Cristiano Ronaldo]] (176) | Flest mörk = [[Cristiano Ronaldo]] (106) | Leikvangur = [[Estádio Nacional]] | FIFA sæti = 5 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 3 | FIFA hæst ár = (Maí–júní 2010, október 2012, apríl–júní 2014, september 2017 – apríl 2018) | FIFA lægst = 43 | FIFA lægst ár = Ágúst 1998 | Fyrsti leikur = 1-3 gegn [[Mynd:Flag_of_Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spáni]] [[18. desember]] [[1921]] , [[Madríd]], [[Spánn|Spáni]] | Stærsti sigur = 9–0 gegn [[Mynd:Flag_of_Luxembourg.svg|20px]] [[Lúxemborgska karlalandsliðið í knattspyrnu|Lúxemborg]] [[11. september]] [[2023]] [[Faro]], [[Portúgal]] | Mesta tap = 10–0 gegn [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|Englandi]] [[25. maí]] [[1947]] | HM leikir = 8 | Fyrsti HM leikur = 1966 | Fyrsta HM keppni = 1966 | Mesti HM árangur = Brons 1966 | Álfukeppni = Evrópukeppni | Álfukeppni leikir = 8 | Fyrsta álfukeppni = 1984 | Mesti álfu árangur = Meistarar (2016) | pattern_la1 = _portu18h | pattern_b1 = _portu18h | pattern_ra1 = _portu18h | pattern_sh1 = _por18H | pattern_so1 = _portu18h | leftarm1 = FF0000 | body1 = FF0000 | rightarm1 = FF0000 | shorts1 = FF0000 | socks1 = 006200 | pattern_la2 = _portugal18a | pattern_b2 = _portugal18a | pattern_ra2 = _portugal18a | pattern_sh2 = _por18A | pattern_so2 = _por18A | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu''' er knattspyrnulandslið [[Portúgal]]s. Heimavöllur Portúgala er [[Estádio Nacional]] í [[Lissabon]]. Portúgalir eru ríkjandi Þjóðardeildarmeistarar. [[Mynd:Cristiano Ronaldo 2017.jpg|242px|thumb|right|Cristiano Ronaldo er bæði leikjahæsti og markahæsti leikmaður í sögu portúgalska landsliðsins.]] Meðal þekktra eikmanna má nefna [[Cristiano Ronaldo]], [[Eusébio]] og [[Nani]], [[Rui Costa]] og [[Luís Figo]]. ==Leikmenn== ''Fyrir [[HM 2022]]'' ===Markverðir=== *[[Rui Patrício]] *[[José Sá]] *[[Diogo Costa]] ===Varnarmenn=== *[[Diogo Dalot]] *[[Pepe]] *[[Rúben Dias]] *[[Raphaël Guerreiro]] *[[Danilo Pereira]] *[[Nuno Mendes]] *[[João Cancelo]] *[[António Silva]] ===Miðjumenn=== *[[João Palhinha]] *[[Bruno Fernandes]] *[[Bernardo Silva]] *[[William Carvalho]] *[[Vitinha]] *[[João Mário]] *[[Rúben Neves]] *[[Matheus Nunes]] *[[Otávio]] ===Sóknarmenn=== *[[Cristiano Ronaldo]] *[[André Silva]] *[[João Félix]] *[[Rafael Leão]] *[[Ricardo Horta]] *[[Gonçalo Ramos]] === EM í knattspyrnu === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=bronze |[[EM 1984]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Brons''' |- |[[EM1996]]||align=left|{{fáni|England}}||'''8. liða úrslit''' |- |[[EM 2000]]||align=left|<small>{{fáni|Belgía}} & {{fáni|Holland}}</small>||'''4. sæti''' |-bgcolor=silver |[[EM 2004]]||align=left|{{fáni|Portúgal}}||'''Silfur''' |- |[[EM 2008]]||align=left|<small>{{fáni|Austurríki}} & {{fáni|Sviss}}</small>||'''8. liða úrslit''' |-bgcolor=bronze |[[EM 2012]]||align=left|<small>{{fáni|Pólland}} & {{fáni|Úkraína}}</small>||'''Brons''' |-bgcolor=gold |[[EM 2016]]||align=left|<small>{{fáni|Frakkland}}</small>||'''Gull''' |- |[[EM 2021]]||align=left|<small>{{ESB}}Evrópa </small>||'''16. liða úrslit''' |- |[[EM 2024]]||align=left|<small>{{fáni|Þýskaland}}</small>||'''8.liða úrslit''' |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |-bgcolor=bronze |[[HM 1966]]||align=left|{{fáni|England}}||'''Brons''' |- |[[HM 1986]]||align=left|{{fáni|Mexíkó}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||'''4. sæti''' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||'''16. liða úrslit''' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16. liða úrslit''' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||'''8. liða úrslit''' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||'''16. liða úrslit''' |} ==Markahæstu leikmenn== #Cristiano Ronaldo: 118 #Pauleta: 47 #Eusébio: 41 #Luís Figo: 32 #Nuno Gomes: 29 #Hélder Postiga: 27 #Rui Costa: 26 #Nani: 24 #João Pinto: 23 #Nené: 22 ==Leikjahæstu leikmenn== #Cristiano Ronaldo: 196 #João Moutinho: 146 #Pepe: 132 #Luís Figo: 127 #Nani: 112 #Fernando Couto: 110 #Rui Patrício: 105 #Bruno Alves: 96 #Rui Costa: 94 #Ricardo Carvalho: 89 [[Flokkur:Íþróttir í Portúgal]] [[Flokkur:Evrópsk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] llfxlvho2t8vrpgn1ga1excct4uwumb Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu 0 156728 1971808 1964585 2026-07-12T21:53:29Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971808 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = サムライ・ブルー(Þeir Samurai bláu) | Merki = | Íþróttasamband = | Þjálfari = [[Hajime Moriyasu]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Wataru Endo]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Yasuhito Endō]] (152) | Flest mörk = [[Kunishige Kamamoto]] (80) | Leikvangar =Breytilegt | FIFA sæti = 18 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 9 | FIFA hæst ár = mars 1998 | FIFA lægst = 62 | FIFA lægst ár = desember 1992 | Fyrsti leikur = 0-5 gegn [[Mynd:Flag_of_China_(1912–1928).svg|20px]] [[Kínverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kína]] í [[Tokyo]], [[Japan]] [[9. maí]] [[1917]] | Stærsti sigur = 15–0 gegn {{fáni|Filippseyjar}} Filipseyjum [[Tokyo]], [[Japan]] [[27. september]] [[1967]] | Mesta tap = 15-2 gegn {{fáni|Filippseyjar}} Filipseyjum [[Tokyo]] [[Japan]] [[10. maí]] [[1917]] | HM leikir = 6 | Fyrsti HM leikur = 1998 | Fyrsta HM keppni = 1998 | Mesti HM árangur = 16.liða Úrslit [[HM 2002]] , [[HM 2010]] , [[HM 2018]] , [[HM 2022]] | Álfukeppni = Asíubikarinn | Álfukeppni leikir = 9 | Fyrsta álfukeppni = 1988 | Mesti álfu árangur = meistarar(1992,2000,2004,2011) | pattern_la1 = _jpn20h | pattern_b1 = _jpn20h | pattern_ra1 = _jpn20h | pattern_sh1 = _jpn20h | pattern_so1 = _jpn20h | leftarm1 = 4eb2eb | body1 = 4eb2eb | rightarm1 = 4eb2eb | shorts1 = 000080 | socks1 = 4eb2eb | pattern_la2 = _jpn18a | pattern_b2 = _jpn18a | pattern_ra2 = _jpn18a | pattern_sh2 = _jpn18a | pattern_so2 = _jpn18a | leftarm2 = DADADA | body2 = DADADA | rightarm2 = DADADA | shorts2 = FFFFFF | socks2 = DADADA<!-- | pattern_la2 = _jpn20a | pattern_b2 = _jpn20a | pattern_ra2 = _jpn20a | pattern_sh2 = _realmadrid1819h | pattern_so2 = _3 stripes white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FF0000--> }} '''Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu''' , oft kallaðir Þeir samurai bláu, spila fyrir hönd [[Japan|Japans]] á alþjóðlegum vettvangi, og líta stjórn Japanska knattspyrnusambandsins . Liðið hefur unnið asíubikarinn fjórum sinnum það er árin 1992,2000,2004 og 2011,1968 náðu þeir í Brons á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]], þeir hafa einnig tekið þátt á mörgum Heimsmeistararmótunum með ágætum árangri. Gullaldarár liðsins voru 1998-2004 enn á þeim árum spilaði einn af þekktustu fótboltamönnum heims með liðinu [[Hidetoshi Nakata]] á þeim árum voru þeir þekktir fyrir að spila léttleikandi og skemmtilegan enn jafnframt agaðan fótbolta. 2019 tóku þeir þátt í [[Copa América]] sem gestaþjóð enn komust ekki áfram. Á [[HM 2022]] í Katar afrekuðu þeir að sigra tvö fyrrum heimsmeistaralið, en Japanir unnu 2–1 sigra á móti bæði Þjóðverjum og Spánverjum. ==Leikmannahópur (18.Desember 2019)== ===Markverðir=== *[[Kosuke Nakamura]] (Kashiwa Reysol) *[[Keisuke Osako]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Ryosuke Kojima]] (Albirex Niigata) ===Varnarmenn=== *[[Genta Miura]](Gamba Osaka) *[[Sho Sasaki]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Shinnosuke Hatanaka]] (Yokohama F. Marinos) *[[Daiki Hashioka]](Urawa Red Diamonds) *[[Daiki Suga]] (Hokkaido Consadole Sapporo) *[[Taiyo Koga]] (Kashiwa Reysol) *[[Tsuyoshi Watanabe]] (FC Tokyo) ===Miðjumenn=== *[[Yosuke Ideguchi]] (Gamba Osaka) *[[Kento Hashimoto]] ([FC Tokyo) *[[Ryota Oshima]] (Kawasaki Frontale) *[[Yuki Soma]] (Kashima Antlers) *[[Keita Endo]](Yokohama F. Marinos) *[[Tsukasa Morishima]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Teruhito Nakagawa]](Yokohama F. Marinos) *[[Ao Tanaka]](Kawasaki Frontale) *[[Shunta Tanaka]] (Hokkaido Consadole Sapporo) ===Sóknarmenn=== *[[Musashi Suzuki]] (Hokkaido Consadole Sapporo) *[[yase Ueda]] (Kashima Antlers) *[[Kyosuke Tagawa]] (FC Tokyo) *[[Koki Ogawa]] (Júbilo Iwata) === Asíubikarinn === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !ÁR !Gestgjafar !Árangur |- |1988||align=left|{{fáni|Katar}}||'''Riðlakeppni''' |-bgcolor=gold |1992||align=left|{{fáni|Filippseyjar}}||''Gull'' |- |1996||align=left|{{ARE}}Sameinuðu Arabískafurstafæmin||''8.liða Úrslit'' |-bgcolor=gold |2000||align=left|{{LBN}}Líbanon||''Gull'' |-bgcolor=gold |2004||align=left|{{fáni|Kína}}||''Gull'' |- |2007||align=left|{{fáni|Kína}}||''4.sæti'' |- bgcolor=gold |2011||align=left|{{fáni|Katar}}||'''Gull''' |- |2015||align=left|{{fáni|Ástralía}}||''8.liða Úrslit'' |- bgcolor=silver |2019||align=left|{{ARE}}Sameinuðu Arabískufurstadæmin||'''Silfur''' |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||''16.liða úrslit' |} == Þjálfarateymi == [[Mynd:Hajime Moriyasu.jpg|thumb|150px|[[Hajime Moriyasu]], Núverandi þjálfari Japana]] {|class="wikitable" |- !Staða !Nafn |- |Aðalþjálfari | [[Hajime Moriyasu]] |- |Aðstoðar yfirþjálfari | [[Akinobu Yokouchi]] |- |Aðatoðarþjálfari |[[Toshihide Saito]] |- |Markmanns Þjálfari |[[Takashi Shimoda]] |- |Styrktarþjálfari |[[Ryoichi Matsumoto]] |} == Þekktir Leikmenn == * [[Junichi Inamoto]] * [[Shinji Kagawa]] * [[Takayuki Morimoto]] * [[Shunsuke Nakamura]] * [[Hidetoshi Nakata]] * [[Shinji Ono]] * [[Naohiro Takahara]] * [[Keisuke Honda]] * [[Ryo Miyaichi]] * [[Yuto Nagatomo]] [[Mynd:Hidetoshi Nakata, preparing for Football World Cup 2006.jpg|thumb|right|Þekktasti leikmaður Japana hingað til innan sem utan vallar Hidetoshi Nakata á æfingu með landsliðinu á HM 2006 Í Þýskalandi]] == Þjálfarar == *[[Hitoshi Sasaki]] (1921) *[[Masujiro Nishida]] (1923) *[[Goro Yamada]] (1925) *[[Shigeyoshi Suzuki]] (1930) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1934) *[[Shigeyoshi Suzuki]] (1936) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1938–40) *[[Koichi Kudo]] (1942) *[[Hirokazu Ninomiya]] (1951) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1951–56) *[[Hidetoki Takahashi]] (1957) *[[Taizo Kawamoto]] (1958) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1958–59) *[[Hidetoki Takahashi]] (1960–62) *[[Ken Naganuma]] (1962–69) *[[Shunichiro Okano]] (1970–71) *[[Ken Naganuma]] (1972–76) *[[Hiroshi Ninomiya]] (1976–78) *[[Yukio Shimomura]] (1979–80) *[[Masashi Watanabe]] (1980) *[[Saburo Kawabuchi]] (1980–81) *[[Takaji Mori]] (1981–85) *[[Yoshinobu Ishii]] (1986–87) *[[Kenzo Yokoyama]] (1988–91) *[[Hans Ooft]] (1992–93) *[[Paulo Roberto Falcão]] (1994) *[[Shu Kamo]] (1994–97) *[[Takeshi Okada]] (1997–98) *[[Philippe Troussier]] (1998–02) *[[Zico]] (2002–06) *[[Ivica Osim]] (2006–07) *[[Takeshi Okada]] (2007–10) *[[Hiromi Hara]] (2010) *[[Alberto Zaccheroni]] (2010–14) *[[Javier Aguirre]] (2014–15) *[[Vahid Halilhodžić]] (2015–18) *[[Akira Nishino]] (2018) *[[Hajime Moriyasu]] (2018–) == Árangur Þjálfarar == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="width:220px;" rowspan="2"|Þjálfari ! style="width:200px;" rowspan="2"|Tímabil ! style="width:170px;" colspan="8"|Árangur |- !Leikir!!Sigrar!!Jafntefli!!Töp!!Sigrar % |- |align=left|[[Masujiro Nishida]]||1923||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left|[[Goro Yamada]]||1925||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left|''Vacant''||1925||'''2'''||1||0||1||50% |- |align=left|[[Shigeyoshi Suzuki]] (1st)||1930||'''2'''||1||1||0||50% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (1st)||1934||'''3'''||1||0||2||33.33% |- |align=left|[[Shigeyoshi Suzuki]] (2nd)||1936||'''2'''||1||1||0||50% |- |align=left|[[Shigemaru Takenokoshi]] (2nd)||1940||'''1'''||1||0||0||100% |- |align=left| [[Hirokazu Ninomiya]]||1951||'''3'''||1||1||1||33.33% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (3rd)||1954–56||'''12'''||2||4||6||16.66% |- |align=left| [[Taizo Kawamoto]]||1958||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (4th)||1958–59||'''12'''||4||2||6||33.33% |- |align=left|''Vacant''||1960||'''1'''||0||0||1||0% |- |align=left|[[Hidetoki Takahashi]]||1961–1962||''14''||3||2||9||21.43% |- |align=left| [[Ken Naganuma]] (1st)||1963–1969||''31''||18||7||6||58.06% |- |align=left| [[Shunichiro Okano]]||1970–1971||''19''||11||2||6||57.90% |- |align=left|[[Ken Naganuma]] (2nd)||1972–1976||''42''||16||6||20||38.09% |- |align=left|[[Hiroshi Ninomiya]]||1976–1978||''27''||6||6||15||22.22% |- |align=left|{ [[Yukio Shimomura]]||1979–1980||''14''||8||4||2||57.14% |- |align=left| [[Masashi Watanabe]]||1980||''3''||2||0||1||66.67% |- |align=left|[[Saburō Kawabuchi]]||1980–1981||''10''||3||2||5||30% |- |align=left|[[Takaji Mori]]||1981–1985||''43''||22||5||16||51.16% |- |align=left| [[Yoshinobu Ishii]]||1986–1987||''17''||11||2||4||64.70% |- |align=left| [[Kenzo Yokoyama]]||1988–1991||''24''||5||7||12||20.83% |- |align=left|[[Hans Ooft]]||1992–1993||''27''||16||7||4||59.25% |- |align=left|[[Paulo Roberto Falcão]]||1994||''9''||3||4||2||33.33% |- |align=left| [[Shu Kamo]]||1994–1997||''46''||23||10||13||50% |- |align=left|[[Takeshi Okada]] (1st)||1997–1998||''15''||5||4||6||33.33% |- |align=left| [[Philippe Troussier]]||1998–2002||''50''||23||16||11||46% |- |align=left| [[Zico]]||2002–2006||''71''||37||16||18||52.11% |- |align=left|[[Ivica Osim]]||2006–2007||''20''||13||5||3||65% |- |align=left|[[Takeshi Okada]] (2nd)||2007–2010||''50''||26||13||11||52% |- |align=left|[[Hiromi Hara]] (caretaker)||2010||''2''||2||0||0||100% |- |align=left| [[Alberto Zaccheroni]]||2010–2014||''55''||30||12||13||54.54% |- |align=left|[[Javier Aguirre]]||2014–2015||''10''||7||1||2||70% |- |align=left|[[Vahid Halilhodžić]]||2015–2018||''36''||21||8||7||57.58% |- |align=left| [[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]]||2018||''7''||2||1||4||28.57% |- |align=left|[[Hajime Moriyasu]]||2018–||''26''||18||4||4||69.23% |- ! style="width:220px;" rowspan="2"|Manager ! style="width:200px;" rowspan="2"|Period ! style="width:170px;" colspan="8"|Record |- !Matches!!Won!!Draw!!Lost!!Win % |} ==Flestir leikir== # [[Yasuhito Endō]]: 152 # [[Masami Ihara]]: 122 # [[Yuto Nagatomo]]: 112 # [[Shinji Okazaki]]: 119 # [[Yoshikatsu Kawaguchi]]: 116 ==Flest mörk== [[Mynd:Keisuke-Honda-Japan-2010.jpg|150px|thumb|right|Keisuke Honda hefur skorað 37 mörk fyrir Japan]] # [[Kunishige Kamamoto]]: 80 # [[Kazuyoshi Miura]]: 55 # [[Shinji Okazaki]]: 50 # [[Hiromi Hara]]: 37 # [[Keisuke Honda]]: 37 == Heimildir == * [https://www.rsssf.org/tablesj/jap-intres.html RSSSF, landsleikir Japan úrslitagrunnur] [[Flokkur:Asísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Japan]] 5eg8yrxfcqr8kgyubliu0io4579ga9b 1971809 1971808 2026-07-12T21:54:22Z ~2026-39506-19 118511 /* HM í knattspyrnu */ 1971809 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = サムライ・ブルー(Þeir Samurai bláu) | Merki = | Íþróttasamband = | Þjálfari = [[Hajime Moriyasu]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = [[Wataru Endo]] | Varafyrirliði = | Flestir leikir = [[Yasuhito Endō]] (152) | Flest mörk = [[Kunishige Kamamoto]] (80) | Leikvangar =Breytilegt | FIFA sæti = 18 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 9 | FIFA hæst ár = mars 1998 | FIFA lægst = 62 | FIFA lægst ár = desember 1992 | Fyrsti leikur = 0-5 gegn [[Mynd:Flag_of_China_(1912–1928).svg|20px]] [[Kínverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kína]] í [[Tokyo]], [[Japan]] [[9. maí]] [[1917]] | Stærsti sigur = 15–0 gegn {{fáni|Filippseyjar}} Filipseyjum [[Tokyo]], [[Japan]] [[27. september]] [[1967]] | Mesta tap = 15-2 gegn {{fáni|Filippseyjar}} Filipseyjum [[Tokyo]] [[Japan]] [[10. maí]] [[1917]] | HM leikir = 6 | Fyrsti HM leikur = 1998 | Fyrsta HM keppni = 1998 | Mesti HM árangur = 16.liða Úrslit [[HM 2002]] , [[HM 2010]] , [[HM 2018]] , [[HM 2022]] | Álfukeppni = Asíubikarinn | Álfukeppni leikir = 9 | Fyrsta álfukeppni = 1988 | Mesti álfu árangur = meistarar(1992,2000,2004,2011) | pattern_la1 = _jpn20h | pattern_b1 = _jpn20h | pattern_ra1 = _jpn20h | pattern_sh1 = _jpn20h | pattern_so1 = _jpn20h | leftarm1 = 4eb2eb | body1 = 4eb2eb | rightarm1 = 4eb2eb | shorts1 = 000080 | socks1 = 4eb2eb | pattern_la2 = _jpn18a | pattern_b2 = _jpn18a | pattern_ra2 = _jpn18a | pattern_sh2 = _jpn18a | pattern_so2 = _jpn18a | leftarm2 = DADADA | body2 = DADADA | rightarm2 = DADADA | shorts2 = FFFFFF | socks2 = DADADA<!-- | pattern_la2 = _jpn20a | pattern_b2 = _jpn20a | pattern_ra2 = _jpn20a | pattern_sh2 = _realmadrid1819h | pattern_so2 = _3 stripes white | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FF0000--> }} '''Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu''' , oft kallaðir Þeir samurai bláu, spila fyrir hönd [[Japan|Japans]] á alþjóðlegum vettvangi, og líta stjórn Japanska knattspyrnusambandsins . Liðið hefur unnið asíubikarinn fjórum sinnum það er árin 1992,2000,2004 og 2011,1968 náðu þeir í Brons á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]], þeir hafa einnig tekið þátt á mörgum Heimsmeistararmótunum með ágætum árangri. Gullaldarár liðsins voru 1998-2004 enn á þeim árum spilaði einn af þekktustu fótboltamönnum heims með liðinu [[Hidetoshi Nakata]] á þeim árum voru þeir þekktir fyrir að spila léttleikandi og skemmtilegan enn jafnframt agaðan fótbolta. 2019 tóku þeir þátt í [[Copa América]] sem gestaþjóð enn komust ekki áfram. Á [[HM 2022]] í Katar afrekuðu þeir að sigra tvö fyrrum heimsmeistaralið, en Japanir unnu 2–1 sigra á móti bæði Þjóðverjum og Spánverjum. ==Leikmannahópur (18.Desember 2019)== ===Markverðir=== *[[Kosuke Nakamura]] (Kashiwa Reysol) *[[Keisuke Osako]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Ryosuke Kojima]] (Albirex Niigata) ===Varnarmenn=== *[[Genta Miura]](Gamba Osaka) *[[Sho Sasaki]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Shinnosuke Hatanaka]] (Yokohama F. Marinos) *[[Daiki Hashioka]](Urawa Red Diamonds) *[[Daiki Suga]] (Hokkaido Consadole Sapporo) *[[Taiyo Koga]] (Kashiwa Reysol) *[[Tsuyoshi Watanabe]] (FC Tokyo) ===Miðjumenn=== *[[Yosuke Ideguchi]] (Gamba Osaka) *[[Kento Hashimoto]] ([FC Tokyo) *[[Ryota Oshima]] (Kawasaki Frontale) *[[Yuki Soma]] (Kashima Antlers) *[[Keita Endo]](Yokohama F. Marinos) *[[Tsukasa Morishima]] (Sanfrecce Hiroshima) *[[Teruhito Nakagawa]](Yokohama F. Marinos) *[[Ao Tanaka]](Kawasaki Frontale) *[[Shunta Tanaka]] (Hokkaido Consadole Sapporo) ===Sóknarmenn=== *[[Musashi Suzuki]] (Hokkaido Consadole Sapporo) *[[yase Ueda]] (Kashima Antlers) *[[Kyosuke Tagawa]] (FC Tokyo) *[[Koki Ogawa]] (Júbilo Iwata) === Asíubikarinn === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !ÁR !Gestgjafar !Árangur |- |1988||align=left|{{fáni|Katar}}||'''Riðlakeppni''' |-bgcolor=gold |1992||align=left|{{fáni|Filippseyjar}}||''Gull'' |- |1996||align=left|{{ARE}}Sameinuðu Arabískafurstafæmin||''8.liða Úrslit'' |-bgcolor=gold |2000||align=left|{{LBN}}Líbanon||''Gull'' |-bgcolor=gold |2004||align=left|{{fáni|Kína}}||''Gull'' |- |2007||align=left|{{fáni|Kína}}||''4.sæti'' |- bgcolor=gold |2011||align=left|{{fáni|Katar}}||'''Gull''' |- |2015||align=left|{{fáni|Ástralía}}||''8.liða Úrslit'' |- bgcolor=silver |2019||align=left|{{ARE}}Sameinuðu Arabískufurstadæmin||'''Silfur''' |} === [[HM í knattspyrnu]] === {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !Ár !Gestgjafar !Árangur |- |[[HM 1998]]||align=left|{{fáni|Frakkland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2002]]||align=left|<small>{{fáni|Suður-Kórea}} & {{fáni|Japan}}</small>||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2006]]||align=left|{{fáni|Þýskaland}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2010]]||align=left|{{fáni|Suður-Afríka}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2014]]||align=left|{{fáni|Brasilía}}||'''Riðlakeppni''' |- |[[HM 2018]]|| align="left" |{{fáni|Rússland}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2022]]|| align="left" |{{fáni|Katar}}||'''16.liða Úrslit''' |- |[[HM 2026]]||align=left|<small>{{fáni|Bandaríkin}} & {{fáni|Kanada}}&{{fáni|Mexíkó}}</small>||'''16.liða úrslit''' |} == Þjálfarateymi == [[Mynd:Hajime Moriyasu.jpg|thumb|150px|[[Hajime Moriyasu]], Núverandi þjálfari Japana]] {|class="wikitable" |- !Staða !Nafn |- |Aðalþjálfari | [[Hajime Moriyasu]] |- |Aðstoðar yfirþjálfari | [[Akinobu Yokouchi]] |- |Aðatoðarþjálfari |[[Toshihide Saito]] |- |Markmanns Þjálfari |[[Takashi Shimoda]] |- |Styrktarþjálfari |[[Ryoichi Matsumoto]] |} == Þekktir Leikmenn == * [[Junichi Inamoto]] * [[Shinji Kagawa]] * [[Takayuki Morimoto]] * [[Shunsuke Nakamura]] * [[Hidetoshi Nakata]] * [[Shinji Ono]] * [[Naohiro Takahara]] * [[Keisuke Honda]] * [[Ryo Miyaichi]] * [[Yuto Nagatomo]] [[Mynd:Hidetoshi Nakata, preparing for Football World Cup 2006.jpg|thumb|right|Þekktasti leikmaður Japana hingað til innan sem utan vallar Hidetoshi Nakata á æfingu með landsliðinu á HM 2006 Í Þýskalandi]] == Þjálfarar == *[[Hitoshi Sasaki]] (1921) *[[Masujiro Nishida]] (1923) *[[Goro Yamada]] (1925) *[[Shigeyoshi Suzuki]] (1930) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1934) *[[Shigeyoshi Suzuki]] (1936) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1938–40) *[[Koichi Kudo]] (1942) *[[Hirokazu Ninomiya]] (1951) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1951–56) *[[Hidetoki Takahashi]] (1957) *[[Taizo Kawamoto]] (1958) *[[Shigemaru Takenokoshi]] (1958–59) *[[Hidetoki Takahashi]] (1960–62) *[[Ken Naganuma]] (1962–69) *[[Shunichiro Okano]] (1970–71) *[[Ken Naganuma]] (1972–76) *[[Hiroshi Ninomiya]] (1976–78) *[[Yukio Shimomura]] (1979–80) *[[Masashi Watanabe]] (1980) *[[Saburo Kawabuchi]] (1980–81) *[[Takaji Mori]] (1981–85) *[[Yoshinobu Ishii]] (1986–87) *[[Kenzo Yokoyama]] (1988–91) *[[Hans Ooft]] (1992–93) *[[Paulo Roberto Falcão]] (1994) *[[Shu Kamo]] (1994–97) *[[Takeshi Okada]] (1997–98) *[[Philippe Troussier]] (1998–02) *[[Zico]] (2002–06) *[[Ivica Osim]] (2006–07) *[[Takeshi Okada]] (2007–10) *[[Hiromi Hara]] (2010) *[[Alberto Zaccheroni]] (2010–14) *[[Javier Aguirre]] (2014–15) *[[Vahid Halilhodžić]] (2015–18) *[[Akira Nishino]] (2018) *[[Hajime Moriyasu]] (2018–) == Árangur Þjálfarar == {| class="wikitable" style="text-align: center" |- ! style="width:220px;" rowspan="2"|Þjálfari ! style="width:200px;" rowspan="2"|Tímabil ! style="width:170px;" colspan="8"|Árangur |- !Leikir!!Sigrar!!Jafntefli!!Töp!!Sigrar % |- |align=left|[[Masujiro Nishida]]||1923||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left|[[Goro Yamada]]||1925||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left|''Vacant''||1925||'''2'''||1||0||1||50% |- |align=left|[[Shigeyoshi Suzuki]] (1st)||1930||'''2'''||1||1||0||50% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (1st)||1934||'''3'''||1||0||2||33.33% |- |align=left|[[Shigeyoshi Suzuki]] (2nd)||1936||'''2'''||1||1||0||50% |- |align=left|[[Shigemaru Takenokoshi]] (2nd)||1940||'''1'''||1||0||0||100% |- |align=left| [[Hirokazu Ninomiya]]||1951||'''3'''||1||1||1||33.33% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (3rd)||1954–56||'''12'''||2||4||6||16.66% |- |align=left| [[Taizo Kawamoto]]||1958||'''2'''||0||0||2||0% |- |align=left| [[Shigemaru Takenokoshi]] (4th)||1958–59||'''12'''||4||2||6||33.33% |- |align=left|''Vacant''||1960||'''1'''||0||0||1||0% |- |align=left|[[Hidetoki Takahashi]]||1961–1962||''14''||3||2||9||21.43% |- |align=left| [[Ken Naganuma]] (1st)||1963–1969||''31''||18||7||6||58.06% |- |align=left| [[Shunichiro Okano]]||1970–1971||''19''||11||2||6||57.90% |- |align=left|[[Ken Naganuma]] (2nd)||1972–1976||''42''||16||6||20||38.09% |- |align=left|[[Hiroshi Ninomiya]]||1976–1978||''27''||6||6||15||22.22% |- |align=left|{ [[Yukio Shimomura]]||1979–1980||''14''||8||4||2||57.14% |- |align=left| [[Masashi Watanabe]]||1980||''3''||2||0||1||66.67% |- |align=left|[[Saburō Kawabuchi]]||1980–1981||''10''||3||2||5||30% |- |align=left|[[Takaji Mori]]||1981–1985||''43''||22||5||16||51.16% |- |align=left| [[Yoshinobu Ishii]]||1986–1987||''17''||11||2||4||64.70% |- |align=left| [[Kenzo Yokoyama]]||1988–1991||''24''||5||7||12||20.83% |- |align=left|[[Hans Ooft]]||1992–1993||''27''||16||7||4||59.25% |- |align=left|[[Paulo Roberto Falcão]]||1994||''9''||3||4||2||33.33% |- |align=left| [[Shu Kamo]]||1994–1997||''46''||23||10||13||50% |- |align=left|[[Takeshi Okada]] (1st)||1997–1998||''15''||5||4||6||33.33% |- |align=left| [[Philippe Troussier]]||1998–2002||''50''||23||16||11||46% |- |align=left| [[Zico]]||2002–2006||''71''||37||16||18||52.11% |- |align=left|[[Ivica Osim]]||2006–2007||''20''||13||5||3||65% |- |align=left|[[Takeshi Okada]] (2nd)||2007–2010||''50''||26||13||11||52% |- |align=left|[[Hiromi Hara]] (caretaker)||2010||''2''||2||0||0||100% |- |align=left| [[Alberto Zaccheroni]]||2010–2014||''55''||30||12||13||54.54% |- |align=left|[[Javier Aguirre]]||2014–2015||''10''||7||1||2||70% |- |align=left|[[Vahid Halilhodžić]]||2015–2018||''36''||21||8||7||57.58% |- |align=left| [[Akira Nishino (footballer)|Akira Nishino]]||2018||''7''||2||1||4||28.57% |- |align=left|[[Hajime Moriyasu]]||2018–||''26''||18||4||4||69.23% |- ! style="width:220px;" rowspan="2"|Manager ! style="width:200px;" rowspan="2"|Period ! style="width:170px;" colspan="8"|Record |- !Matches!!Won!!Draw!!Lost!!Win % |} ==Flestir leikir== # [[Yasuhito Endō]]: 152 # [[Masami Ihara]]: 122 # [[Yuto Nagatomo]]: 112 # [[Shinji Okazaki]]: 119 # [[Yoshikatsu Kawaguchi]]: 116 ==Flest mörk== [[Mynd:Keisuke-Honda-Japan-2010.jpg|150px|thumb|right|Keisuke Honda hefur skorað 37 mörk fyrir Japan]] # [[Kunishige Kamamoto]]: 80 # [[Kazuyoshi Miura]]: 55 # [[Shinji Okazaki]]: 50 # [[Hiromi Hara]]: 37 # [[Keisuke Honda]]: 37 == Heimildir == * [https://www.rsssf.org/tablesj/jap-intres.html RSSSF, landsleikir Japan úrslitagrunnur] [[Flokkur:Asísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] [[Flokkur:Íþróttir í Japan]] 30cqahtutby02qemm1ta55jm71ndflj Rafíþrótt 0 156918 1971848 1942133 2026-07-13T07:54:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971848 wikitext text/x-wiki [[Mynd:LOL2016WorldsFinalsArena.jpg|thumb|right|Heimsmeistaramótið í [[League of Legends]] 2016.]] '''Rafíþrótt''' er [[íþrótt]] þar sem keppt er í [[tölvuleikur|tölvuleikjum]]. Oftast er um að ræða skipulagðar keppnir í [[fjölspilunarleikur|fjölspilunarleikjum]] milli atvinnumanna sem keppa ýmist sem einstaklingar eða lið.<ref>{{cite journal |last1=Werder |first1=Karl |title=Esport |journal=Business & Information Systems Engineering |date=June 2022 |volume=64 |issue=3 |pages=393–399 |doi=10.1007/s12599-022-00748-w|s2cid=255613366 |doi-access=free }}</ref> Tölvuleikjakeppnir hafa lengi verið hluti af [[tölvuleikjamenning]]unni en frá [[2001-2010|1. áratug 21. aldar]] hefur áhorf aukist gegnum [[netstreymi]] <ref>19. apríl 2015, [https://infogram.com/rafithrottir-samanburdur-a-ahorfi-1gqnmxjdzv0qplw Samanburður áhorfstalna Íþrótta við Rafíþróttir ]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot}} [[Infogram]]</ref> á keppnum og atvinnumennska að sama skapi aukist. <ref>18. nóvember 2021, [https://www.mbl.is/sport/esport/2021/11/18/tekjuhaestur_i_heimi_22_ara_gamall/ Tekjuhæstur í heimi 22 ára gamall ] [[mbl.is]]</ref><ref name="2012Forbes">{{cite magazine |title=2012: The Year of eSports |magazine=Forbes |url=https://www.forbes.com/sites/insertcoin/2012/12/20/2012-the-year-of-esports/ |date=20 December 2012 |first=Paul | last=Tassi |access-date=15 August 2013}}</ref><ref name="FieldOfStreams">{{cite web |url=https://www.theverge.com/2013/9/30/4719766/twitch-raises-20-million-esports-market-booming |title=Field of Streams: How Twitch Made Video Games a Spectator Sport |work=The Verge |author=Ben Popper |date=30 September 2013 |access-date=9 October 2013}}</ref> Á [[2011-2020|2. áratug 21. aldar]] eru rafíþróttir orðnar mikilvægur hluti af þróun og markaðssetningu tölvuleikja og margir leikjaframleiðendur taka þátt í að setja upp og styrkja rafíþróttamót. Algengustu leikirnir sem keppt er í eru [[stríðsleikur|stríðsleikir]], [[fyrstu persónu skotleikur|fyrstu persónu skotleikir]], [[slagsmálaleikur|slagsmálaleikir]] og [[herkænskuleikur|herkænskuleikir]]. Vinsæl rafíþróttamót eru haldin í leikjunum ''[[League of Legends]]'', ''[[Dota]]'', ''[[Counter-Strike]]'', ''[[Overwatch]]'', ''[[Super Smash Bros.]]'' og ''[[StarCraft]]''.<ref>{{Cite web|url=https://esportsinsider.com/2021/12/highest-viewed-esports-events-2021/|title=Top 10 highest viewed esports events of 2021|last=Daniels|first=Tom|date=2021-12-22|website=Esports Insider|language=en-GB|access-date=2022-01-31}}</ref> Meðal þekktustu mótanna má nefna [[League of Legends World Championship]], [[The International (Dota 2)]], [[Evolution Championship Series]] og [[Intel Extreme Masters]].<ref>{{Cite web|url=https://clutchpoints.com/5-biggest-esports-tournaments/|title=Ranking The 5 Biggest Esports Tournaments In The World|last=Tiozon|first=Daniel|date=2021-02-22|website=ClutchPoints|language=en-US|access-date=2022-01-31|archive-date=2022-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220131135446/https://clutchpoints.com/5-biggest-esports-tournaments/|url-status=dead}}</ref> Dæmi um deildarkeppni er [[Overwatch League]]. Minna vinsælar rafíþróttir eru boltaleikirnir FIFA, Rocket League og NBA. Rafíþróttir eru viðurkenndar sem keppni, en ekki eru allir sammála um að þær séu íþróttir.<ref>{{cite web |url=https://johancruyffinstitute.com/en/blog-en/esports-sport-or-business/ |title=eSports, sport or business? |website=Johan Cruyff Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20170918211929/https://johancruyffinstitute.com/en/blog-en/esports-sport-or-business/|archive-date=18 September 2017|url-status=dead}}</ref><ref>Ivo v. Hilvoorde & Niek Pot (2016) [https://www.researchgate.net/publication/301774466_Embodiment_and_fundamental_motor_skills_in_eSports Embodiment and fundamental motor skills in eSports], Sport, Ethics and Philosophy, 10:1, 14–27, {{doi|10.1080/17511321.2016.1159246}}</ref><ref>Ivo van Hilvoorde (2016) [https://www.researchgate.net/publication/303016888_Hilvoorde_I_van_2016_Sport_and_play_in_a_digital_world_guest_editorial_Sport_Ethics_and_Philosophy_DOI_1010801751132120161171252 Sport and play in a digital world], Sport, Ethics and Philosophy, 10:1, 1–4, {{doi|10.1080/17511321.2016.1171252}}</ref> [[Alþjóðaólympíunefndin]] hefur rætt möguleikann á því að rafíþróttir verði hluti [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikanna]].<ref>{{Cite web|url=https://qz.com/2036452/when-will-esports-join-the-olympics/|title=When will esports join the Olympics?|last=Epstein|first=Adam|website=Quartz|language=en|access-date=2022-01-31}}</ref> Árið 2018 tók alþjóðasiglingasambandið [[World Sailing]] rafíþróttagrein inn í mótaröð sambandsins með siglingakeppni á netinu með tölvuleiknum ''[[Virtual Regatta]]''. Undir lok 2. áratugar 21. aldar var talið að rafíþróttaviðburðir næðu til 454 milljón áhorfenda um allan heim og að velta þeirra næði yfir 1 milljarð dala.<ref>{{Cite web|url=https://www.prnewswire.com/news-releases/global-esports-audience-projected-to-reach-474-million-viewers-in-2021-301288240.html|title=Global Esports Audience Projected to Reach 474 Million Viewers in 2021|last=FinancialNewsMedia.com|website=www.prnewswire.com|language=en|access-date=2022-01-31}}</ref> Með vaxandi vægi [[streymisþjónusta]] á borð við [[YouTube]] og [[Twitch]] eiga rafíþróttir auðveldara með að ná til fjölda áhorfenda og skapa þannig tekjur. ==Rafíþróttir á Íslandi== === Upphafið === Tölvuleikjamót hafa verið fastur liður í félagslífi Íslendinga sem spila tölvuleiki allt frá því í kring um 2000, mótin þekktust yfirleitt sem Lan-mót. <br> Í upphafi voru stærstu Lan-mótin haldin af Skjálfta<ref>26. mars 2000, [https://www.mbl.is/frettir/taekni/2000/03/26/skjalftamot_i_fullum_gangi/ Skjálftamót í fullum gangi ] [[Mbl.is]]</ref><ref>6. september 2005, [https://www.visir.is/g/20051222406d/skjalfti-3-2005 Skjálfti 3 2005 ] [[Vísir.is]]</ref> eða Ground Zero (Seinna G-Zero)<ref>20. júlí 2019, [https://www.dv.is/lifsstill/2019/07/20/g-zero-thad-er-alltaf-gaman-ad-spila-tolvuleiki/ DV.is - G-Zero: Það er alltaf gaman að spila tölvuleiki ] [[DV]]</ref>, eða frá um 1999 til 2005, og allt til lokunar í dæmi G-Zero.<ref>5. október 2022, [https://esports.is/ground-zero-lokar-fyrir-fullt-og-allt-i-lok-oktober/ Ground Zero lokar fyrir fullt og allt í lok október ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231130003122/https://esports.is/ground-zero-lokar-fyrir-fullt-og-allt-i-lok-oktober/|date=2023-11-30}} [[eSports.is]]</ref> <br> Þá rak Skjálfti einnig leikjaþjóna í gegnum tíðina, þar á meðal fyrir ''Battlefield 1942'', ''Battlefield Vietnam'', ''Counter-Strike 1.6'', ''Counter-Strike: Source'', ''Call of Duty'', ''Quake 2'', ''Quake 3 Arena'', ''Quake 4'', ''Doom 3'', ''Unreal Tournament 2004'', ''Return To Castle Wolfenstein'', ''Jedi Academy'', og ''Multi-Theft Auto''.<ref>5. febrúar 2005, [https://web.archive.org/web/20060205050408/http://skjalfti.is/ SKJÁLFTI ] á [[Internet Archive]]</ref><ref>7. júní 2001, [https://web.archive.org/web/20010607010328/http://www.hugi.is/skjalfti/ hugi.is/skjalfti ] á [[Internet Archive]]</ref><ref>30. júlí 2008, [https://web.archive.org/web/20080730075752/www.hugi.is/skjalfti hugi.is/skjalfti ] á [[Internet Archive]]</ref> === Í dag === Þegar ljóst varð að rafíþróttir væru komnar til að vera fóru framhalds og háskólar að halda Lan-mót, en þar má t.d. nefna árleg Lan-mót [[Tækniskólinn|Tækniskólans]] 'Kubburinn'.<ref>9. september 2023, [https://www.facebook.com/TskolaLAN Kubburinn - LAN Tækniskólans ] [[Facebook]]</ref> sem og 'HR-inginn' sem [[Háskólinn í Reykjavík]] heldur.<ref>9. september 2023, [https://www.facebook.com/hringurinn/ HRingurinn ] [[Facebook]]</ref> <br> <br> * 2018 <br> ** Ólafur Hrafn Steinarsson stofnar [[Rafíþróttasamtök Íslands]] (RÍSÍ).<ref>6. desember 2018, [https://www.visir.is/g/2018181209325 GameTíví kynnir sér Rafíþróttasamtök Íslands ] [[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]</ref> ** Upphaflega stjórn samtakanna skipa þau: *** Ólafur Hrafn Steinarsson, Formaður *** Hafliði Örn Ólafsson, Gjaldkeri *** Melína Kolka Guðmundsdóttir, Ritari *** Ólafur Nils Sigurðsson, Stjórnarmaður * 2019 <br> ** Rafíþróttasamband Íslands og [[Lenovo á Íslandi]] koma á laggirnar úrvalsdeild í rafíþróttum. Hlýtur hún nafngiftina [[Lenovo-deildin]] og starfar til 2020.<ref>19. júlí 2019, [https://timarit.is/page/7113106#page/n22/mode/2up Dagblaðið Vísir - 19. Júlí 2019 - bls 24 - Rafíþróttir ] [[Timarit.is]]</ref><ref>24. september 2019, [https://www.instagram.com/p/B2yoruiAWUc/ Lenovo deildin er farin af stað! ] [[Instagram]]</ref> <br> ** 12. Reykjavíkurleikarnir (e. Reykjavik International Games) eru haldnir og er Rafíþróttum boðið með. Keppt var í ''Counter-Strike: Global Offensive'', ''Fortnite'' og ''League of Legends''. Keppnirnar áttu sér stað í [[Laugardalshöll]].<ref>24. janúar 2019, [https://www.facebook.com/watch/?v=374213363355905 Rafíþróttasamtök Íslands - #RIG19 | Á bakvið tjöldin: Kynnarnir okkar ] [[Facebook]]</ref><ref>26. janúar 2019, [https://www.facebook.com/events/224500128472139/ RIG - RIG 2019 - Rafíþróttir - Dagur 1 ] [[Facebook]]</ref> * 2020 ** [[Stöð 2]], [[Rafíþróttasamtök Íslands]] og [[Skjáskot]] undirrita viljayfirlýsingu um samstarf sín á milli um uppbyggingu á rafíþróttum á Íslandi. Stöð 2 stofnar rafíþróttarásina [[Stöð 2 eSport]].<ref>18. mars 2020, [https://www.visir.is/g/202021421d/ny-sjonvarpsstod-fyrir-rafithrottir Ný sjónvarpsstöð fyrir rafíþróttir ] [[Vísir.is]]</ref> <br> ** [[Vodafone]] tekur við keflinu af [[Lenovo á Íslandi]] sem styrktaraðili úrvalsdeildarinnar og hlýtur hún nafnið [[Vodafone-deildin]].<ref>19. mars 2020, [https://www.visir.is/g/202022454d/vodafone-deildin-hefst-i-naestu-viku Vodafone deildin hefst í næstu viku ] [[Vísir.is]]</ref> * 2022 ** [[Ljósleiðarinn]] tekur við af [[Vodafone]] sem styrktaraðili úrvalsdeildarinnar og hlýtur hún nafnið [[Ljósleiðaradeildin]].<ref>14. janúar 2022, [https://www.visir.is/g/20222208348d/urvalsdeildin-i-rafithrottum-faer-nytt-nafn Úrvalsdeildin í rafíþróttum fær nýtt nafn ] [[Vísir.is]]</ref> *2025 **[[Elko]] tekur við af [[Ljósleiðarinn]] sem styrktaraðili úrvalsdeildarinnar og hlýtur hún nafnið Elko-deildin. == Íslenskar deildir == === Counter-Strike === [[Lenovo-deildin]] - 2019 til 2020 <br> [[Vodafone-deildin]] - 2020 til 2022 <br> [[Ljósleiðaradeildin]] - 2022 til 2025 <br> [[Elko-deildin]] - 2025 til -<br> === Player Unknown's Battlegrounds (PUBG) === [[Gametíví-deildin]]<ref>9. janúar 2026, [https://www.mbl.is/sport/esport/2026/01/07/allt_a_fullt_i_islenska_pubg/ Úrvalsdeildin í rafíþróttum fær nýtt nafn Íslenska PUBG-samfélagið fer á fullt – Fyrsta mótið 9. janúar] [[mbl.is]]</ref> - 2026 til - == Íslensk félög og lið == Nokkur íslensk íþróttafélög hafa stofnað rafíþróttadeildir, til dæmis [[Knattspyrnufélag Reykjavíkur]], [[Íþróttafélagið Fylkir]], [[Glímufélagið Ármann]] og [[Íþróttafélagið Þór Akureyri]]. Vitað er til að nokkurra sjálfstæðra rafíþróttafélaga, þeirra [[354 Esports]], [[Dusty]] og [[Oldies (leikjasamfélag)|[.Oldies.]]]. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|tölvur}} [[Flokkur:Rafíþróttir| ]] bibj89vvod0jb87qzy0xoiqd23o4pnk Mario Gomez 0 159224 1971786 1914294 2026-07-12T18:31:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971786 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnumaður |nafn=Mario Gomez | mynd = 20180602 FIFA Friendly Match Austria vs. Germany Mario Gómez 850 0762.jpg |fullt nafn= Mario Gómez García |fæðingardagur={{fæðingardagur og aldur|1985|7|10}} |fæðingarbær= [[Riedlingen]] |fæðingarland=[[Þýskaland]] |hæð=1,89 |staða= Sóknarmaður |núverandi lið= |númer= |ár1=2003-2009 |ár2=2009-2013 |ár3=2013-2016 |ár4=2015-2016 |ár5=2016-2018 |ár6=2018-2020 |lið1=[[VfB Stuttgart]] |lið2=[[FC Bayern München]] |lið3=[[Fiorentina]] |lið4=[[Besiktas]](Lán) |lið5=[[VfL Wolfsburg]] |lið6=[[VfB Stuttgart]] |leikir (mörk)= |landsliðsár=2007-2018 |landslið=[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |landsliðsleikir (mörk)=78 (31) }} '''Mario Gomez''' (fæddur [[10. júlí]] [[1985]]) er [[Þýskaland|þýskur]] fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Hann spilaði 78 leiki og skoraði 31 mörk með þýska landsliðinu. == Titlar == ;Bayern München / Stuttgart * [[Bundesliga]]: 2006/2007 (Stuttgart), 2009/2010, 2012/2013 * [[Meistaradeild Evrópu]]: 2012/2013 * Þýskur Bikarmeistari: 2009/2010, 2012/2013 * Þýskur deildarbikarmeistari: 2010, 2012 ==Tenglar== *[https://www.fair-sport.de/spieler-detail.html?playerid=27/ National Football Teams] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250119070958/https://www.fair-sport.de/spieler-detail.html?playerid=27/ |date=2025-01-19 }} {{DEFAULTSORT:Gomez, Mario }} {{fe|1985}} [[Flokkur:Þýskir knattspyrnumenn]] m17uoqbwtulqp0qw1rwulvj237li8z9 Leitin (tölvuleikur) 0 160140 1971752 1713495 2026-07-12T13:21:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971752 wikitext text/x-wiki '''Leitin''' er íslenskur tölvuleikur sem kom út fyrir Sinclair Spectrum árið 1989 og var hannaður og þróaður af Magnúsi Kristni Jónssyni og Matthíasi Guðmundssyni. Leikurinn er textaævintýri þar sem spilarinn fer í hlutverk blaðamanns sem er í leit að týndum fjársjóði.<ref>{{cite news |title=Nýr íslenskur tölvuleikur |url=https://timarit.is/page/1715085 |accessdate=15. nóvember 2020 |work=[[Morgunblaðið]] |date=21. desember 1989}}</ref><ref>{{cite news |title=Íslenski Spectrum leikurinn Leitin – myndband |url=https://nordnordursins.is/2011/12/islenski-spectrum-leikurinn-leitin-myndband/ |accessdate=15. nóvember 2020 |work=Nörd norðursins |date=12. desember 2011}}</ref> ==Heimildir== {{reflist}} ==Tenglar== *[https://worldofspectrum.org/infoseekid.cgi?id=0016670 Leitin - World of Spectrum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200921130731/https://worldofspectrum.org/infoseekid.cgi?id=0016670 |date=2020-09-21 }} [[Flokkur:Íslenskir tölvuleikir]] j2fjvcueofsro39snf4dn5tknkw58vn Mary Simon 0 164359 1971787 1948556 2026-07-12T18:51:54Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1971787 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Mary Simon | nafn_á_frummáli = {{nobold|ᒥᐊᓕ ᓴᐃᒪᓐ}} | mynd = Mary Simon, Governor General of Canada.jpg | titill= Landstjóri Kanada | stjórnartíð_start = [[26. júlí]] [[2021]] | einvaldur = [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]]<br>[[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | forsætisráðherra = [[Justin Trudeau]]<br>[[Mark Carney]] | forveri = [[Julie Payette]] | myndatexti1 = {{small|Mary Simon árið 2022.}} | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|8|21}} | fæðingarstaður = [[Kangiqsualujjuaq]], [[Québec]], [[Kanada]]<ref name="Biography"/> | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Kanada|Kanadísk]] | maki = Whit Fraser ​(g. 1994)<ref name=Literatures>{{Cite web|title=Simon, Mary {{!}} Inuit Literatures ᐃᓄᐃᑦ ᐊᓪᓚᒍᓯᖏᑦ Littératures inuites|url=https://inuit.uqam.ca/en/person/simon-mary|access-date=2021-06-02|website=inuit.uqam.ca}}</ref> | stjórnmálaflokkur = | foreldrar = | börn = 3 | bústaður = | atvinna = | háskóli = | starf = |undirskrift = }} '''Mary Jeannie May Simon''' ([[Inúktitút]]: '''Ningiukudluk'''; f. 21. ágúst 1947)<ref name="fullname">{{cite web|url=https://www.ctvnews.ca/politics/honoured-humbled-and-ready-mary-simon-s-first-speech-as-incoming-governor-general-1.5498581|title='Honoured, humbled and ready': Mary Simon's first speech as incoming Governor General|publisher=CTV News|date=6. júlí 2021|access-date=2021-07-09|archive-date=2021-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016090034/https://www.ctvnews.ca/politics/honoured-humbled-and-ready-mary-simon-s-first-speech-as-incoming-governor-general-1.5498581|url-status=dead}}</ref><ref name=Literatures/> er [[Kanada|kanadískur]] fyrrum útvarpsmaður, embættismaður og ríkiserindreki sem er núverandi [[landstjóri Kanada]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.cbc.ca/news/politics/trudeau-gg-1.6091376|titill=Inuk leader Mary Simon named Canada's 1st Indigenous governor general|útgefandi=CBC|ár=2021|mánuður=6. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. júlí|höfundur=Catharine Tunney|höfundur2=John Paul Tasker}}</ref> Simon er fyrsti [[Frumbyggjar Kanada|kanadíski frumbygginn]] sem gegnir landstjóraembættinu.<ref>{{Vefheimild|titill=Fyrst frumbyggja í embætti landstjóra|url=https://www.ruv.is/frett/2021/07/06/fyrst-frumbyggja-i-embaetti-landstjora|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ásgeir Tómasson|ár=2021|mánuður=6. júlí|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=9. júlí}}</ref> Simon fæddist í [[Kangiqsualujjuaq]] í [[Nunavik]] í [[Québec]]. Hún vann í stuttan tíma sem framleiðandi og kynnir fyrir [[CBC North]] á áttunda áratugnum. Hún hóf síðar störf í þágu hins opinbera og varð meðlimur í framkvæmdastjórn Inúítasambands Norður-Québec. Simon tók þátt í að semja um Charlottetown-sáttmálann, sem var frumvarp að stjórnarskrárbreytingum sem var að endingu hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 1992. Hún varð fyrsti sendiherra Kanada í málefnum norðurslóða frá 1994 til 2004 og lék lykilhlutverk í samningaviðræðum um stofnun [[Norðurskautsráðið|Norðurskautsráðsins]].<ref name="Biography">{{cite web |url=https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1469123230304/1537886915798 |title=Biography – Mary J. Simon |work=Crown-Indigenous Relations and Northern Affairs Canada |access-date=2021-07-06 |archive-date=2021-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022204620/https://www.rcaanc-cirnac.gc.ca/eng/1469123230304/1537886915798 |url-status=dead }}</ref> Hún var einnig sendiherra Kanada í [[Danmörk]]u frá 1999 til 2002. Þann 6. júlí 2021 tilkynnti [[Justin Trudeau]] forsætisráðherra að Simon hefði verið útnefnd til að taka við af [[Julie Payette]] sem landstjóri Kanada.<ref name="Prime">{{cite web |url=https://pm.gc.ca/en/news/news-releases/2021/07/06/prime-minister-announces-queens-approval-canadas-next-governor |title=Prime Minister announces The Queen's approval of Canada's next Governor General |work=Heimasíða forsætisráðherra Kanada |accessdate=2021-07-08}}</ref> == Tenglar == * [https://www.gg.ca/document.aspx?id=13871&lan=eng Heimasíða landstjóraembættisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180923060653/https://www.gg.ca/document.aspx?id=13871&lan=eng |date=2018-09-23 }} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = Landstjóri Kanada| frá = [[21. janúar]] [[2021]]| til = | fyrir = [[Julie Payette]]| eftir = Enn í embætti| }} {{Töfluendir}} {{DEFAULTSORT:Simon, Mary}} {{f|1947}} [[Flokkur:Inúítar]] [[Flokkur:Landstjórar Kanada]] k8017wr2kmtnpiuxzwdlbydpnojishm Ferstrendingur 0 168419 1971729 1773431 2026-07-12T12:02:19Z MyraMidnight 41218 bæti við textann og mynd, verið var að lýsa teningi (ferningslaga hliðar). 1971729 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cuboid no label.svg|alt=ferstrendingur|thumb|Ferstrendingur]] '''Ferstrendingur''' (einnig kallaður '''strendingur''' eða '''kassi''') er [[þrívítt form]] sem hefur 6 [[rétthyrningur|rétthyrningslaga]] hliðar. Ferstrendingur sem hefur 6 [[ferningur|ferningslaga]] hliðar kallast [[teningur]]. == Formúlur == === Rúmmál === <math>R = l\cdot b\cdot h</math> {{stubbur|stærðfræði}} [[Flokkur:Rúmfræði]] jr0mu0ww19zkldfzkgqox1urycp4hen Gnetuviðir 0 172534 1971771 1952841 2026-07-12T17:00:13Z Akigka 183 Akigka færði [[Gnetophyta]] á [[Gnetuviðir]]: Íslenskt nafn 1952841 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | fossil_range = [[Júra]] til nútíma. | image = Welwitschia at Ugab River basin.jpg | image_caption = ''[[Welwitschia]] mirabilis'', kvenplanta með köngla. | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | range_map = Gnetophyta distribution genera separate.PNG | range_map_caption = Útbreiðsla ættkvísla: <br/>Grænt – ''Welwitschia''<br/>Blátt – ''Gnetum''<br/>Rautt – ''Ephedra''<br/>Fjólublátt– ''Gnetum'' og ''Ephedra'' | subdivision_ranks = Ættir og ættkvíslir | subdivision = [[Gnetaceae]] - [[Gnetluætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Gnetum]]'' - [[Gnetluættkvísl]]<br/> [[Welwitschiaceae]] - [[Furðublöðkuætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Welwitschia]]'' - [[Furðublöðkuættkvísl]]<br/> [[Ephedraceae]] - [[Vöndulsætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Ephedra (genus)|Ephedra]]'' - [[Vöndulsættkvísl]] }} '''Gnetophyta''' eða ''Gnetales'' (eftir hvernig flokkunin er<ref name=PearsonH>{{cite book |author=Pearson, H.H.W. |orig-year=1929 |year=2010 |title=Gnetales |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108013987}} </ref><ref name="FosGif">{{cite book |author1=Foster, Adriance S. |author2=Gifford, Ernest M. Jr. |year=1974 |title=Comparative Morphology of Vascular Plants |url=https://archive.org/details/comparativemorph00fost |publisher=Freeman |isbn=0-7167-0712-8}}</ref><ref name=lee>{{cite journal | author1=Lee, E.K. | author2=Cibrian-Jaramillo, A. | author3=Kolokotronis, S.O. | author4=Katari, M.S. | author5=Stamatakis, A. | display-authors=etal | year = 2011 | title = A functional phylogenomic view of the seed plants | journal = PLOS Genet | volume = 7 | issue = 12 | page = e1002411 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002411 | pmid=22194700 | pmc=3240601}}</ref><ref name=Rydin>{{cite journal | author1=Rydin, C. | author2=Kallersjo, M. | author3=Friist, E.M. | year = 2002 | title = Seed plant relationships and the systematic position of Gnetales based on nuclear and chloroplast DNA: Conflicting data, rooting problems, and the monophyly of conifers | url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_2002-03_163_2/page/197 | journal = International Journal of Plant Sciences | volume = 163 | issue = 2 | pages = 197–214 | doi = 10.1086/338321 | jstor=3080238 |s2cid=84578578}}</ref><ref name=Braukmann> {{cite journal |author1=Braukmann, T.W.A. |author2=Kuzmina, M. |author3=Stefanovic, S. | year = 2009 | title = Loss of all plastid nhd genes in Gnetales and conifers: Extent and evolutionary significance for the seed plant phylogeny | journal = Current Genetics | volume = 55 | issue = 3 | pages = 323–337 | doi = 10.1007/s00294-009-0249-7 | pmid = 19449185 | s2cid = 3939394 | url = https://www.nature.com/nrg/journal/v2/n3/full/nrg0301_186a.html}}</ref>) eru [[fræjurtir]] sem mynda óvarin [[fræ]] á milli hreisturkenndra blaða í [[köngull|könglum]]. Viður Gnetophyta er með viðaræðar eins og [[lauftré]] (harðviður), sem aðgreinir deildina frá öðrum berfrævingum. Annars er fátt sem er sameiginlegt með ættum hennar. Hún var mun fjölbreyttari snemma á Krítartímabilinu en hefur nú einungis þrjár ættir, hver með eina ættkvísl með að samanlögðu um 70 tegundir. == Heimild == {{reflist}} [[Flokkur:Berfrævingar| ]] the0f41yvlww110w7qcxxxtx3bjnm3t 1971773 1971771 2026-07-12T17:00:48Z Akigka 183 1971773 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Gnetuviðir | fossil_range = [[Júra]] til nútíma. | image = Welwitschia at Ugab River basin.jpg | image_caption = ''[[Welwitschia]] mirabilis'', kvenplanta með köngla. | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | range_map = Gnetophyta distribution genera separate.PNG | range_map_caption = Útbreiðsla ættkvísla: <br/>Grænt – ''Welwitschia''<br/>Blátt – ''Gnetum''<br/>Rautt – ''Ephedra''<br/>Fjólublátt– ''Gnetum'' og ''Ephedra'' | subdivision_ranks = Ættir og ættkvíslir | subdivision = [[Gnetaceae]] - [[Gnetluætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Gnetum]]'' - [[Gnetluættkvísl]]<br/> [[Welwitschiaceae]] - [[Furðublöðkuætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Welwitschia]]'' - [[Furðublöðkuættkvísl]]<br/> [[Ephedraceae]] - [[Vöndulsætt]]<br/> &nbsp;&nbsp;''[[Ephedra (genus)|Ephedra]]'' - [[Vöndulsættkvísl]] }} '''Gnetuviðir''' ([[fræðiheiti]]: ''Gnetophyta'' eða ''Gnetales''; eftir hvernig flokkunin er<ref name=PearsonH>{{cite book |author=Pearson, H.H.W. |orig-year=1929 |year=2010 |title=Gnetales |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1108013987}} </ref><ref name="FosGif">{{cite book |author1=Foster, Adriance S. |author2=Gifford, Ernest M. Jr. |year=1974 |title=Comparative Morphology of Vascular Plants |url=https://archive.org/details/comparativemorph00fost |publisher=Freeman |isbn=0-7167-0712-8}}</ref><ref name=lee>{{cite journal | author1=Lee, E.K. | author2=Cibrian-Jaramillo, A. | author3=Kolokotronis, S.O. | author4=Katari, M.S. | author5=Stamatakis, A. | display-authors=etal | year = 2011 | title = A functional phylogenomic view of the seed plants | journal = PLOS Genet | volume = 7 | issue = 12 | page = e1002411 | doi = 10.1371/journal.pgen.1002411 | pmid=22194700 | pmc=3240601}}</ref><ref name=Rydin>{{cite journal | author1=Rydin, C. | author2=Kallersjo, M. | author3=Friist, E.M. | year = 2002 | title = Seed plant relationships and the systematic position of Gnetales based on nuclear and chloroplast DNA: Conflicting data, rooting problems, and the monophyly of conifers | url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-plant-sciences_2002-03_163_2/page/197 | journal = International Journal of Plant Sciences | volume = 163 | issue = 2 | pages = 197–214 | doi = 10.1086/338321 | jstor=3080238 |s2cid=84578578}}</ref><ref name=Braukmann> {{cite journal |author1=Braukmann, T.W.A. |author2=Kuzmina, M. |author3=Stefanovic, S. | year = 2009 | title = Loss of all plastid nhd genes in Gnetales and conifers: Extent and evolutionary significance for the seed plant phylogeny | journal = Current Genetics | volume = 55 | issue = 3 | pages = 323–337 | doi = 10.1007/s00294-009-0249-7 | pmid = 19449185 | s2cid = 3939394 | url = https://www.nature.com/nrg/journal/v2/n3/full/nrg0301_186a.html}}</ref>) eru [[fræjurtir]] sem mynda óvarin [[fræ]] á milli hreisturkenndra blaða í [[köngull|könglum]]. Viður Gnetophyta er með viðaræðar eins og [[lauftré]] (harðviður), sem aðgreinir deildina frá öðrum berfrævingum. Annars er fátt sem er sameiginlegt með ættum hennar. Hún var mun fjölbreyttari snemma á Krítartímabilinu en hefur nú einungis þrjár ættir, hver með eina ættkvísl með að samanlögðu um 70 tegundir. == Heimild == {{reflist}} [[Flokkur:Berfrævingar| ]] eucab8rymmjjg87cu9vpkr52cbvid72 NBA Live 95 0 183640 1971785 1888886 2026-07-12T18:16:20Z Alvaldi 71791 1971785 wikitext text/x-wiki {{Tölvuleikur | nafn = NBA Live 95 | mynd = | myndastærð = 200px | myndatexti = | framleiðandi = EA Canada | útgefandi = [[Electronic Arts]] | sería = [[NBA Live]] | dagur = | útgáfudagur = 1994 | tegund = Íþróttaleikur | aldurstakmark = | leikjatölva = [[Super Nintendo Entertainment System|Super NES]]<br>[[Sega Genesis|Genesis]]<br>[[Einkatölva|PC]] | leikjavél = | spilunarmöguleikar = Einspilun, fjölspilun | tungumál = | hönnuðir = | lagahöfundur = Traz Damji | vefsíða = }} '''''NBA Live 95''''' er tölvuleikur gefinn út af [[Electronic Arts|EA Sports]] í október 1994. Hann er framhald af ''NBA Showdown'' og fyrsti leikurinn í [[NBA Live]] tölvuleikjaseríunni.<ref>{{cite news |author1=Joe Blenkle |title=Not enough basketball? Try EA's 'NBA Live 95' |url=https://www.newspapers.com/article/the-folsom-telegraph-not-enough-basketba/159663995/ |access-date=2024-11-24 |work=The Folsom Telegraph |date=1994-12-14 |page=A15 |language=English |via=[[Newspapers.com]]}}{{open access}}</ref> ''NBA Live 95'' kynnti til leiks ýmislegt sem átti eftir að fastur punktur í leikjunum, þar á meðal ísómetrísk sjónarhorn af vellinum, "T-miðið" til að stilla miðið í vítaskotum, og turbó hnappinn sem notaður er til að gefa leikmönnum tímabundna aukningu á hraða. Graffíska vélin sem leikurinn notar er breytt útgáfa af vélinni á bakvið FIFA International Soccer leikinn sem EA gaf einnig út. Í janúar 1995 valdi tímaritið ''Game Players'' leikinn sem besta íþróttaleikinn fyrir [[Super Nintendo Entertainment System|SNES]] leikjatölvuna.<ref>{{Cite magazine |date=January 1995 |title=NBA Live 95 |magazine=Game Players}}</ref> Þetta var fyrsti opinberi NBA tölvuleikurinn sem gaf spilaranum kost á að búa til sín eigin lið.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/suns/sunstbt-nba-live-95-greatest-basketball-video-game-all-time#gref|title=NBA Live 95 is the Greatest Basketball Video Game of All-Time|website=NBA.com}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.mobygames.com/game/2507/nba-live-95/ NBA Live 95]] á Moby Games [[Flokkur:Bandarískir tölvuleikir]] [[Flokkur:Hóp- og einstaklingsleikir]] q53euxjeh8w9ppw8e1d7zdr746ku2m6 Río de la Plata 0 189171 1971797 1942102 2026-07-12T21:18:49Z Berserkur 10188 1971797 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rio de la Plata BA 2.JPG|thumb|Loftmynd.]] [[Mynd:Riodelaplatabasinmap.png|thumb|Vatnasvið Río de la Plata.]] '''Río de la Plata''' (spænska: Silfurfljót) eru óshólmar myndaðir eru af mótum [[Paraná-fljót]]s og [[Úrúgvæ-fljót]]s í Suður-Ameríku. Mismunandi er eftir skilgreiningu hvort litið er á þá sem flóa, fljót, óshólma eða haf. <ref>[https://www.britannica.com/place/Rio-de-la-Plata Rio de la Plata]Britannica.com</ref> Stórborgir við Río de la Plata eru [[Buenos Aires]] og [[Montevideo]]. Fyrsti Evrópubúinn til að sigla þangað var Juan Díaz de Solís árið [[1516]]. Fyrsti sjóbardagi í [[síðari heimsstyrjöld]] var í Río de la Plata í desember [[1939]] þegar Bretar og Þjóðverjar tókust á. ==Tilvísanir== [[Flokkur:Landafræði Suður-Ameríku]] [[Flokkur:Landafræði Argentínu]] [[Flokkur:Landafræði Úrúgvæ]] ttsgg0jfksuebpjyona16swluh8lb3p Svolítil huggun 0 190433 1971859 1954661 2026-07-13T11:26:39Z TKSnaevarr 53243 1971859 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Svolítil huggun | upprunalegt heiti = Quantum of Solace | image = Quantum_of_Solace_Logo.svg | alt = | caption = | director = [[Marc Forster]] | producer = {{plainlist| * [[Michael G. Wilson]] * [[Barbara Broccoli]] }} | writer = {{plainlist| * [[Paul Haggis]] * [[Neal Purvis og Robert Wade|Neal Purvis<br />Robert Wade]] }} | based_on = [[James Bond]] eftir [[Ian Fleming]] | starring = {{plainlist| * [[Daniel Craig]] * [[Olga Kurylenko]] * [[Mathieu Amalric]] * [[Giancarlo Giannini]] * [[Jeffrey Wright]] * [[Judi Dench]] }} | music = [[David Arnold]] | cinematography = [[Roberto Schaefer]] | editing = {{plainlist | * [[Matt Chesse]] * [[Richard Pearson (kvikmyndaklippari)|Richard Pearson]] }} | studio = [[Metro-Goldwyn-Mayer Pictures]]<br />[[Columbia Pictures]]<br />[[Eon Productions]] | distributor = [[Sony Pictures Releasing]]<ref>{{cite web|url=https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/64729?sid=b7c9f0f6-6e18-402f-b725-a18e455f6bfc&sr=3.7816277&cp=1&pos=0|title=AFI-Catalog|website=catalog.afi.com|access-date=17 September 2018|archive-date=17 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180917143523/https://catalog.afi.com/Catalog/moviedetails/64729?sid=b7c9f0f6-6e18-402f-b725-a18e455f6bfc&sr=3.7816277&cp=1&pos=0|url-status=live}}</ref> | released = {{Film date|2008|10|29|[[London]]|2008|10|31|Bretland|2008|11|14|Bandaríkin}} | runtime = 106 mínútur | country = {{plainlist| * Bretland<ref>{{cite web |title=Quantum of Solace |website=[[Lumiere (gagnagrunnur)|Lumiere]] |publisher=[[European Audiovisual Observatory]] |url=http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=30028 |access-date=9 October 2020 |archive-date=25 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125092151/http://lumiere.obs.coe.int/web/film_info/?id=30028 |url-status=live}}</ref> * Bandaríkin<ref>{{Cite web |url=https://catalog.afi.com/Film/64729-QUANTUM-OFSOLACE |title=Quantum of Solace |work=AFI Catalog |access-date=23 May 2021 |archive-date=23 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210523185555/https://catalog.afi.com/Film/64729-QUANTUM-OFSOLACE |url-status=live}}</ref> }} | language = Enska<br>Spænska | budget = $200–230 milljónir<ref name="bom"/><ref name=artfilm>{{cite magazine |first=Randee |last=Dawn |title='Quantum' is Marc Forster's 007 art film |magazine=[[The Hollywood Reporter]] |date=11 November 2008 |url=https://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3ie9098baec9eb95cd02a01aebbd96a968 |access-date=13 November 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081113031127/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/film/news/e3ie9098baec9eb95cd02a01aebbd96a968 |archive-date=13 November 2008}}</ref> | gross = $589,6 milljónir<ref name="bom">{{cite web |title=Quantum of Solace (2008) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0830515/ |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=3 November 2012 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028201044/http://boxofficemojo.com/movies/?id=jamesbond22.htm |url-status=live}}</ref> }} '''''Svolítil huggun''''' ([[enska]]: ''Quantum of Solace'') er bresk [[njósnamynd]] frá 2008 og 22. myndin sem [[Eon Productions]] gerðu um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Þetta var önnur myndin þar sem [[Daniel Craig]] fór með aðalhlutverkið. Leikstjóri var [[Marc Forster]], og handritið var eftir [[Neal Purvis]], [[Robert Wade]] og [[Paul Haggis]]. Titillinn er fenginn úr smásögu eftir [[Ian Fleming]] frá 1959.<ref name=confuse>{{cite news |title=Daniel: the title is meant to confuse |work=Press and Journal|date=24 January 2008}}</ref> Myndin hefst þar sem síðasta mynd, ''[[Royale spilavítið (kvikmynd frá 2006)|Royale spilavítið]]'', endar. Bond hefur handsamað glæpaforingjann hr. White ([[Jesper Christensen]]) og færir hann til yfirheyrslu í [[Siena]]. Þar svíkur lífvörður M ([[Judi Dench]]) þau og virðist skjóta hr. White. Bond eltir hann og drepur, en hr. White sleppur. Bond rekur slóð lífvarðarins til [[Haítí]]. Þar hittir hann fyrir Camille Montes ([[Olga Kurylenko]]) sem ætlar sér að myrða hershöfðingjann Medano ([[Joaquin Cosío]]). Kærasti hennar, athafnamaðurinn Dominic Greene ([[Mathieu Amalric]]), hyggst styðja valdarán hershöfðingjans í [[Bólivía|Bólivíu]] í skiptum fyrir landsvæði í [[Atacama-eyðimörkin]]ni. Bond eltir Greene til Austurríkis þar sem hann er við frumsýningu á óperunni ''[[Tosca]]''. Bond hlerar þar samskipti Greene við háttsetta stjórnarmenn í glæpasamtökunum Quantum, meðal annars hr. White. Í ljós kemur að Greene ætlar sér að hagnast á einkarétti á vatnsforða Bólivíu. Ásamt Montes eltir Bond Greene á fundarstað þeirra Medanos í Atacama-eyðimörkinni þar sem Montes drepur hershöfðingjann. Bond hrekur Greene út í eyðimörkina. Síðar kemur í ljós að Greene var drepinn þar. Aðaltökur fóru fram í [[Mexíkó]], [[Panama]], [[Síle]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Austurríki]] og [[Wales]]; en innitökur fóru fram í [[Pinewood Studios]] á Englandi. Tónlistin var eftir [[David Arnold]] sem hafði séð um tónlist í fyrri fjórum Bondmyndum.<ref>{{cite AV media |people=Tommy Pearson, [[David Arnold]] |date=November 2007 |title=Interview with David Arnold |url=http://www.stageandscreenonline.com/_Media/DavidArnoldPart3.mp3 |format=mp3 |medium=Audio interview |website=stageandscreenonline.com |access-date=25 April 2008 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911055431/http://www.stageandscreenonline.com/_Media/DavidArnoldPart3.mp3 |archive-date=11 September 2008}}</ref> Þemalagið, „Another way to die“, var eftir [[Jack White]] (úr [[The White Stripes]]) og [[Alicia Keys]].<ref>{{cite magazine |first=Ann |last=Donahue |title=Alicia Keys, Jack White Team For Bond Theme |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |date=29 July 2008 |url=https://www.billboard.com/articles/news/1044639/alicia-keys-jack-white-team-for-bond-theme |access-date=29 July 2008 |archive-date=22 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130522045612/http://www.billboard.com/articles/news/1044639/alicia-keys-jack-white-team-for-bond-theme |url-status=live}}</ref><ref>{{cite press release |title=Quantum of Solace – News – Alicia Keys, Jack White Team For "Quantum of Solace" Theme Song |publisher=[[Columbia Pictures]] |date=29 July 2008 |url=http://www.007.com/download/ThemeSong_QOS_PressRelease.pdf |access-date=2 August 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327100324/http://www.007.com/download/ThemeSong_QOS_PressRelease.pdf |archive-date=27 March 2009 |url-status=}}</ref> Frumsýningu myndarinnar var flýtt svo hún rækist ekki á frumsýningu ''[[Harry Potter og blendingsprinsinn (kvikmynd)|Harry Potter og blendingsprinsinn]]'', en frumsýning hennar var á endanum færð yfir á árið 2009.<ref>{{cite web |title=Quantum of Solace Moved Back a Week |website=[[ComingSoon.net]] |date=21 August 2008|url=https://www.comingsoon.net/movies/news/48142-update-quantum-of-solace-moved-back-a-week|access-date=21 August 2008|archive-date=28 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160928024236/http://www.comingsoon.net/movies/news/48142-update-quantum-of-solace-moved-back-a-week|url-status=live}}</ref> ''Svolítil huggun'' var frumsýnd í Bretlandi 31. október 2008 og 14. nóvember í Bandaríkjunum. Á Íslandi var myndin frumsýnd í [[Smárabíó]]i, [[Borgarbíó]]i og [[Háskólabíó]]i 7. nóvember.<ref>{{tímarit.is|4203461|Nýtt í bíó|blað=Morgunblaðið|dags=7. nóvember 2008|bls=42}}</ref> Myndin náði 589,6 milljón dala tekjum af kvikmyndahúsum á heimsvísu.<ref name="bom">{{cite web |title=Quantum of Solace (2008) |url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0830515/ |website=[[Box Office Mojo]] |access-date=3 November 2012 |archive-date=28 October 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091028201044/http://boxofficemojo.com/movies/?id=jamesbond22.htm |url-status=live}}</ref> Myndin fékk misjafna dóma.<ref>{{cite web|url=https://www.metacritic.com/movie/quantum-of-solace|title=Quantum of Solace Reviews|website=[[Metacritic]]|access-date=15 May 2018|archive-date=9 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609105835/http://www.metacritic.com/movie/quantum-of-solace|url-status=live}}</ref> Hún þótti síðri en ''Royale spilavítið'' og handritið ruglingslegt, en Craig fékk áfram hrós fyrir frammistöðu sína.<ref>{{cite web|last=Butler |first=Tom |title=UK Tomatometer Preview: Quantum Of Solace – Is the New Bond Shaken or Stirred? |website=[[Rotten Tomatoes]] |date=31 October 2008 |url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/uk-tomatometer-preview-quantum-of-solace-is-the-new-bond-shaken-or-stirred/ |access-date=13 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081106152925/http://uk.rottentomatoes.com/m/quantum_of_solace/news/1777726/uk_tomatometer_preview_quantum_of_solace_is_the_new_bond_shaken_or_stirred |archive-date= 6 November 2008}}</ref> Craig sagði síðar að [[verkfall handritshöfunda í Bandaríkjunum 2007-2008]] hefði haft neikvæð áhrif á framleiðsluna.<ref>{{cite web |first=Kevin |last=Jagernauth |title=Daniel Craig Says Writer's Strike "Fucked" 'Quantum Of Solace' & He Rewrote Scenes With Marc Forster |website=[[IndieWire]] |date=7 December 2011 |url=https://www.indiewire.com/2011/12/daniel-craig-says-writers-strike-fucked-quantum-of-solace-he-rewrote-scenes-with-marc-forster-114248/ |access-date=2022-07-29 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729181503/https://www.indiewire.com/2011/12/daniel-craig-says-writers-strike-fucked-quantum-of-solace-he-rewrote-scenes-with-marc-forster-114248/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news |first1=Stuart |last1=Husband |first2=Ruth |last2=Sherlock |title=Daniel Craig on quick crosswords and Cowboys & Aliens, taste and Twitter |work=[[The Daily Telegraph]] |date=30 July 2011 |url=https://www.telegraph.co.uk/culture/8667831/Daniel-Craig-on-quick-crosswords-and-Cowboys-and-Aliens-taste-and-Twitter.html |url-access=subscription |access-date=2022-07-29 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729183010/https://www.telegraph.co.uk/culture/8667831/Daniel-Craig-on-quick-crosswords-and-Cowboys-and-Aliens-taste-and-Twitter.html |url-status=live}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{James Bond-kvikmyndir}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]] {{K|2008}} bocjby008p8xiiskgu3tiz16ywyu3pc Module:Article stub box/doc 828 191255 1971735 1971336 2026-07-12T12:34:57Z MyraMidnight 41218 documentation content= 1971735 wikitext text/x-wiki {{Documentation|content={{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Asbox stubtree|Module:Navbar|Module:Message box|Module:Documentation|Module:Buffer|Module:Arguments}} {{Uses TemplateStyles|Module:Article stub box/styles.css}} :Nánari upplýsingar um skriftu: [[w:Module:Article stub box|Module:Article stub box]] á Ensku Wikipedia Þessi skrifta býr til kóðann fyrir {{tl|Stubbasnið}} == Tengt efni == * [[Module:Article stub box/sandkassi]] }} <includeonly> [[Flokkur:Skriftur]] </includeonly> hijkcz6qa5csgvpw8axa5umqb616rc5 1971736 1971735 2026-07-12T12:35:31Z MyraMidnight 41218 styles.css 1971736 wikitext text/x-wiki {{Documentation|content={{Documentation subpage}} {{Lua|Module:Asbox stubtree|Module:Navbar|Module:Message box|Module:Documentation|Module:Buffer|Module:Arguments}} {{Uses TemplateStyles|Module:Article stub box/styles.css}} :Nánari upplýsingar um skriftu: [[w:Module:Article stub box|Module:Article stub box]] á Ensku Wikipedia Þessi skrifta býr til kóðann fyrir {{tl|Stubbasnið}} == Tengt efni == * [[Module:Article stub box/sandkassi]] * [[Module:Article stub box/styles.css]] }} <includeonly> [[Flokkur:Skriftur]] </includeonly> 6qnzn7zgqq2s3j0bep7oy4w15z9gqw9 Module:Article stub box/styles.css 828 191256 1971737 1970781 2026-07-12T12:40:06Z MyraMidnight 41218 minnka bilið 1971737 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Article stub message box styles */ .asbox { position: relative; overflow:hidden; clear: both; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; padding-left: 10px; text-align: left; font-size: 90%; margin-top: 1em; color: black } .asbox + .asbox { /* margir stubbar í röð, minnka bilið þá */ margin-top:1px; } .asbox table { background: transparent; } .asbox p { margin: 0; } .asbox p + p { margin-top: 0.25em; } .asbox-body { font-style: italic; } .asbox-note { font-size: smaller; } .asbox .navbar { position: absolute; top: -0.75em; right: 1em; display: none; } :not(p):not(.asbox) + style + .asbox, :not(p):not(.asbox) + link + .asbox { margin-top: 3em; } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .asbox { background-color: #0f0f0f; color: white } } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .asbox { background-color: #0f0f0f; color: white } } jjp1hrw6yw4rfx2hlkprjqeptvw5vn6 1971740 1971737 2026-07-12T12:45:19Z MyraMidnight 41218 bil á milli stubbasniða 1971740 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /* Article stub message box styles */ .asbox { position: relative; overflow:hidden; clear: both; background-color: #f9f9f9; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; padding-left: 10px; text-align: left; font-size: 90%; margin-top: 1em; color: black } .asbox table { background: transparent; } .asbox p { margin: 0; } .asbox p + p { /*bil á milli stubbasniða í röð*/ margin-top: 3px; } .asbox-body { font-style: italic; } .asbox-note { font-size: smaller; } .asbox .navbar { position: absolute; top: -0.75em; right: 1em; display: none; } :not(p):not(.asbox) + style + .asbox, :not(p):not(.asbox) + link + .asbox { margin-top: 3em; } @media screen and (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os .asbox { background-color: #0f0f0f; color: white } } @media screen { html.skin-theme-clientpref-night .asbox { background-color: #0f0f0f; color: white } } r04idzxq6ctv9321qxbx6ax4by9t5wg Snið:Stubbur/sandkassi 10 191278 1971836 1971163 2026-07-12T23:50:02Z MyraMidnight 41218 færi villuskilaboð í glósur, frekar en stakt stubbasnið 1971836 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}}|<!--ónefnt gildi #1--> {{#if:{{{2|}}}|<!--ónefnt gildi #2--> {{#if:{{{3|}}}|<!--ónefnt gildi #3--> <!--Það þarf þá að athuga með samsettnings flokkun fyrir 3 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--#1 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}|<!--#2 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#3 er gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} }} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}}}}/{{lc:{{{3}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} }} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} }} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }} |{{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} | {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{1}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} }} |<!-- engar samsetningar voru til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} }} }} }} }} }} }} }} |<!--#3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}} |glósa=<span style="color:red">Villa í gildum stubbasniðs</span>}} }}|<!--#2 var ekki gilt--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| |<!--#2 og #3 var ekki gilt--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} |glósa=<span style="color:red">Villa í gildum stubbasniðs</span>}} }} }}|<!--#1 var ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}|<!--#1 ógilt, #2 og #3 eru gild--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }}|<!--samsetning fannst--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }}/{{lc:{{{3}}} }} |glósa=<span style="color:red">Villa í gildum stubbasniðs</span>}} |<!--ekki gild samsetning, prófa næstu--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}/{{lc:{{{2}}} }} |glósa=<span style="color:red">Villa í gildum stubbasniðs</span>}} |<!-- #2 og #3 eru ekki samsetning--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}} }} }} {{Stubbur/{{lc:{{{3}}} }} |glósa=<span style="color:red">Villa í gildum stubbasniðs</span>}} }} }} |<!-- bara #2 var gilt --> {{Stubbur/{{{2}}}}} {{Stubbur/villa}} }}|<!--#1 og #2 ekki gilt--> {{#ifexist:Stubbur/{{lc:{{{3}}} }}| <!--#1 og #2 ógilt, #3 er gilt--> |<!--#1, #2 og #3 ekki til--> {{Stubbur/villa}} }} }} }} |<!--Það voru bara 2 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsvarandi stubbur fundinn--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}}|<!--samsetningarsnið var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}/{{lc:{{{2}}}}} }}|<!--prófa næstu samsetningu--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }}|<!--samsetning var til--> {{Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}/{{lc:{{{1}}} }} }}|<!--athuga þá hvort seinna gildið á stubbasnið--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{2}}}}}| <!--tvö stök stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} }} {{Stubbur/{{{2}}}}}| <!--seinna gildið fann ekki stubbasnið--> {{Stubbur/{{lc:{{{1}}}}} }} {{Stubbur/villa}} }} }} }} }}<!----> }}|<!--Það var bara 1 gildi--> {{#ifexist:Snið:Stubbur/{{lc:{{{1}}} }}| {{Stubbur/{{lc:{{{1}}} }} }}|<!--það var ekki gilt--> {{Stubbur/villa}} }} }}|<!--Það voru engin ónefnd gildi gefin--> {{Stubbur/óflokkaður |glósa = {{{glósa|}}} |dæmi = {{{dæmi|}}} }} }} kfoidtz9tvt5c2sfj5bpp79k3kvxew0 Snið:Prufudæmi/sandkassi 10 191337 1971751 1967327 2026-07-12T13:12:01Z MyraMidnight 41218 bara prófa bæla niður flokka svona, virkar kannski ekkert 1971751 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Hindra flokkun|{{#invoke:Template test case|main}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} [[Flokkur:Óflokkuð snið]] </noinclude> iks6wgaqe6slqbxjhhm2wfw6u767akn Module:Template test case/doc 828 191338 1971753 1967351 2026-07-12T13:38:19Z MyraMidnight 41218 skjölun 1971753 wikitext text/x-wiki {{Documentation|content= * [[Module:Template test case/config]] * [[Module:Template test case/data]] == Tengd snið == {{Prufudæmi/tenglar}} }} 8dlghkllisdiua4qe2j4zr0s4g6m1uq Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026 0 191639 1971865 1970243 2026-07-13T11:56:47Z Berserkur 10188 1971865 wikitext text/x-wiki {{coord|10.435|N|68.472|E|type:event_region:TR|display=title}} {{Jarðskjálfti | mynd= Edifícios colapsados e danificados em Los Palos Grandes, 2026-06-26.png | myndaheiti = Hrunin fjölbýlishús í Venesúela | Dagsetning= 24. júní 2026, 18:04:33 og 18:05:11 að staðartíma |Tímalengd = |Stærð = 7,2 og 7,5 [[Jarðskjálftakvarðar|M<sub>w</sub>]] |Dýpt = 21,9 km og 10 km |Staðsetning = {{coord|10.435|N|68.472|E|type:event_region:TR|display=inline,title}} |Áhrifasvæði skjálftans = Norðvestur og mið-[[Venesúela]] |Skemmdir = | Mannsfall = 4.400 látnir, meira en 16.700 slasaðir og tugþúsundir týndar (13. júlí). }} {{líðandi stund}} Þann 26. júní klukkan um 18:05 áttu sér stað tveir jarðskjálftar að stærð 7,2 og 7,5 með 38 sekúndna millibili í norðvestur og mið-[[Venesúela]]. Miklar skemmdir urðu, mest í borginni [[La Guaira]] og samnefndu héraði og höfuðborginni [[Karakas]]. Um 4.400 manns eru látnir og þúsundir slasaðar. Yfir 100 byggingar hrundu til grunna. Hjálparaðstoð barst víða að <ref>[https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-06-26-neydarop-berast-ur-rustum-i-venesuela-479558 Neyðaróp berast úr rústum í Venesúela] Rúv, sótt 26. júní 2026</ref>. Stærri skjálftinn sem var 7,5 var sá stærsti í landinu síðan árið [[1900]]. Karíbaflekinn og Suður-Ameríkuflekinn mætast á svæði skjálftanna. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Venesúela]] [[Flokkur:Jarðskjálftar]] [[Flokkur:2026]] mhfurrdo7r1cdymwax9qrflh9jh60po Module:Article stub box/sandkassi/doc 828 191793 1971733 1971501 2026-07-12T12:33:18Z MyraMidnight 41218 bæti við tengil á stílinn 1971733 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Documentation/start}}</includeonly>{{Documentation subpage}} Þetta er tilraunarútgafa af kóðanum. Eins lengi og eftirfarandi lína er að vísa í <code>Snið:stubbasnið/sandkassi</code> þá er hægt að nota {{tl|stubbasnið/sandkassi}} til að sjá hvernig breytingar á kóðanum hafa áhrif á sniðið. <syntaxhighlight lang=lua> local WRAPPER_TEMPLATE, args = 'Snið:Stubbasnið/sandkassi' </syntaxhighlight> == Tengt efni == * [[Module:Article stub box/styles.css|Article stub box/styles.css]] * {{tl|stubbasnið/sandkassi}} * {{tl|stubbur/test}} <includeonly><!--- Flokkar sem tengjast skriftunni fara hingað ---> {{Documentation/end}}</includeonly> 8a9lmuaqbfctxn55zp62qcl12fimhn1 Jean-Baptiste Baudoin 0 191849 1971841 1970349 2026-07-13T06:35:41Z Masae 538 /* Prestur í Noregi */ 1971841 wikitext text/x-wiki '''Jean-Baptiste Baudoin''' (1831–1875) var franskur [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskur]] [[Prestur|prestur]] og trúboði á Íslandi. ==Líf og störf== ===Prestur í Noregi=== Jean-Baptiste Baudoin fæddist 11. janúar 1831 í Juniville rétt utan við [[Reims]] í [[Frakkland|Frakklandi]] og kom sem ungur prestur til [[Alta]] í [[Noregur|Noregi]] árið 1856. Hann kom ásamt rússneska baróninum og prestinum [[Paul Marie Etienne de Djunkovskij|Etienne Djunkovskij]], var forystumaður [[Norðurpólstrúboðið|Norðurpólstrúboðsins]] (''Praefectura Apostolica Poli Arctici''), sem hann byggði upp og sjónaði frá Alta í [[Finnmörk|Finnmörku]] í Noregi.<ref>Karl Kjelstrup (1942). [https://www.nb.no/items/URN:NBN:no-nb_digibok_2011071308064#377 Norvegia catholica : moderkirkens gjenreisning i Norge : et tilbakeblikk i anledning av 100-årsminnet for opprettelsen av St. Olavs menighet i Oslo, 1843-1943.] Útg. Apostoliske Vikariat. 2.útg. 2013, bls.105</ref> ===Prestur á Íslandi=== Fyrstu kaþólsku prestarnir sem þjónuðu á Íslandi eftir [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskiptin]] um miðja 16. öld voru Jean-Baptiste Baudoin og [[Bernard Bernard]]. Þeir voru nefndir séra Baldvin og séra Bernharður á Íslandi. Þeir komu til landsins á vegum Norðurpólstrúboðsins, Bernard árið 1857 og Baudoin ári síðar. Árið 1859 eignaðist kaþólska trúboðið jörðina [[Landakot]], sem hafði verið hjáleiga Reykjavíkurbýlisins, og breyttu litlu húsi þar í kapellu. <ref>https://reykjavik.is/landakotstun Landakotstún]</ref>. Ný kirkja var byggð árið 1897 en gamla kapellan var notuð sem sjúkraskýli.<ref>Gunnar F. Guðmundsson, Kaþólskt trúboð á Íslandi 1857-1875, Reykjavík: Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands 1987.</ref> Þegar þeir komu var ekki [[Trúfrelsi|trúfrelsi]] á Íslandi og skilda að vera í evangelísk lúthersku þjóðkirkjunni en þeir séra Baldvin og séra Bernharður fengu undanþágu til að þjóna frönskum sjómönnum sem voru að veiðum við Ísland. Þeir prestarnir fengu erfiðar móttökur og árið 1862 var séra Bernarður sendur til Skotlands en séra Baldvin hélt út til ársins 1875 þegar hann sneri aftur til Frakklands.<ref>Karl Kjelstrup (1942), 2.útg. 2013, bls.106</ref> Séra Baldvin átti í miklum útistöðum og deilum meðan hann dvaldi á Íslandi. Hann skrifaði margar greinar í [[Dagblað|dagblöð]] þar sem hann svaraði gagnrýni á kaþólsku kirkjuna. Auk þess skrifaði hann nokkra bæklinga á íslensku, þar á meðal bæklinginn ''Jesús Kristur er guð þrátt fyrir mótmæli Magnúsar Eiríkssonar'' (1867), sem var skrifaður gegn bókinni ''Er Jóhannesarguðspjall postullegt og satt fagnaðarerindi'' (1863) eftir íslenska guðfræðinginn [[Magnús Eiríksson (guðfræðingur)|Magnús Eiríksson]], sem bjó í [[Kaupmannahöfn]].<ref>Utgefin á dönsku 1863: ''Er Johannes-Evangeliet et apostolisk og ægte Evangelium og er dets Lære om Guds Menneskevorden en sand og christelig Lære? En religiøs-dogmatisk, historisk-kritisk Undersøgelse''. Bókin kom út á íslensku 1865 : ''Jóhannesar guðspjall og Lærdómur kirkjunnar um guð, nokkrar athugasemdir til yfirvegunar Þeim Íslendíngum, sem ekki vilja svívirða og lasta guð með trú sinni''. Svar Magnúsar Eiríkssonar við gagnrýni séra Baldvins var gefin út 1868 sem: ''Nokkrar athugasemdir um Sannanir “katólsku prestanna í Reykjavík” fyrir guðdómi Jesú Krists''.</ref> Kaþólsk guðþjónusta og trúboð var mjög takmarkað á tíma séra Baldvins og séra Bernharðs á Íslandi þar sem trúboð var bannað fram til ársins 1874 þegar landsmönnum heimilað að snúa baki við evangelísk-lútherskri trúarhefð og bindast samtökum um iðkun annars konar trúar. Trúfrelsið var þó takmarkað þar sem ekki var heimilt að standa utan allra trúfélaga og hafna átrúnaði þar með.<ref>Hjalti Hugason (2020). [https://timarit.hi.is/ritrodgudfraedistofnunar/article/view/102 Þróun trúfrelsis á Íslandi 1874–1915.] Nr. 55 (2022): Ritröð Guðfræðistofnunar</ref> Séra Baldvin lést 15. nóvember 1875, 44 ára að aldri. ==Ritverk== * ''Útskýring um trú katólsku kirkjunnar í þeim trúaratriðum, þar sem ágreiningr er milli hennar og mótmælenda'', Reykjavík 1865. * <nowiki>[án höfundarnafns]</nowiki>, ''Svar hinna katólsku presta upp á 1. bréfið frá París eptir Eirík Magnússon. Hvað segir sagan um Parísarbréfið?'', Reykjavík 1866. * ''Jesús Kristr er guð. Þrátt fyrir mótmæli herra Magnúsar Eiríkssonar'', Reykjavík 1867. * <nowiki>[án höfundarnafns]</nowiki>, ''Er það satt eðr ósatt, sem hra Jónas Guðmundsson segir um bækling vorn: "Jesús Kristr er Guð" o. s. frv.?'', Reykjavík 1867. * ''Til Íslendinga : um Lestrarbók handa alþýðu, eftir séra Þórarinn Böðvarsson''. Reykjavík 1875. == Heimildir == * Gerard Schreiber: ''Eirík Magnússon. An Opponent of Martensen and an Unwelcome Ally of Kierkegaard'' i Jon Stewart, ''Kierkegaard and His Danish Contemporaries – Theology'', Vol. 7, Tomo II, Ashgate, 2009, bls. 53 * Dag Stromback, ''The Conversion of Iceland: A Survey'', London, 1975 * Gunnar F. Guðmundsson, ''Kaþólskt trúboð á Íslandi 1857-1875'', Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands, Reykjavík, 1987 * ''St. Ansgar. Jahrbuch des St.-Ansgarius Werkes'', Köln, 1983, bls. 70–81 * Alois Arnstein Brodersen: ''Die Nordpolmission. Ein Beitrag zur Geschichte der katholischen Missionen in den nordischen Ländern im 19. Jahrhundert'', Münster, 2006, bls. 48–54 ==Tilvitnanir== <references/> [[Flokkur:Kaþólska kirkjan á Íslandi]] {{fd|1831|1875}} nka61n4hm30l0e49ce64ucbrv89j1wi Ólafur Gunnlaugsson 0 191902 1971842 1970664 2026-07-13T06:36:45Z Masae 538 1971842 wikitext text/x-wiki '''Ólafur Gunnlaugsson''', fæddur 20. janúar 1831, lést 22. júlí 1894 í París, var íslenskur [[Blaðamaður|blaðamaður]] sem starfaði mest af í [[Belgía|Belgíu]] og [[Frakkland|Frakklandi]]. Hann var einnig þekktur sem Ólafur Gunnlögsen og Gunlögsen. Ólafur var bróðir [[Bertel Högni Gunnlaugsson|Bertel Högna]].<ref>[https://timarit.is/page/6220727 Bertil Högni] Tímaritið Þjóðólfur, 8. tölublað (01.08.1991)</ref> Ólafur, sem var sonur [[Stefán Gunnlaugsson landfógeti|Stefáns Gunnlaugssonar land- og bæjarfógeta]], útskrifaðist frá [[Menntaskólinn í Reykjavík |Lærða skólanum í Reykjavík]] árið 1848, nam síðan [[textafræði]] við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] en tók embættismannapróf við Háskólann í Leuven. Hann ferðaðist mikið um Vestur-Evrópu og snerist til [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar trúar]] og árið 1857 fylgdi hann rússneskum prins, [[Paul Marie Etienne de Djunkovskij|Paul Marie Etienne de Djunkovskij,]] í trúboðsferð til [[Finnmörk|Finnmörku]] í Norður-Noregi. Djunkovski hafði snúist frá [[Rétttrúnaðarkirkjan|Rétttrúnaðarkirkjunni]] og gerst kaþólskur prestur og var forstöðumaður postullegu umdæmi norðurheimskautsins (Praefectura Apostolica Poli Arctici) sem þá var nýstofnað og var nefnt [[Norðurpólstrúboðið]] á íslensku. Ólafur fylgdi fyrsta kaþólska prestinum og trúboðanum [[Bernard Bernard]] til Íslands 1857 og dvaldi með honum í nokkra mánuði til að kenna honum íslensku og kynna hann fyrir landsmönnum.<ref>[https://timarit.is/gegnir/991010403839706886 Álitsgerð Ólafs Gunnlaugssonar] Tímaritið Saga, 1. tölublað (1975)</ref> Ólafur hélt síðan til [[Róm|Rómar]] og dvaldi þar í eitt ár og skrifaði þaðan bréf sem var prentuð 1858 í blaðinu "[[Ný félagsrit|Ný fjelagsrit]]" <ref>[https://timarit.is/page/2018364?iabr=on Bréf frá Rómaborg] Ný félagsrit. 1. tölublað 18. árgangs. 1858</ref> sem gefið var út í Kaupmannahöfn. Í lok sjötta áratugs 19. aldar settist hann að í París þar sem hann starfaði sem blaðamaður næstu 30 árin og var lengi aðalritstjóri tímaritsins ''Le Nord''. <ref>''Le Figaro'', 3 août 1893, Bls.1</ref> Hann skrifaði einnig í tímaritin ''Le Temps'' og ''Le National'' undir nafninu ''Pierre Gérard''. Hann einbeitti sér aðallega að evrópskum stjórnmálum og greinar hans í ''Le Nord'' vöktu mikla athygli og voru sendar um alla Evrópu. Ólafur hafði samband við fjölda þekktra stjórnmálamanna í ýmsum löndum, en aðallega í Frakklandi, sem hann taldi sitt annað heimaland en hafði lítið samband við Ísland. == Tilvitnanir == <references /> [[Flokkur:Íslenskir blaðamenn]] == Ítarefni == * Árni Snævarr (2022). ''Ísland Babýlon.'' Mál og menning. ISBN: 9789979347910 {{fd|1831|1894}} iryep7875im667wz4bxj7yauzjimx0t Norðurpólstrúboðið 0 191974 1971839 1970995 2026-07-13T06:17:03Z Masae 538 /* Saga */ 1971839 wikitext text/x-wiki [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Rómversk-kaþólska]] postullega umdæmið, ''Praefectura Apostolica Poli Arctici'', sem nefnt var '''Norðurpólstrúboðið''' á íslensku starfaði frá 1855 til 1869. ==Saga== Postullega umdæmið var stofnað af Stjórnardeild trúboðs (sem hét þá ''Sacra Congregatio de Propaganda Fide'' en seinna ''Congregatio pro Gentium Evangelizatione'' og síðan 2022 heitir ''Dicastery for Evangelization'') 8. desember 1855 <ref> [https://www.katolsk.no/dokumenter/dokumenter-fra-vatikanet/pius9/nordpolmisjonen1 "Opprettelse av Nordpolens apostoliske prefektur (kalt 'Nordpolmisjonen')], norsk þýðing á "Excerpta e Registro generali - Prefecturæ Apostoliciæ Poli articii - Tromsø d. 26 augusti, 1868", Kaþólska kirkjan í Noregi; Desember 2005</ref> til að stunda trúboð á norðurslóðum. Það voru stór svæði á norðurslóðum [[Kanada]] (þar á meðal það sem kallað var Rubertsland sem var mikið svæði í kringum [[Hudsonflói|Hudsonflóa]] allt vestur til [[Saskatchewan]], [[Norðvesturhéruðin]] og það sem nefnt var Bresku norðurslóðirnar, það er [[Kanadíski eyjaklasinn]]), [[Svíþjóð]] og [[Noregur]] norðan við [[Norðurheimskautsbaugur|Norðurheimskautsbaugin]], [[Grænland]], [[Ísland]] og [[Færeyjar]].<ref> Bernard Bernard, ''Mission du Pôle Nord: adresse de remerciements à Leurs Grandeurs NN. SS. les Archevêque et Évêques belges et compte rendu général sur la mission depuis son origine jusqu'au 1er mars 1869'', Brussels: Goemaere, 1869, OCLC 935104756, bls. 5–6.</ref> Árið 1860 var [[Caithness|Caithnessi]], [[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyjum]] og [[Orkneyjar|Orkneyjum]] bætt við umdæmið. <ref>Andrew G. Newby, [https://www.euppublishing.com/doi/abs/10.3366/inr.2010.0003?journalCode=inr "''Rebuilding the archdiocese of Nidaros: Etienne Djunkowsky and the North Pole Mission, c&nbsp;1855–1870''"], ''Innes Review'' 61.1 (2010) 52–75. DOI|10.3366/inr.2010.0003.</ref> Aðsetur umdæmisins var í [[Alta]] í [[Finnmörk]] í Noregi. Trúboðsstöðvar voru settar upp í Alta, [[Tromsø]] og [[Hammerfest]] í Noregi, [[Reykjavík]] á Íslandi, [[Lerwick]] á Hjaltlandseyjum, [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]] í Færeyjum og [[Wick]] í [[Skotland|Skotlandi]]. Þótt trúboðssvæðið væri stórt, bjuggu þar fáir kaþólikkar og reyndar ekki margir íbúar yfirleitt. Engir kaþólskir prestar höfðu farið til Grænlands og ekki heldur til Kanadíska eyjaklasans þegar trúboðssvæðið var stofnað.<ref>Newby (2010). Bls. 56</ref> Fyrsti yfirmaður Norðurpólstrúboðsins, árin 1855 til 1861, var greifinn [[Paul Marie Etienne de Djunkovskij]] (1821–1870), sem var fæddur í [[Sankti Pétursborg]]. Franski presturinn [[Bernard Bernard]] (1821–1895), tók við sem postullegur umdæmisstjóri (''praefecti apostolici'') Norðurpólstrúboðsins 20. apríl 1862. Honum hafði þegar verið falið stjórn trúboðsins 15. desember árið áður. Hann hafði verið náinn samstarfsmaður Djunkovskijs og lagt mikið af mörkum til trúboðsins með stofnun trúboðsstöðva á Íslandi og í Wick í Caithness. Í mars 1866 var trúboðssvæðið endurskipulagt og Danmörk öll innlimuð og það endurnefnt sem Norðurpólstrúboðið/Kaupmannahöfn.<ref>[https://gcatholic.org/dioceses/former/npol0.htm Former Apostolic Prefecture of North Pole] Catholic</ref> Aðalstöð trúboðsins var flutt til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]]. Árið 1868 var trúboðssvæðið enduskipulagt að nýju til að koma á fót Sérstöku kirkjuumdæmi (Mission sui iuris) fyrir Noreg.<ref>GCatholic</ref> Ári síðar var Norðurpólstrúboðið lagt niður af [[Píus 9.|Píusi páfa 9]]. og sérstök Postulleg umdæmi fyrir Noreg og Danmörk stofnuð. Danska umdæmið náði einnig yfir Færeyjar, Grænland og Ísland. Kaþólskt trúboð í þeim svæðum í Kanada, Svíþjóð og Skotlandi voru sett undir viðkomandi Postullega fulltrúa eða kaþólsku kirkjuna í landinu.<ref>GCatholic</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=HZ5CAQAAMAAJ&pg=RA1-PA63#v=onepage&q&f=false "Nouvelles diverses"], ''Annales de la propagation de la foi'' 42 (1870) bls. 63–64.</ref> ==Trúfrelsi== Ein aðalforsenda fyrir stofnun Norðurpólstrúboðsins var hinar miklu hugmyndalegu og pólitísku hræringar í Evrópa á 19. öld, meðal annars um trú og trúarbrögð. Frá [[Siðaskiptin|siðaskiptunum]] á [[Norðurlöndin|Norðurlöndum]] um miðja 16. öld hafði í þessum löndum ríkt ströng ríkistrú og allir íbúar landana voru neyddir til að tilheyra [[Evangelísk-lúthersk kirkja|evangelísk-lútersku]] ríkiskirkjunum. Danmörk var fyrst Norðulanda til að innleiða [[Trúfrelsi|trúfrelsi]] með stjórnaskránni frá 1849. Ríkisborgurum var veittur réttur til að tilbiðja [[Guð|guð]] eins og þeir vildu og það var staðfest að enginn mundi missa borgaraleg eða stjórnmálaleg réttindi vegna trúar sinnar. Árið 1845 voru svo nefnd ''dissenter''-lög sett í Noregi og svipuð lög sett í Svíþjóð 1860 <ref>„Svo nefnd dissenter-lög veittu …fólki frelsi til að stofna eigin trúfélög og iðka trú innan þeirra án þess þó að mega boða hana öðrum á opinberum vettvangi og …að minnihlutahópar sem viku frá trú meirihlutans skyldu umbornir upp að vissu marki. “ Hjalti Hugason, (2022). [https://timarit.hi.is/ritrodgudfraedistofnunar/article/view/102 ''Þróun trúfrelsis á Íslandi 1874–1915.''] Nr. 55 (2022): Ritröð Guðfræðistofnunar. Háskóli Íslands. Bls. 21</ref>, þessi lög gerði það mögulegt að yfirgefa ríkiskirkjuna með þeim skilyrðum að ganga í annan kristin söfnuð. Þeir sem völdu að standa utan ríkiskirkjunnar (svokallaðir „''dissidentar''“) höfðu rétt til að stofna sína eigin söfnuði og iðka trú sína opinberlega.<ref>Christoffersen, Lisbet: [https://lex.dk/religionsfrihed religionsfrihed] Lex – Danmarks Nationalleksikon [https://lex.dk lex.dk].</ref> Með [[Stjórnarskrá Íslands 1874|stjórnarskránni 1874]] fengu Íslendingar trúarlegt félagafrelsi og gátu snúið baki við evangelísk-lútherskri trúarhefð, trúfrelsið var þó takmarkað þar sem ekki var heimilt að standa utan trúfélaga. <ref> Hjalti Hugason (2022). Bls. 20</ref> Þegar Norðurpólstrúboðið var stofnað hafði kaþólsk trú verið bönnuð á Norðurlöndum í 300 ár og einungis leyfilegt að stunda kaþólskt trúboð í Danmörku og Noregi, en enn þá nokkur ár þangað til það væri heimilt í Svíþjóð og enn lengur á Íslandi. Áður en Djunkovskij og fylgdarmenn hans komu til Alta hafði sendiherra Svíþjóðar og Noregs í París varað [[Amtmaður|amtmanninn]] í Tromsø við og sagt að hann yrði að fylgjast vel með hegðun þeirra. Titill Djunkovskijs í vegabréfinu var ''Missionaire Apostoliqu'' og sendiherrann lauk bréfi sínu: „''Huruvida det kan vara förenligt med de i Sverige gällande författningarna att en Catholsk Andelig uppträder under offentlig benämning av Missionär, vågar jag ej afgöra''…“ („''Hvort það er í samræmi við gildandi lög í Svíþjóð að kaþólskur andlegur maður er opinberlega nefndur trúboði, þori ég ekki að taka afstöðu til''...“)<ref>Barbro Lindqvist (1983). [https://signum.se/artikelarkiv/ryssen-och-gotgatshuset/ Ryssen och Götgatshuset]. Signum, katolsk tidskrift</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * ''St. Ansgar. Jahrbuch des St.-Ansgarius Werkes'', Köln 1983, s 70–81. * Alois Arnstein Brodersen: ''Die Nordpolmission. Ein Beitrag zur Geschichte der katholischen Missionen in den nordischen Ländern im 19. Jahrhundert'', Münster 2006. * Gunnar F. Guðmundsson: ''Kaþólskt trúboð á Íslandi 1857–1875'', Reykjavík: Sagnfræðistofnun Háskóla Íslands 1987. * Patrick Guelpa: ''Petit abrégé de l'histoire de l'Église en Islande'', Catholicae disputationes [[Flokkur:Kaþólska kirkjan]] [[Flokkur:Kaþólska kirkjan á Íslandi]] {{sa|1855|1869}} 0657fwu3cb2swgmz4wqae4ud0kvt3z6 Xerxes 1. 0 192023 1971855 1971654 2026-07-13T09:46:40Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1971855 wikitext text/x-wiki {{konungur | titill = Persakonungur | ætt = Akkæmeníska ættin | skjaldarmerki =Achaemenid Falcon.svg | nafn = Xerxes 1.<br>𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠 | mynd = National Museum of Iran Darafsh (785).JPG | fæðingardagur = {{sirka}} 518 f.Kr. | dánardagur = 465 f.Kr. | grafinn = [[Naqsh-e Rostam]] | ríkisár = Október 486 – ágúst 465 f.Kr. | faðir = [[Dareios mikli]] | móðir = [[Atossa]] | maki = [[Amestrís]] | titill_maka = Eiginkona | börn = {{ubl|[[Dareios (sonur Xerxesar 1.)|Dareios]]|[[Hýstaspes (sonur Xerxesar 1.)|Hýstaspes]]|[[Artaxerxes 1.]]|[[Rhodogune]]|[[Amýtis (dóttir Xerxesar 1.)|Amýtis]]}}}} '''Xerxes 1.''' ({{IPAc-en|ˈ|z|ɜːr|k|s|iː|z}};<ref>{{cite web |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/xerxes-i |title=Xerxes I |author=<!--Not stated--> |date= |website= |publisher=Collins Dictionary |access-date=2024-09-17 }}</ref>{{efn|[[forngríska]]: Ξέρξης, [[Umritun grískra og latneskra nafna á íslensku|umrit.]] ''Xerxes'', {{IPA|grc|ksérksɛːs|IPA}}; einnig '''Khshayārsha''', úr [[fornpersneska|fornpersnesku]] 𐎧𐏁𐎹𐎠𐎼𐏁𐎠, ''Xšayār̥šā'', {{IPA|xaʃajaruʃa|IPA}}.<ref>Littman, R. J.. [https://www.jstor.org/stable/pdf/1454354.pdf "The Religious Policy of Xerxes and the 'Book of Esther'"]. ''The Jewish Quarterly Review'', janúar 1975, New Series, 65. bindi, 3. tbl., 2. neðanmálsgrein, sótt 30. desember 2022</ref>}} úr [[Fornpersneska|fornpersnesku]] '''''Khshayarsha''','' gjarnan kallaður '''Xerxes hinn mikli'''; {{circa}} 518 f.Kr. – 465 f.Kr.)<ref name="Warfare in the Ancient World">{{cite book |first1=Brian Todd |last1=Carey |first2=Joshua |last2=Allfree |first3=John |last3=Cairns |url=https://books.google.com/books?id=3OSfBwAAQBAJ&dq=persia+overran+modern+day+greece&pg=PT32 |title=Warfare in the Ancient World |publisher=Pen and Sword |date=19 January 2006 |isbn=1848846304}}</ref> var [[Persía|persneskur]] konungur sem ríkti yfir [[Akkamenídaveldið|Akkamenídaveldinu]] frá 486 f.Kr. þar til hann var ráðinn af dögum árið 465 f.Kr. Hann var sonur [[Dareios mikli|Dareiosar mikla]] og [[Atossa|Atossu]], dóttur [[Kýros mikli|Kýrosar mikla]]. ==Æviágrip== Xerxes tók við krúnu Akkamenídaríkisins árið 486 f.Kr. þegar faðir hans, [[Dareios mikli]], lést. Þegar Xerxes kom til ríkis logaði [[Egyptaland hið forna|Egyptaland]] í uppreisn og hans fyrsta verk var að bæla hana niður með mikilli grimmd. Stuttu eftir það braust árið 483 f.Kr. út enn alvarlegri uppreisn í [[Babýlon]], sem Xerxes leit á sem persónulega móðgun þar sem hann hafði verið konungur Babýlon í tólf ár sem ríkiserfingi Dareiosar. Xerxes braut uppreisnina á bak aftur, braut borgarmúra Babýlon, lagði hof í rúst og tók gullstyttu af babýlonska guðnum [[Mardúk]] og lét bræða hana.{{sfn|Þorsteinn Thorarensen|1982|p=79}} Eftir að uppreisnirnar höfðu verið kveðnar niður beindist athygli Xerxesar að [[Grikkland hið forna|Grikklandi]]. Dareios hafði gert misheppnaða innrás í Grikkland og hafið að undirbúa aðra en Xerxes var lengi talinn tregur og áhugalaus um þessar fyrirætlanir. Hópur stríðsæsingamanna í hirð Xerxesar í [[Súsa]] naut hins vegar mikilla áhrifa, meðal annars mágur Xerxesar, [[Mardóníos]], sem dreymdi um að vera gerður að jarli (satrap) yfir Grikklandi.{{sfn|Þorsteinn Thorarensen|1982|p=79}} Xerxes varði fjórum árum í að safna liði og efnivörum frá öllum skattlöndum ríkis síns. Eftir þennan mikla undirbúning hélt her Xerxesar af stað frá [[Anatólía|Anatólíu]] árið 481 f.Kr., tíu árum eftir herför Dareiosar til Grikklands.{{sfn|Durant|1967|p=264}} Sagt er að egypskir og fönískir verkfræðingar Xerxesar hafi smíðað mikla brú yfir [[Hellusund]] til þes að herinn gæti farið þar yfir og að herinn hafi síðan farið landleiðina yfir Þrakíu og suður um [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]] og [[Þessalía|Þessalíu]].{{sfn|Durant|1967|p=265}} Gríski sagnaritarinn [[Heródótos]] lýsti her Xerxesar sem þeim stærsta sem safnað hafði verið saman. Í landhernum voru hermenn af 47 þjóðernum. Í landhernum voru 1,7 milljón manns, 80 þúsund í riddaraliðinu og 20 þúsund í úlfaldasveitunum. Síðar bættust við 324 þúsund manns frá [[Þrakía|Þrakíu]] og norðurhluta Grikklands. Í flotanum voru 1207 herskip, þar af þau 300 bestu frá [[Föníka|Föníku]] og mikill fjöldi frá grísku borgríkjunum í [[Jónía|Jóníu]]. Heródótos taldist svo til að alls hafi 5,2 milljónir manna tekið þátt í herleiðangrinum.{{sfn|Þorsteinn Thorarensen|1982|p=79–80}} Þar sem Xerxes fór með leiðangurshernum var mikillar viðhafnar gætt. Þar sem herinn áði voru honum reist mikil hásæti úr hvítum marmara og haldnar skemmtanir og hersýningar. Í ljósi hernaðarlegra yfirburða sinna var Xerxes sigurviss og bjóst ekki við verulegri mótspyrnu Grikkja. Ýmsar borgir í Makedóníu, Þessalíu og [[Bjótía|Bjótíu]] gengu í lið við Xerxes án bardaga. Borgríkin [[Sparta]] og [[Aþena]] tóku hins vegar höndum saman til að berjast gegn innrásarher Xerxesar og biðluðu til annarra borgríkja um hjálp. Her Spartverja undir forystu [[Leónídas]]ar konungs varðist Persum í [[Orrustan við Laugaskarð|orrustunni við Laugaskarð]] (Þermopýlae) og var þurrkaður út eftir harða viðureign.{{sfn|Durant|1967|p=266}} Þegar Xerxes kom til Aþenu hafði borgin verið rýmd. Xerxes leyfði mönnum sínum því að ræna og brenna borgina. Skömmu síðar mættust flotar Persa og Grikkja hins vegar í [[Orrustan við Salamis|sjóorrustunni við Salamis]], þar sem Persar voru gersigraðir. Að sögn [[Díodóros frá Sikiley|Díodórosar]] misstu Persar 200 skip en Grikkir aðeins 40. Í kjölfarið hörfaði Xerxes til Hellusunds en skildi eftir um 300 þúsund menn í Grikklandi undir stjórn Mardóníosar.{{sfn|Durant|1967|p=267}} Grikkir sigruðu Mardóníos árið 479 f.Kr. og hrundu þannig endanlega innrás Persa.{{sfn|Durant|1967|p=268}} Xerxes sneri heim eftir innrásina og hafði ekki frekari afskipti af Grikkjum. Eftir innrásina tók við kreppuástand í Persíu en brátt náði ríkið sér á strik og fór að dafna á ný.{{sfn|Þorsteinn Thorarensen|1982|p=80}} Xerxes hóf byggingu nýrrar hallar í Persepólis við hlið hallar föður síns en fékk þó aldrei lokið við hana. Síðustu æviár sín lokaði Xerxes sig að mestu inni í höll sinni í Súsa með ráðgjöfum og geldingum í kvennabúri sínu. Að endingu var Xerxes myrtur í hallarsamsæri árið 465 f.Kr. ásamt elsta syni sínum og ríkisarfa.{{sfn|Þorsteinn Thorarensen|1982|p=82}} ==Heimildir== * {{Cite book|author-first=Will|author-last=Durant|author-link=Will Durant|title=Grikkland hið forna|publisher=Bókaútgáfa Menningarsjóðs|year=1967|place=Reykjavík|volume=1|translator=Jónas Kristjánsson}} * {{Cite book|title=Rannsóknir|author=Heródótos|author-link=Heródótos|translator1=[[Stefán Steinsson]]|publisher=Mál og menning|year=2013|p=|chapter=|place=Reykjavík|isbn=9789979334095}} * {{Cite book|author=[[Þorsteinn Thorarensen]]|title=Spekingar og spámenn|publisher=[[Fjölvi (forlag)|Fjölvi]]|year=1982|place=Reykjavík|series=Veraldarsaga Fjölva|volume=4}} ==Neðanmálsgreinar== <references group="lower-alpha"/> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| titill=Persakonungur | frá=486 f.Kr.| til=465 f.Kr.| fyrir=[[Dareios mikli|Dareios 1.]]| eftir=[[Artaxerxes 1.]]| }} {{Töfluendir}} [[Flokkur:Fólk fætt á 6. öld f.Kr.]] {{d|465 f.Kr.}} [[Flokkur:Faraóar 27. konungsættarinnar]] [[Flokkur:Fólk í Persastríðunum]] [[Flokkur:Konungar Akkamenídaveldisins]] [[Flokkur:Myrtir þjóðhöfðingjar]] 8o6o5ejsenx5kb8p0zfd7n2xlywcvl0 Teningur 0 192035 1971730 1971703 2026-07-12T12:04:04Z MyraMidnight 41218 ferstrendingur 1971730 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|teningur|[[spilateningur|spilatening]]}}'''Teningur''' er [[ferstrendingur]] sem hefur sex jafnstórar [[ferningur|ferningslaga]] hliðar. [[Spilateningur|Spilateningar]] eru algengt dæmi um tening og yfirleitt það sem átt er við þegar teningar eru nefndir í samhengi við [[Spil (leikur)|spil]] og [[Leikur|leiki]]. {{Stubbur/stærðfræði}} 1aopp3mb3ap7hzdg3jnhdz2rbyf81zj 1971731 1971730 2026-07-12T12:06:26Z MyraMidnight 41218 bæti við mynd 1971731 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|teningur|[[spilateningur|spilatening]]}} [[Mynd:Cube-h.svg|alt=teningur|thumb|Gagnsær teningur]] '''Teningur''' er [[ferstrendingur]] sem hefur sex jafnstórar [[ferningur|ferningslaga]] hliðar. [[Spilateningur|Spilateningar]] eru algengt dæmi um tening og yfirleitt það sem átt er við þegar teningar eru nefndir í samhengi við [[Spil (leikur)|spil]] og [[Leikur|leiki]]. {{Stubbur/stærðfræði}} 8o4kbp1xzibl6iuwx7ob71t1ysno9wu Lindsey Graham 0 192037 1971732 1971720 2026-07-12T12:18:30Z TKSnaevarr 53243 1971732 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Lindsey Graham | mynd = U.S. Senator Lindsey Graham, Official Photo, 113th Congress.jpg | myndatexti1 = Graham árið 2013. | titill= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]] | stjórnartíð_start = 3. janúar 2003 | stjórnartíð_end = 11. júlí 2026 | forveri = [[Strom Thurmond]] | eftirmaður = | fæðingarnafn = Lindsey Olin Graham | fæddur = {{Fæðingardagur|1955|7|9}}<ref>{{cite web|url=https://bioguide.congress.gov/search/bio/G000359|title=GRAHAM, Lindsey O.|work=Biographical Directory of the United States Congress|accessdate=July 12, 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260712075334/https://bioguide.congress.gov/search/bio/G000359|archive-date=July 12, 2026|url-status=live}}</ref> | fæðingarstaður = [[Central, Suður Karólínu|Central]], [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2026|07|11|1955|07|09}} | dánarstaður = [[Washington, D.C.]], Bandaríkjunum. | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | vefsíða = {{ubl |{{URL|lgraham.senate.gov|Vefsíða öldungadeildar}} |{{URL|lindseygraham.com|Framboðssíða}}}} | undirskrift = Lindsey Graham Signature.svg }}'''Lindsey Olin Graham''' (9. júlí 1955 - 11. júlí 2026) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður og lögfræðingur sem sat á [[Bandaríkjaþing|Bandaríkjaþingi]] frá 1995 til 2026 sem þingmaður [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikana]] frá [[Suður-Karólína|Suður-Karólínu]]. Frá 1995 til 2003 sat hann í [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildinni]] en frá 2003 til dánardags í [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildinni]]. Graham fæddist í Central, Suður-Karólínu. Hann útskrifaðist frá University of South Carolina með BA gráðu í sálfræði 1977 og lögfræði 1981. Hann starfaði fyrir herdómstól bandaríska flughersins frá 1982 til 1988 sem yfirsaksóknari í Evrópu. Graham starfaði svo sem lögmaður á eigin stofu þar hann náði kjöri til fulltrúadeildar ríkisþings Suður-Karólínu þar sem hann sat 1993 til 1995. Hann náði svo fyrst kjöri til fulltrúadeildar Bandaríkjaþings árið 1995 og sat í henni til 2003 sem þingmaður þriðja kjördæmis Suður-Karólínu. Í kosningunum 2002 náði hann kjöri til öldungadeildar Bandaríkjaþings sem annar af tveimur fulltrúum Suður-Karólínu þar og hlaut svo endurkjör 2008, 2014 og 2020. Hann hafði hlotið útnefningu Repúblikana sem frambjóðandi flokksins fyrir kosningarnar 2026 en lést áður en kosningarnar fóru fram. Graham var almennt talinn til svonefndra „hauka“ í bandarískum stjórnmálum en það eru þeir sem viljugastir eru til þess að beita hervaldi í utanríkisstefnu Bandaríkjanna. Hann var ötull stuðningsmaður hernaðaríhlutunar gegn stjórnvöldum í [[Íran]] og tilrauna til að bola klerkastjórninni þar frá völdum.<ref>{{Cite news |date=12 July 2026 |title=Top GOP Senator Lindsey Graham Dies at 71 After Sudden Illness, Office Announces |url=https://www.haaretz.com/us-news/2026-07-12/ty-article/top-gop-senator-lindsey-graham-dies-at-71-after-sudden-illness-office-announces/0000019f-54fa-d7c8-a3df-5ffe29530000 |access-date=12 July 2026 |work=Haaretz}}</ref><ref>{{Cite news |last=Fortinsky |first=Sarah |date=2026-03-30 |title=Graham's views on Iran war come under attack from Republicans |url=https://thehill.com/homenews/senate/5805255-lindsey-graham-targets-iran-war/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260331205848/https://thehill.com/homenews/senate/5805255-lindsey-graham-targets-iran-war/ |archive-date=March 31, 2026 |access-date=2026-07-02 |work=The Hill |language=en-US}}</ref> Hann var einnig ötull stuðningsmaður [[Ísrael|Ísraels]] og náins sambands þess við Bandaríkin.<ref>{{Cite web|url=https://www.middleeastmonitor.com/20260313-lindsey-graham-a-devilish-warmonger-in-service-of-israel-and-defense-industry-at-americas-expense/|title=Lindsey Graham: A warmonger in the service of Israel and the defence industry|date=2026-03-13|website=Middle East Monitor|archive-url=https://web.archive.org/web/20260525205552/https://www.middleeastmonitor.com/20260313-lindsey-graham-a-devilish-warmonger-in-service-of-israel-and-defense-industry-at-americas-expense/|archive-date=May 25, 2026|access-date=2026-07-02}}</ref><ref name=":6">{{Cite web|url=https://nymag.com/intelligencer/2019/10/graham-prank-call-kurds-turkey-trump-zarrab.html|title=Lindsey Graham Said Syrian Kurds Were 'Threat' to Turkey in Prank Call|last=Levitz|first=Eric|date=2019-10-10|website=Intelligencer|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20250724152550/https://nymag.com/intelligencer/2019/10/graham-prank-call-kurds-turkey-trump-zarrab.html|archive-date=July 24, 2025|access-date=2026-06-09}}</ref> Hann var einnig áberandi fyrir stuðning sinn við [[Úkraína|Úkraínu]] eftir að [[Innrás Rússa í Úkraínu|innrás Rússa]] hófst 2022. Graham sóttist í fyrstu eftir útnefningu Repúblikana fyrir [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 2016|forsetakosningarnar 2016]] en féll frá því áður en forkosningarnar hófust.<ref name="Rappeport">{{Cite news |last=Rappeport |first=Alan |author-link=Alan Rappeport |date=June 21, 2015 |title=Lindsey Graham Announces Presidential Bid |url=https://www.nytimes.com/2015/06/02/us/politics/lindsey-graham-presidential-campaign.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117025411/https://www.nytimes.com/2015/06/02/us/politics/lindsey-graham-presidential-campaign.html |archive-date=November 17, 2020 |access-date=June 21, 2015 |work=The New York Times}}</ref> Hann var gagnrýninn á forsetaframboð [[Donald Trump]] 2016 en varð tryggur bandamaður hans eftir að hafa hitt hann árið 2017.<ref>{{Cite news |last=Hains |first=Tim |date=June 7, 2016 |title=Lindsey Graham Takes The Off-Ramp: "I'm Not Supporting Mr. Trump" |url=https://www.realclearpolitics.com/video/2016/06/07/lindsey_graham_takes_off-ramp_im_not_supporting_mr_trump.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327145953/https://www.realclearpolitics.com/video/2016/06/07/lindsey_graham_takes_off-ramp_im_not_supporting_mr_trump.html |archive-date=March 27, 2019 |access-date=November 17, 2020 |publisher=[[RealClearPolitics]] (citing NBC news)}}</ref><ref name="miller2018">{{Cite news |last=Miller |first=Lisa |author-link=Lisa Miller (journalist) |date=September 16, 2018 |title=The "Little Jerk" Once defined by his loathing for Trump, Lindsey Graham is now all-in for the president. Why? |url=https://nymag.com/intelligencer/2018/09/what-happened-to-lindsey-graham.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201117025422/https://nymag.com/intelligencer/2018/09/what-happened-to-lindsey-graham.html |archive-date=November 17, 2020 |access-date=September 28, 2020 |work=[[New York (magazine)|New York]]}}</ref> Graham lést í embætti 11. júlí 2026 eftir óvænt og skyndileg veikindi, skömmu eftir 71 árs afmæli sitt.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-07-12-lindsey-graham-latinn-481187|titill=Lindsey Graham látinn|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=12. júlí|ár=2026}}</ref> ==Tilvísanir== <div class="references-small"></div> {{DEFAULTSORT:Graham, Lindsay}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Bandaríkjanna 2016]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2026]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1955]] s6j4zefnhab4kweopz0ahj9r1nyucnn Module:Suppress categories 828 192040 1971749 2026-07-12T13:08:50Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „-- This is a simple module to strip categories from wikitext. It does -- not support nested links or magic words like __TOC__, etc. Even so, -- it should still handle most categories. local p = {} -- Detects if a category link is valid or not. If it is valid, -- the function returns the blank string. If not, the input -- is returned with no changes. local function processCategory( all, submatch ) local beforePipe = mw.ustring.match( submatch, '^(.-)[%s_]*|[%...“ 1971749 Scribunto text/plain -- This is a simple module to strip categories from wikitext. It does -- not support nested links or magic words like __TOC__, etc. Even so, -- it should still handle most categories. local p = {} -- Detects if a category link is valid or not. If it is valid, -- the function returns the blank string. If not, the input -- is returned with no changes. local function processCategory( all, submatch ) local beforePipe = mw.ustring.match( submatch, '^(.-)[%s_]*|[%s_]*.-$' ) beforePipe = beforePipe or submatch if mw.ustring.match( beforePipe, '[%[%]<>{}%c\n]' ) then return all else return '' end end -- Preprocess the content if we aren't being called from #invoke, -- and pass it to gsub to remove valid category links. local function suppress( content, isPreprocessed ) if not isPreprocessed then content = mw.getCurrentFrame():preprocess( content ) end content = mw.ustring.gsub( content, '(%[%[[%s_]*[cC][aA][tT][eE][gG][oO][rR][yY][%s_]*:[%s_]*(.-)[%s_]*%]%])', processCategory ) return content end -- Get the content to suppress categories from, and find -- whether the content has already been preprocessed. (If the -- module is called from #invoke, it has been preprocessed already.) function p.main( frame ) local content, isPreprocessed if frame == mw.getCurrentFrame() then content = frame:getParent().args[1] if frame.args[1] then content = frame.args[1] end isPreprocessed = true else content = frame isPreprocessed = false end return suppress( content, isPreprocessed ) end return p 1q32hr238py5zckhzhojzbjzsdqguig Snið:Hindra flokkun 10 192041 1971750 2026-07-12T13:09:55Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „<includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Suppress categories|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude>“ 1971750 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{{{{|safesubst:}}}#invoke:Suppress categories|main}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!-- Categories go on the /doc subpage and interwikis go on Wikidata. --> </noinclude> 3oxh93hkpfc6xuovaazrofb0pdxpc3w Afró-asísk mál 0 192042 1971758 2026-07-12T14:56:27Z Akigka 183 Tilvísun á [[Afróasísk tungumál]] 1971758 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Afróasísk tungumál]] fjhbv6rjzbcsuxmk6wjb6jhry8471yl Níger-kongómál 0 192043 1971759 2026-07-12T14:56:42Z Akigka 183 Tilvísun á [[Nígerkongótungumál]] 1971759 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Nígerkongótungumál]] 1tud8skzkpni7f1s1gjl33xlgfm4xy6 Gnetophyta 0 192044 1971772 2026-07-12T17:00:13Z Akigka 183 Akigka færði [[Gnetophyta]] á [[Gnetuviðir]]: Íslenskt nafn 1971772 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Gnetuviðir]] fq689j0i2ngbv3jsjpqw39kuvn71ag8 Notandi:M. Harlatten 2 192045 1971774 2026-07-12T17:01:25Z M. Harlatten 118494 Bjó til síðu með „Ég er þýskur og hef mikinn áhuga á Íslandi – náttúru, tungumáli og menningu. Ég ferðast gjarnan hingað og er ánægð(ur) að leggja mitt af mörkum hér. {{#babel:de-N|is-4|en-4}}“ 1971774 wikitext text/x-wiki Ég er þýskur og hef mikinn áhuga á Íslandi – náttúru, tungumáli og menningu. Ég ferðast gjarnan hingað og er ánægð(ur) að leggja mitt af mörkum hér. {{#babel:de-N|is-4|en-4}} reprl1zgmn6siy30dh6bftbq4tfc3vu Kinu Rochford 0 192046 1971790 2026-07-12T20:08:49Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Infobox basketball biography | name = Kinu Rochford | image = | image_size = | caption = | height_cm = 198 | weight_kg = 107 | birth_date = {{fæðingardagur|1990|10|26}} | birth_place = [[Brooklyn]], [[New York-borg|New York]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2026|07|10|1990|10|26}} | death_place = Harlem, New York,<br>Bandaríkin | college = *Globe Tech (2009–2011) *Fairleigh Dickinson (2011–2013)...“ 1971790 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Kinu Rochford | image = | image_size = | caption = | height_cm = 198 | weight_kg = 107 | birth_date = {{fæðingardagur|1990|10|26}} | birth_place = [[Brooklyn]], [[New York-borg|New York]], Bandaríkin | death_date = {{dánardagur og aldur|2026|07|10|1990|10|26}} | death_place = Harlem, New York,<br>Bandaríkin | college = *Globe Tech (2009–2011) *Fairleigh Dickinson (2011–2013) | career_start = 2013 | career_end = 2021 | career_position = Framherji | career_number= | years1 = 2013 | team1 = Aris Leeuwarden | years2 = 2014 | team2 = Elitzur Yavne | years3 = 2015 | team3 = ESSM Le Portel | years4 = 2015–2016 | team4 = Cheshire Phoenix | years5 = 2016 | team5 = BC Boncourt | years6 = 2017 | team6 = Garonne ASPTT | years7 = 2017 | team7 = Sūduva-Mantinga | years8 = 2017–2018 | team8 = Plymouth Raiders | years9 = 2018–2019 | team9 = [[Þór Þorlákshöfn (körfuknattleikur karla)|Þór Þorlákshöfn]] | years10= 2019 | team10= [[Hamar (körfuknattleikur karla)|Hamar]] | years11= 2019 | team11= Terceira Basket | years12= 2021 | team12= KB Golden Eagle Ylli }} '''Kinu Ashton Rochford''' (26. október 1990 – 10. júlí 2026) var bandarískur körfuknattleiksmaður. Hann lék á Íslandi með Þór Þorlákshöfn og Hamar og var frákastahæsti leikmaður [[Úrvalsdeild karla í körfuknattleik|Úrvalsdeild karla]] veturinn 2018–2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262908229d/kinu-rochford-sagdur-myrtur|title=Kinu Rochford sagður myrtur|author=Valur Páll Eiríksson|date=2026-11-07|publisher=[[Vísir.is]]|language=is|access-date=2026-07-12}}</ref> Hann spilaði háskólakörfubolta fyrir Globe Tech og Fairleigh Dickinson áður en hann fór í atvinnumennsku árið 2013. Árið 2017 vann hann næst efstu deild í [[Litáen]] með Garonne Sūduva-Mantinga. Hann spilaði einnig sem atvinnumaður í Frakklandi, Kósóvó, Ísrael, Hollandi, Bretlandi og Sviss.<ref>{{Cite web|url=http://www.chesterchronicle.co.uk/news/ellesmere-port-girl-brittle-bone-10452350|title=Ellesmere Port girl with brittle bone disease inspiring Cheshire Phoenix star on and off the court|author=Dave Powell|date=2015-11-16|website=Cheshire Live|language=en|access-date=2026-07-12}}</ref> Eftir körfuboltaferil sinn starfaði Rochford sem umsjónarmaður hjá WIN, þjónustuaðila fyrir heimilislausa í New York borg. ==Dauði== Rochford var myrtur í skotárás er hann tók þátt í körfuboltamóti í Harlem í New York-borg þann 10. júlí 2026 en tveir aðrir særðust í árásinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/news/articles/crkvgngn3r8o|title=Plymouth Raiders chair 'devastated' by former player's death|date=2026-07-12|author=Charlotte Cox|publisher=[[BBC]]|language=en-GB|access-date=2026-07-12}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == *[https://www.korfustatt.is/Leikmadur/300511 Tölfræði úr Úrvalsdeild] á Körfustatt.is {{fd|1990|2026}} [[Flokkur:Bandarískir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:Leikmenn Úrvalsdeildar karla í körfuknattleik]] lrn99dpgvs0xz4fxrry6jrgg8snlptp Notandi:FoxinaGeo 2 192047 1971793 2026-07-12T20:44:28Z FoxinaGeo 115877 /* */ My profile in Icelandic Wikipedia 1971793 wikitext text/x-wiki {{#babel:is-0}} {{#babel:ru-N}} {{#babel:en-2}} My main page on [https://ru.wikipedia.org/wiki/User:FoxinaGeo Russian Wikipedia] Hello! I'm a sports fan from Russia, and I improve articles on sports on Russian Wikipedia, which have long been in poor condition. I also want to help Icelandic Wikipedia with sports articles. If any problems arise with my edits to the articles, it's better to contact me in English. ld3kqj2iptx4cmv97aa14egpdirjse5 Útfjólublá geislun 0 192048 1971795 2026-07-12T21:15:09Z Akigka 183 Tilvísun á [[Útfjólublátt ljós]] 1971795 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Útfjólublátt ljós]] 1aau86ti4q8e1qdaoziaozj4res8o2k Saumnál 0 192049 1971799 2026-07-12T21:29:48Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:A_depiction_of_needle.JPG|thumb|right|Saumnál.]] '''Saumnál''' er verkfæri fyrir [[saumur|handsauma]]. Saumnálar eru mjóar og oddhvassar, með lykkju í einum enda þar sem saumþráður er þræddur í gegn. Elstu saumnálar voru úr viði eða beini, en í dag eru þær gerðar úr [[smíðastál]]i sem er [[nikkel]]- eða [[gull]]húðað til að verja þær tæringu. Hágæðaútsaumsnálar eru húðaðar með [[platína|platínu]] og [[títan]]i....“ 1971799 wikitext text/x-wiki [[Mynd:A_depiction_of_needle.JPG|thumb|right|Saumnál.]] '''Saumnál''' er verkfæri fyrir [[saumur|handsauma]]. Saumnálar eru mjóar og oddhvassar, með lykkju í einum enda þar sem saumþráður er þræddur í gegn. Elstu saumnálar voru úr viði eða beini, en í dag eru þær gerðar úr [[smíðastál]]i sem er [[nikkel]]- eða [[gull]]húðað til að verja þær tæringu. Hágæðaútsaumsnálar eru húðaðar með [[platína|platínu]] og [[títan]]i. Nálar eru geymdar í nálapúðum, nálhúsum, eða saumakössum sem eru oft skrautmunir.<ref>{{cite journal|title=Nálar og nálhús|journal=Hugur og hönd|year=1978|volume=13|number=1|pages=8-9|url=https://timarit.is/gegnir/991007093049706886}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Saumar]] [[Flokkur:Verkfæri]] 23zbhyd752zef50c4fq7s5uc9b81mag Klæði 0 192050 1971812 2026-07-12T22:04:41Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Otavalo_Artisan_Market_-_Andes_Mountains_-_South_America_-_photograph_001.JPG|thumb|Klæðaefni úr alpakaull á markaði í Ekvador.]] '''Klæði''', '''klæðaefni''' eða '''textíll''' (þótt það eigi strangt til tekið aðeins við um [[vefnaður|vefnaðarvöru]]) er hvers kyns efni sem notað er til [[fatnaður|klæðagerðar]]. Það nær því yfir bæði [[vefnaður|ofin]] klæði, og klæði sem eru [[þæfing|þæfð]], [[prjón]]uð, [[hekl]]...“ 1971812 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Otavalo_Artisan_Market_-_Andes_Mountains_-_South_America_-_photograph_001.JPG|thumb|Klæðaefni úr alpakaull á markaði í Ekvador.]] '''Klæði''', '''klæðaefni''' eða '''textíll''' (þótt það eigi strangt til tekið aðeins við um [[vefnaður|vefnaðarvöru]]) er hvers kyns efni sem notað er til [[fatnaður|klæðagerðar]]. Það nær því yfir bæði [[vefnaður|ofin]] klæði, og klæði sem eru [[þæfing|þæfð]], [[prjón]]uð, [[hekl]]uð, [[flétta|fléttuð]] úr ýmsum tegundum af [[trefjar|trefjum]], auk [[leður]]s og annarra náttúrulegra efna og [[gerviefni|gerviefna]] (til dæmis [[laufblað]]a og [[plast]]filmu), sem eru mótuð í þunn og sveigjanleg klæði til fjölbreyttra nota. Klæði eru meðal annars notuð í föt, [[bleyja|bleyjur]], [[sárabindi]], [[gardína|gardínur]], [[rúmföt]], [[áklæði]], [[jarðvegsdúkur|jarðvegsdúka]], [[skothelt vesti|skotheld vesti]] og [[geimbúningur|geimbúninga]], svo fátt eitt sé nefnt. Síðustu áratugi hafa komið fram klæðaefni úr ýmsum plastefnum ([[tæknitextíll]]), með innfelldum rafeindabúnaði ([[rafeindatextíll]]) og jafnvel nettengdum tölvubúnaði ([[snjalltextíll]]).<ref>{{cite report|url=https://www.nmi.is/static/files/2018-11-stafraenn-textill-a4._03pdf.pdf|title=Stafrænn textíll og aðrar nýjungar|publisher=Nýsköpunarmiðstöð Íslands|year=2018|author=Linda Wanders}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Klæði| ]] kpezdl4go2vtb0a1tx1cvaabwkbh2it 1971813 1971812 2026-07-12T22:06:20Z Akigka 183 Akigka færði [[Klæðaefni]] á [[Klæði]] 1971812 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Otavalo_Artisan_Market_-_Andes_Mountains_-_South_America_-_photograph_001.JPG|thumb|Klæðaefni úr alpakaull á markaði í Ekvador.]] '''Klæði''', '''klæðaefni''' eða '''textíll''' (þótt það eigi strangt til tekið aðeins við um [[vefnaður|vefnaðarvöru]]) er hvers kyns efni sem notað er til [[fatnaður|klæðagerðar]]. Það nær því yfir bæði [[vefnaður|ofin]] klæði, og klæði sem eru [[þæfing|þæfð]], [[prjón]]uð, [[hekl]]uð, [[flétta|fléttuð]] úr ýmsum tegundum af [[trefjar|trefjum]], auk [[leður]]s og annarra náttúrulegra efna og [[gerviefni|gerviefna]] (til dæmis [[laufblað]]a og [[plast]]filmu), sem eru mótuð í þunn og sveigjanleg klæði til fjölbreyttra nota. Klæði eru meðal annars notuð í föt, [[bleyja|bleyjur]], [[sárabindi]], [[gardína|gardínur]], [[rúmföt]], [[áklæði]], [[jarðvegsdúkur|jarðvegsdúka]], [[skothelt vesti|skotheld vesti]] og [[geimbúningur|geimbúninga]], svo fátt eitt sé nefnt. Síðustu áratugi hafa komið fram klæðaefni úr ýmsum plastefnum ([[tæknitextíll]]), með innfelldum rafeindabúnaði ([[rafeindatextíll]]) og jafnvel nettengdum tölvubúnaði ([[snjalltextíll]]).<ref>{{cite report|url=https://www.nmi.is/static/files/2018-11-stafraenn-textill-a4._03pdf.pdf|title=Stafrænn textíll og aðrar nýjungar|publisher=Nýsköpunarmiðstöð Íslands|year=2018|author=Linda Wanders}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Klæði| ]] kpezdl4go2vtb0a1tx1cvaabwkbh2it Klæðaefni 0 192051 1971814 2026-07-12T22:06:20Z Akigka 183 Akigka færði [[Klæðaefni]] á [[Klæði]] 1971814 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Klæði]] tfa896wps07s2q95anpe9a4nvowyuc9 Flokkur:Stofnað 1527 14 192052 1971822 2026-07-12T22:25:48Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:stofnað á 16. öld]] [[Flokkur:1527]]“ 1971822 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:stofnað á 16. öld]] [[Flokkur:1527]] m5vsjak2d013fvzy47iaeaf6z76dqyh Höfuðfat 0 192053 1971823 2026-07-12T22:27:00Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Hoofddeksels.jpg|thumb|right|Safn af höfuðfötum.]] '''Höfuðfat''' er hvers kyns [[fatnaður]] sem hylur [[höfuð]]ið. Dæmi um höfuðföt eru [[slæða]], [[hattur]], [[vefjarhöttur]], [[hjálmur]], [[húfa]], [[ennisband]], [[hárband]], [[hárkolla]] og [[fjaðraskraut]]. Fólk gengur með höfuðföt af ýmsum ástæðum, meðal annars til að skýla höfðinu fyrir veðri og vindum eða hylja höfuðið af trúarlegum ástæðum. Tiltekin höfu...“ 1971823 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hoofddeksels.jpg|thumb|right|Safn af höfuðfötum.]] '''Höfuðfat''' er hvers kyns [[fatnaður]] sem hylur [[höfuð]]ið. Dæmi um höfuðföt eru [[slæða]], [[hattur]], [[vefjarhöttur]], [[hjálmur]], [[húfa]], [[ennisband]], [[hárband]], [[hárkolla]] og [[fjaðraskraut]]. Fólk gengur með höfuðföt af ýmsum ástæðum, meðal annars til að skýla höfðinu fyrir veðri og vindum eða hylja höfuðið af trúarlegum ástæðum. Tiltekin höfuðföt tengjast stöðu og stétt, og geta tilheyrt ákveðnum störfum. [[Kóróna]] er til dæmis tákn um völd [[drottning]]a og [[kóngur|kónga]]. Í tilteknum störfum, eins og í [[stríð]]i og [[mannvirkjagerð]], getur notkun hjálma verið skylda. Mismunandi höfuðföt hafa verið í [[tíska|tísku]] á ólíkum stöðum á mismunandi tímum.<ref>{{cite journal|author=Beaujot, A.|year=2014|title="If you want to get ahead, get a Hat”: Manliness, Power, and Politics via the Top Hat|journal=Journal of the Canadian Historical Association / Revue de la Société historique du Canada|volume=25|number=2|pages=57–88|doi=10.7202/1032841ar}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Höfuðföt| ]] bbgums9zey14tsuoc8jovb2yuwpxvjh 1971828 1971823 2026-07-12T22:31:18Z Akigka 183 1971828 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hoofddeksels.jpg|thumb|right|Safn af höfuðfötum.]] '''Höfuðfat''' er hvers kyns [[fatnaður]] sem hylur [[höfuð]]ið. Dæmi um höfuðföt eru [[slæða]], [[hattur]], [[vefjarhöttur]], [[hjálmur]], [[húfa]], [[ennisband]], [[hárband]], [[hárkolla]] og [[fjaðraskraut]].<ref>{{tímarit.is|4497170|Höfuðfötin eru höfuð-fötin|blað=Vikan|bls=4-7|dags=31.12.1981}}</ref> Fólk gengur með höfuðföt af ýmsum ástæðum, meðal annars til að skýla höfðinu fyrir veðri og vindum eða hylja höfuðið af trúarlegum ástæðum. Tiltekin höfuðföt tengjast stöðu og stétt, og geta tilheyrt ákveðnum störfum. [[Kóróna]] er til dæmis tákn um völd [[drottning]]a og [[kóngur|kónga]]. Í tilteknum störfum, eins og í [[stríð]]i og [[mannvirkjagerð]], getur notkun hjálma verið skylda. Mismunandi höfuðföt hafa verið í [[tíska|tísku]] á ólíkum stöðum á mismunandi tímum.<ref>{{cite journal|author=Beaujot, A.|year=2014|title="If you want to get ahead, get a Hat”: Manliness, Power, and Politics via the Top Hat|journal=Journal of the Canadian Historical Association / Revue de la Société historique du Canada|volume=25|number=2|pages=57–88|doi=10.7202/1032841ar}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Höfuðföt| ]] 8nqmh9hnhoqak9l45yjefhcz5kww44b 1971833 1971828 2026-07-12T22:38:49Z Akigka 183 1971833 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hoofddeksels.jpg|thumb|right|Safn af höfuðfötum.]] '''Höfuðfat''' er hvers kyns [[fatnaður]] sem hylur [[höfuð]]ið. Dæmi um höfuðföt eru [[slæða]], [[hattur]], [[vefjarhöttur]], [[hjálmur]], [[húfa]], [[ennisband]], [[hárband]], [[hárkolla]] og [[fjaðraskraut]].<ref>{{tímarit.is|4497170|Höfuðfötin eru höfuð-fötin|blað=Vikan|bls=4-7|dags=31.12.1981}}</ref> Fólk gengur með höfuðföt af ýmsum ástæðum, meðal annars til að skýla höfðinu fyrir veðri og vindum eða hylja höfuðið af trúarlegum ástæðum. Tiltekin höfuðföt tengjast stöðu og stétt, og geta tilheyrt ákveðnum störfum. [[Kóróna]] er til dæmis tákn um völd [[drottning]]a og [[kóngur|kónga]]. Í tilteknum störfum, eins og í [[stríð]]i og [[mannvirkjagerð]], getur notkun hjálma verið skylda. Mismunandi höfuðföt hafa verið í [[tíska|tísku]] á ólíkum stöðum á mismunandi tímum.<ref>{{cite journal|author=Beaujot, A.|year=2014|title="If you want to get ahead, get a Hat”: Manliness, Power, and Politics via the Top Hat|journal=Journal of the Canadian Historical Association / Revue de la Société historique du Canada|volume=25|number=2|pages=57–88|doi=10.7202/1032841ar}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Hattar og höfuðföt| ]] st1lsakqqqyapla6qafhcnmx44gnlfc Flokkur:Stofnað 1515 14 192054 1971826 2026-07-12T22:29:21Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1515]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]]“ 1971826 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1515]] [[Flokkur:Stofnað á 16. öld]] a289zh78t0qc81sm3t0bv9fp32tfait Paul Marie Etienne de Djunkovskij 0 192056 1971840 2026-07-13T06:33:15Z Masae 538 Ný grein 1971840 wikitext text/x-wiki '''Paul Marie Etienne de Djunkovskij''' er það nafn sem rússneski aðalsmaðurinn, presturinn og rithöfundurinn '''Stépan Stépanovic Dzunkovskij''' ([[rússneska]]: Степан Степанович Джунковский) notað utanlands eftir að hann gerðist kaþólskur. [[Ættarnafn]] hans hefur einnig verið skrifað sem Dzhunkovsky og Djunkowsky með latneskum bókstöfum. Hann fæddist 22. febrúar 1821 og lést 25. mars 1870. Hann var meðal annars fyrsti forstöðumaður fyrir [[Norðurpólstrúboðið]] frá 1855 til 1861. Djunkovskij var þekktur á sínum tíma meðal íslendinga sem fyrirmynd Djúnka<ref> Sigfús Blöndal (1944). [https://timarit.is/page/6721688 Hver var Djúnki?] Tímaritið Frón, 4. tölublað (01.12.1944). Bls. 197. Gefið út af Félagi íslenzkra stúdenta í Kaupmannahöfn</ref> í bók [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal|Benedikts Gröndal]] ''Sagan af Heljarslóðarorrustu'' <ref>[https://www.snerpa.is/net/sma/helj.htm Heljarslóðaorrustan]</ref> sem kom fyrst út árið 1861. Djunkovskij var fæddur í [[Sankti Pétursborg|Sankti Pétursborg]] í [[Rússland|Rússlandi]], faðir hans var háttsettur embættismaður á ríkisárum [[Alexander 1. Rússakeisari|Alexanders 1. keisara]] en móðir hans var frá [[Holland|Hollandi]]. Hann var settur í skóla fyrir unga aðalsmenn, sem ætluðu sér að verða herforingjar. Honum líkaði skólinn ekki og för þess í staå að stunda laganám við háskólann í Sankti Pétursborg og tók embættispróf í lögfræði 1842. Vísindamaðurinn og menntafrömuðurinn Uvarov sem var þá kennslumálaráðherra í Rússlandi sendi Dunkovskij til Vestur-Evrópu til að kynna sér fyrirkomulag menntastofnanna. <ref> Whittaker, Cynthia H. (1984). The Origins of Modern Russian Education: An Intellectual Biography of Count Sergei Uvarov, 1786 - 1855. DeKalb: Northern Illinois University Press.</ref> Hann ferðaðist víða um Evrópu, til Hollands, [[Frakkland|Frakklands]], [[England|Englands]], [[Ítalía|Ítaliu]] og [[Þýskaland|Þýskalands]] og komst í kynni við ýmsa lærða menn. Djunkovskij var mikill málamaður, það er sagt að hann hafi getað talað og skrifað sex tungumál auk latínu. Arið 1845 kom Djunkovskij til Rómaborgar og kynntist hann þar meðal annars [[Jesúítareglan|Jesúítum]]. Djunkovskij var þegar í æsku mjög trúhneigður og honum fannst Jesúítarnir gefa bestu úrlausnirnar á ýmsum efasemdum og vangaveltum sem hann hafi um trúmál og gerðist [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólskur]]. Rússneski prinsinn ''Ívan Gagarín'' (Иван Гагарин) sem hafði gerst kaþólskur munkur í reglu Jesúíta undir nafninu ''Jean-Xavier'' hafði mikil áhrif á Djunkovskij. Prinsin var meðal annars leitogi hóps rússneskra aðalsmanna sem unnu að sameiningu rússnesku [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunna]]r og kaþólsku kirkjunnar.<ref> Jeffrey Bruce Beshoner (2002), Ivan Sergeevich Gagarin: The Search for Orthodox and Catholic Union, University of Notre Dame Press. Bls. 49-208. ISBN 0268031665</ref> Með því að gerast kaþólskir og snúa frá réttrúnaðarkirkjunni urðu þeir landflótta frá Rússlandi og áttu yfir höfði sér útlegð til [[Síbería|Síberíu]] ef þeir hefðu snéru aftur. Á árunum 1845 til 1852 var Djunkovskij í Jesúítakollegíum í Róm en yfirgaf regluna áður en hann var vígður munkur. Hann fékk prestvígslu í [[París]] árið 1852 og settist þar að. Samhliða preststörfum skrifaði hann í ýmis frönsk tímarit og gaf út bæklinga á ýmsum málum, ekki einungis um trúmál heldur einnig fræðslurit handa alþýðu, t. d. um [[Jarðfræði|jarðfræðið]] og [[Stjörnufræði|stjörnufræði]]. En fljótlega fór hann einnig sinna ýmsum mikilvægum erindum fyrir [[Páfastóll|páfastól]]. Hann var meðal annars sendur til að koma á nýjum samningi (''konkordat'') milli páfastólsins og [[Austurríki|Austurríkis]], einnig látinn fara til [[Osnabrück|Osnabriück]] í Westfalen til að endurreisa þar kaþólskan biskupsstól sem lagst hafði niður við siðaskiptin, og til London til að stofna kirkju fyrir kaþólska útlendinga. Sem svar við þessari starfsemi gerði ríkisstjórnin í Rússland hann útlægan 1854 og eigur hans voru gerðar upptækar. Píus páfi 9. stofnaði 3. des. 1855 ''Postullegt umdæmi Norðurheimskautslandanna'' (''Præfectura Apostolica Poli Arctici)'', sem hefur verið kallað [[Norðurpólstrúboðið]] á íslensku. <ref> [https://www.katolsk.no/dokumenter/dokumenter-fra-vatikanet/pius9/nordpolmisjonen1 "Opprettelse av Nordpolens apostoliske prefektur (kalt 'Nordpolmisjonen')], norsk þýðing á "Excerpta e Registro generali - Prefecturæ Apostoliciæ Poli articii - Tromsø d. 26 augusti, 1868", Kaþólska kirkjan í Noregi; Desember 2005</ref> Þetta umdæmi náði yfir mjög víðáttumikið svæð: [[Finnmörk]] í [[Noregur|Noregi]], [[Lappland]] í [[Svíþjóð]], [[Færeyjar]], [[Ísland]], [[Grænland]], norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] til Melville-eyjar; og 16. nóv. 1860 var bætt við [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandi]] og [[Caithness]] á [[Skotland|Skotlandi]]. Djunkovskij var settur yfir umdæmið og nefndur ''postullegur umdæmisstjóri'' (''praefecti apostolici'') (samsvarandi biskupi en án rétts til að vígja presta) fyrir nýja Norðurpólstrúboðið. Djunkovski fór til Finnmerkur um sumarið árið 1855 til að litast um og kynna sér landið. Næsta ár 1856, 10. maí, kom hann aftur til Finnmerkur, og hafði þá með sér 8 presta, 3 franska, 2 belgískir, 1 ítalskur og 2 þýskir, þar á meðal [[Bernard Bernard]] og [[Jean-Baptiste Baudoin]] sem urðu fyrstu kaþólsku prestarnir og trúboðar eftir siðaskiptin á Íslandi. Íslendingurinn [[Ólafur Gunnlaugsson]] sem hafði tekið kaþólska trú var einnig með í ferðinni.<ref>[http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy]. Útg. Catholic Shetland. St Margaret's RC Church, Lerwick</ref> Í [[Alta]] í Finnmörk stofnuðu þeir trúboðsstöð og skóla, sem þeir kölluðu ''St. Ansgar Collegium''. Í Noregi talsverð rekistefna í kringum komu þeirra enda var enn takmarkað trúfrelsi í landinu. Meðal annars var Jesúítum bönnuð landsvist og var Djunkovskij grunaður um að vera Jesúíti og átti í útistöðum við amtmann um þetta.<ref>Sigfún Blöndal (1944). Bls. 199</ref> En úr trúboðið í Alta varð ekki eins framgansríkt sem kaþólska kirkjan og trúboðarnir höfðu vonað. Ekki síst vegna heilsu Djunkovskijs, hann fór í löng ferðalög og dvöl við baðstaði til Iækninga. Hann var því mikið fjarrverandi frá trúboðinu, meðal annars dvaldi hann mestan hluta ársins 1858 í [[Kaupmannahöfn]]. Franski presturinn Bernard Bernard tók í raun við sem postullegur umdæmisstjóri 1861 og tók formlega við embættinu 1862. Djunkovskij fór til Ítalíu eftir Norðurpólstrúboðið og kynntist þar enskri konu og giftist henni og var þá úti sögu hans sem kaþólsks prests lokið. Bjuggu þau hjón í Vevey við [[Genfarvatn|Genfarvatnið]] í [[Sviss]] en Djunkovskij var bannfærður af páfa. Hjónabandið entist ekki og hann sættist við kirkjuna. Djunkovski flutti í klaustur nálægt [[Flórens]] á Ítalíu, og síðar öðru klaustri í Þýskalandi nálægt [[Stuttgart]]. Hann snéri aftur að ritstörfum og vann að mikilli orðabók yfir kaþólska trúboðsstarfsemi, ásamt franska rithöfundnuim ''M. Lacroix''. Sú bók, ''Dictionnaire des missions catholiques'', var gefin út á árunum 1863—1864. Á þessum árum fór Djunkovskij að endurskoða trú sína og var endurskýrður, árið 1866, af rússneskum presti í Stuttgart til rússneskrar rétttrúnaðar. Hann sneri síðan aftur til Rússlands sama ár og var vel tekið þar og allar sakir felldar niður og hann endurheimti allar sínar eigur. Hann var gerður melimur í menntamálanefnd kirkjuþingsins (''Heilögu Sýnóðunnar'') og meðlimur í ''trúboðsfélagi réttrúnaðarkirkjunnar'' allt til aviloka.<ref> Д.А. Баринов, Е.А. Ростовцев (2012). [https://bioslovhist.spbu.ru/alumni/5243-dzunkovskij-stepan-stepanovic.html Степан Степанович Джунковский]. Биографии.</ref> Hann hélt áfram að skrifa og gaf út margar ritgerðir, fyrst og fremst kveðjubréf til fornra trúarbræðra sinna í rómversk-kaþólsku kirkjunni og um önnur trúmál. Djunkovskij lést í St. Pétursborg 25. mars 1870, tæplega fimmtugur að aldri.<ref>[ http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy] u1tg. Catholic Shetland, St Margaret's RC Church, Lerwick</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Alois Arnstein Brodersen: ''Die Nordpolmission. Ein Beitrag zur Geschichte der katholischen Missionen in den nordischen Ländern im 19. Jahrhundert'', Münster 2006. * Andrew G. Newby. Rebuilding the archdiocese of Nidaros: Etienne Djunkowsky and the North Pole Mission, c . 1855–1870. May 2010. The Innes Review 61(1):52-75 DOI:10.3366/inr.2010.0003 * Johannes Metzlers (1919): [https://archive.org/details/die-apostolischen-vikariate-des-nordens/mode/2up Die apostolischen Vikariate des Nordens.] bls. 232—254. Bonifacius, Paderborn. * Catholic Shetland [http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy]. Útg. St Margaret's RC Church, Lerwick * Sigfús Blöndal (1944). [https://timarit.is/page/6721688 Hver var Djúnki?] Tímaritið Frón, 4. tölublað (01.12.1944). Gefið út af Félagi íslenzkra stúdenta í Kaupmannahöfn. * Tamborra A. [https://slavistik-portal.de/datenpool/bibslavkon-db.html?ks=P1271 Da Pietroburgo a Roma e ritorno: Stepan S. Džunkovskij (1821-1870)]. Contributi italiani al X Congr. intern. degli slavisti: (Sofia, 1988). Salerno, 1988. bls. 373-408. * Thorstein Gunnarson (1913). Den katholske missionsstation i Alten i femtiaarene. Et bidrag til. «Nordpolmisjonens historie». Norsk teologisk tidsskrift. Kristiania, 1913. bls. 337—365: [[Flokkur: Kaþólskir prestar]] {{sa|1821|1870}} dwylnae0m8ck86k8cf2c8bnu8yq0quk 1971843 1971840 2026-07-13T06:37:52Z Masae 538 1971843 wikitext text/x-wiki '''Paul Marie Etienne de Djunkovskij''' er það nafn sem rússneski aðalsmaðurinn, presturinn og rithöfundurinn '''Stépan Stépanovic Dzunkovskij''' ([[rússneska]]: Степан Степанович Джунковский) notað utanlands eftir að hann gerðist kaþólskur. [[Ættarnafn]] hans hefur einnig verið skrifað sem Dzhunkovsky og Djunkowsky með latneskum bókstöfum. Hann fæddist 22. febrúar 1821 og lést 25. mars 1870. Hann var meðal annars fyrsti forstöðumaður fyrir [[Norðurpólstrúboðið]] frá 1855 til 1861. Djunkovskij var þekktur á sínum tíma meðal íslendinga sem fyrirmynd Djúnka<ref> Sigfús Blöndal (1944). [https://timarit.is/page/6721688 Hver var Djúnki?] Tímaritið Frón, 4. tölublað (01.12.1944). Bls. 197. Gefið út af Félagi íslenzkra stúdenta í Kaupmannahöfn</ref> í bók [[Benedikt Sveinbjarnarson Gröndal|Benedikts Gröndal]] ''Sagan af Heljarslóðarorrustu'' <ref>[https://www.snerpa.is/net/sma/helj.htm Heljarslóðaorrustan]</ref> sem kom fyrst út árið 1861. Djunkovskij var fæddur í [[Sankti Pétursborg|Sankti Pétursborg]] í [[Rússland|Rússlandi]], faðir hans var háttsettur embættismaður á ríkisárum [[Alexander 1. Rússakeisari|Alexanders 1. keisara]] en móðir hans var frá [[Holland|Hollandi]]. Hann var settur í skóla fyrir unga aðalsmenn, sem ætluðu sér að verða herforingjar. Honum líkaði skólinn ekki og för þess í staå að stunda laganám við háskólann í Sankti Pétursborg og tók embættispróf í lögfræði 1842. Vísindamaðurinn og menntafrömuðurinn Uvarov sem var þá kennslumálaráðherra í Rússlandi sendi Dunkovskij til Vestur-Evrópu til að kynna sér fyrirkomulag menntastofnanna. <ref> Whittaker, Cynthia H. (1984). The Origins of Modern Russian Education: An Intellectual Biography of Count Sergei Uvarov, 1786 - 1855. DeKalb: Northern Illinois University Press.</ref> Hann ferðaðist víða um Evrópu, til Hollands, [[Frakkland|Frakklands]], [[England|Englands]], [[Ítalía|Ítaliu]] og [[Þýskaland|Þýskalands]] og komst í kynni við ýmsa lærða menn. Djunkovskij var mikill málamaður, það er sagt að hann hafi getað talað og skrifað sex tungumál auk latínu. Arið 1845 kom Djunkovskij til Rómaborgar og kynntist hann þar meðal annars [[Jesúítareglan|Jesúítum]]. Djunkovskij var þegar í æsku mjög trúhneigður og honum fannst Jesúítarnir gefa bestu úrlausnirnar á ýmsum efasemdum og vangaveltum sem hann hafi um trúmál og gerðist [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólskur]]. Rússneski prinsinn ''Ívan Gagarín'' (Иван Гагарин) sem hafði gerst kaþólskur munkur í reglu Jesúíta undir nafninu ''Jean-Xavier'' hafði mikil áhrif á Djunkovskij. Prinsin var meðal annars leitogi hóps rússneskra aðalsmanna sem unnu að sameiningu rússnesku [[Rétttrúnaðarkirkjan|rétttrúnaðarkirkjunna]]r og kaþólsku kirkjunnar.<ref> Jeffrey Bruce Beshoner (2002), Ivan Sergeevich Gagarin: The Search for Orthodox and Catholic Union, University of Notre Dame Press. Bls. 49-208. ISBN 0268031665</ref> Með því að gerast kaþólskir og snúa frá réttrúnaðarkirkjunni urðu þeir landflótta frá Rússlandi og áttu yfir höfði sér útlegð til [[Síbería|Síberíu]] ef þeir hefðu snéru aftur. Á árunum 1845 til 1852 var Djunkovskij í Jesúítakollegíum í Róm en yfirgaf regluna áður en hann var vígður munkur. Hann fékk prestvígslu í [[París]] árið 1852 og settist þar að. Samhliða preststörfum skrifaði hann í ýmis frönsk tímarit og gaf út bæklinga á ýmsum málum, ekki einungis um trúmál heldur einnig fræðslurit handa alþýðu, t. d. um [[Jarðfræði|jarðfræðið]] og [[Stjörnufræði|stjörnufræði]]. En fljótlega fór hann einnig sinna ýmsum mikilvægum erindum fyrir [[Páfastóll|páfastól]]. Hann var meðal annars sendur til að koma á nýjum samningi (''konkordat'') milli páfastólsins og [[Austurríki|Austurríkis]], einnig látinn fara til [[Osnabrück|Osnabriück]] í Westfalen til að endurreisa þar kaþólskan biskupsstól sem lagst hafði niður við siðaskiptin, og til London til að stofna kirkju fyrir kaþólska útlendinga. Sem svar við þessari starfsemi gerði ríkisstjórnin í Rússland hann útlægan 1854 og eigur hans voru gerðar upptækar. Píus páfi 9. stofnaði 3. des. 1855 ''Postullegt umdæmi Norðurheimskautslandanna'' (''Præfectura Apostolica Poli Arctici)'', sem hefur verið kallað [[Norðurpólstrúboðið]] á íslensku. <ref> [https://www.katolsk.no/dokumenter/dokumenter-fra-vatikanet/pius9/nordpolmisjonen1 "Opprettelse av Nordpolens apostoliske prefektur (kalt 'Nordpolmisjonen')], norsk þýðing á "Excerpta e Registro generali - Prefecturæ Apostoliciæ Poli articii - Tromsø d. 26 augusti, 1868", Kaþólska kirkjan í Noregi; Desember 2005</ref> Þetta umdæmi náði yfir mjög víðáttumikið svæð: [[Finnmörk]] í [[Noregur|Noregi]], [[Lappland]] í [[Svíþjóð]], [[Færeyjar]], [[Ísland]], [[Grænland]], norðurhluta Norður-Ameríku, allt frá [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] til Melville-eyjar; og 16. nóv. 1860 var bætt við [[Orkneyjar|Orkneyjum]], [[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandi]] og [[Caithness]] á [[Skotland|Skotlandi]]. Djunkovskij var settur yfir umdæmið og nefndur ''postullegur umdæmisstjóri'' (''praefecti apostolici'') (samsvarandi biskupi en án rétts til að vígja presta) fyrir nýja Norðurpólstrúboðið. Djunkovski fór til Finnmerkur um sumarið árið 1855 til að litast um og kynna sér landið. Næsta ár 1856, 10. maí, kom hann aftur til Finnmerkur, og hafði þá með sér 8 presta, 3 franska, 2 belgískir, 1 ítalskur og 2 þýskir, þar á meðal [[Bernard Bernard]] og [[Jean-Baptiste Baudoin]] sem urðu fyrstu kaþólsku prestarnir og trúboðar eftir siðaskiptin á Íslandi. Íslendingurinn [[Ólafur Gunnlaugsson]] sem hafði tekið kaþólska trú var einnig með í ferðinni.<ref>[http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy]. Útg. Catholic Shetland. St Margaret's RC Church, Lerwick</ref> Í [[Alta]] í Finnmörk stofnuðu þeir trúboðsstöð og skóla, sem þeir kölluðu ''St. Ansgar Collegium''. Í Noregi talsverð rekistefna í kringum komu þeirra enda var enn takmarkað trúfrelsi í landinu. Meðal annars var Jesúítum bönnuð landsvist og var Djunkovskij grunaður um að vera Jesúíti og átti í útistöðum við amtmann um þetta.<ref>Sigfún Blöndal (1944). Bls. 199</ref> En úr trúboðið í Alta varð ekki eins framgansríkt sem kaþólska kirkjan og trúboðarnir höfðu vonað. Ekki síst vegna heilsu Djunkovskijs, hann fór í löng ferðalög og dvöl við baðstaði til Iækninga. Hann var því mikið fjarrverandi frá trúboðinu, meðal annars dvaldi hann mestan hluta ársins 1858 í [[Kaupmannahöfn]]. Franski presturinn Bernard Bernard tók í raun við sem postullegur umdæmisstjóri 1861 og tók formlega við embættinu 1862. Djunkovskij fór til Ítalíu eftir Norðurpólstrúboðið og kynntist þar enskri konu og giftist henni og var þá úti sögu hans sem kaþólsks prests lokið. Bjuggu þau hjón í Vevey við [[Genfarvatn|Genfarvatnið]] í [[Sviss]] en Djunkovskij var bannfærður af páfa. Hjónabandið entist ekki og hann sættist við kirkjuna. Djunkovski flutti í klaustur nálægt [[Flórens]] á Ítalíu, og síðar öðru klaustri í Þýskalandi nálægt [[Stuttgart]]. Hann snéri aftur að ritstörfum og vann að mikilli orðabók yfir kaþólska trúboðsstarfsemi, ásamt franska rithöfundnuim ''M. Lacroix''. Sú bók, ''Dictionnaire des missions catholiques'', var gefin út á árunum 1863—1864. Á þessum árum fór Djunkovskij að endurskoða trú sína og var endurskýrður, árið 1866, af rússneskum presti í Stuttgart til rússneskrar rétttrúnaðar. Hann sneri síðan aftur til Rússlands sama ár og var vel tekið þar og allar sakir felldar niður og hann endurheimti allar sínar eigur. Hann var gerður melimur í menntamálanefnd kirkjuþingsins (''Heilögu Sýnóðunnar'') og meðlimur í ''trúboðsfélagi réttrúnaðarkirkjunnar'' allt til aviloka.<ref> Д.А. Баринов, Е.А. Ростовцев (2012). [https://bioslovhist.spbu.ru/alumni/5243-dzunkovskij-stepan-stepanovic.html Степан Степанович Джунковский]. Биографии.</ref> Hann hélt áfram að skrifa og gaf út margar ritgerðir, fyrst og fremst kveðjubréf til fornra trúarbræðra sinna í rómversk-kaþólsku kirkjunni og um önnur trúmál. Djunkovskij lést í St. Pétursborg 25. mars 1870, tæplega fimmtugur að aldri.<ref>[ http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy] u1tg. Catholic Shetland, St Margaret's RC Church, Lerwick</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Alois Arnstein Brodersen: ''Die Nordpolmission. Ein Beitrag zur Geschichte der katholischen Missionen in den nordischen Ländern im 19. Jahrhundert'', Münster 2006. * Andrew G. Newby. Rebuilding the archdiocese of Nidaros: Etienne Djunkowsky and the North Pole Mission, c . 1855–1870. May 2010. The Innes Review 61(1):52-75 DOI:10.3366/inr.2010.0003 * Johannes Metzlers (1919): [https://archive.org/details/die-apostolischen-vikariate-des-nordens/mode/2up Die apostolischen Vikariate des Nordens.] bls. 232—254. Bonifacius, Paderborn. * Catholic Shetland [http://www.catholicshetland.scot/north-pole-mission-clergy North Pole Mission Clergy]. Útg. St Margaret's RC Church, Lerwick * Sigfús Blöndal (1944). [https://timarit.is/page/6721688 Hver var Djúnki?] Tímaritið Frón, 4. tölublað (01.12.1944). Gefið út af Félagi íslenzkra stúdenta í Kaupmannahöfn. * Tamborra A. [https://slavistik-portal.de/datenpool/bibslavkon-db.html?ks=P1271 Da Pietroburgo a Roma e ritorno: Stepan S. Džunkovskij (1821-1870)]. Contributi italiani al X Congr. intern. degli slavisti: (Sofia, 1988). Salerno, 1988. bls. 373-408. * Thorstein Gunnarson (1913). Den katholske missionsstation i Alten i femtiaarene. Et bidrag til. «Nordpolmisjonens historie». Norsk teologisk tidsskrift. Kristiania, 1913. bls. 337—365: [[Flokkur: Kaþólskir prestar]] {{fd|1821|1870}} 8i8987b01bn8kifc1zhnjst2d989zh8 Notandi:Demetrius Talpa/common.css 2 192057 1971856 2026-07-13T10:15:23Z Demetrius Talpa 57668 nova 1971856 css text/css @import url("https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=User:Pattersonuwu/OldIcons.css&action=raw&ctype=text/css"); 94fz4j2o6pyys3hqzmj0tt31wj0n4fx Sam Neill 0 192058 1971864 2026-07-13T11:53:08Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Sam_Neill_2010.jpg|thumb|Sam Neill árið 2010.]] Sir '''Nigel John Dermot „Sam“ Neill''' ([[14. september]] [[1947]] – [[13. júlí]] [[2026]]) var bresk-nýsjálenskur leikari og athafnamaður. Á fimm áratuga ferli lék hann bæði í litlum sjálfstæðum kvikmyndum og fyrir stóru kvikmyndaverin í vinsælum myndum á borð við ''[[Júragarðurinn|Júragarðinn]]''. Hann lék fjölbreytt hlutverk, yfirleitt aðalhlutverk, í spennumyndum, hryll...“ 1971864 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sam_Neill_2010.jpg|thumb|Sam Neill árið 2010.]] Sir '''Nigel John Dermot „Sam“ Neill''' ([[14. september]] [[1947]] – [[13. júlí]] [[2026]]) var bresk-nýsjálenskur leikari og athafnamaður. Á fimm áratuga ferli lék hann bæði í litlum sjálfstæðum kvikmyndum og fyrir stóru kvikmyndaverin í vinsælum myndum á borð við ''[[Júragarðurinn|Júragarðinn]]''. Hann lék fjölbreytt hlutverk, yfirleitt aðalhlutverk, í spennumyndum, hryllingsmyndum, sögudrama, og gamanmyndum, og var stundum sagður fjölhæfasti leikari sinnar kynslóðar.<ref>{{Cite web |title=Sam Neill |url=https://www.nzonscreen.com/profile/sam-neill |access-date=16 November 2022 |publisher=www.nzonscreen.com |language=en |archive-date=6 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233339/https://www.nzonscreen.com/profile/sam-neill |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=3 December 2021 |title=Revel in the versatile charm of Sam Neill |url=https://www.sbs.com.au/movies/article/2021/12/03/revel-versatile-charm-sam-neill |access-date=16 November 2022 |publisher=SBS Movies |language=en |archive-date=16 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221116133709/https://www.sbs.com.au/movies/article/2021/12/03/revel-versatile-charm-sam-neill |url-status=live }}</ref> Hann fæddist á [[Norður-Írland]]i. Móðir hans var ensk og faðir hans nýsjálenskur. Fjölskyldan flutti til [[Christchurch]] á [[Nýja-Sjáland]]i árið 1954. Fyrsta kvikmyndin sem hann vakti athygli í var ''[[Sleeping Dogs]]'' eftir [[Roger Donaldson]] (1977). Í kjölfarið lék hann aðalhlutverk í ''[[Framadraumar]]'' (''My Brilliant Career'', 1979), ''[[Lokaátökin]]'' (''The Final Conflict'', 1981), ''[[Haldinn illum anda]]'' (''Possession'', 1981), ''[[Árásarsveitin]]'' (''Attack Force Z'', 1982), ''[[Móðir fyrir rétti]]'' (''A Cry in the Dark'', 1988), ''[[Á síðasta snúning]]'' (''Dead Calm'', 1989), ''[[Death in Brunswick]]'' (1990), ''[[Leitin að Rauða október]]'' (''The Hunt for Red October'', 1990), ''[[Píanóið]]'' (''The Piano'', 1993), ''[[Inn um ógnardyr]]'' (''In the Mouth of Madness'', 1994) og ''[[Feigðarförin]]'' (''Event Horizon'', 1997). Hann lék líka aðalhlutverkið í ástralskri endurgerð íslensku myndarinnar ''[[Hrútar]]'' (''[[Rams]]'', 2020).<ref>{{cite web|url=https://www.original-cin.ca/posts/2021/2/3/rams-aussie-remake-of-brilliant-icelandic-drama-herds-its-own-distinct-flock|title=Rams: Aussie Remake of Brilliant Icelandic Sheep Drama Herds Its Own Distinct Flock|author=Linda Barnard|date=3. febrúar 2021|website=Original Cin}}</ref> Þekktastur var hann á alþjóðavísu fyrir hlutverk sitt sem steingervingafræðingurinn dr. Alan Grant í ''[[Júragarðurinn]]'' (''Jurassic Park'', 1993) og framhaldsmyndunum ''[[Júragarðurinn III]]'' (2001) og ''[[Jurassic World Dominion]]'' (2022). Sam Neill lék auk þess í fjölda sjónvarpsþáttaraða, á borð við ''[[Konungurinn (sjónvarpsþættir frá 2007)|Konungurinn]]'' (''The Tudors'', 2007), ''[[Crusoe]]'' (2008-2010), ''[[Lukkubær]]'' (''Happy Town'', 2010) og ''[[Alcatraz (sjónvarpsþættir)|Alcatraz]]'' (2012). Hann lék titilhlutverkið í ''[[Njósnarinn Reilly]]'' (''Reilly, Ace of Spies'', 1983), og galdrakarlinn [[Merlín]] í sjónvarpsmyndunum ''[[Merlin (sjónvarpsmynd)|Merlin]]'' (1998) og ''[[Merlin's Apprentice]]'' (2006), og majórinn Chester Campbell í fyrstu tveimur þáttaröðum ''[[Peaky Blinders]]'' (2013-2014). Hann var líka sögumaður í mörgum heimildarmyndum og heimildarþáttum. Sam Neill vann til fjölda verðlauna á Nýja-Sjálandi og í Ástralíu fyrir leik sinn. Auk þess var hann þrisvar tilnefndur til [[Golden Globe]]-verðlauna og tvisvar til [[Primetime Emmy Awards]].<ref name="Awards-IMDb">{{IMDb name|0000554|Sam Neill|section=awards}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{DEFAULTSORT:Neill, Sam}} [[Flokkur:Nýsjálenskir leikarar]] [[Flokkur:Breskir leikarar]] {{fd|1947|2026}} l4dhanbjav9n5wwp13ereies3ddw2ar