Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 2139 1983611 1368376 2026-10-22T14:31:45Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cardano.jpg]] → [[File:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise and not just a meaningless one word name 1983611 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gerolamo Cardano, self-portrait (1501–1576).jpg|thumb|right|Girolamo Cardano]] '''Girolamo Cardano''' ([[24. september]] [[1501]] – [[21. september]] [[1576]]) var [[Ítalía|ítalskur]] [[Eðlisfræði|eðlisfræðingur]] og [[frægir stærðfræðingar|stærðfræðingur]]. Hann skrifaði bókina ''Ars Magna'' (''Hin mikla list'') og þar lýsir hann því í fyrsta sinn á prenti, hvernig hægt sé að leysa almenna þriðja stigs og fjórða stigs jöfnu með [[algebra|algebru]]. Hann hafði ekki fundið lausnina sjálfur, heldur var það stærðfræðingurinn [[Tartaglia]], sem fyrstur leysti þetta vandamál og svo [[Ludovico Ferrari]] á eftir honum. Samt sem áður var Cardano mikill stærðfræðingur á sviði algebru og [[hornafræði]]. {{fde|1501|1576|Cardano, Girolamo}} [[Flokkur:Ítalskir stærðfræðingar|Cardano, Girolamo]] [[Flokkur:Ítalskir eðlisfræðingar|Cardano, Girolamo]] swra7fa4q7ftx90ivqvepw55ur8y1oq 0 2816 1983607 1518724 2026-10-22T13:34:21Z Ziv 102822 → File has been renamed on Commons ([[:c:GR]]) 1983607 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Caspar Netscher - Christiaan Huygens, the astronomer, 1671.jpg|thumbnail|200px|hægri|Christiaan Huygens]] '''Christiaan Huygens''' ([[1629]] – [[1695]]) var [[Holland|hollenskur]] [[frægir stærðfræðingar|stærðfræðingur]], [[stjörnufræði]]ngur og eðlisfræðingur. Í [[stærðfræði]] og [[eðlisfræði]] er hans helst minnst fyrir rannsóknir á pendúlklukkum og aflfræðilegar rannsóknir. Meðal annars fann hann regluna fyrir sveiflutíma einfalds [[Pendúll|pendúls]] og [[miðflóttaafl]] í jafnri hringhreyfingu. Hann uppgötvaði líka stærsta tungl [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnusar]], [[Títan (tungl)|Títan]]. {{Stubbur|stærðfræði}} {{fd|1629|1695}} [[Flokkur:Hollenskir stærðfræðingar|Huygens, Christiaan]] [[Flokkur:Hollenskir stjörnufræðingar|Huygens, Christiaan]] [[Flokkur:Hollenskir eðlisfræðingar|Huygens, Christiaan]] e7mfiwhpya7uk26i5jg23xjj44u66h9 0 32298 1983612 1949102 2026-10-22T15:50:25Z ~2026-56408-85 122103 /* Forsetar ASÍ frá upphafi */ 1983612 wikitext text/x-wiki [[Mynd:ASI logo.png|thumb|right|150px|Merki ASÍ]] '''Alþýðusamband Íslands''' ('''ASÍ''') er [[Almenn félagasamtök|heildarsamtök]] [[Ísland|íslenskra]] [[stéttarfélag]]a, stofnað [[12. mars]] [[1916]]. Í dag eru meðlimir þess um það bil 108.000, u.þ.b. helmingur starfandi vinnuafls. Félagsmenn eru hvort tveggja starfandi á almennum vinnumarkaði og hjá [[hið opinbera|hinu opinbera]]. Á heimasíðu ASÍ segir að „verkalýðshreyfingin hafi að verulegu leyti byggt upp það velferðarkerfi sem við njótum góðs af í dag, samstaðan og fjöldinn gerir henni kleift að hafa pólitísk áhrif og móta þjóðfélagið að þörfum fólksins. ASÍ gerir kröfu um úrbætur, völd og áhrif fyrir hönd félaga sinna, en úrslitavaldið þegar mest á reynir, til dæmis við gerð kjarasamninga eða verkfallsboðun, er ætíð í höndum fólksins í stéttarfélögunum.“<ref>{{vefheimild|url=http://www.asi.is/desktopdefault.aspx/tabid-96//151_read-183/|titill=asi - Um ASÍ}}</ref> ==Saga== Upp úr aldamótunum [[1900]], eftir því sem fleira fólk flutti á mölina og [[Reykjavík]] þandist út og stækkaði tóku menn eftir því að hyggilegt væri að stofna félög til þess að gæta hagsmuna vinnandi fólks. Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] skall á kom lægð í íslenskt efnahagslíf og þótti þá nauðsynlegt að tengja starfsemi nokkurra verkalýðsfélaga í einu heildarsambandi. Þann 12. mars 1916 var Alþýðusamband Íslands stofnað af sjö félögum á fundi í [[Báruhúsið|Báruhúsinu]], þau félög voru; *[[Verkamannafélagið Dagsbrún]] *[[Hásetafélagið]] *[[Verkakvennafélagið]] *[[Prentarafélagið]] *[[Bókbindarafélagið]] *[[Verkamannafélagið Hlíf]] *[[Hásetafélag Hafnarfjarðar]] Stofnmeðlimir voru um 1500 manns, um fjórðungur voru konur en þær höfðu aðeins ári fyrr hlotið [[kosningaréttur|kosningarétt]], sem var þó takmarkaður. Samhliða stofnun ASÍ var [[Alþýðuflokkurinn]], sem var stjórnmálaarmur þess, einnig stofnaður. Á stofnþinginu var [[Ottó N. Þorláksson]] kosinn forseti sambandsins, varaforseti varð [[Ólafur Friðriksson]] og [[Jón Baldvinsson]] ritari. Gegndu þeir þessum embættum þar til haldið var fyrsta reglulega þing ASÍ síðar sama ár. Þá tók [[Jón Baldvinsson]] við sem forseti og [[Jónas Jónsson frá Hriflu]] tók við embætti ritara. Árið [[1940]] var [[Alþýðuflokkurinn]] aðskilinn frá ASÍ svo að verkalýðsfélagið gæti höfðað til allra vinnandi stétta óháð stjórnmálaskoðunum þess. Þó sneri ASÍ aftur á braut stjórnmálanna [[1955]] þegar ákveðið var á stjórnarfundi að stofna á ný stjórnmálaflokk, [[Alþýðubandalagið]]. [[Listasafn ASÍ]] var stofnað [[1961]] í kjölfar þess að [[Ragnar í Smára]], bókaútgefandi, gaf ASÍ listaverkasafn sitt. Í kjölfar ''hlerunarmálsins'' svokallaða, sem komst upp haustið 2006, að tilteknir símar hefðu verið hleraðir af lögregluyfirvöldum á meðan á [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] stóð, kom í ljós að sími skrifstofu ASÍ var hleraður að beiðni [[Dómsmálaráðuneyti Íslands|dómsmálaráðuneytisins]] í febrúar [[1961]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item118990/|titill=RÚV: Sími ASÍ var hleraður 1961|ár=2006|mánuður=4. nóvember}}</ref> ==Aðildarfélög== Aðildarfélög telja 64 talsins og er skipt niður í fimm landsambönd að sjö landsfélögum undanskildum. <table class="wikitable" style="max-width:700px"> <tr> <th>Landsambönd</th> <th>Félög með beina aðild</th> </tr> <tr> <td style="max-width:350px"> *[[Landsamband íslenzkra verzlunarmanna]] *[[Rafiðnaðarsamband Íslands]] *[[Samiðn]], samband iðnfélaga *[[Sjómannasamband Íslands]] *[[Starfsgreinasamband Íslands]]</td> <td valign="top"> *[[MATVÍS]], matvæla- og veitingafélag Íslands *[[Félag íslenkra hljómlistarmanna]] *[[Félag Leiðsögumanna]] *[[Flugfreyjufélag Íslands]] *[[Mjólkurfræðingafélag Íslands]] *[[VM]], Félag vélstjóra og málmtækmanna *[[Félag bókagerðarmanna]]</td> </tr> </table> ==Starfsemi== Miðstjórn ASÍ sér um daglegan rekstur, hún er kosin ár hvert á ársfundi ASÍ til tveggja ára í henni sitja 13 fulltrúar auk forseta og varaforseta. Annað hvert ár er forseti kosinn sérstaklega og sex meðstjórnendur, en hitt árið varaforseti og sjö meðstjórnendur. Núverandi forseti ASÍ er [[Finnbjörn A. Hermannsson]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/04/28/finnbjorn_sjalfkjorinn_forseti_asi/|titill=Finnbjörn sjálfkjörinn forseti ASÍ|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=28. apríl 2023|skoðað=13. nóvember 2023}}</ref> Auk þess eru kosnir ellefu varamenn. Sex það árið sem forseti er kjörinn og fimm það árið sem varaforseti er kjörinn. Seturétt á ársfundi eiga samtals 290 ársfundarfulltrúar og er þeim sætum skipt milli landsambanda og landsfélaga í hlutfalli við fjölda félagsmanna þeirra. Þó er hverju aðildarfélagi tryggður a.m.k. einn fulltrúi. ==Forsetar ASÍ frá upphafi== {{col-begin}}{{col-2}} * [[Ottó N. Þorláksson]] 1916 * [[Jón Baldvinsson]] 1916-1938 * [[Stefán Jóhann Stefánsson]] 1938-1940 * Sigurjón Á. Ólafsson 1940-1942 * Guðgeir Jónsson 1942-1944 * Hermann Guðmundsson 1944-1948 * Helgi Hannesson 1948-1954 * [[Hannibal Valdimarsson]] 1954-1972 * Björn Jónsson 1972-1978 {{col-2}} * Snorri Jónsson 1973-1974 & 1978-1980 * Ásmundur Stefánsson 1980-1992 * Benedikt Davíðsson 1992-1996 * Grétar Þorsteinsson 1996-2008 * Gylfi Arnbjörnsson 2008-2018 * [[Drífa Snædal]] 2018-2022 * [[Kristján Þórður Snæbjarnarson]] 2022-2023 * Finnbjörn A. Hermannsson 2023- {{col-end}} ==Tilvísanir== <references/> ==Heimild== * {{vefheimild|url=http://www.asi.is/PortalData/1/Resources/um_asi/umasi.pdf|titill=Hvað er así?|ár=2007|mánuður=maí|mánuðurskoðað=10. maí|árskoðað=2007|snið=pdf}} ==Tenglar== * [http://www.asi.is Heimasíða Alþýðusambands Íslands] * [http://www.felagshyggja.net '''Klassísk rit jafnaðarsinna á Íslandi'''] * [http://www.timarit.is/?issueID=419419&pageSelected=13&lang=0 ''Sögulegt ASÍ-þing''; grein í Morgunblaðinu 1968]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Landssambönd ASÍ}} [[Flokkur:Íslensk stéttarfélög]] {{S|1916}} [[Flokkur:Verkalýðsbarátta]] 4sju9m3au9rsuznetj6543poph53yrk 0 33840 1983620 1940243 2026-10-22T20:17:28Z Yonghwoarang 66131 Karlmenn kvænast og konur giftast 1983620 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = John Lennon | mynd = John Lennon 1969 (cropped).jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Lennon árið 1969 | fæðingarnafn = John Winston Lennon | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1940|10|9|}} | fæðingarstaður = [[Liverpool]], [[England]] | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1980|12|8|1940|10|9}} | dánarstaður = [[New York-borg|New York]], [[New York-fylki|New York]], [[Bandaríkin|BNA]] | dánarorsök = Skotinn | hvíldarstaður = Ösku dreift í [[Central Park]] | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur|tónlistarmaður}} | ár = 1956–1980 | maki = {{plainlist| * {{g|[[Cynthia Lennon|Cynthia Powell]]|1962|1968}} * {{g|[[Yoko Ono]]|1969}} }} | börn = {{hlist|[[Julian Lennon|Julian]]|[[Sean Lennon|Sean]]}} | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{flatlist| * [[Rokk]] * [[Popptónlist|popp]] * [[Tilraunakennd tónlist|tilrauna]] }} | hljóðfæri = {{hlist|Rödd|gítar|hljómborð}} | útgefandi = {{hlist|[[Parlophone]]|[[Capitol Records|Capitol]]|[[Apple Records|Apple]]|[[Geffen Records|Geffen]]|[[Polydor Records|Polydor]]}} | áður_meðlimur = {{hlist|[[The Quarrymen]]|[[Bítlarnir]]|[[The Dirty Mac]]|[[Plastic Ono Band]]}} }} | vefsíða = {{URL|johnlennon.com}} | undirskrift = Firma de John Lennon.svg }} '''John Ono Lennon''' (fæddur '''John Winston Lennon'''; 9. október 1940 – 8. desember 1980) var [[England|enskur]] tónlistarmaður og lagahöfundur. Hann var helst þekktur sem stofnandi og meðlimur [[Bítlarnir|Bítlanna]]. == Æviágrip == === Æska === John Lennon var fæddur í [[Liverpool]] á [[England]]i. Móðir hans var Julia Stanley Lennon og faðir hans var Alfred Lennon (kallaður Freddie). Þegar Lennon var ungur drengur yfirgaf faðir hans fjölskylduna og í kjölfarið fól móðir hans systur sinni, Mary Smith (kölluð Mimi), að ala hann upp. Hjá Mimi frænku sinni og hennar manni var Lennon það sem eftir var barnæsku sinnar og á unglingsárum, en hitti þó móður sína reglulega. Árið 1957 varð til fyrsta mynd hljómsveitarinnar sem síðar varð þekkt sem Bítlarnir. Hún hét í fyrstu The Quarry Men og var Lennon leiðtogi hennar. Skömmu eftir stofnun sveitarinnar hitti Lennon [[Paul McCartney]] í fyrsta skipti og varð hann fljótlega meðlimur. Þeir fóru fljótlega að semja lög saman og gerðu þeir með sér samkomulag um að þeir yrðu skráðir sameiginlega sem höfundar fyrir öllum lögum sem annar hvor eða þeir báðir semdu. Þetta samkomulag hélst allt þar til Bítlarnir hættu sem hljómsveit og því eru öll lög sem Lennon samdi fyrir Bítlana (einn eða með McCartney) skráð með höfundarréttinn [[Lennon–McCartney]]. Árið 1958, þegar Lennon var 17 ára, dó Julia Lennon í bílslysi. Þessi atburður hafði mikil áhrif á Lennon og gaf elsta syni sínum nafnið [[Julian Lennon|Julian]] henni til heiðurs. Einnig samdi hann lagið „Julia“ til hennar. Julia hafði sjálf haft tónlistarhæfileika og kenndi John að spila á [[banjó]]. === Bítlarnir === {{Aðalgrein|Bítlarnir}} [[George Harrison]] gekk til liðs við [[The Quarry Men]] árið 1958 og [[Ringo Starr]] árið 1962, eftir að nafni hljómsveitarinnar hafði verið breytt í The Beatles. Lennon er almennt talinn hafa verið leiðtogi sveitarinnar á upphafsárum hennar. Árið 1962 kvæntist Lennon [[Cynthia Lennon|Cynthiu Powell]], sem hann hafði verið í sambandi við í nokkur ár og árið 1963 eignuðust þau soninn Julian. Þegar vinsældir Bítlanna fóru að aukast, á árinu 1963, ráðlagði umboðsmaður þeirra, Brian Epstein, Lennon að halda hjónabandinu leyndu frá almenningi. Cynthia Lennon var því aldrei í sviðsljósinu þrátt fyrir hinar gífurlegu vinsældir Bítlanna. Þau skildu árið 1968 eftir að Cynthia komst að því að Lennon hafði haldið framhjá sér með [[Japan|japönsku]] listakonunni [[Yoko Ono]]. Árið 1966 sagði Lennon, í viðtali við ''London Evening Standard'', að Bítlarnir væru orðnir vinsælli en [[Jesús]]. Nokkrum mánuðum seinna var hluti af viðtalinu birtur í [[Bandaríkin|bandarísku]] blaði og olli þessi staðhæfing þá miklu fjaðrafoki þar í landi (aðallega í suðurríkjunum). Margar útvarpsstöðvar bönnuðu tónlist Bítlanna og haldnar voru samkomur þar sem plötur þeirra voru brenndar. Til að bregðast við þessu héldu bítlarnir blaðamannafund, þar sem Lennon baðst afsökunar. Sumir voru tilbúnir til þess að samþykkja afsökunarbeiðnina, aðrir ekki, en á endanum fjaraði málið út. Eftir að Lennon og Ono tóku saman, urðu þau óaðskiljanleg og voru saman nánast öllum stundum. Ono fylgdi Lennon iðulega í stúdíóið þar sem Bítlarnir sömdu og tóku upp lög. Margir hafa talið þetta eina aðal ástæðu þess að hljómsveitin liðaðist í sundur, þar sem þetta á að hafa valdið togstreitu innan sveitarinnar. Lennon og Ono gengu í hjónaband árið 1969. Árið 1969 tilkynnti Lennon hinum bítlunum að hann væri hættur í hljómsveitinni. Forstjóri Apple útgáfufyrirtækisins bað hann þó um að halda því leyndu að hann væri hættur. Í apríl 1970 tilkynnti Paul McCartney það opinberlega að Bítlarnir væru hættir saman, án þess að ráðfæra sig við hina Bítlana. === Sólóferill === Lennon tók fyrstu skrefin í átt að einleiksferli á meðan Bítlarnir voru ennþá starfandi. Á árunum 1968 og 1969 gáfu hann og Ono út þrjár plötur sem innihéldu aðallega mjög tilraunakennda, ómelódíska tónlist. Þetta voru plöturnar ''[[Unfinished Music No.1: Two Virgins]]'' (1968), ''[[Unfinished Music No.2: Life with the Lions]]'' (1969) og ''[[Wedding Album]]'' (1969). Lennon hóf ferilinn strax eftir að Bítlarnir hættu saman og gaf út plötuna ''[[John Lennon/Plastic Ono Band]]'' árið 1970. Árið 1971 kom svo út platan ''[[Imagine]]'', þar sem er m.a. að finna lagið „[[Imagine]]“, eitt frægasta lag Lennons. Árið 1971 fluttust Lennon og Ono til [[New York borg|New York]] og átti Lennon aldrei eftir að koma aftur til Englands eftir það. Á meðan þau bjuggu ennþá á Englandi höfðu þau reynt að nota frægð sína til þess að breiða út boðskap friðar í heiminum og m.a. talað gegn Víetnamstríðinu. Þegar þau komu til Bandaríkjanna héldu þau því áfram og urðu áberandi í baráttunni gegn stríðinu. Í kjölfarið reyndu stjórnvöld í Bandaríkjunum að vísa Lennon úr landi á grundvelli þess að kannabisefni höfðu fundist í fórum hans í [[London]] árið 1968. Baráttan við innflytjendayfirvöld stóð allt til ársins 1975, en þá fékk Lennon loksins græna kortið. Árið 1972 kom út platan ''[[Some Time in New York City]]'' og 1973 kom út platan ''[[Mind Games]]''. Plöturnar ''[[Walls and Bridges]]'' (1974) og ''[[Rock 'n' Roll]]'' (1975) komu út á tímabili í lífi Lennons sem vanalega er kallað „The Lost Weekend“. Á þessum tíma voru hann og Ono aðskilin og bjó hann í [[Los Angeles]] en hún í New York. Þetta tímabil einkenndist af miklu sukki af hálfu Lennons. Árið 1974 spilaði Lennon í síðasta skipti opinberlega þegar hann mætti á svið með [[Elton John]] í [[Madison Square Garden]] í [[New York-borg|New York]] . Elton sem var góð vinur Lennons hafði veðjað við hann að ef lagið „Whatever Gets You Thru the Night“ sem þeir gerðu saman kæmist á topp vinsældarlistanna yrði Lennon að mæta á tónleika hjá sér og taka nokkur lög, sem Lennon gerði. Árið 1975 fór hann aftur til New York og tók saman við Yoko. Þau eignuðust soninn [[Sean Lennon|Sean]] sama ár. Næstu árin voru róleg í lífi Lennons og sneri hann sér alfarið frá tónlist og einbeitti sér að því að vera heimilisfaðir. Árið 1980 fór hann að taka upp tónlist á nýjan leik og það gerði Ono einnig. Afraksturinn varð platan ''[[Double Fantasy]]'' þar sem hvort um sig samdi og söng helminginn af lögunum. Áður en Lennon lést voru hann og Ono byrjuð að vinna að annarri sameiginlegri plötu. Nokkur ár liðu áður en Ono gat fengið sjálfa sig til þess að klára plötuna, en hún kom að lokum út sem ''[[Milk and Honey]]'' árið 1984. == Andlát == Þann 8. desember 1980 lést John Lennon með sviplegum hætti þegar Mark David Chapman, geðsjúkur „aðdáandi“, skaut Lennon fjórum skotum í bakið fyrir utan Dakota bygginguna í New York, þar sem Lennon og Ono áttu heima. Lennon hafði gefið Chapman eiginhandaráritun sama kvöld og hann lést. Mark Chapman hafði planað að drepa Lennon í þrjá mánuði. Chapman var síðan dæmdur í 20 ára til lífstíðarfangelsi. === Samsæriskenningar === Helsta kenningin um dauða Lennons er að Mark Chapman hafi verið að vinna fyrir CIA og hafi verið fenginn til að drepa Lennon. John Lennon hafði sterkar pólitískar skoðanir og hann var mikið á móti stríðum. Það voru margir sem hlustuðu á hann og þess vegna átti CIA að hafa viljað drepa hann. Það er sagt að Chapman hafi ferðast mikið um heiminn en það er mjög skrítið því hann var ekki ríkur. Því er sagt að CIA hafi borgað ferðirnar fyrir hann og hafi verið að þjálfa hann í ýmsum herbúðum. Önnur kenning fjallar um það að CIA hafi á þessum tíma verið að heilaþvo fólk og láta það gera ýmsa hluti sem voru ólöglegir. Það er talið að Chapman hafi verið hluti af þessu verkefni og hafi verið sendur til að drepa Lennon án þess að hann hafi viljað það. Mjög ólíkleg kenning segir að Richard Nixon, Ronald Regan og Stephen King hafi myrt Lennon. Stephen King átti að hafa skotið Lennon og Chapman var borgað fyrir að þykjast vera morðinginn. Aðal rökin fyrir þessu eru að Stephen King líktist Chapman. Líklegar ástæður fyrir því að þeir hafi viljað drepa Lennon er útaf pólitísku skoðunum hans. == Arfleifð == Mikill fjöldi minnismerkja og minningarathafna eru tileinkaðar minningu John Lennon um allan heim. Þann 9. október 2007 var [[Friðarsúlan|Friðarsúla]] Yoko Ono tendruð í fyrsta sinn í Viðey á Íslandi. Hún er tendruð á hverju kvöldi frá 9. október (fæðingardag Lennon) til 8. desember (dánardagur Lennon) ásamt öðrum völdum dögum. == Útgefið efni == === Með Bítlunum: === {{Hatnote|Sjá: [[Bítlarnir#Útgefið efni|Bítlarnir]]}} === Einleikur eða með Yoko Ono: === ==== Breiðskífur ==== * ''[[Unfinished Music No.1: Two Virgins]]'' (1968) * ''[[Unfinished Music No.2: Life with the Lions]]'' (1969) * ''[[Wedding Album]]'' (1969) * ''[[John Lennon/Plastic Ono Band]]'' (1970) * ''[[Imagine]]'' (1971) * ''[[Some Time in New York City]]'' (1972) * ''[[Mind Games]]'' (1973) * ''[[Walls and Bridges]]'' (1974) * ''[[Rock 'n' Roll]]'' (1975) * ''[[Double Fantasy]]'' (1980) * ''[[Milk and Honey]]'' (1984) ==== Safnplötur ==== * ''[[Shaved Fish]]'' (1975) * ''[[The John Lennon Collection]]'' (1982) * ''[[Menlove Ave.]]'' (1986) * ''[[Imagine: John Lennon]]'' (1988) * ''[[Lennon (album)|Lennon]]'' (1990) * ''[[Lennon Legend: The Very Best of John Lennon]]'' (1997) * ''[[John Lennon Anthology]]'' (1998) * ''[[Wonsaponatime]]'' (1998) * ''[[Acoustic (John Lennon album)|Acoustic]]'' (2004) * ''[[Peace, Love & Truth]]'' (2005) * ''[[Working Class Hero: The Definitive Lennon]]'' (2005) * ''[[The U.S. Versus John Lennon (soundtrack)|The U.S. vs. John Lennon]]'' (2006) ==== Tónleikaplötur ==== * ''[[Live Peace in Toronto 1969]]'' (1969) * ''[[Live in New York City]]'' (1986) ==== Smáskífur ==== * 1969 „Give Peace a Chance“ * 1969 „Cold Turkey“ * 1970 „Instant Karma!“ * 1971 „Mother“ * 1971 „Power to the People“ * 1971 „Imagine“ * 1971 „Happy Xmas (War Is Over)“ * 1972 „Woman Is the Nigger of the World“ * 1973 „Mind Games“ * 1974 „Whatever Gets You Thru the Night“ * 1975 „#9 Dream“ * 1975 „Stand by Me“ * 1980 „(Just Like) Starting Over“ * 1981 „Woman“ * 1981 „Watching the Wheels“ * 1982 „Love“ * 1984 „Nobody Told Me“ * 1984 „Borrowed Time“ * 1984 „I'm Stepping Out“ * 1984 „Every Man has a Woman who Loves Him“ * 1985 „Jealous Guy“ == Heimildir og ítarefni == * Kane, Larry. ''Lennon Revealed''. (Running Press, 2005). * Norman, Philip. ''John Lennon: The Life'' (Ecco, 2008). * Pang, May og Henry Edwards''Loving John: The Untold Story''. (Warner Books, 1983). == Tenglar == {{Commons|John Lennon}} * ''BBC'' [http://www.bbc.co.uk/music/lennon/ John Lennon] {{Bítlarnir}} {{DEFAULTSORT:Lennon, John}} [[Flokkur:John Lennon| ]] {{fd|1940|1980}} [[Flokkur:Bítlarnir|*]] [[Flokkur:Enskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Póstmódernismi]] hl42lyfml0h4c144xwpcpfg9vknem8g 0 58297 1983624 1629146 2026-10-22T23:11:10Z TKSnaevarr 53243 /* Síðustu áratugir */ 1983624 wikitext text/x-wiki '''Hið konunglega norræna fornfræðafélag''', eða '''Fornfræðafélagið''' (sem á [[Danska|dönsku]] heitir ''Det kongelige Nordiske Oldskriftselskab''), var stofnað [[28. janúar]] [[1825]], á afmælisdegi konungsins, [[Friðrik 6. Danakonungur|Friðriks 6]]. Markmið félagsins var að gefa út íslenskar fornbókmenntir, og auka þekkingu á fornri sögu og menningu [[Norðurlönd|Norðurlanda]]. Félagið hét fyrst ''Hið norræna fornfræðafélag'', en varð ''konunglegt'' með konungsbréfi 9. maí [[1828]]. == Stofnun félagsins og fyrstu ár == Í undirbúningsnefnd um stofnun félagsins voru [[Carl Christian Rafn]], [[Gísli Brynjólfsson eldri]], [[Sveinbjörn Egilsson]] og [[Þorgeir Guðmundsson]]. Formaður fyrstu þrjú árin var [[Rasmus Kristján Rask]], með honum í stjórn voru m.a. Josef N. B. Abrahamson varaformaður og Carl Christian Rafn ritari. Í útgáfunefnd voru sömu menn og verið höfðu í undirbúningsnefndinni, en við fráfall Gísla Brynjólfssonar, 1827, tók [[Þorsteinn Helgason]] sæti í nefndinni. Árið 1828 gekk Rask úr stjórn; tók Abrahamson þá við formennsku og [[Finnur Magnússon]] við varaformennsku. Vann hann mikið fyrir félagið meðan kraftar hans entust (d. 1847). Segja má að í fyrstu hafi félagið verið hálf íslenskt. Íslendingar tóku mikinn þátt í stofnun þess og útgáfustarfi, markmið félagsins var fyrst og fremst að gefa út íslensk fornrit, og lög félagsins voru bæði á íslensku og dönsku og var íslenski textinn prentaður á undan hinum danska. Árið 1831 komu upp alvarlegar deilur í félaginu milli Rafns og nokkurra Íslendinga sem unnið höfðu að útgáfum þess, einkum Þorgeirs Guðmundssonar og Þorsteins Helgasonar. Var [[Baldvin Einarsson]] leiðtogi Íslendinganna, sem töldu að Danirnir, einkum Rafn, eignuðu sér heiðurinn af öllu því sem gert var. Einnig er hugsanlegt að ágreiningur um stefnu félagsins hafi legið að baki. Rafn hafði árið áður verið skipaður í [[Fornminjanefndin]]a, og beindist áhugi hans síðan æ meir að danskri fornleifafræði, eins og t.d. kom fram í tímaritum félagsins. Blandaðist Rask inn í þessar deilur, sem ollu miklum sárindum á báða bóga. Finnur Magnússon reyndi að lægja þessar öldur, en stóð þegar á reyndi með þeim Rafni og Rask. Sveinbjörn Egilsson leiddi deilurnar að mestu hjá sér, enda var hann þá fluttur til Íslands. Þrátt fyrir búsetu sína þar var hann lengst af einn dýrmætasti starfsmaður félagsins, bæði við útgáfustörf og þýðingar á latínu. Rafn var ritari félagsins meðan hans naut við. Hafði hann einstaka hæfileika til að vinna félaginu brautargengi, skrifaði þjóðhöfðingjum, aðalsmönnum og auðmönnum víðsvegar um Evrópu og fékk þá til að leggja fram fé til starfseminnar. Hann ávaxtaði þetta fé vel og varð félagið með tímanum stórauðugt. Ekki má gleyma framlagi einstaklinga. Þegar ''Fornmanna sögurnar'' komu út, gerðust um 1.000 Íslendingar áskrifendur, meðal þeirra fjöldi bænda og vinnufólks um allt land. == Helstu útgáfurit til 1864 == Driffjöðrin í starfsemi félagsins fyrstu áratugina var Carl Christian Rafn. Gaf félagið út á þeim árum fjölda merkra rita og ritraða. Meðal þeirra má nefna: * ''[[Antiqvitates Americanæ]]'' (1837). — Ritstjóri: Carl Christian Rafn. — Um ferðir norrænna manna til Ameríku fyrir daga [[Kristófer Kólumbus|Kólumbusar]]. * ''[[Supplement to the Antiqvitates Americanæ]]'' (1841). — Ritstjóri: Carl Christian Rafn. * ''[[Antiquités de l'Orient]]'' (1856). — Ritstjóri: Carl Christian Rafn. * ''[[Antiquités Russes]]'', 1–2 (1850–1852). — Um ferðir norrænna manna í austurveg, þ.e. til Rússlands. * ''[[Fornaldarsögur Norðurlanda]]'', 1–3 (1829–1830). — Dönsk þýðing: ''Nordiske fortids sagaer'', 1–3 (1829–1830), þýðandi: Carl Christian Rafn. * ''[[Fornmanna sögur]]'', 1–12 (1825–1837). — Dönsk þýðing: ''Oldnordiske sagaer'', 1–12 (1826–1837). — Latnesk þýðing: ''[[Scripta historica Islandorum]]'', 1–12 (1827–1846) * ''[[Færeyinga saga]]'', með færeyskri og danskri þýðingu (1832). — Með þýskri þýðingu (1833) * ''[[Grönlands historiske Mindesmærker]]'', 1–3 (1838–1845). — Finnur Magnússon vann manna mest að útgáfunni. * ''[[Íslendinga sögur]]'', 1–2 (1829–1830). * ''Íslendinga sögur'', 1–4 (1843–1889). * ''[[Krákumál]]'' (1826). — Útgefandi Carl Christian Rafn. * ''[[Ledetraad til Nordisk Oldkyndighed]]'' (1836), eftir [[Christian Jürgensen Thomsen]]. — Þýsk útgáfa (1837). * Sveinbjörn Egilsson: ''[[Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis]]'' (1860) * Eiríkur Jónsson: ''[[Oldnordisk Ordbog]]'' (1863) == Helstu útgáfurit eftir 1864 == Eftir fráfall Carls Christians Rafns (1864) dró nokkuð úr útgáfustarfi félagsins. Af ritum sem síðan hafa komið út, má nefna: * ''Breve fra og til Carl Christian Rafn, med en Biographi'' (1869). — Útgefandi Benedikt Gröndal. * ''Færeyinga saga'' (1927). — Útgefandi Finnur Jónsson. * ''[[Gísla saga Súrssonar]]'' (1929). — Útgefandi Finnur Jónsson. * ''[[Hauksbók]]'' (1892–1896). — Útgefandi Finnur Jónsson. * ''[[Konungs skuggsjá]]. [[Speculum regale]]'' (1921–1922). — Útgefandi Finnur Jónsson * ''Kongespejlet. Konungs skuggsjá. I dansk oversættelse ved Finnur Jónsson'' (1926). * ''[[Landnámabók|Landnámabók Íslands]]'' (1925). — Gefin út í tilefni af 100 ára afmæli Fornfræðafélagsins, 1825–1925. Útgefandi Finnur Jónsson. * ''[[Lexicon poeticum antiquæ linguæ septentrionalis]]'' (1913–1916). — Endurskoðuð útgáfa á riti Sveinbjarnar Egilssonar frá 1860, unnin af Finni Jónssyni. * ''[[Saga af Tristram ok Ísönd]], samt [[Möttuls saga]]'' (1878). — Útgefandi Gísli Brynjúlfsson. * ''[[Sturlunga saga]]'', 1–2 (1906–1911). — Útgefandi [[Kristian Kaalund]]. * ''Sturlunga saga, i dansk oversættelse ved Kr. Kaalund'', 1–2 (1904) == Síðustu áratugir == Digrir sjóðir Fornfræðafélagsins freistuðu danskra fornleifafræðinga, og fór svo að þeir yfirtóku félagið. Hefur það síðan lítið komið að útgáfu íslenskra fornrita. Félagið er enn starfandi. Það gefur út tímaritið [[Aarbøger for nordisk Oldkyndighed og Historie]], sem hefur einkum birt greinar um fornleifafræði. Þjóðhöfðingi [[Danmörk|Danmerkur]] er forseti félagsins, nú konungurinn, [[Friðrik 10.]]. == Heimildir == * Danska Wikipedian, 21. desember 2007. * Böðvar Kvaran: ''Auðlegð Íslendinga'' (1995), bls. 300–306 og 394–396. * Ýmis rit félagsins. [[Flokkur:Íslenskar bókmenntir]] [[Flokkur:Danmörk]] {{S|1825}} 9glvu86l7zfti10a9nujx9jbjdoeyoc 0 59462 1983608 1921810 2026-10-22T14:10:56Z TKSnaevarr 53243 1983608 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Konungur Englands og Írlands |ætt = Túdor-ætt |skjaldarmerki = Coat of Arms of Henry VIII of England (1509-1547).svg |mynd = Henry-VIII-kingofengland 1491-1547.jpg |nafn = Hinrik 8. |ríkisár = [[22. apríl]] [[1509]] – [[28. janúar]] [[1547]] |skírnarnafn = Henry Tudor |kjörorð = ''Coeur Loyal'' |fæðingardagur = [[28. júní]] [[1491]] |fæðingarstaður = [[Greenwich]], [[England]]i |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1547|1|28|1491|6|28}} |dánarstaður = Richmond-höll, [[Surrey]], Englandi |grafinn = [[Westminster Abbey]] |undirskrift = HenryVIIISig.svg |faðir = [[Hinrik 7. Englandskonungur]] |móðir = [[Elísabet af York]] |titill_maka = Drottning |maki = [[Katrín af Aragóníu]] (g. 1509; ógilt 1533)<br>[[Anne Boleyn]] (g. 1533; ógilt 1536)<br>[[Jane Seymour]] (g. 1536; ógilt 1537)<br>[[Anna af Cleves]] (g. 1540; ógilt 1540)<br>[[Catherine Howard]] (g. 1540; tekin af lífi 1542)<br>[[Catherine Parr]] (g. 1543) |börn = Ýmis, þ. á m. [[Hinrik, hertogi af Cornwall]], [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]], [[Elísabet 1.]], [[Játvarður 6.]] }} '''Hinrik 8.''' ([[28. júní]] [[1491]] – [[28. janúar]] [[1547]]) var konungur [[England]]s á árunum [[1509]] til [[1547]] og lávarður [[Írland]]s og síðar [[konungur Írlands]]. Hann er einna helst frægur fyrir að hafa verið kvæntur sex sinnum og að hafa stofnað [[enska biskupakirkjan|ensku biskupakirkjuna]]. Hinrik var sonur [[Hinrik 7.|Hinriks 7.]] Englandskonungs og Elísabetar af [[York]]. Þrjú af börnum Hinriks urðu þjóðhöfðingjar Englands; [[Játvarður 6.]], [[María 1. Englandsdrottning|María 1.]] og [[Elísabet 1.]]. Hinrik var fæddur árið 1491 og átti einn eldri bróður, eina eldri systur og eina yngri systur. Bróðir Hinriks, Arthúr, átti að verða erfingi ensku krúnunnar en hann dó skyndilega árið [[1502]] og því varð Hinrik erfingi. Hann kvæntist einnig eiginkonu Arthúrs, [[Katrín af Aragon|Katrínu af Aragon]]. Með Katrínu átti Hinrik dóttur, Maríu, sem síðar varð Englandsdrottning. Hinrik reyndi síðar að fá [[páfi|páfa]] til þess að ógilda hjónabandið við Katrínu þar sem hann vildi kvænast annari konu, [[Anne Boleyn]], en það vildi páfinn ekki gera. Afleiðing þessara deilna varð sú að Hinrik sleit tengsl ensku kirkjunnar við páfann og gerðist sjálfur höfuð kirkjunnar. Hann kvæntist svo Anne Boleyn og eignaðist með henni dóttur sem skírð var Elísabet. Árið [[1536]] var Anne Boleyn tekin af lífi eftir ásakanir um framhjáhald. Nokkrum dögum síðar kvænist Hinrik [[Jane Seymour]]. Þau eignuðust soninn Játvarð en Seymour lést árið [[1537]]. Fjórða kona Hinriks var [[Anne af Cleves]] sem hann kvæntist árið [[1540]] en það hjónaband entist aðeins í nokkra mánuði og var dæmt ógilt. Sama ár kvæntist Hinrik [[Catherine Howard]]. Árið eftir fóru af stað sögur um framhjáhald Catherine sem hún játaði og var því tekin af lífi árið [[1542]]. Hinrik kvæntist sinni síðustu eiginkonu árið [[1543]], [[Catherine Parr]], sem hann var kvæntur þar til hann lést árið 1547. Játvarður, sonur hans og Jane Seymour, tók við krúnunni af Hinrik, sem Játvarður 6. Englandskonungur. == Tenglar == * {{Tímarit.is|1426188|Afburða stjórnmálamaður eða kynóður harðstjóri?|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=7. nóvember 1971|blaðsíða=14–15; 18}} * {{Tímarit.is|3878775|Hinrik konungur VIII og konur hans sex|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=10. nóvember 1976|höfundur=Paul Rival|blaðsíða=13}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Englands]] | frá = 1509 | til = 1547 | fyrir = [[Hinrik 7.]] | eftir = [[Játvarður 6.]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Konungur Írlands]] | frá = 1509 | til = 1547 | fyrir = [[Hinrik 7.]] | eftir = [[Játvarður 6.]] | }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} {{stubbur|æviágrip}} {{fd|1491|1547}} [[Flokkur:Konungar Englands]] [[Flokkur:Hertogar af Jórvík]] [[Flokkur:Túdor-ætt]] iw7yr8b25zw9k1ddxhh7vmm88womljt 0 65785 1983618 1953911 2026-10-22T18:09:00Z Stillbusy 42433 1983618 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Þerney_01.jpg|thumb|right|Þerney.]] '''Þerney''' er [[eyja]] á [[Kollafjörður_(Faxaflóa)|Kollafirði]]. Þerney er nefnd eftir [[Kría|kríunni]] sem fyrrum var nefnd „þerna“. Hún er um 0,54 ferkílómetrar að stærð. Þerney er notuð sem sumarleyfisstaður fyrir dýr sem [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn]] hefur á sínum vegum. Þangað fara þau í tveimur hópum, fyrri helmingurinn um miðjan júlí og seinni helmingurinn miðjan ágúst. Reynt er að miða við að dýrin fái jafn langt frí og starfsfólk í garðinum eða um mánuð.<ref>{{vefheimild|url=https://reykjavik.is/engey-akurey-therney-og-lundey |titill=Engey, Akurey, Þerney og Lundey |vefsíða=Reykjavíkurborg |skoðað=2022-12-16}}</ref> Í Þerney var kirkja á 13. öld. Á 18. öld var leiguliði bóndans verðlaunaður með konungsúrskurði fyrir garðhleðslu í eyjunni. Árið 1931 drukknuðu þrír menn þegar þeir voru að flytja kú með bát frá Þerney til lands.<ref>{{cite journal|first=Halla |last=Harðardóttir |url=https://timarit.is/page/1221391?iabr=on#page/n3/mode/1upmode/1up |title=Slys – Þrír menn drukkna við Þerney |journal=[[Morgunblaðið]] |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1931-06-11}}</ref> Árið 1932 voru fluttar til Þerneyjar í sóttkví 25 kindur (7 hrútar og 18 ár) af tegund {{ill|Border Leicester|en|Border Leicester}} frá Inverness í Skotlandi. Þær allar yfirgáfu Þerney í september 1932, og flestar þeirra fóru á [[Halldórsstaðir (Laxárdal)|Halldórsstaði]], nema tveir hrútar sem fóru á hvorn bændaskólann.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/997036?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Innflutningur sauðfjár |journal=[[Tíminn]] |page=1 |access-date=2026-10-22 |date=1933-02-25}}</ref> Árið eftir var gerð önnur tilraun til að flytja inn dýr frá útlöndum til Þerneyjar í sóttkví.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1224697?iabr=on#page/n1/mode/1up |title=Útlenda fjeð í Þerney – Karakúl kindur og enskir nautgripir |journal=Morgunblaðið |page=2 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-27}}</ref> Þann 4. júlí 1933 komu fimm nautgripir frá Skotlandi til Íslands og svo til Þerneyjar í einangrun,<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140096?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Innflutningur nautgripa |journal=[[Vísir (dagblað)|Vísir]] |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-04}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405405?iabr=on#page/n12/mode/1up |title=Frá Skotlandi |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=93 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> og þann 8. júlí 1933 voru fluttar 20 {{ill|karakúl-kindur|en|Karakul sheep}} – nokkrar hreinræktaðar og aðrar blandaðar – frá Halle í Þýskalandi þangað.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140172?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Karakúl-féð |journal=Vísir |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-23}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405403?iabr=on#page/n10/mode/1up |title=(án titils uppi á síðunni) |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=91 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> Í september 1933 var féð tekið úr eynni og dreift út um land.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068184?iabr=on#page/n3/mode/1up |title=Karakúlféð |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1933-09-23}}</ref> Hinsvegar fór að koma fram [[hringskyrfi]] á nautgripunum og breiddist sýkin út í nautgripi bóndans þar. Öllu innfluttu búfénu var slátrað og flestum nautgripum bóndans á Þerney.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068247?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Á víð og dreif – Skozku nautin |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1934-01-13}}</ref> Þerney er ásamt [[Lundey (Kollafirði)|Lundey]], [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] og [[Engey (Kollafirði)|Engey]] á [[Náttúruminjaskrá]]. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://is.nat.is/therney/ Þerney], nat.is * [https://www.ferlir.is/?id=6930 Álfsnes – Glóra – Niðurkot – Urðarkot – Háheiði – Víðines – Þerney], ferlir.is {{Reykjavík}} {{Stubbur|landafræði|Ísland}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] 665jnrcy24r7yc5siyclrrxd9sq2r0t 0 151056 1983619 1634748 2026-10-22T18:13:15Z Penarc 3477 1983619 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Equisetum bogotense Kunth.jpg | image_caption = Andeselfting | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'') | classis = [[Elftingar]] (''Equisetopsida'') | ordo = [[Elftingarbálkur]] (''Equisetales'') | familia = [[Elftingarætt]] (''Equisetaceae'') | genus = [[Elftingar]] (''Equisetum'') | subgenus = Equisetum subg. Equisetum | species = '''''E. bogotense''''' | binomial = ''Equisetum bogotense'' | binomial_authority = [[Kunth]] | synonyms = ''Equisetum stipulaceum'' <small>[[Jean Pierre Étienne Vaucher|Vaucher]]</small><br>''Equisetum rinihuense'' <small>G.Kunkel</small><br>''Equisetum flagelliforme'' <small>Kze.</small><br>''Equisetum chilense'' <small>[[Karel Presl|C. Presl]] ex [[Carl August Julius Milde|Milde]]</small> }} '''Andeselfting''' ([[fræðiheiti]]: ''Equisetum bogotense''<ref name = "C132">Kunth, 1816 ''In: H. B. K., Nov. Gen. Sp. 1: 42''</ref>) er [[Elftingar|elfting]]<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16546168|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> sem er ættuð frá Suður-Ameríku. Fræðiheitið vísar til [[Bogotá]], höfuðborg [[Kólumbía|Kólumbíu]]. Samkvæmt nýlegri rannsókn,<ref name="Elgorriaga 2018">{{cite journal |last1=Elgorriaga |first1=A. |first2=I.H. |last2=Escapa |first3=G.W. |last3=Rothwell |first4=A.M.F. |last4=Tomescu |first5=N.R. |last5=Cúneo |year=2018 |title=Origin of Equisetum: Evolution of horsetails (Equisetales) within the major euphyllophyte clade Sphenopsida |journal=American Journal of Botany |volume=105 |pages=1286–1303 |pmid=30025163 |doi=10.1002/ajb2.1125 |issue=8}}</ref> er þessi tegund sú einangraðasta í ættkvíslinni og er skyldari fornum (útdauðum) elftingum heldur en núlifandi. <gallery> Equisetum bogotense.JPG Equisetum bogotense 416.JPG Equisetum bogotense - Botanical Garden in Kaisaniemi, Helsinki - DSC03618.JPG Equisetum bogotense G 3460.jpg </gallery> == Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Equisetum bogotense}} {{wikilífverur|Equisetum bogotense}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Elftingar]] 5iqbnvxystnes53e9w0ghpfpi1gnjc6 0 161579 1983622 1924690 2026-10-22T21:51:36Z ~2026-56458-95 122118 /* */ 1983622 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg |titill = Krónprinsessa Norðmanna |ætt = Bernadotte ætt |skjaldarmerki = Blason de la princesse Märtha de Suède.svg |nafn = Marta krónprinsessa |ríkisár = Dó áður en Ólafur varð konungur |skírnarnafn = Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]] |grafinn = Akershus höll í [[Osló]] |undirskrift = |faðir = Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi |móðir = Ingiborg Danaprinsessa |titill_maka = Eiginmaður |maki = [[Ólafur 5. Noregskonungur]] |börn =<br /> * Ragnhildur (1930–2012) * Ástríður (1932-2026) * [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (1937-2026) }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] - [[5. apríl|5. april]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] 0j9nsqbgmjcqwp8fh9kst8nfldcez41 1983623 1983622 2026-10-22T22:08:50Z Berserkur 10188 1983623 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg |titill = Krónprinsessa Norðmanna |ætt = Bernadotte-ætt |skjaldarmerki = Blason de la princesse Märtha de Suède.svg |nafn = Marta krónprinsessa |ríkisár = Dó áður en Ólafur varð konungur |skírnarnafn = Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |kjörorð = |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]] |grafinn = Akershus höll í [[Osló]] |undirskrift = |faðir = Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi |móðir = Ingiborg Danaprinsessa |titill_maka = Eiginmaður |maki = [[Ólafur 5. Noregskonungur]] |börn =<br /> * Ragnhildur (1930–2012) * Ástríður (1932-2026) * [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (1937-2026) }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] - [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] 8sdt3mj0dxfjm8vq1lgoxydnlkupgam 1983629 1983623 2026-10-23T10:06:14Z TKSnaevarr 53243 Sniðið konungur er eiginlega ekki við hæfi fyrir manneskju sem ríkti aldrei með neinum titli. 1983629 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Blason de la princesse Märtha de Suède.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |skírnarnafn = Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |grafinn = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] 6id196q8q5h2jkwhrlb8u5sh820m76r 1983630 1983629 2026-10-23T10:06:43Z TKSnaevarr 53243 1983630 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |skírnarnafn = Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |grafinn = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] i39zn19cxpk2zk0py1xj8sreeb1nikg 1983631 1983630 2026-10-23T10:07:18Z TKSnaevarr 53243 1983631 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |skírnarnafn = Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |gröf = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] 7m96kv3n5hh0pv32dl0hu8w8ifmvru4 1983632 1983631 2026-10-23T10:07:34Z TKSnaevarr 53243 1983632 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |fæðingarnafn= Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |gröf = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldan allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] eug62x8u96f3vbiz8phsn95mt7i7f2o 0 167986 1983609 1970475 2026-10-22T14:13:09Z TKSnaevarr 53243 1983609 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Workshop of Hans Holbein the Younger portrait of a Lady.jpg|thumb|Catherine Howard.]] '''Catherine Howard''' (c. [[1523]] - 13. febrúar [[1542]]) var drottning [[Konungsríkið England|Englands]] frá árinu 1540 til 1542. Hún var fimmta eiginkona [[Hinrik 8.|Hinriks áttunda]]. {{stubbur|æviágrip|saga|England}} {{fd|1523|1542}} [[Flokkur:Drottningar Englands]] [[Flokkur:Túdor-ætt]] 7z1v3a9kq8j12jq0gokse92665e8y1m 14 169137 1983627 1938829 2026-10-23T09:35:40Z TKSnaevarr 53243 1983627 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Forsætisráðherra Tékklands}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar eftir löndum|Tékkland]] [[Flokkur:Evrópskir forsætisráðherrar|Tékkland]] [[Flokkur:Tékkneskir stjórnmálamenn]] tvlevaqq29w3uu2zdbi0hcyz42wk9ut 0 184559 1983625 1982862 2026-10-23T00:45:26Z Stephan1000000 67773 144 1983625 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | mynd = American Horror Story (FX television series) red logo.svg | tegund = [[Hrollvekja]] | skapari = {{Plainlist| * [[Ryan Murphy]] * [[Brad Falchuk]]}} | land = [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 13 | fjöldi_þátta = 144 | lengd = 32–73 mínútur | framleiðsla = {{Plainlist| * Brad Falchuk Teley-Vision * {{nowrap|Ryan Murphy Television}} * [[20th Television]] }} | sjónvarpsstöð = [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]] | fyrsti_þáttur = {{Start date|2011|10|5}} | síðasti_þáttur = {{End date|í dag}} }} '''''American Horror Story''''' ('''''AHS''''') eru bandarískir [[hrollvekja|hrollvekjuþættir]], búnir til af [[Ryan Murphy]] og [[Brad Falchuk]] fyrir sjónvarpsstöðina [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]]. Hver þáttaröð er sjálfstæð smásería með nýjum persónum og söguþráðum, þó sumar fá innblástur frá raunverulegum atburðum.<ref>{{Cite web |last=Pehanick |first=Maggie |date=April 24, 2016 |title=The True Stories Behind 18 American Horror Story Characters |url=http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |access-date=May 8, 2016 |website=Popsugar.com |archive-date=May 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513153010/http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |url-status=live }}</ref> == Þáttaraðir == {{Series overview | auxA = Title | color1 = #9A222A | link1 = | auxA1 = ''Murder House'' | episodes1 = 12 | start1 = {{Start date|2011|10|5}} | end1 = {{End date|2011|12|21}} | color2 = #14131A | link2 = | auxA2 = ''Asylum'' | episodes2 = 13 | start2 = {{Start date|2012|10|17}} | end2 = {{End date|2013|1|23}} | color3 = #662C35 | link3 = | auxA3 = ''Coven'' | episodes3 = 13 | start3 = {{Start date|2013|10|9}} | end3 = {{End date|2014|1|29}} | color4 = #095457 | link4 = | auxA4 = ''Freak Show'' | episodes4 = 13 | start4 = {{Start date|2014|10|8}} | end4 = {{End date|2015|1|21}} | color5 = #453C11 | link5 = | auxA5 = ''Hotel'' | episodes5 = 12 | start5 = {{Start date|2015|10|7}} | end5 = {{End date|2016|1|13}} | color6 = #DCC89F | link6 = | auxA6 = ''Roanoke'' | episodes6 = 10 | start6 = {{Start date|2016|9|14}} | end6 = {{End date|2016|11|16}} | color7 = #F6BB02 | link7 = | auxA7 = ''Cult'' | episodes7 = 11 | start7 = {{Start date|2017|9|5}} | end7 = {{End date|2017|11|14}} | color8 = #FF6048 | link8 = | auxA8 = ''Apocalypse'' | episodes8 = 10 | start8 = {{Start date|2018|9|12}} | end8 = {{End date|2018|11|14}} | color9 = #3C230D | link9 = | auxA9 = ''1984'' | episodes9 = 9 | start9 = {{Start date|2019|9|18}} | end9 = {{End date|2019|11|13}} | color10 = #0F5A90 | link10 = | auxA10A = ''Double{{nbsp}}Feature'' | auxA10Aspan = 2 | episodes10 = 10 | episodes10A = 6 | start10A = {{Start date|2021|8|25}} | end10A = {{End date|2021|9|22}} | episodes10B = 4 | start10B = {{Start date|2021|9|29}} | end10B = {{End date|2021|10|20}} | color11 = #DDEEF5 | link11 = | auxA11 = ''NYC'' | episodes11 = 10 | start11 = {{Start date|2022|10|19}} | end11 = {{End date|2022|11|16}} | color12 = #85BBDD | link12 = | auxA12A = ''Delicate'' | auxA12Aspan = 2 | episodes12 = 9 | episodes12A = 5 | start12A = {{Start date|2023|9|20}} | end12A = {{End date|2023|10|18}} | episodes12B = 4 | start12B = {{Start date|2024|4|3}} | end12B = {{End date|2024|4|24}} }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] 71xmze4eh05l0qw73xk8plfqpyhp9ji 1983634 1983625 2026-10-23T10:28:11Z TKSnaevarr 53243 1983634 wikitext text/x-wiki {{Sjónvarpsþáttur | mynd = American Horror Story (FX television series) red logo.svg | tegund = [[Hrollvekja]] | skapari = {{Plainlist| * [[Ryan Murphy]] * [[Brad Falchuk]]}} | land = [[Bandaríkin]] | tungumál = [[Enska]] | fjöldi_þáttaraða = 13 | fjöldi_þátta = 144 | lengd = 32–73 mínútur | framleiðsla = {{Plainlist| * Brad Falchuk Teley-Vision * {{nowrap|Ryan Murphy Television}} * [[20th Television]] }} | sjónvarpsstöð = [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]] | fyrsti_þáttur = {{Start date|2011|10|5}} | síðasti_þáttur = {{End date|í dag}} }} '''''American Horror Story''''' ('''''AHS''''') eru bandarískir [[hrollvekja|hrollvekjuþættir]], búnir til af [[Ryan Murphy]] og [[Brad Falchuk]] fyrir sjónvarpsstöðina [[FX (sjónvarpsstöð)|FX]]. Hver þáttaröð er sjálfstæð smásería með nýjum persónum og söguþráðum, þó sumar fá innblástur frá raunverulegum atburðum.<ref>{{Cite web |last=Pehanick |first=Maggie |date=April 24, 2016 |title=The True Stories Behind 18 American Horror Story Characters |url=http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |access-date=May 8, 2016 |website=Popsugar.com |archive-date=May 13, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160513153010/http://www.popsugar.com/entertainment/American-Horror-Story-Characters-Based-Real-People-36364636 |url-status=live }}</ref> == Þáttaraðir == {{Series overview | auxA = Title | color1 = #9A222A | link1 = | auxA1 = ''Murder House'' | episodes1 = 12 | start1 = {{Start date|2011|10|5}} | end1 = {{End date|2011|12|21}} | color2 = #14131A | link2 = | auxA2 = ''Asylum'' | episodes2 = 13 | start2 = {{Start date|2012|10|17}} | end2 = {{End date|2013|1|23}} | color3 = #662C35 | link3 = | auxA3 = ''Coven'' | episodes3 = 13 | start3 = {{Start date|2013|10|9}} | end3 = {{End date|2014|1|29}} | color4 = #095457 | link4 = | auxA4 = ''Freak Show'' | episodes4 = 13 | start4 = {{Start date|2014|10|8}} | end4 = {{End date|2015|1|21}} | color5 = #453C11 | link5 = | auxA5 = ''Hotel'' | episodes5 = 12 | start5 = {{Start date|2015|10|7}} | end5 = {{End date|2016|1|13}} | color6 = #DCC89F | link6 = | auxA6 = ''Roanoke'' | episodes6 = 10 | start6 = {{Start date|2016|9|14}} | end6 = {{End date|2016|11|16}} | color7 = #F6BB02 | link7 = | auxA7 = ''Cult'' | episodes7 = 11 | start7 = {{Start date|2017|9|5}} | end7 = {{End date|2017|11|14}} | color8 = #FF6048 | link8 = | auxA8 = ''Apocalypse'' | episodes8 = 10 | start8 = {{Start date|2018|9|12}} | end8 = {{End date|2018|11|14}} | color9 = #3C230D | link9 = | auxA9 = ''1984'' | episodes9 = 9 | start9 = {{Start date|2019|9|18}} | end9 = {{End date|2019|11|13}} | color10 = #0F5A90 | link10 = | auxA10A = ''Double{{nbsp}}Feature'' | auxA10Aspan = 2 | episodes10 = 10 | episodes10A = 6 | start10A = {{Start date|2021|8|25}} | end10A = {{End date|2021|9|22}} | episodes10B = 4 | start10B = {{Start date|2021|9|29}} | end10B = {{End date|2021|10|20}} | color11 = #DDEEF5 | link11 = | auxA11 = ''NYC'' | episodes11 = 10 | start11 = {{Start date|2022|10|19}} | end11 = {{End date|2022|11|16}} | color12 = #85BBDD | link12 = | auxA12A = ''Delicate'' | auxA12Aspan = 2 | episodes12 = 9 | episodes12A = 5 | start12A = {{Start date|2023|9|20}} | end12A = {{End date|2023|10|18}} | episodes12B = 4 | start12B = {{Start date|2024|4|3}} | end12B = {{End date|2024|4|24}} }} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|sjónvarp}} [[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]] [[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 2011]] 8tdxlqqeqjtkybvsqb8x8bgqhotyfnj 0 192009 1983610 1983535 2026-10-22T14:26:44Z Breki Einarsson 93593 Bætti við mynd af Dísu 1983610 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ættardraugurinn Bótar-Dísa einnig þekkt sem Bjarna-Dísa..png|thumb|Hér sést Þórdís Þórdís Þorgeirsdóttir áður en hún deyr útfrá lýsingum þjóðsögunnar.]] '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Í kirkjubók Dvergasteinssýslu stendur þetta: " Þann 12 Decembr. Grafinn og Þordys Þorgeirsdotter í Austdal. 24 ára fraus í hel á fiollum uppe þann 28. Novembr: Fannst með lyfsmarke, enn dó aður til bygða komst"<ref>ÞÍ. Dvergasteinn við Seyðisfjörð - prestakall 0000 BA/1-1-1 https://manntal.is/myndir/geymsluskrar_stafraen_afrit/Dvergasteinn_vid_Seydisfj%C3%B6rd/IS_THI_0623_0000_077_B_BA_0001_01_001/1103_077_B_BA_0001_050.jpg</ref> Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og [[Kristín Steinsdóttir|Kristínar Steinsdóttur]] rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á [[Eskifjörður|Eskjufjarðarkaupstað]] seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part [[Þorri|þorra]]. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 7clh2zfs7m37kbf46gvi667la0k3nv7 1983621 1983610 2026-10-22T21:46:02Z Breki Einarsson 93593 1983621 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ættardraugurinn Bótar-Dísa einnig þekkt sem Bjarna-Dísa..png|thumb|Hér sést Þórdís Þorgeirsdóttir áður en hún deyr útfrá lýsingum þjóðsögunnar.]] '''Bjarna-Dísa''' (einnig kölluð '''Bótar-Dísa''') er frægur þjóðsagnakenndur [[draugur]] og [[ættarfylgja]] frá [[Austurland|austurlandi]] sem á uppruna sinn að rekja til síðustu ára [[18. öldin|18. aldar]] samkvæmt [[Þjóðsaga|þjóðsögum]]. Bjarna-Dísa hét Þórdís Þorgeirsdóttir og var fædd 1776, hún varð úti eða var myrt af Þorvaldi Ögmundssyni vegna hjátrúaræðis sem algengt var á öldum áður. Í kirkjubók Dvergasteinssýslu stendur þetta: " Þann 12 Decembr. Grafinn og Þordys Þorgeirsdotter í Austdal. 24 ára fraus í hel á fiollum uppe þann 28. Novembr: Fannst með lyfsmarke, enn dó aður til bygða komst"<ref>ÞÍ. Dvergasteinn við Seyðisfjörð - prestakall 0000 BA/1-1-1 https://manntal.is/myndir/geymsluskrar_stafraen_afrit/Dvergasteinn_vid_Seydisfj%C3%B6rd/IS_THI_0623_0000_077_B_BA_0001_01_001/1103_077_B_BA_0001_050.jpg</ref> Hún er talin fylgja afkomendum Þorvalds Ögmundssonar (f. um 1766) og þar sérstaklega afkomendum Sigurðar Þorvaldssonar í Bót, sonar Þorvalds, sem síðar fluttu til Hreimsstaða. Nafnið Bótar-Dísa lifði í þeirri ætt í gegnum munnmæli frá því að Sigurður Þorvaldsson bjó á Bót og allt til dagsins í dag. Það var ekki fyrr en seinna að það kom í ljós að þetta væri sami draugurinn og Bjarna-Dísa. Þó þessi tenging við nafnið og ættina sé til dæmis í sögum Sigfúsar Sigfússonar<ref>Breki Einarsson. "Draugurinn Bótar-Dísa: Ættarfylgjan mín." ''Fréttabréf Ættfræðifélagsins,'' september 2025.</ref> Þann 23. ágúst 2017 var minnisvarði reistur í Dísubotni á vegum Gönguklúbbs Seyðisfjarðar og [[Kristín Steinsdóttir|Kristínar Steinsdóttur]] rithöfundar. Dísa er sögð hafa dáið þar 1797.<ref>„Hvað? Hvenær? Hvar?“ ''Fréttablaðið,'' 23. ágúst 2017.</ref> Dísa hefur mikið verið í umræðu síðan í lok 18. aldar og hafa verið ótal sagnir þar sem hún kemur fyrir. Henni hefur verið líst sem sérstaklega öflugum draug sem gat látið sjá sig um nótt eða að degi til. == Uppruni og Frásögn == === Úr Þjóðsögum Jóns Árnasonar<ref>{{Cite web|url=https://is.wikisource.org/wiki/%C3%8Dslenzkar_%C3%BEj%C3%B3%C3%B0s%C3%B6gur_og_%C3%A6fint%C3%BDri/Draugas%C3%B6gur/Bjarna-D%C3%ADsa|title=Íslenzkar þjóðsögur og æfintýri/Draugasögur/Bjarna-Dísa - Wikiheimild|website=is.wikisource.org|language=is|access-date=2026-10-14}}</ref> === Maður hét Bjarni; hann var Þorgeirsson. Hann var á dögum seint á 18. öld og fram yfir 1840. Systur átti hann er Þórdís hét; hún var um tvítugt þegar þessi saga gjörðist. Þórdís var þokkaleg sýnum, en þókti fremur svarri í geði. Hún hélt mikið til í klæðaburði og apaði það hún gat eftir dönsku kvenfólki, enda var hún til vistar á [[Eskifjörður|Eskjufjarðarkaupstað]] seinasta ár sem hún lifði. So bar til að Bjarni Þorgeirsson ferðaðist ofan á Eskifjörð; slóst þá Dísa í ferð með bróður sínum og ætlaði með honum til [[Seyðisfjörður|Seyðisfjarðar]] hvar Bjarni þá átti heimili. Er ekki sagt af ferðum þeirra fyrr en þau tóku sér gisting á Þrándarstöðum í Eiðaþinghá. Þetta var fyrri part [[Þorri|þorra]]. Þar vóru þau eina nótt. En næsta morgun þegar þau vildu halda ofan yfir Fjarðarheiði var veður þykkt og snæfall með talsverðu frosti. Innti þá Bjarni til við systur sína að hún skyldi vera eftir, því veður væri ótryggilegt. en hún klædd til stáss en ekki skjóls. [[Mynd:Kjole,_hvid_moll_Kjole,_hvid_moll,_ca._1797.png|thumb|Þetta er líklega Danski stíllinn sem Þórdís var að herma eftir, kjóllinn er talin vera frá sama ári og hún dó. Mynd lýsingin er þessi: Chemisekjole i hvid moll fra c. 1797 Af Peter Danstrøm & Roberto Fortuna/Danmarks Nationalmuseum.]] Hún var í einföldum léreftskjól og léreftsskyrtu ermalausri fyrir framan olboga; þá kallaði hún serk og vildi ei sjá öðruvísi snið á skyrtu. Klút hafði hún á höfði rauðan og brúnan og illa klædd til handa og fóta. Ekki tók Dísa því vel að sitja eftir; kvaðst hún fara skyldi með honum hvurt hann vildi eða ekki. Sló þegar í deilu með þeim, og héldu so af stað bæði í illu skapi, lögðu upp á heiðina þrátt fyrir það þó veðrið meir og meir versnaði. Nú kom þar að Bjarni vissi ekkert hvað hann fór, en Dísa mæddist bæði af kulda og þreytu, en alltaf gat hún nokkuð jagazt unz hana þó þraut með öllu gang. Tók þá Bjarni til að grafa þau í fönn. En þegar hann var að ljúka við það sýndist honum rífa í mel skammt í burt; sagði þá Dísu að hann vildi koma þar og vita ef hann þekkti melinn. Hún bað hann fara ei frá sér, en það tjáði ei. Fór so Bjarni, en þá skelldi saman veðrið. Fann hann so hvurki melinn né Dísu aftur. Hélt hann samt eitthvað í ráðleysu unz hann í vökulok um kvöldið skreiddist að Firði í Seyðisfirði næstum örmagna, mállaus og mikið skemmdur á andliti. Hafði hann villzt út eftir fjallinu og hrapað fyrir klungur og kletta, misst af sér höfuðfatið, og allt úr góðu lagi. Þá bjó í Firði bóndi sá er hét Þorvaldur Ögmundsson. Hann var mikill fyrir sér, ramur að afli og hinn hugrakkasti. Sögðu þeir sem þekktu hann að hann kynni ekki að hræðast. Hann var hreinlyndur og fljótlyndur, eldsnar og hinn mesti greiðamaður. Hann tók vel móti Bjarna; lét hann hjúkra honum sem mest mátti. En ekki var það fyrr en kvöldið eftir að Bjarni varð fær að segja ferðasögu sína; so var af honum dregið. Bað hann þá Þorvald styrkja sig til að leita systur sinnar, en veðrið hélzt enn hið sama. Það var útnorðan mjög hvasst og dimmt, en frost so mikið að valla var fært hraustum kallmönnum heimahúsa á milli. Þar var Bjarni so aðra nótt. En á fimmta dægri eftir að hann skildi við Dísu rofaði lítið eitt til. Bjuggust þeir þá til ferða Þorvaldur, Bjarni og vinnumaður að nafni Jón Bjarnason, duglegur maður og drengur góður; héldu svo upp til heiðar, en þó nokkuð frá alfaravegi því það var geta Bjarna að þar mundi hennar helzt að leita. Þegar þeir vóru komnir norður fyrir Stafdalsfell heyrðu þeir öskur svo mikið að undir drundi í öllum fjöllum nálægt. Skaut þeim Jóni og Bjarna þá heldur en ekki skelk í bringu, en Þorvaldur vissi ekki hvað það var að hræðast. Hélt hann þá í þá átt er hljóðið heyrðist frá unz hann kom í Stafdal austarlega. Vóru þá félagar hans farnir að draga sig á eftir honum. Frýjaði þá Þorvaldur Jóni hugar að fylgja sér betur. Þá var dagur þrotinn, en veður nokkuð bjart, frostbitra fram úr keyrandi. Tunglskin var á, en skýjarek so tíðum dró fyrir það. Þá sá Þorvaldur eitthvað á skafli sem hann átti þar ei von, sem þó vel var kunnugur. Það var hér um teigshæð frá þeim. Þá mælti hann til þeirra: „Þar mun nú Þórdís vera;“ og var það líka sem hann sagði. Gekk hann so til hennar. Var hún þá ei, sem hann mundi vænta dauðrar manneskju, liggjandi, heldur er hún því líkast sem menn eru á setum sínum. Léreftskjóllinn var í göndli um mittið á henni gaddfrosinn og hún ber fyrir neðan og berhöfðuð, snjóhúsið burt fokið, so aðeins sást botninn. Talaði þá Þorvaldur til félaga sinna að þeir skyldu ganga nær og hjálpa sér til að búa um líkið á húð er hann hafði með sér til akfæra; dröttuðu þeir þá til hans. Sagði hann þá Bjarna að skera frostgarðinn utan af henni, því hann vildi færa hana í buxur sem hann hafði með sér so hún væri ekki nakin í flutningnum. Því hlýddi Bjarni, þó hræddur væri. Síðan tók Þorvaldur hana upp í fang sér og ætlaði að færa hana í buxurnar, en í því rak hún upp so mikið orghljóð að fram úr hófi keyrði. Hefur Þorvaldur so sagt að það hafi sér þótt óskiljanlega sterkt og mikið. Hrukku þá félagar hans frá dauðhræddir, en Þorvaldi brá so við að hann skaut Dísu hart niður og mælti heldur fljótlega: „Ónýtt er þér, Dísa, að sýna mér þessa hnykki því þá hræðist ég alls ekki. Og haldirðu þeim fram skaltu vita að ég skal tæta þig taug frá taug og kasta so hræi þínu fyrir varga. En þar á mót, verðir þú oss venjulega dæl í flutningi og okkur áhankast ekkert með þig ofan skal ég gjöra kistu um þig og koma þér í kristinna manna reit þó mér ímyndist að þú sért þess ei verðug.“ Eftir það tók hann hana, klæddi og bjó um á húðinni, kallaði félaga sína og hélt heimleiðis. Það hafði Þorvaldur aðgætt að frá bæli Dísu lágu för hennar með þeim hætti að hún hafði fetað so hvurt far var í öðru hér um fjóra faðma burt og stokkið so öfug í einu hlaupi jafnfætis aftur í bælið. Að þessu var hún búin tvívegis. Hafði so sagt Hermann í Firði í Mjóafirði sem var kallaður margfróður að þetta væri vani þeirra er aftur gengi, og næði þeir að gjöra þetta þrisvar þá væri fullkomin afturgangan; en Dísu vantaði þriðja sporið. Nú héldu þeir ofan af heiðinni. Dreif þá yfir veðrið so dimmt að ekki var ratandi. Komust þeir þó klaklaust að Fjarðarseli. Er þá stutt bæjarleið út að Firði út með fjallsbríkum og treysti ekki Þorvaldur sér vel að rata upp [í] Fjörð; bað því sér og föruneyti sínu gistingar. En bóndi þverneitaði; kvaðst hafa orðið var við ónotafylgju þeirra. Tók Þorvaldur þá til sinna ráða; setti líkið inn í kofa gegnt baðstofudyrum og gekk so með félögum sínum til baðstofu. En bóndi með syni sínum settist á pallstokk; þeir hétu hvur tveggja Björn; tóku sér broddstafi í hönd og lögðu jafnt og títt fram í dyrnar; því héldu þeir af nóttina. Ekki varð Þorvaldi svefnsamt, fór ekki af fötum og gekk einatt út að líta til veðurs. Eitt sinn um nóttina þegar hann vildi hverfa í bæinn varð Dísa fyrir honum í dyrum eins og hún vildi aftra honum inngöngu; en hann veik henni hjá sér og skundaði til baðstofu. Með degi rofaði veðrið so þeir komust heim að Firði. Jafnan þókti skráveifur í kofa þeim er Dísa var í um nóttina. Nú tók Þorvaldur til kistusmíðis eins og hann hét og lét so flytja Dísu að Dvergasteini. Þar var þá prestur síra Þorsteinn Jónsson skáldið. Hann veitti Dísu greftrun að kristnum sið. En so brá við að næsta morgun eftir var í fótaenda á leiði Dísu hola undarlega djúp. Var hún fyllt, en eins var hún opin annan morgun. Enn var hún fyllt, en þriðja morgun var hún opin. Gekk þá prestur sjálfur til og lukti hana. Segja menn að upp frá því hafi hún ekki opnazt. Nú er að segja frá Bjarna að ætíð þá hann ætlaði að sofna kom Dísa og vildi taka um kverkar honum og fór ekkert dult með, því það mátti um hana segja sem Þorgerði hörgabrúði í Jómsvíkingarímum að „eins þann sáu illa gest óskyggnir sem hinir.“ Það sögðu menn að hún hefði oft sókt að honum þó ljós væri hjá honum. Fór hann þá til síra Þorsteins sem áður er getið og fékk hjá honum einhvurja verju, so aldrei vann Dísa á honum sjálfum. Þrettán börn átti Bjarni og dóu þau öll ung og bráðlega. Hafa menn haft fyrir satt að Dísa hafi flýtt fyrir dauða allra þeirra. Hún fylgdi Bjarna til dauðadags; gerði þá oft mikið vart við sig, drap skepnur manna og stundum réðist hún á menn til átaka og eru margar smásögur af brellum hennar sem of langt væri hér upp að telja; – Og lýkur so hér frá Bjarna-Dísu.<ref name="eitt">Aðrar sögur segja að Þorvaldur hafi brotið Dísu á bak aftur til þess hún væri kyrr og hætti hún þá að orga; margar eru fleiri ljótar sagnir um viðureign þeirra. Þorvaldur var maður vandaður og guðhræddur, en með hjátrú eins og flestir á 18. öld og mun það réttast sem hann sagði frá sjálfur. – Sögur segja að þau Bjarni hafi haft brennivínskút; muni Dísa hafa verið drukkin og lifað, en Þorvaldur gjört út af við hana í hjátrúaræði. – S. G.</ref> == Í dægurmenningu == Dísa hefur komið framm í ýmsum miðlum: === Bækur: === ''"Bjarna-Dísa"'' eftir [[Kristín Steinsdóttir|Kristínu Steinsdóttur]] sem kom út 2012 er skáldsaga byggð á Þjóðsagnakenndum uppruna Dísu.<ref>{{Cite web|url=https://www.forlagid.is/vara/bjarna-disa/|title=Bjarna-Dísa|date=2016-08-25|website=Forlagið bókabúð|language=is|access-date=2026-10-15}}</ref> "''Bjarna-Dísa og Móri. Tveir draugar sem enn blíva."'' eftir Halldór Pétursson sem kom út 1977 er samansafn draugasagna tengdar Eyjasels-Móra og Bjarna-Dísu. Þar talar hann um hvernig þessir draugar halda sér furðuvel þrátt fyrir aldur. === Tónlist === "''Bjarna-Dísa"'' er lag eftir [[Snorri Helgason|Snorra Helgason]] á plötunni "''Margt býr í þokunni"'' sem kom út 2017. == Neðanmálsgreinar == <references /> 80lha41lm3rp872zbji1xbmdsvb3abj 2 193038 1983633 1981538 2026-10-23T10:11:01Z TKSnaevarr 53243 1983633 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref>. == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref>. Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti<ref name=":5" />. Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin<ref name=":5" />. Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948<ref name=":4" />. Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri<ref name=":4" />. == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða<ref name=":3" />. Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref>. Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins<ref name=":1">{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref>. === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=581-604|ISBN=978-1-4419-8336-7}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref>. ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt kenningu Schumpeters er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að koma á nýrri vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða einfaldlega endurskipuleggja starfsemi heillar atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem einfaldlega rekur fyrirtæki sem fyrir er. Hann kemur nýjum leiðum í framkvæmd og getur þannig breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla á frumkvöðullinn tengist þeirri hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis heldur með því að nýjar leiðir séu teknar upp. Frumkvöðullinn verður þannig sá aðili sem leiðir slíkar breytingar og kemur efnahagslegri þróun af stað. Í þessari sýn er nýsköpun því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur raskað því jafnvægi sem fyrir er og skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu<ref name=":3" />. ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í seinni skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið sífellt skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þessi þróun tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu innan þeirra þar sem rannsóknir og þróun geta orðið fastur hluti af starfsemi fyrirtækjanna. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ tengdi Schumpeter þessa þróun við breytingar á kapítalísku hagkerfi og lýsti því hvernig nýsköpun gæti í auknum mæli orðið skipulögð innan stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum Schumpeters heldur að áherslan færist frá einstaklingnum sem kemur nýjunginni af stað yfir á fyrirtækið sem hefur burði til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Þannig má líta á Mark I og Mark II sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og hvernig hún getur stuðlað að efnahagsþróun<ref name=":3" />. === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið<ref name=":3" />. Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum<ref name=":1" />. == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * '''''The Nature and Essence of Theoretical Economics''''' (''Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie''), 1908. * '''''The Theory of Economic Development''''' (''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung''), 1911; ensk þýðing 1934. * „The Instability of Capitalism“, 1928. * '''''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process''''', 1939. * '''''Capitalism, Socialism and Democracy''''', 1942. * '''''Ten Great Economists: From Marx to Keynes''''', 1951, gefin út að honum látnum. * '''''History of Economic Analysis''''', 1954, gefin út að honum látnum. == Heimildir == <references /> etvvnzq88jsxubj4h3a7zzqvczuz7q4 0 193203 1983613 1983303 2026-10-22T17:10:44Z Óli Gneisti 514 Tengt efni 1983613 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Snow_crystallization_in_Akureyri_2005-02-26_16-10-40.jpeg|thumb|Borgarbíó árið 2005.]] '''Borgarbíó''' (upprunalega Skjaldborgarbíó) var kvikmyndahús sem rekið var á Akureyri á árabilinu 1946-2022. Skjaldborgarbíó var stofnað árið 1946 af [[Góðtemplarareglan á Íslandi|góðtemplurum]] og var starfsemin fyrst um sinn í félagsheimilinu Skjaldborg.<ref>{{Tímarit.is|1259119|Skjaldborgarbíó á Akureyri tekur til starfa á ný|blað=Morgunblaðið|útgáfudagsetning=30. apríl 1946|blaðsíða=9|skoðað=18. október 2026}}</ref><ref>{{Tímarit.is|5161610|Skjaldborgarbíó|blað=Íslendingur|útgáfudagsetning=12. apríl 1946|blaðsíða=1|skoðað=18. október 2026}}</ref> Frá og með árinu 1951 færðist starfsemin að hluta í Samkomuhúsið á Akureyri þó sýningar hafi verið áfram í fyrra húsnæði þegar þær sköruðust á við starfsemi Leikfélags Akureyrar.<ref>{{Tímarit.is|7459738|Samkomuhúsið á Akureyri komið aftur undir yfirstjórn Templara|blað=Reginn|útgáfudagsetning=19. nóvember 1951|blaðsíða=8|skoðað=18. október 2026}}</ref><ref>{{Tímarit.is|5406972|Miklar framkvæmdir góðtemplara á Akureyri|blað=Eining|mánuður=mars|ár=1956|blaðsíða=4|skoðað=18. október 2026}}</ref> Nafnið Borgarbíó var tekið upp árið 1956 þegar starfsemin færðist öll í nýjan kvikmyndasal í Varðborg sem góðtemplarar höfðu keypt árið 1952.<ref>{{Tímarit.is|2660502|Borgarbíó er 25 ára|blað=Dagur|útgáfudagsetning=15. apríl 1971| blaðsíða=8|skoðað=18. október 2026}}</ref><ref>{{Tímarit.is|1025325|Templarar á Akureyri opna mjög vandað kvikmyndahús|blað=Tíminn|útgáfudagsetning=28. janúar 1956|mánuðurskoðað=október|árskoðað=1956|blaðsíða=4|skoðað=18. október 2026}}</ref> Borgarbíó varð fjölsalakvikmyndahús í júní árið 1987. Í viðbyggingu var tekinn í notkun nýr salur sem tók 132 í sæti og í kjölfarið var eldri salurinn endurnýjaður. Ný sæti og Dolby-hljóðkerfi þóttu svara kalli samtímans. Upprunalegi salurinn hafði tekið 300 manns í sæti en eftir breytingar voru 200 sæti.<ref>{{Tímarit.is|2678252|Borgbarbíó: Nýr glæsilegur salur í notkun|blað=Dagur|útgáfudagsetning=20. febrúar 1987|blaðsíða=2|skoðað=18. október 2026}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2679473|Borgarbíó á Akureyri: Sýnt í tveimur sölum|blað=Dagur|útgáfudagsetning=23. júní 1987|blaðsíða=11|skoðað=18. október 2026}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2677494|Borgarbíó: Nýr salur fyrir jól|blað=Dagur|útgáfudagsetning=28. nóvember 1986|blaðsíða=16|skoðað=18. október 2026|höfundur=Eggert Tryggvason (E.T.)}}</ref> Árið 1999 seldu góðtemplarar Borgarbíó. Kaupendurnir voru Háskólabíó, Myndform, Skífan og Stjörnubíó.<ref>{{Tímarit.is|1954919|Breytingar á rekstri bíóhúsanna|blað=Morgunblaðið|útgáfudagsetning=22. desember 1999|blaðsíða=18|skoðað=18. október 2026}}</ref> Í kjölfarið var farið í endurnýjun á húsakynnum og meðal annars sett upp THX-hljóðkerfi.<ref>{{Tímarit.is|2440305|Jólabíó á Akureyri|blað=Dagur (Akureyri Norðurland)|útgáfudagsetning=20. desember 2000|blaðsíða=10|skoðað=18. október 2026|höfundur=W}}</ref> Sena rak Borgarbíó frá árinu 2008 allt til 2022 þegar starfseminni var hætt vegna dræmrar aðsóknar í kjölfar Covid-19 faraldursins.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20222239686d/eitt-elsta-bio-landsins-bratt-fyrir-bi|Eitt elsta bíó landsins brátt fyrir bí|blað=Vísir|útgáfudagsetning= 26. mars 2022|skoðað=18. október 2026|höfundur=Eiður Þór Árnason}}</ref> == Tengt efni == * [[Nýja bíó (Akureyri)]] == Heimildir == {{reflist|skoðað=18. október 2026}} [[Flokkur:Kvikmyndahús á Íslandi]] [[Flokkur:Akureyri]] {{sa|1946|2022|skoðað=18. október 2026}} g2bwczf7t241p2n29f7vry1er6ay084 0 193215 1983614 1983304 2026-10-22T17:11:33Z Óli Gneisti 514 /* */ Tengt efni 1983614 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nýjabíó_Akureyri_0413.jpg|thumb|Nýja bíó.]] '''Nýja bíó''' er kvikmyndahús á Akureyri. Nýja bíó rekur sögu sína aftur til stofnunar Akureyrarbíós árið 1923. Starfsemi þess var í nýreistu kvikmyndahúsi að Hafnarstræti 73 (Dynheimar). Þremur árum seinna hóf Nýja bíó kvikmyndasýningar í Skjaldborg. Árið 1929 færðist starfsemi þess í nýbyggt hús við Strandgötu 4 sem hefur frá upphafi verið kallað Nýja bíó.<ref>{{Tímarit.is|2704324|Bíómenning Íslendinga níræð|blað=Dagur|útgáfudagsetning=4. september 1993|blaðsíðasíða=18|skoðað=19. október 2026|höfundur=Jón Hjaltason}}</ref><ref>{{Tímarit.is|2640567|Nýja bíó|blað=Dagur|útgáfudagsetning=4. febrúar1926|blaðsíðasíða=19|skoðað=19. október 2026}}</ref><ref name=":1">{{Tímarit.is|5165089|Nýja bíó hf. 30 ára|blað=Íslendingur|útgáfudagsetning=2. febrúar 1955|blaðsíðasíða=8|skoðað=19. október 2026}}</ref> Akureyrarbíó og Nýja bíó sameinuðust árið 1930 undir heiti þess síðarnefnda. Til ársins 1935 voru sýningar bæði í nýja húsinu og í Hafnarstræti.<ref>{{Tímarit.is|2309002|Nýja-Bíó 30 ára|útgáfudagsetning= 4. febrúar 1955|blað=Verkamaðurinn|blaðsíðasíða=4|skoðað=19. október 2026}}</ref><ref name=":1" /> Nýja bíó var rekið við Strandgötu þar til að bíó lagðist af árið 1982. Engin rekstur var í húsinu í um áratug. Frá árinu 1991 var rekinn skemmtistaðurinn 1929 í húsinu þar til hann stórskemmdist í eldsvoða árið 1996.<ref>{{Tímarit.is|2693875|Uppinn færir út kvíarnar: Nýja bíó innréttað sem skemmtistaður|blað=Dagur|útgáfudagsetning=26. janúar 1991|skoðað=19. október 2026|höfundur=Stefán Sæmundsson (S.S.)}}</ref><ref>{{Tímarit.is|1862542|Eldsvoði í miðbæ Akureyrar á sunnudagsmorgun: Skemmtistaðurinn 1929 stórskemmdist í eldi|blað=Morgunblaðið|útgáfudagsetning=24. september 1996|blaðsíðasíða=13|skoðað=19. október 2026}}</ref> Árið 1998 hóf nýtt kvikmyndahús starfsemi við Strandgötu undir heitinu Nýja bíó en frá árinu 2000 hefur reksturinn verið á vegum Sambíóanna.<ref>{{Tímarit.is|2423075|Aftur bíósamkeppni|blað=Dagur|útgáfudagsetning=27. nóvember 1998|blaðsíðasíða=4|skoðað=19. október 2026}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.akureyri.net/is/moya/news/mer-thykir-mjog-vaent-um-nafnid-nyja-bio|„Mér þykir mjög vænt um nafnið Nýja bíó“|höfundur=Skapti Hallgrímsson|útgefandi=Akureyri.net|dags=26. nóvember 2025|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2026}}</ref> == Tengt efni == * [[Borgarbíó]] == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Kvikmyndahús á Íslandi]] [[Flokkur:Hús á Akureyri]] {{s|1923}} ngoqaeu0miwf7qwaxqdbdnm9ebq4z21 0 193238 1983615 1983383 2026-10-22T18:03:52Z Salvor 70 laga grein, taka út efni sem ekki skiptir máli, gera greinina hnitmiðaðri. 1983615 wikitext text/x-wiki {{lagfæring|greinin er unnin með AI tólum og virðist ekki hafa verið lagfærð/yfirlesin af manneskju. Það er mikið að tvítekningum, upplýsingum sem skipta ekki máli og greinin er eins tekin beint af vefsíðu félagasamtaka.}} '''Konukot''' er [[neyðarskýli]] fyrir [[heimilisleysi|heimilislausar]] konur í [[Reykjavík]]. Félagasamtökin [[Rótin]] annast reksturinn samkvæmt þjónustusamningi við Reykjavíkurborg. Í skýlinu er boðið upp á gistingu, máltíðir og hreinlætisaðstöðu án endurgjalds. Starfið byggist á [[skaðaminnkun]] og áfalla- og kvennamiðaðri nálgun og þjónustu sem löguð er af aðstæðum, þörfum og viðhorfum gesta. Í Konukoti eru tólf gistipláss.<ref name="rotin">[https://rotin.is/konukot/ „Konukot“]. ''Rótin''. Sótt 19. október 2026.</ref> Konukot var stofnað árið 2004 sem tilraunaverkefni rekið af [[Rauði krossinn á Íslandi|Rauða krossinum]] og var formleg opnun 10. desember það ár . Konukot var upphaflega til húsa í Eskihlíð en flutti í janúar 2020 að Ármúla 34.<ref name="yfirtaka">[https://reykjavik.is/frettir/2020/rotin-tekur-vid-rekstri-konukots „Rótin tekur við rekstri Konukots“]. ''Reykjavíkurborg'', 2. október 2020.</ref><ref name="borg">[https://reykjavik.is/konukot „Konukot“]. ''Reykjavíkurborg''. Sótt 19. október 2026.</ref><ref>[https://www.visir.is/g/20041918125d/konukot-opnad „Konukot opnað“]. ''Vísir'', 10. desember 2004.</ref>Árið 2020 tóku félagasamtökin Rótin við rekstrinum af Rauða krossinum. == Heimildir == <references/> == Tenglar == * [https://rotin.is/konukot/ Konukot á vef Rótarinnar] * [https://reykjavik.is/konukot Konukot á vef Reykjavíkurborgar] thl3ygxozjq7z8vf8vyeh4nrkq3t75g 1983616 1983615 2026-10-22T18:05:34Z Salvor 70 taka út merkingunna {{lagfæring|..}} 1983616 wikitext text/x-wiki '''Konukot''' er [[neyðarskýli]] fyrir [[heimilisleysi|heimilislausar]] konur í [[Reykjavík]]. Félagasamtökin [[Rótin]] annast reksturinn samkvæmt þjónustusamningi við Reykjavíkurborg. Í skýlinu er boðið upp á gistingu, máltíðir og hreinlætisaðstöðu án endurgjalds. Starfið byggist á [[skaðaminnkun]] og áfalla- og kvennamiðaðri nálgun og þjónustu sem löguð er af aðstæðum, þörfum og viðhorfum gesta. Í Konukoti eru tólf gistipláss.<ref name="rotin">[https://rotin.is/konukot/ „Konukot“]. ''Rótin''. Sótt 19. október 2026.</ref> Konukot var stofnað árið 2004 sem tilraunaverkefni rekið af [[Rauði krossinn á Íslandi|Rauða krossinum]] og var formleg opnun 10. desember það ár . Konukot var upphaflega til húsa í Eskihlíð en flutti í janúar 2020 að Ármúla 34.<ref name="yfirtaka">[https://reykjavik.is/frettir/2020/rotin-tekur-vid-rekstri-konukots „Rótin tekur við rekstri Konukots“]. ''Reykjavíkurborg'', 2. október 2020.</ref><ref name="borg">[https://reykjavik.is/konukot „Konukot“]. ''Reykjavíkurborg''. Sótt 19. október 2026.</ref><ref>[https://www.visir.is/g/20041918125d/konukot-opnad „Konukot opnað“]. ''Vísir'', 10. desember 2004.</ref>Árið 2020 tóku félagasamtökin Rótin við rekstrinum af Rauða krossinum. == Heimildir == <references/> == Tenglar == * [https://rotin.is/konukot/ Konukot á vef Rótarinnar] * [https://reykjavik.is/konukot Konukot á vef Reykjavíkurborgar] 3q88gq67imnazpngew0wnsprferz5of 1983617 1983616 2026-10-22T18:08:44Z Salvor 70 tók út heimild sem er tvítekin 1983617 wikitext text/x-wiki '''Konukot''' er [[neyðarskýli]] fyrir [[heimilisleysi|heimilislausar]] konur í [[Reykjavík]]. Félagasamtökin [[Rótin]] annast reksturinn samkvæmt þjónustusamningi við Reykjavíkurborg. Í skýlinu er boðið upp á gistingu, máltíðir og hreinlætisaðstöðu án endurgjalds. Starfið byggist á [[skaðaminnkun]] og áfalla- og kvennamiðaðri nálgun og þjónustu sem löguð er af aðstæðum, þörfum og viðhorfum gesta. Í Konukoti eru tólf gistipláss.<ref name="rotin">[https://rotin.is/konukot/ „Konukot“]. ''Rótin''. Sótt 19. október 2026.</ref> Konukot var stofnað árið 2004 sem tilraunaverkefni rekið af [[Rauði krossinn á Íslandi|Rauða krossinum]] og var formleg opnun 10. desember það ár . Konukot var upphaflega til húsa í Eskihlíð en flutti í janúar 2020 að Ármúla 34.<ref name="yfirtaka">[https://reykjavik.is/frettir/2020/rotin-tekur-vid-rekstri-konukots „Rótin tekur við rekstri Konukots“]. ''Reykjavíkurborg'', 2. október 2020.</ref><ref>[https://www.visir.is/g/20041918125d/konukot-opnad „Konukot opnað“]. ''Vísir'', 10. desember 2004.</ref>Árið 2020 tóku félagasamtökin Rótin við rekstrinum af Rauða krossinum. == Heimildir == <references/> == Tenglar == * [https://rotin.is/konukot/ Konukot á vef Rótarinnar] * [https://reykjavik.is/konukot Konukot á vef Reykjavíkurborgar] 53svd3vaz1p512i5zqszsmz15htukr3 0 193261 1983606 2026-10-22T12:36:42Z Birgirorn 10685 Síða stofnuð 1983606 wikitext text/x-wiki Consensa ehf. er íslenskt ráðgjafarfyrirtæki sem starfar á sviði opinberra innkaupa. Fyrirtækið veitir innkaupaþjónustu og lögfræðiráðgjöf og annast framkvæmd útboða fyrir sveitarfélög, stofnanir og aðra kaupendur. Þjónustan nær einnig til ráðgjafar við fyrirtæki sem taka þátt í opinberum innkaupaferlum. Í verkefnum fyrir opinbera kaupendur vinnur Consensa að undirbúningi og framkvæmd innkaupaferla og gerð samninga sem taka við að þeim loknum. Ráðgjöf við bjóðendur snýr meðal annars að útboðsskilmálum, fyrirspurnum og ákvörðunum kaupenda. Fyrirtækið veitir einnig aðstoð vegna kærumála fyrir kærunefnd útboðsmála og býður þjónustu á sviði samningsstjórnunar. <ref>{{Cite web|url=https://www.consensa.is/um-okkur|title=Um okkur|website=Consensa|language=is|access-date=2026-10-22}}</ref> Consensa notar rafræna útboðskerfið TendSign við framkvæmd útboða. Þar geta bjóðendur nálgast útboðsgögn, sent fyrirspurnir og skilað tilboðum. <ref>{{Cite web|url=https://www.consensa.is/|title=Consensa {{!}} Public procurement service|website=Consensa|language=is|access-date=2026-10-22}}</ref> Consensa er hluti af alþjóðlegu neti lögfræðinga og innkaupasérfræðinga sem veitir ríkisstofnunum, sveitarfélögum og öðrum opinberum kaupendum víðs vegar um Evrópu sérhæfða ráðgjöf og þjónustu á sviði nýsköpunarinnkaupa. Þátttakan byggir á evrópska verkefninu European Assistance for Innovation Procurement (EAFIP), sem er fjármagnað innan rannsókna- og nýsköpunaráætlunar Evrópusambandsins, Horizon Europe, sem Ísland er aðili að.<ref>{{Cite web|url=https://www.consensa.is/um-okkur|title=Um okkur|website=Consensa|language=is|access-date=2026-10-22}}</ref> 8cs8sunlagasiusjm0pvx74xydv4fxz 0 193262 1983626 2026-10-23T08:17:03Z Snævar 16586 Bjó til síðu með „'''Wayland''' er samskiptaregla á milli [[gluggaumhverfi]]s og forrita sem keyra í því. Wayland er notað í nokkrum [[Linux]] og BSD stýrikerfum. Wayland er þróað af hópi sjálfboðaliða, leitt af Kristian Høgsberg. Það er eftirveri [[X-gluggakerfið|X gluggaumhverfisins]] og á að vera einfaldara gluggakerfi fyrir Linux og Unix.<ref name="Wayland homepage">{{cite web|title=Wayland|url=https://wayland.freedesktop.org/|website=Wayland project|access...“ 1983626 wikitext text/x-wiki '''Wayland''' er samskiptaregla á milli [[gluggaumhverfi]]s og forrita sem keyra í því. Wayland er notað í nokkrum [[Linux]] og BSD stýrikerfum. Wayland er þróað af hópi sjálfboðaliða, leitt af Kristian Høgsberg. Það er eftirveri [[X-gluggakerfið|X gluggaumhverfisins]] og á að vera einfaldara gluggakerfi fyrir Linux og Unix.<ref name="Wayland homepage">{{cite web|title=Wayland|url=https://wayland.freedesktop.org/|website=Wayland project|access-date=9 May 2016|archive-date=2 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110302122757/http://wayland.freedesktop.org/|url-status=live}}</ref> Wayland er umhverfi fyrir notendur á meðan X er [[biðlaraþjónusta]] sem hentar betur fyrir vefþjóna. ==Heimildir== <references /> {{stubbur|hugbúnaður}} [[Flokkur:Gluggakerfi]] [[Flokkur:Frjáls hugbúnaður]] 8pll8z3log4rc8kfuiczlw57lblojep 1 193263 1983628 2026-10-23T09:54:39Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}}“ 1983628 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} b75xrfi0grej1bw61lv8tkm8pd648up