Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 616 1983736 1964440 2026-10-24T09:44:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983736 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lofsöngur (first recording).ogg|thumb|Lofsöngur]] [[Mynd:Plaque outside 15 London Street, Edinburgh, Scotland 2005-02-18.jpg|thumb|Árið 1974 lét [[Menntamálaráðuneytið]] koma fyrir minningartöflum að London Street 15 í [[Edinborg]], sú fyrri er á íslensku og á henni stendur: „Íslenski þjóðsöngurinn, “Ó, Guð vors lands“ lagið og hluti ljóðsins var saminn í þessu húsi árið 1874 af [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson|Sveinbirni Sveinbjörnssyni]] og [[Matthías Jochumsson|Matthíasi Jochumssyni]]“ og á töflunni fyrir neðan hana er ritað á ensku.]] [[Mynd:15 London Street, Edinburgh, Scotland 2005-02-18.jpg|thumb|Víðmynd af minningartöflunum tveim við London Street 15.]] <onlyinclude>'''Lofsöngur''' er [[sálmur]] eftir [[Matthías Jochumsson]] við lag [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson|Sveinbjörns Sveinbjörnssonar]] samið fyrir [[þjóðhátíð]] í tilefni af [[þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar]] árið 1874. Lag og ljóð voru frumflutt af blönduðum kór við hátíðarguðsþjónustu sem hófst klukkan 10:30 í [[Dómkirkjan í Reykjavík|Dómkirkjunni í Reykjavík]] sunnudaginn 2. ágúst 1874 sem '''Lofsöngur í minningu Íslands þúsund ára''' og var konungur Danmerkur (og þar með konungur Íslands), [[Kristján IX]], viðstaddur þá athöfn. Ljóðið öðlaðist í kjölfar þess vinsældir meðal almennings sem þjóðsöngur og var flutt sem slíkt við [[fullveldistakan|fullveldistökuna]] 1918, sú staða ljóðs og lags var svo fest í „lög um þjóðsöng Íslendinga“,<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/lagas/nuna/1983007.html|title=7/1983: Lög um þjóðsöng Íslendinga|last=|first=|date=|website=Alþingi|language=is|archive-url=|archive-date=}}</ref> sem voru samþykkt á Alþingi 8. mars 1983 og tóku gildi 25. mars sama ár. Áður var vísan [[Eldgamla Ísafold]] eftir [[Bjarni Thorarensen|Bjarna Thorarensen]] við lagið [[God Save the Queen]] oft sungin sem einhvers konar þjóðsöngur, en það þótti ekki hæfa að notast við sama lag og aðrar þjóðir nota við þjóðsöng sinn. Lofsöngurinn gengur oftast undir heitinu '''Ó, Guð vors lands''', sem er fyrsta ljóðlína hans og er það meðal annars notað sem heiti ljóðsins í lögum um þjóðsönginn, en er þó skrifað þar án [[komma|kommu]] á eftir [[ó|ó-inu]].</onlyinclude> == Saga == Gefinn var út [[konungsúrskurður]] þann 8. september 1873 þess efnis að opinber guðsþjónusta skyldi haldin í öllum kirkjum landsins í tilefni [[1000 ára afmæli Íslandsbyggðar]] sumarið 1874, og átti [[biskup Íslands]] samkvæmt honum að ákveða messudag og ræðutexta, [[Pétur Pétursson]] sem þá þjónaði sem biskup ákvað að [[messa|messudagurinn]] skyldi vera 2. ágúst 1874 og að [[sálmur]]inn sem flytja skyldi væri [[90. Davíðssálmur]], 1.-4. og 12.-17. [[vers]], og urðu þau vers innblástur Matthíasar Jochumssonar að Lofsöngnum:{{heimild vantar|urðu þau vers innblástur Matthíasar Jochumssonar að lofsöngum}} :Drottinn, þú hefir verið oss athvarf :frá kyni til kyns. :Áður en fjöllin fæddust :og jörðin og heimurinn urðu til, :frá eilífð til eilífðar ert þú, ó Guð. :Þú lætur manninn hverfa aftur til duftsins :og segir: "Hverfið aftur, þér mannanna börn!" :Því að þúsund ár eru í þínum augum :sem dagurinn í gær, þegar hann er liðinn, :já, eins og næturvaka. :Kenn oss að telja daga vora, :að vér megum öðlast viturt hjarta. :Snú þú aftur, Drottinn. Hversu lengi er þess að bíða, :að þú aumkist yfir þjóna þína? :Metta oss að morgni með miskunn þinni, :að vér megum fagna og gleðjast alla daga vora. :Veit oss gleði í stað daga þeirra, er þú hefir lægt oss, :ára þeirra, er vér höfum illt reynt. :Lát dáðir þínar birtast þjónum þínum :og dýrð þína börnum þeirra. :Hylli Drottins, Guðs vors, sé yfir oss, :styrk þú verk handa vorra. Ljóðið var ort á [[Bretland]]seyjum veturinn 1873-1874, fyrsta erindið á heimili Sveinbjörns Sveinbjörnssonar að London Street 15 í [[Edinborg]] árið 1873, þar sem Matthías dvaldi um hríð en annað og þriðja erindið í [[Lundúnir|Lundúnum]] og segir Matthías svo frá yrkingu þess í [[sjálfsævisaga|sjálfsævisögu]] sinni, [[Sögukaflar af sjálfum mér]], í kaflanum „Þriðja útförin mín“, undirkaflanum „Hjá kunningjum á Bretlandi“: {{tilvitnun2|Ég bjó hjá Svb. Sveinbjörnsson tónskáldi, og vorum við skólabræður. Þá orti ég nokkur smákvæði, þar á meðal „[[Lýsti sól]]“, „[[Minni Ingólfs]]“ og þar bjó ég til byrjun lofsöngsins, „Ó, guð vors lands“. Sveinbjörn athugaði vandlega textann, en kvaðst ekki treysta sér til að búa til lag við; fór svo, að ég um veturinn sendi honum aftur og aftur eggjan og áskorun að reyna sig á sálminum. Og loks kom lagið um vorið og náði nauðlega heim um Þjóðhátíðina. Síðari versin tvö orti ég í Lundúnum, og hefur mér aldrei þótt mikið til þeirra koma.}} [[Brynjólfur Tóbíasson]] segir í bók sinni, ''Þjóðhátíðin 1874'', þannig frá fyrsta flutningi Lofsöngsins: {{tilvitnun2|''Söngurinn í kirkjunni undir stjórn Péturs Guðjohnsen organleikara þótti áhrifamikill. Sálmar sem Helgi Hálfdánarson, síðar lektor, hafði ort við þetta tækifæri, voru sungnir. Og nú var í fyrsta sinn sunginn sálmur sr. Matthíasar Jochumssonar, er síðar var þjóðsöngur vor: Ó guð vors lands, undir hinu fagra lagi Sveinbjarnar Sveinbjörnssonar, tónskálds. Hafði lofsöngur þessi djúp áhrif á marga þá, er hlýddu''.<ref>[http://www.timarit.is/?issueID=421957&pageSelected=24&lang=0 Morgunblaðið 1974]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref>}} === Minningartafla === Árið 1974 lét [[Menntamálaráðuneytið]] koma fyrir minningartöflum að London Street 15 í [[Edinborg]], sú fyrri er á íslensku og á henni stendur: „Íslenski þjóðsöngurinn, “Ó, Guð vors lands“ lagið og hluti ljóðsins var saminn í þessu húsi árið 1874 af [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson|Sveinbirni Sveinbjörnssyni]] og [[Matthías Jochumsson|Matthíasi Jochumssyni]]“ og á töflunni fyrir neðan hana er ritað á ensku: „The Icelandic national anthem “Ó, Guð vors lands“ by the composer Sveinbjörn Sveinbjörnsson and the poet Matthías Jochumsson was written and composed in this house in 1874.“ Frumkvæðið að því að koma fyrir töflunum átti [[doktor|dr.]] [[Símon Jóhannes Ágústsson]], sem ritaði ráðuneytinu um málið, en sendiráð Íslands í Lundúnum og [[aðalræðismaðurinn í Edinborg]] aðstoðuðu við framkvæmd þess. Tvennt er athugavert við textann á töflunum, í fyrsta lagi er á þeim báðum staðhæft að lag og ljóð hafi verið samið 1874 en í æviminningum Matthíasar kemur fram að það hafi verið veturinn 1873-1874, í öðru lagi er misræmi á milli þeirra eftir tungumálum, á íslensku útgáfunni er staðhæft að ljóðið hafi að hluta til verið samið í húsinu sem er rétt en á þeirri ensku er staðhæft að það hafi verið samið þar sem er rangt, en síðari versin voru samin í Lundúnum. == Umræður um að skipta um þjóðsöng == Reglulega hefur sú hugmynd komið upp í þjóðfélagsumræðunni að skipta um þjóðsöng og hafa þá oft verið nefnd lögin [[Ísland er land þitt]] eftir [[Magnús Þór Sigmundsson]] við texta [[Margrét Jónsdóttir (skáld)|Margrétar Jónsdóttur]] og ljóð [[Eggert Ólafsson|Eggerts Ólafssonar]] [[Ísland ögrum skorið]] við lag [[Sigvaldi Kaldalóns|Sigvalda Kaldalóns]] og [[Öxar við ána]], lag [[Helgi Helgason|Helga Helgasonar]] við ljóð [[Steingrímur Thorsteinsson|Steingríms Thorsteinssonar]]. Þjóðsöngurinn hefur einkum verið gagnrýndur fyrir að þykja torsunginn; að vera of langur, en iðulega þarf að auka spilunarhraða lagsins eða stytta það, oftast niður í fyrsta erindið, við alþjóðlega kappleiki og aðrar þjóðlegar samkomur; fyrir að vera torskilinn og að lokum fyrir að fjalla aðallega um Guð kristinna manna. Árið 1996 (121. löggjafarþing, 35. mál) var lögð fram þingsályktunartillaga um „endurskoðun á lögum um þjóðsöng Íslendinga“ og m.a. lagt til að taka upp annan þjóðsöng ásamt lofsöngnum og hafa þá tvo þjóðsöngva (líkt og t.d. [[Nýja Sjáland]] hefur gert), tillagan var felld. Þann 8. nóvember 2004 (131. löggjafarþing, 279. mál) lögðu tveir [[þingmaður|þingmenn]] [[sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] úr [[Norðausturkjördæmi]], [[Sigríður Ingvarsdóttir]] og [[Hilmar Gunnlaugsson]] fram [[þingsályktunartillaga|þingsályktunartillögu]] þess efnis að kannað yrði hvort rétt væri að skipta um þjóðsöng, „með það fyrir augum að taka upp nýjan þjóðsöng sem væri auðveldari í flutningi og hentaði betur til almennrar notkunar, svo sem í skólum, á íþróttakappleikjum og við önnur svipuð tækifæri.“<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/131/s/0301.html|title=301/131 þáltill.: nýr þjóðsöngur|website=Alþingi|language=is|access-date=2019-08-30}}</ref> Þau mæltu einkum með tveimur staðgenglum: ljóðinu [[Ísland ögrum skorið]] og laginu [[Ísland er land þitt]]. Fyrri umræða var haldin 16. nóvember 2004 og var ákveðið skv. atkvæðagreiðslu að halda henni áfram í síðari umræðu.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/thingstorf/thingmalin/atkvaedagreidsla/?nnafnak=32109|title=Atkvæðagreiðsla|website=Alþingi|language=is|access-date=2019-08-30}}</ref> Í könnun [[Gallup]] í mars 1994 var spurt tveggja spurninga: „Hvað heitir þjóðsöngurinn?“ og „Á að skipta um þjóðsöng?“ Við fyrri spurningunni svöruðu 60% „Ó guð vors lands“, 1,8% „Lofsöngur“, 6% nefndu aðra söngva, 32% aðspurðra kváðust ekki vita nafn þjóðsöngsins. Mikill munur var eftir aldri á því hvort aðspurðir vissu hver þjóðsöngurinn væri, eða um 30% 15-24 ára fólks og 90% 55-69 ára. Við seinni spurningunni svöruðu 65% því að þeir vildu halda sig við núverandi þjóðsöng, tæplega 5% kusu Öxar við ána.<ref>{{cite web |url=http://gallup.is/main/view.jsp?branch=683612&e342RecordID=385&e342DataStoreID=514738 |title=Geymd eintak |access-date=2007-09-29 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929112018/http://gallup.is/main/view.jsp?branch=683612&e342RecordID=385&e342DataStoreID=514738 |url-status=dead }}</ref> Í annarri Gallupkönnun sem gerð var í nóvember 1996 í kjölfar umræðna á Alþingi um hvort skipta ætti um þjóðsöng, vildu 68% halda núverandi þjóðsöng og tæplega 32% vildu nýjan.<ref>{{cite web |url=http://gallup.is/main/view.jsp?branch=683612&e342RecordID=230&e342DataStoreID=514738 |title=Geymd eintak |access-date=2007-09-29 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929112012/http://gallup.is/main/view.jsp?branch=683612&e342RecordID=230&e342DataStoreID=514738 |url-status=dead }}</ref> Stuðningur við þjóðsönginn jókst með hækkandi aldri en fór þó aldrei niður fyrir 50%. Athuga skal, að í hvorugri könnuninni gaf Gallup upp stærð úrtaks eða svarhlutfall. == Lagaleg staða == „Lög um þjóðsöng Íslendinga“, þar sem söngurinn er nefndur „Ó Guð vors lands“, voru samþykkt á Alþingi 8. mars 1983 og tóku gildi 25. mars sama ár. Þar er m.a. staðhæft að hann sé eign íslensku þjóðarinnar, að hann skuli ekki flytja eða birta í annarri mynd en hinni upprunalegu, að eigi sé heimilt að nota hann í viðskipta- eða auglýsingaskyni, að forsætisráðherra skuli skera úr um allan ágreining um rétta notkun hans og að [[Forsætisráðuneyti Íslands|forsætisráðuneytið]] fari með umráð yfir útgáfurétti hans. Forsetinn hefur svo vald til að setja nánari ákvæði um notkun hans með [[forsetaúrskurður|forsetaúrskurði]] ef þörf þykir. Brot á lögunum vörðuðu upprunalega varðhaldi allt að 2 árum, en því var breytt með lögum nr. 82, 16. júní 1998. Eftir að þau tóku gildi varðaði brot á lögum um þjóðsöng Íslendinga fangelsisvist allt að 2 árum. ==Ljóðið== Lofsöngurinn samanstendur af þremur erindum og er yfirleitt látið nægja að syngja það fyrsta við opinberar samkomur nema við innsetningarathöfn forseta Íslands. === 1. erindi === :Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð! :Vér lofum þitt heilaga, heilaga nafn! :Úr sólkerfum himnanna hnýta þér krans :þínir herskarar, tímanna safn. :Fyrir þér er einn dagur sem þúsund ár :og þúsund ár dagur, ei meir: :eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár, :sem tilbiður guð sinn og deyr. ::Íslands þúsund ár, ::Íslands þúsund ár, :eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár, :sem tilbiður guð sinn og deyr. === 2. erindi === :Ó, guð, ó, guð! Vér föllum fram :og fórnum þér brennandi, brennandi sál, :guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns, :og vér kvökum vort helgasta mál. :Vér kvökum og þökkum í þúsund ár, :því þú ert vort einasta skjól. :Vér kvökum og þökkum með titrandi tár, :því þú tilbjóst vort forlagahjól. ::Íslands þúsund ár ::Íslands þúsund ár :voru morgunsins húmköldu, hrynjandi tár, :sem hitna við skínandi sól. === 3. erindi === :Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð! :Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá. :Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf, :sem að lyftir oss duftinu frá. :Ó, vert þú hvern morgun vort ljúfasta líf, :vor leiðtogi í daganna þraut :og á kvöldin vor himneska hvíld og vor hlíf :og vor hertogi á þjóðlífsins braut. ::Íslands þúsund ár ::Íslands þúsund ár :verði gróandi þjóðlíf með þverrandi tár, :sem þroskast á guðsríkis braut. == Sjá einnig == *[[Íslenski fáninn]] *[[Skjaldarmerki Íslands]] == Tilvísanir == <references /> == Heimild == * ''Sögukaflar af sjálfum mér'' eftir Matthías Jochumsson. 1959. == Tenglar == {{commons|Lofsöngur|lofsöngnum}} * [http://handrit.is/is/manuscript/view/Lbs02-0627 Upprunalegt nótnahandrit Lofsöngsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190824223825/https://handrit.is/is/manuscript/view/Lbs02-0627 |date=2019-08-24 }} * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1983007.html Lög um þjóðsöng Íslendinga] {{lög|24|8. mars|1983}}. og [http://www.althingi.is/altext/stjt/1998.082.html lög um breytingu á þeim (ásamt öðrum lögum)] ({{lög|82|16. júní|1998}}). * [http://althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=131&mnr=279 Tillaga til þingsályktunar um nýjan þjóðsöng,] útbýtt 8. nóvember 2004. * [https://web.archive.org/web/20050528113958/http://forsaetisraduneyti.is/upplysingar/thjodsongurinn/Sagan/ Vefsíða Forsætisráðuneytisins um þjóðsönginn] þar sem farið er í sögu hans, sýndar eru [[nóta|nótur]] fyrir blandaðan kór, [[píanó]] og karlakór, auk þess sem hýstar eru þýðingar á fyrsta erindi ljóðsins yfir á fjölmörg [[tungumál]]. * [https://web.archive.org/web/20060104185515/http://forsaetisraduneyti.is/upplysingar/thjodsongurinn/Sagan/nr/1631 Þjóðsöngur Íslendinga - formáli eftir Steingrím J. Þorsteinsson - 1957] * [https://web.archive.org/web/20060104190130/http://forsaetisraduneyti.is/upplysingar/thjodsongurinn/Sagan/nr/505 Ágrip af sögu þjóðsöngsins eftir Birgi Thorlacius - 1991] * [http://www.musik.is/Lof/lof-isl.html „Ó, Guð vors lands“ - Þjóðsöngur Íslendinga“] inniheldur m.a. sönginn [http://www.musik.is/Lof/Hljod/thodvocal.mp3 í flutningi blandaðs kórs] og [http://www.musik.is/Lof/Hljod/thjodvocal2.mp3 blandaðs kórs ásamt hljómsveit]. ;Greinar um lofsöngin * [http://www.vantru.net/2004/10/31/00.00/ ''Land vors guðs? - Saga lofsöngsins''; af Vantru.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050512100256/http://www.vantru.net/2004/10/31/00.00/ |date=2005-05-12 }}. * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2741082 ''Nú vantar þjóðsönginn''; grein eftir Halldór Laxness, birtist í Þjóðviljanum 1944] * [https://timarit.is/files/16568651 „Ætti medalíu skilið“; grein í Morgunblaðinu 1972] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407223414/https://timarit.is/files/16568651 |date=2022-04-07 }} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Íslensk tónlist]] [[Flokkur:Sálmar]] [[Flokkur:Þjóðartákn Íslands]] [[Flokkur:Þjóðsöngvar]] 5v6r3zh3rxy6lmd7cctfhof66qu1bvx 0 950 1983639 1983394 2026-10-23T13:43:41Z Torfifagri 33930 1983639 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Megas | mynd = megas_DSC07085_NY.jpg | mynd_texti = Megas á Sjómannadaginn í Reykjavík 2011 | fæðingarnafn = Magnús Þór Jónsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1945|4|7}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], Ísland | dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|7|6|1945|4|7}} | starf = Tónlistarmaður, lagahöfundur, textahöfundur, söngvari | ár = 1972-2026 | maki = | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[Rokktónlist|Rokk]], [[Þjóðlagatónlist]] | hljóðfæri = Gítar | útgefandi = | vefsíða = }} 20 '''Magnús Þór Jónsson''' ([[fæðing|fæddur]] [[7. apríl]] [[1945]] í [[Reykjavík]] á [[Ísland]]i, d. [[6. júlí]] [[2026]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[tónlistarmaður]], dægurlagahöfundur, [[rithöfundur]] og [[myndlistarmaður]], hann var best þekktur undir [[listamannsnafn]]inu '''Megas'''. Megas var sonur skáldkonunnar [[Þórunn Elfa Magnúsdóttir|Þórunnar Elfu Magnúsdóttur]] og Jóns Þórðarsonar kennara og rithöfundar. Magnús Magnússon nafni hans og móðurafi var verkamaður í [[Reykjavík]] og sjómaður. Margrét, amma Megasar, var frá Horni í [[Skorradalur|Skorradal]] en föðurforeldrarnir [[Snæfellsnes|Snæfellingar]]. Megas ólst upp í [[Norðurmýri]]nni í Reykjavík og gekk í [[Austurbæjarskóli|Austurbæjarskólann]] og svo í [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólann í Reykjavík]], þaðan sem hann lauk stúdentsprófi árið 1965. Þá vann hann um hríð sem gjaldkeri í Landsbankanum, en hélt svo til Noregs til að stunda nám í þjóðháttafræði við Háskólann í [[Osló]]. Megas byrjaði snemma að fást við lagasmíðar og textagerð, lærði á píanó og samdi meðal annars lagið „Gamli sorrí Gráni“ fyrir fermingu. Á gagnfræðaskólaárunum samdi hann menúetta áður en hann hellti sér út í þjóðlagapælingar, keypti sér nótnabók með amerískri alþýðutónlist og lagði sig eftir skandinavískum þjóðlögum. Helstu áhrifavaldar Megasar á æskuárum hans voru [[Halldór Laxness]] og [[Elvis Presley]]. Á menntaskólaárunum tók Megas þátt í að mála leiktjöld fyrir hundrað ára afmælissýningu [[Skugga-Sveinn|Útilegumannanna]] eftir Matthías Jochumsson, gerði myndskreytingar í skólablaðið og fékk nokkur ljóða sinna birt í blaðinu og smásögur. Hann hlustaði á klassík, einkum þungmelta tónlist og [[Bob Dylan]] sem hafði mikil áhrif á hann. Að loknu stúdentsprófi innritaðist Megas í [[Háskóli Íslands|Háskólann]]. Þar rakst hann á nafnið Megas í grískri orðabók og ætlaði að nota það sem skáldanafn þegar hann fékk birta eftir sig smásögu í Lesbók [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Hann varð að birta söguna undir eigin nafni en notaði listamannsnafnið Megas eftir þetta.<ref>{{cite web|url=https://www.ismus.is/einstaklingar/1006899|title=Magnús Þór Jónsson - Megas|website=Ísmús}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Áður en fyrsta [[hljómplata]] hans kom út í Noregi árið 1972 komu út eftir hann þrjú hefti með textum, nótum og teikningum. Þau hétu einfaldlega ''Megas I'' (1968), ''Megas II'' (1969) og ''Megas III'' (1970). Árið 1973 gaf hann heftin þrjú út aftur, endurskoðuð, og bætti fjórða heftinu við, ''Megas IV''. Fyrsta nótnaheftið innihélt lögin „Dauði Snorra Sturlusonar“, „Jón Sigurðsson & sjálfstæðisbarátta Íslendinga“, „Með gati“, „Ófelía“, „Ragnheiður biskupsdóttir“, „Silfur Egils“, „Um óheppilega fundvísi Ingólfs Arnarsonar“, „Um skáldið Jónas“, „Um grimman dauða Jóns Arasonar“ og „Vertu mér samferða inní blómalandið, amma“. Margt af því efni sem birtist í heftunum átti síðar eftir að rata inn á plöturnar hans. Megas var oft á tíðum umdeildur og vakti umtal fyrir líferni sitt og hegðun. Hann var um tíma í sambandi við ungan taílenskan [[kynsegin]] mann sem heimsótti hann til Íslands. Hann samdi til hans ástarlögin „Fílahirðirinn frá Súrín“ og „Tvær stjörnur“ en samband þeirra stóð stutt.<ref>{{cite web|url=https://heimildin.is/frett/forbodid-samband-megasar-vid-ladyboy/|title=Fjallað um forboðið samband Megasar við „ladyboy“|website=Heimildin|date=16. apríl 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=https://glatkistan.com/2022/11/16/litlir-saetir-strakar/|title=Litlir sætir strákar|website=Glatkistan|author=Helgi Jónsson|date=16.11.2022}}</ref> Kona sem kynntist honum tvítug sakaði hann um kynferðisbrot og að hafa stráð salti í sárið með laginu „Litla ljót“ sem samsvaraði hennar reynslu um atvikið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20212188353d/-kominn-timi-til-ad-hann-se-opin-beradur-|title=Kominn tími til að hann sé opin­beraður|website=Vísir|date=26. nóvember 2021|author=Hallgerður Kolbrún E. Jónsdóttir}}</ref> Eftir andlát hans fór af stað umræða um að honum hefði verið [[slaufun|slaufað]] af [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpinu]], en starfsfólk þar neitaði því alfarið.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262907959d/sar-reidir-ruvar-ar-hafna-thvi-ad-megasi-hafi-verid-slaufad|title=Sár­reiðir Rúvar-ar hafna því að Megasi hafi verið slaufað|author=Jakob Bjarnar|date=10. júlí 2026|website=Vísir}}</ref> Á tónlistarferli sínum urðu ein vinsælustu lögin Megasar: „Spáðu í mig“, „Tvær stjörnur“, „Reykjavíkurnætur“ og „Fatlafól“. <ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/07/07/andlat_megas/?origin=helstu|title=Andlát: Megas|website=Mbl.is|access-date=7. júlí 2026}}</ref> Hann vann með fjölda listamanna á ferli sínum. Þeirra á meðal eru [[Bubbi Morthens]], [[Nýdönsk]], [[Spilverk þjóðanna]] og [[KUKL]]. Viðurkenningar sem hann hlaut á ævinni voru m.a. [[listamannalaun]] (1977) og [[heiðurslaun listamanna]] (2004 til dauðadags) og [[verðlaun Jónasar Hallgrímssonar]] (2000) fyrir framlag sitt til íslenskrar tungu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262906323d/megas-er-latinn|title=Megas er látinn|website=Vísir.is|date=7. júlí 2026|author=Eiður Þór Árnason}}</ref> == Tónlist == === Breiðskífur === *1972 - ''[[Megas (hljómplata)|Megas]]'' *1975 - ''[[Millilending]]'' *1976 - ''[[Fram og aftur blindgötuna]]'' *1977 - ''[[Á bleikum náttkjólum]]'' (með Spilverki þjóðanna) *1978 - ''[[Nú er ég klæddur og kominn á ról]]'' *1986 - ''[[Í góðri trú]]'' *1987 - ''[[Loftmynd (hljómplata)|Loftmynd]]'' *1988 - ''[[Höfuðlausnir]]'' *1988 - ''[[Bláir draumar]]'' (með Bubba) *1990 - ''[[Hættuleg hljómsveit og glæpakvendið Stella]]'' *1992 - ''[[Þrír blóðdropar]]'' *1996 - ''[[Til hamingju með fallið]]'' *1997 - ''[[Fláa veröld]]'' *2000 - ''[[Svanasöngur á leiði]]'' *2001 - ''[[Far ... þinn veg]]'' *2002 - ''[[Englaryk í tímaglasi]]'' *2005 - ''[[Hús datt]]'' (með Súkkat) *2007 - ''[[Frágangur]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2007 - ''[[Hold er mold (hljómplata)|Hold er mold]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2008 - ''[[Á morgun]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[(Hugboð um) Vandræði]]'' (ásamt Senuþjófunum) *2011 - ''[[Aðför að lögum]]'' (ásamt Strengjum) *2017 - ''[[Ósómaljóð]]'' (Megas syngur Ósómaljóð [[Þorvaldur Þorsteinsson|Þorvaldar Þorsteinssonar]]) === Tónleikaplötur === *1979 - ''[[Drög að sjálfsmorði]]'' - tónleikar í [[Menntask%C3%B3linn_vi%C3%B0_Hamrahl%C3%AD%C3%B0|MH]] (með Sjálfsmorðssveitinni) *1994 - ''[[Drög að upprisu]]'' - tónleikar í MH (með Nýdönsk) *2006 - ''[[Greinilegur púls]]'' - upptaka frá 1991 *2006 - ''[[Passíusálmar í Skálholti]]'' - upptaka frá 2001 *2009 - ''[[Segðu ekki frá (með lífsmarki)]]'' - tvöföld tónleikaplata (ásamt Senuþjófum) === Safnplötur === *1993 - ''[[Paradísarfuglinn (hljómplata)|Paradísarfuglinn]]'' *2002 - ''[[Megas 1972–2002]]'' *2002 - ''[[(Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta]]'' *2012 - ''[[Megas raular lögin sín]]'' *2020 - ''[[Syngdu eitthvað gamalt!]]'' === Safnkassar === *1986 - ''[[Megas allur]]'' - safnkassi með öllum plötum Megasar fram til 1986, ásamt tveimur plötum með óútgefnu efni og efni af plötum með öðrum listamönnum === Aðrar hljómplötur === *2001 - ''[[Haugbrot]]'' - hljómorð (Megas les úr verkum sínum við undirleik) *2013 - ''[[Jeppi á fjalli]]'' - lög úr samnefndu leikriti === Smáskífur === *1975 - ''[[Spáðu í mig / Komdu og skoðaðu í kistuna mína]]'' == Bækur == *1968 - ''[[Megas I]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1968 - ''[[Megas II]]'', ljóðabók, endurútg. 1973 *1973 - ''[[Megas III]]'', ljóðabók]] *1985 - ''[[Þríhyrningur með afar hvössu horni]], myndasaga'' *1990 - ''[[Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *1991 - ''[[Textar]]'' *1994 - ''[[Björn og Sveinn eða makleg málagjöld]]'' *2009/2010 - ''Megas I-III Pjáturútgáfa'' (í fyrst 20, svo 100 eintökum númeruð og árituð) *2010 - ''[[Dagur kvennanna: nóvella í fjórum hlutum]]'' ásamt [[Þórunn Valdimarsdóttir|Þórunni Valdimarsdóttur]] *2012 - ''[[Megas: Textar 1966-2011]]'' *2017 - ''[[Geitungabúið mitt : (ekki er allt sem sýnist þó sjáist)]]'', ljóðabók == Leikrit == *1974 - [[Áfram_stelpur|Ertu nú ánægð kerling?]] (tvö lög; ''Ég á mig sjálf'' og ''Heilræðavísur handa miðaldra húsfrúm'') *1985 - [[Litla_hryllingsbúðin_(söngleikur)|Litla Hryllingsbúðin]] (þýðing söngtexta) *1986 - Rauðhóla Rannsí (þýðing leikverks) *1986 - Blóðbræður (þýðing leikverks) *1995 - Í djúpi daganna (þýðing leikverks) *1996 - Gefin fyrir drama þessi dama (frumsamið) *2007 - Lífið - notkunarreglur (frumsamin lög við texta Þorvaldar Þorsteinssonar) *2013 - Jeppi á fjalli (frumsamin lög og textar) == Kvikmyndir og sjónvarp == *1977 - [[Ólafur_liljurós|Ballaðan um Ólaf Liljurós]] (aðalhlutverk) *1980 - [[Hrafn_Gunnlaugsson#Verk|Vandarhögg]] (eitt lag; Orfeus og Evridís) *1983 - [[Nýtt líf]] (tónlistarráðgjöf) *1991 - [[Valdimar_%C3%96rn_Flygenring#Kvikmyndir_og_sj%C3%B3nvarps%C3%BE%C3%A6ttir|Ókunn dufl]] (eitt lag; Dufl) *1992 - [[Svo á jörðu sem á himni]] (aukahlutverk) *2001 - [[Villiljós]] (aukahlutverk) *2023 - [[Afsakið meðanað ég æli]] (heimildamynd) == Plötur annars tónlistarfólks með lögum Megasar == *1997 - ''Megasarlög'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Pældu í því sem pælandi er í'' - ýmsir flytjendur *2006 - ''Magga Stína syngur Megas'' *2023 - ''Magga Stína ... live'' == Bækur um Megas == *2001 - ''[[Megas. Greinasafn eftir ýmsa höfunda, myndir, nótur, viðtöl]]'' - ýmsir höfundar *2015 - ''[[(Esenis tesenis tera) Viðrini veit ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar]]'' - Óttar Guðmundsson [[Flokkur:Megas]] {{fd|1945|2026}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * Þórunn Valdimarsdóttir. 1993. ''Sól í Norðurmýri: píslarsaga úr Austurbæ''. Mál og menning, Reykjavík. * Jónatan Garðarsson. 2002. „Megas 1972-2002“. Æviágrip í bæklingi plötunnar ''Kristilega kærleiksblómin spretta í kringum) Hitt og þetta''. Íslenskir tónar, Reykjavík. * Óttar Guðmundsson. 2015. ''(Esenis tesenis tera) Viðrini tel ég mig vera: Megas og dauðasyndirnar''. Skrudda. 79yj9e07vrze3g1vwrlt102p1gy5701 0 1699 1983636 1935153 2026-10-23T13:06:08Z TKSnaevarr 53243 /* Forseti Íslands (1952–1968) */ 1983636 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Ásgeir Ásgeirsson | mynd = Asgeir_Asgeirsson.jpg | myndatexti = | titill= [[Forseti Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. ágúst]] [[1952]] | stjórnartíð_end = [[1. ágúst]] [[1968]] | forsætisráðherra = [[Steingrímur Steinþórsson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Hermann Jónasson]]<br>[[Emil Jónsson]]<br>[[Ólafur Thors]]<br>[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] | forveri = [[Sveinn Björnsson]] | eftirmaður = [[Kristján Eldjárn]] | titill2= [[Forsætisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[3. júní]] [[1932]] | stjórnartíð_end2 = [[28. júlí]] [[1934]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forveri2 = [[Tryggvi Þórhallsson]] | eftirmaður2 = [[Hermann Jónasson]] | fæðingarnafn = Ásgeir Ásgeirsson | fæddur = [[13. maí]] [[1894]] | fæðingarstaður = Kóranesi á Mýrum, [[Ísland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1972|9|15|1894|5|13}} | dánarstaður = [[Reykjavík]], Íslandi | orsök_dauða = | stjórnmálaflokkur = [[Framsóknarflokkurinn]] (1917-1934)<br>[[Alþýðuflokkurinn]] (1937-1952) | þekktur_fyrir = | starf = Kennari, stjórnmálamaður | laun = | trú = | háskóli = [[Háskóli Íslands]] | maki = [[Dóra Þórhallsdóttir]] (g. 1917; d. 1964) | börn = Þórhallur, Vala og Björg | foreldrar = Ásgeir Eyþórsson og Jensína Björg Matthíasdóttir | heimasíða = | niðurmál = | hæð = | þyngd = |AÞ_CV = 43 |AÞ_frá1 = 1923 |AÞ_til1 = 1934 |AÞ_kjördæmi1= [[Vestur-Ísafjarðarsýsla|Vestur-Ísafj.]] |AÞ_flokkur1 = Framsóknarflokkurinn |AÞ_frá2 = 1934 |AÞ_til2 = 1937 |AÞ_kjördæmi2= [[Vestur-Ísafjarðarsýsla|Vestur-Ísafj.]] |AÞ_flokkur2= utan flokka |AÞ_litur2 = #CCCCCC |AÞ_frá3 = 1937 |AÞ_til3 = 1952 |AÞ_kjördæmi3= [[Vestur-Ísafjarðarsýsla|Vestur-Ísafj.]] |AÞ_flokkur3= Alþýðuflokkurinn |undirskrift = }} '''Ásgeir Ásgeirsson''' (fæddur í Kóranesi á Mýrum [[13. maí]] [[1894]], látinn [[15. september]] [[1972]]) var annar [[forseti Íslands]] ([[1952]]-[[1968]]), en hafði áður verið [[forsætisráðherra]] [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] á árunum [[1932]]-[[1934]]. Foreldrar hans voru Ásgeir Eyþórsson, verslunarmaður og Jensína Björg Matthíasdóttir. Ásgeir útskrifaðist frá [[Lærði skólinn|Lærða skólanum]] árið 1912 eftir að hafa gegnt embætti forseta [[Framtíðin|Framtíðarinnar]] árið [[1911]]<ref name="forsetar Framtíðarinnar">{{Vefheimild|url=http://www.mr.is/index.php?option=com_content&view=article&id=469%3Aforsetar-framtiearinnar-1883-&catid=67&Itemid=997|titill=Forsetar Framtíðarinnar frá 1883|útgefandi=Menntaskólinn í Reykjavík}}</ref> og [[inspector scholae|inspectors scholae]] skólaárið [[1911]]-[[1912]].<ref name="inspector scholae">{{Vefheimild|url=http://www.mr.is/index.php?option=com_content&view=article&id=468%3Ainspector-scholae-1879-&catid=67&Itemid=997|titill=Inspector scholae frá 1879|útgefandi=Menntaskólinn í Reykjavík}}</ref> Hann var [[guðfræði]]ngur að mennt, hann lauk prófi frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] 21 árs gamall og stundaði framhaldsnám í [[Kaupmannahöfn]] í eitt ár að því loknu. Ásgeir var biskupsritari [[Þórhallur Bjarnarson|Þórhalls Bjarnarsonar]] biskups og síðar kennari við [[Kennaraskólinn|Kennaraskólann]] og fræðslustjóri í mörg ár. Hann var þingmaður [[Vestur-Ísafjarðarsýsla|Vestur-Ísafjarðarsýslu]] 1923–1952, [[Forseti Alþingis|forseti sameinaðs þings]] á [[Alþingishátíðin|Alþingishátíðinni 1930]], gegndi embætti [[fjármálaráðherra]] 1931–1932 og var [[Forsætisráðherra Íslands|forsætis]]- og [[Fjármálaráðherra Íslands|fjármálaráðherra]] [[1932]]—[[1934]]. Hann var bankastjóri [[Útvegsbanki Íslands|Útvegsbanka Íslands]] 1938–1952 er hann var kjörinn forseti. Ásgeir var fyrsti forseti þjóðarinnar sem var kosinn til þess embættis í almennum kosningum. Hann sat í embætti árin [[1952]] &ndash; [[1968]] eða í fjögur [[kjörtímabil]]. Hann fékk aldrei mótframboð og var því ávallt sjálfkjörinn í embætti frá og með [[1956]]. Kona hans var [[Dóra Þórhallsdóttir]] frá [[Laufás við Laufásveg|Laufási við Laufásveg]], dóttir [[Þórhallur Bjarnarson|Þórhalls Bjarnarsonar]] biskups. Hann var alþingismaður fyrir [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] 1923-1934, utanflokka 1934-1937 og fyrir [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokkinn]] [[1937]] til [[1952]]. Forseti Sameinaðs þings [[1930]] til [[1931]] og varaforseti þess 1928-1929. Fjármálaráðherra 1931-1932 er hann varð forsætis- og fjármálaráðherra og gegndi hann því starfi til 1934. ==Æviágrip== Ásgeir Ásgeirsson fæddist árið 1894 í Kóranesi á Mýrum. Hann var annað af níu börnum Ásgeirs Eyþórssonar og Jensínu Bjargar Matthíasdóttur. Faðir Ásgeirs var verslunarstjóri í verslun sem faðir hans, Eyþór Felixson, rak í [[Straumfjörður|Straumfirði]]. Fjölskyldan fluttist þangað þegar Ásgeir Ásgeirsson var tveggja ára en flutti síðan til [[Reykjavík]]ur árið 1902 eftir að verslunin fór á hausinn og Eyþór afi Ásgeirs lést.{{sfn|Vera Illugadóttir|2018|p=251}} Ásgeir hóf nám við Menntaskólann í Reykjavík árið 1906 og varð áberandi í félagslífi og stúdentapólitík skólans. Hann var forseti Framtíðarinnar árið 1911 og síðan inspector scholae árin 1911-1912. Ásgeir hóf síðan guðfræðinám við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og útskrifaðist með háa einkunn árið 1915. Á háskólaárum sínum kynntist Ásgeir og trúlofaðist [[Dóra Þórhallsdóttir|Dóru Þórhallsdóttur]], sem hann hitti í starfi hjá [[Ungmennafélag Reykjavíkur|Ungmennafélagi Reykjavíkur]].<ref>{{Tímarit.is|4310741|Ásgeir Ásgeirsson|blað=[[Andvari (tímarit)|Andvari]]|útgáfudagsetning=1. janúar 1973|blaðsíða=3–59|höfundur=[[Guðmundur G. Hagalín|Guðmundur Gíslason Hagalín]]}}</ref> Eftir að Ásgeir lauk guðfræðinámi bauðst honum að gerast prestur að Skútustöðum en [[Þórhallur Bjarnarson|Þórhalli Bjarnarsyni]] biskupi, föður Dóru, fannst Ásgeir of ungur til að taka við prestakalli, og neitaði því að vígja hann. Til sárabóta réð Þórhallur Ásgeir þess í stað sem ritara sinn og Ásgeir gegndi því starfi til ársins 1916 en hélt síðan til Kaupmannahafnar til þess að stunda framhaldsnám í guðfræði. Á árum sínum í Kaupmannahöfn missti Ásgeir smám saman metnað fyrir guðfræðinni og afþakkaði tilboð [[Nathan Söderblom|Nathans Söderblom]], [[Erkibiskup Uppsala|erkibiskups Uppsala]], um að taka við prestakalli í umdæmi hans. Ásgeir sneri heim til Íslands árið 1917 og kvæntist Dóru, unnustu sinni.{{sfn|Vera Illugadóttir|2018|p=252}} ===Stjórnmálaferill=== Eftir heimkomuna gerðist Ásgeir ritari hjá [[Landsbankinn|Landsbankanum]] en gerðist síðan kennari við [[Kennaraskólinn|Kennaraskólann]]. Ásgeir hóf einnig þátttöku í íslenskum stjórnmálum sem meðlimur [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. Árið 1923 bauð Ásgeir sig fram til alþingis fyrir Framsókn í [[Vestur-Ísafjarðarsýsla|Vestur-Ísafjarðarsýslu]] og náði kjöri. Árið 1930 var Ásgeir kjörinn [[forseti Alþingis]]. Í því embætti fékk Ásgeir það hlutverk að ávarpa mannfjöldann þegar [[Alþingishátíðin|þúsund ára afmæli Alþingis var fagnað]] árið 1930 og þótti hann bera af öðrum með ræðusnilld sinni.{{sfn|Vera Illugadóttir|2018|p=252}} Árið 1931 varð Ásgeir [[fjármálaráðherra Íslands]] í ríkisstjórn mágs síns, [[Tryggvi Þórhallsson|Tryggva Þórhallssonar]], í miðri [[Kreppan mikla|kreppunni miklu]]. Næsta ár sagði Tryggvi af sér vegna deilna um endurskipulagningu á [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum Íslands]] og Ásgeir varð [[ráðuneyti Ásgeirs Ásgeirssonar|forsætisráðherra]] í hans stað. Í [[Alþingiskosningar 1933|Alþingiskosningum árið 1933]] tapaði Framsóknarflokkurinn verulegu fylgi en ríkisstjórn Ásgeirs sat áfram til næsta árs sem bráðabirgðastjórn. Eftir kosninguna klauf Tryggvi sig úr Framsóknarflokknum og stofnaði [[Bændaflokkurinn (síðari)|Bændaflokkinn]]. Ásgeir fylgdi mági sínum ekki í nýja flokkinn en hann sagði sig úr Framsóknarflokknum og [[Alþingiskosningar 1934|náði árið 1934 kjöri]] á alþingi sem óflokksbundinn frambjóðandi.{{sfn|Vera Illugadóttir|2018|p=253}} Ásgeir var óflokksbundinn þingmaður frá 1934 til 1937, en þá gekk hann loks til liðs við [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokkinn]]. Ásgeir sat á þingi fyrir Alþýðuflokkinn til ársins 1952 og frá 1938 var hann jafnframt bankastjóri [[Útvegsbanki Íslands|Útvegsbanka Íslands]].{{sfn|Vera Illugadóttir|2018|p=253}} ===Forseti Íslands (1952–1968)=== [[Mynd:Kronprinsesse Märthas bisettelse - L0029 465Fo30141606090105.jpg|thumb|right|Ásgeir Ásgeirsson forseti (lengst til hægri með pípuhatt) við útför [[Marta krónprinsessa Noregs|Mörtu krónprinsessu Noregs]] árið 1954.]] [[Mynd:Yosef Burg Teddy Kolek toasting Ásgeir Ásgeirsson. Jerusalem 1966 (D803-058).jpg|thumb|right|Ásgeir í opinberri heimsókn í [[Jerúsalem]] árið 1966.]] Eftir dauða [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]] forseta árið 1952 bauð Ásgeir sig fram til forseta Íslands í [[Forsetakosningar á Íslandi 1952|forsetakosningunum sem haldnar voru]] síðar um árið. Framsóknarflokkurinn og [[Sjálfstæðisflokkurinn]] sammældust um að styðja séra [[Bjarni Jónsson (vígslubiskup)|Bjarna Jónsson]] vígslubiskup til embættisins. Nafn Ásgeirs hafði oft borið á góma þegar rætt var um mögulega arftaka Sveins í forsetaembætti en Sjálfstæðismenn vildu ekki sjá þingmann Alþýðuflokksins sem forseta og Framsóknarmenn voru honum enn reiðir fyrir að skipta um flokk á fjórða áratuginum. Sér í lagi hafði [[Hermann Jónasson]], formaður Framsóknarflokksins, ímugust á Ásgeiri og kallaði hann „mesta neðanjarðarpólitíkus síðustu ára“ á miðstjórnarfundi Framsóknarflokksins árið 1952 þegar rætt var um forsetaefni.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=98}} Meðal Sjálfstæðismanna veik [[Gunnar Thoroddsen]] borgarstjóri, sem var kvæntur [[Vala Ásgeirs­dótt­ir Thorodd­sen|Völu]], dóttur Ásgeirs, frá flokkslínunni og studdi tengdaföður sinn í forsetaembættið. Gunnar gerðist síðan kosningastjóri í kosningabaráttu Ásgeirs og tryggði tengdaföður sínum talsvert fylgi.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=104}} Þegar kom á kjördag vann Ásgeir nauman sigur gegn Bjarna og [[Gísli Sveinsson|Gísla Sveinssyni]] með um 46,7% atkvæða. Stjórnarflokkarnir voru ekki ánægðir með úrslit kosninganna og jafnvel kom til tals að [[Ólafur Thors]] segði af sér sem forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins vegna álitshnekkis.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=105}} Ásgeir tók við embætti forseta þann 1. ágúst 1952 og rétti stjórnarflokkunum sáttahönd með því að sverja Alþingi og ríkisstjórninni hollustueið.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=105}} Hermann og Ólafur virtu hann að vettugi og gerðu sitt besta til að halda Ásgeiri fyrir utan svið íslenskra stjórnmála. Hermann gekk svo langt að reyna að koma í veg fyrir að Ásgeir færi erlendis í opinberar heimsóknir.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=107}} Ásgeir varð engu að síður fyrsti forseti Íslands sem fór í opinberar heimsóknir til [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]], en Sveinn Björnsson hafði verið of heilsuveill til að halda í slíkar ferðir á forsetatíð sinni. Ásgeir heimsótti [[Friðrik 9. Danakonungur|Friðrik 9. Danakonung]] í Danmörku árið 1954 og þótti sú heimsókn boða að sátt og vinskapur hefði tekist með Dönum og Íslendingum á ný eftir sambandsslitin 1944.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=109}} Þessi vinskapur var innsiglaður enn frekar þegar Ásgeir tók á móti Friðrik í [[Konungskoman 1956|opinberri heimsókn til Íslands]] árið 1956. Ásgeir fór einnig í opinberar heimsóknir til [[Svíþjóð]]ar, [[Finnland]]s, [[Noregur|Noregs]], [[Kanada]], [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Ísrael]]s á forsetatíð sinni.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=110}} Þrátt fyrir að Ásgeir hefði komist á forsetastól með stuðningi jafnaðarmanna og sósíalista varð mörgum þeirra kalt til forsetans eftir að hann studdi áframhaldandi aðild Íslands að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]] í nýársávarpi sínu árið 1958.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=116}} Ásgeir hafði stundum áhrif á stjórnarmyndunarviðræður á bak við tjöldin en á heildina litið skipti hann sér þó ekki oft með beinum hætti að stjórnmálum og neitaði að nota synjunarvald forsetans þegar skorað var á hann að gera það.{{sfn|Guðni Th. Jóhannesson|2016|p=119}} ==Tenglar== * [https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=43 Æviágrip Ásgeirs Ásgeirssonar á vef Alþingis]. ==Heimildir== * {{Cite book|title=Fyrstu forsetarnir|author=[[Guðni Th. Jóhannesson]]|publisher=Sögufélag|year=2016|ISBN=9789935466129|place=Reykjavík}} * {{Cite book|title=Þjóðhöfðingjar Íslands: Frá upphafi til okkar daga|author=[[Vera Illugadóttir]]|publisher=Sögur útgáfa|year=2018|place=Reykjavík|ISBN=9789935498106}} ==Tilvísanir== <div class="references-small"><references/></div> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Sveinn Björnsson]] | titill=[[Forseti Íslands]] | frá= [[1. ágúst]] [[1952]] | til= [[1. ágúst]] [[1968]]| | eftir=[[Kristján Eldjárn]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Tryggvi Þórhallsson]] | titill=[[Forsætisráðherra Íslands]] | frá=[[3. júní]] [[1932]] | til=[[28. júlí]] [[1934]] | eftir=[[Hermann Jónasson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Tryggvi Þórhallsson]] | titill=[[Framsóknarflokkurinn|Formaður Framsóknarflokksins]] | frá=[[1932]] | til=[[1933]] | eftir=[[Sigurður Kristinsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hans Einarsson]] | titill=[[Inspector scholae]] | frá=[[1911]] | til=[[1912]] | eftir=[[Erlendur Þórðarson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Magnús Jochumsson]] | titill=Forseti [[Framtíðin|Framtíðarinnar]] | frá=[[1911]] | til=[[1911]] | eftir=[[Sigfús Halldórsson frá Höfnum]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Íslands}} {{Forsætisráðherrar Íslands}} {{Fjármálaráðherrar Íslands}} {{Ráðuneyti Ásgeirs Ásgeirssonar}} [[Flokkur:Formenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Forsetar Alþingis]] [[Flokkur:Forsetar Íslands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]] {{fd|1894|1972}} [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 1952]] [[Flokkur:Íslenskir bankastjórar]] [[Flokkur:Íslenskir guðfræðingar]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1921-1930]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1931-1940]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1941-1950]] [[Flokkur:Þingmenn Alþýðuflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] pd670kheiwilyaskyw3y3ve1jmovrny 0 1861 1983703 1965256 2026-10-24T06:46:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983703 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kjördæmi Íslands.svg|thumb|right| Kjördæmin eru eftirfarandi (fjöldi [[alþingi|þingsæta]] í svigum):<br /> · [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] (11)<br /> · [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] (11)<br /> · [[Norðvesturkjördæmi]] (7)<br /> · [[Norðausturkjördæmi]] (10)<br /> · [[Suðurkjördæmi]] (10)<br /> · [[Suðvesturkjördæmi]] (14)]] '''[[Ísland]]i''' er nú skipt í sex '''[[kjördæmi]]''' fyrir [[alþingiskosningar]] samkvæmt 31. grein [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands]] og kosningalögum. Þrjú eru á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] og þrjú á landsbyggðinni og hvert þeir kýs á milli 7 og 14 þingmenn á [[Alþingi]]. Núverandi skipan kjördæma var tekin upp í stjórnarskrá 1999 en áður var landinu skipt í átta kjördæmi og þar áður var notast við [[Sýslur Íslands|sýslur]] og kaupstaði sem kjördæmi.<noinclude> == Kjördæmissæti og jöfnunarsæti == Tvenns konar þingsætum er úthlutað samkvæmt þessu kerfi eftir mismunandi reglum. Kjördæmissætum er úthlutað samkvæmt [[D'Hondt-reglan|d'Hondt-reglunni]] í samræmi við niðurstöðu kosninga innan hvers kjördæmis. [[Jöfnunarsæti]] taka hins vegar einnig mið af úrslitum á landsvísu og er ætlað að leiðrétta misræmi á milli fylgis flokks á landsvísu og fjölda kjördæmasæta. Einungis framboð með 5% atkvæða eða meira koma til greina við úthlutun jöfnunarsæta. == Atkvæðavægi == Núverandi skiptingu var komið á með stjórnarskrárbreytingu árið [[1999]] og var ætlað að jafna vægi atkvæða milli landshluta frá því, sem áður var, en allt frá því að þéttbýli fór að myndast á Íslandi hefur því verið mismunað með hlutfallslega minna atkvæðavægi en [[dreifbýli]]nu. Í [[Alþingiskosningar 1999|kosningunum 1999]], sem voru þær síðustu þar sem kosið var eftir eldri kjördæmaskipan, var mesti munur atkvæðavægis rétt tæplega ferfaldur á milli [[Vestfjarðakjördæmi]]s og [[Reykjaneskjördæmi|Reykjanesskjördæmis]]. Núverandi kjördæmaskipting byggir á þremur kjördæmum á [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] og þremur á [[landsbyggð]]inni. Misræmi í atkvæðavægi er enn þá til staðar (sem dæmi má nefna að í [[Alþingiskosningar 2021|Alþingiskosningunum 2021]] hefði Suðvesturkjördæmi átt að fá 6 þingsæti til viðbótar ef miðað hefði verið við fjölda á [[kjörskrá]]) en ákvæði í stjórnarskrá segja, að ef fjöldi kosningabærra manna á bakvið hvert sæti í einu kjördæmi er orðinn helmingur þess sem hann er í því kjördæmi þar sem flestir eru á bakvið hvert þingsæti þegar gengið er til kosninga, skal færa eitt kjördæmissæti á milli þeirra fyrir næstu kosningar. Kjördæmi getur þó ekki haft færri en 6 kjördæmissæti. Reglunni hefur verið beitt þrisvar sinnum hingað til. Í [[Alþingiskosningar 2003|alþingiskosningunum 2003]] voru kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti ríflega tvöfalt fleiri í Suðvesturkjördæmi en í Norðvesturkjördæmi og því var eitt kjördæmissæti flutt þar á milli fyrir [[Alþingiskosningar 2007|alþingiskosningarnar 2007]]. Hröð íbúafjölgun í Suðvesturkjördæmi og stöðnun íbúafjölda í Norðvesturkjördæmi varð til þess að litlu munaði að kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti í kosningunum 2007 væru tvöfalt fleiri í Suðvesturkjördæmi en í Norðvesturkjördæmi, þrátt fyrir tilflutning sætisins. Í [[Alþingiskosningar 2009|kosningunum 2009]] voru aftur tvöfalt fleiri kjósendur á kjörskrá fyrir hvert þingsæti í Suðvesturkjördæmi en í Norðvesturkjördæmi og því var annað kjördæmissæti flutt frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis í [[Alþingiskosningar 2013|kosningunum 2013]]. Eftir [[Alþingiskosningar 2021|kosningarnar 2021]] var sama staða uppi í þriðja skiptið í sömu kjördæmum og því færist þriðja kjördæmissætið frá Norðvesturkjördæmi til Suðvesturkjördæmis fyrir [[Alþingiskosningar 2024|kosingarnar 2024]]. Eftir þá tilfærslu verða aðeins sex kjördæmissæti eftir í Norðvesturkjördæmi en það er stjórnarskrárbundið lágmark. Samkvæmt núgildandi reglum verða því ekki fleiri þingsæti flutt frá Norðvesturkjördæmi, óháð því hvernig þróun íbúafjölda verður. {| class="wikitable sortable" |- ! Kjördæmi ! Kjósendur á <br>kjörskrá (2024) <ref>{{Cite web|url=https://www.skra.is/gogn/talnaefni/kosningar/talnaefni-althingiskosninga-2024/|title=Talnaefni alþingiskosninga 2024|website=Þjóðskrá|access-date=2024-11-03}}</ref> ! Þingmenn í <br>kjördæmi (2024) ! Kjósendur á kjörskrá<br>að baki hverjum<br>þingmanni (2024) |- | [[Norðausturkjördæmi]] | 31.039 | 10 | 3.104 |- | [[Norðvesturkjördæmi]] | 22.348 | 7 | 3.193 |- | [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] | 47.486 | 11 | 4.317 |- | [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] | 47.503 | 11 | 4.318 |- | [[Suðurkjördæmi]] | 40.994 | 10 | 4.099 |- | [[Suðvesturkjördæmi]] | 79.052 | 14 | 5.647 |- | Í heild | 268.422 | 63 | 4.261 |} == Saga == {| class="wikitable" align="right" style="font-size: 8pt; margin: 8px;" |- ! Tímabil !! Þingmenn !! Kosningakerfi |- |1844-1852|| align=center |26||Einmenningskjördæmi og konungskjörnir |- |1858-1869|| align=center |27||Einmenningskjördæmi og konungskjörnir |- |1874-1903|| align=center |36||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og konungskjörnir |- |1908-1914|| align=center |40||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og konungskjörnir |- |1916-1919|| align=center |40||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og landskjörnir |- |1920-1933|| align=center |42||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og landskjörnir |- |1934-1942|| align=center |49||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og uppbótarsæti |- |1942-1959|| align=center |52||Einmennings- og tvímenningskjördæmi og uppbótarsæti |- |1959-1983|| align=center |60||Hlutfallskosningar í átta kjördæmum og uppbótarsæti |- |1987-1999|| align=center |63||Hlutfallskosningar í átta kjördæmum og uppbótarsæti |- |2003-|| align=center |63||Hlutfallskosningar í sex kjördæmum og uppbótarsæti |} [[Mynd:Kjördæmi Íslands 1959-1999.svg|thumb|Kjördæmaskipan Íslands frá 1959 til 1999.]] Fjöldi þingmanna á Alþingi hefur aukist talsvert síðan það var [[Alþingi#Endurreisn_Alþingis|endurreist]] árið [[1843]]. Þá voru 20 þingmenn kosnir í einmenningskjördæmum en sex voru konungskjörnir, þ.e. skipaðir af [[Danakonungur|Danakonungi]]. Á tímabilinu 1843-1874 þegar Íslendingar fengu sína fyrstu stjórnarskrá var Alþingi ráðgefandi þing. Það þýddi að Danakonungur hafði lokaorðið um alla lagasetningu á Íslandi. Árið [[1858]] var kjördæmaskipan breytt þannig að [[Skaftafellssýsla|Skaftafellssýslu]] var skipt í tvennt og einum þingmanni bætt við. Árið [[1874]] er Íslendingar hlutu sína fyrstu stjórnarskrá var kosningakerfinu breytt þannig að 30 þingmenn voru kosnir bæði í einmennings- og tvímenningskjördæmum og áfram sex konungskjörnir. Með [[Heimastjórnartímabilið|Heimastjórninni]] 1904 tók íslenska flokkakerfið, sem nefnt hefur verið [[fjórflokkakerfið]], að taka á sig mynd. Þá voru 34 þingmenn kosnir í einmennings- og tvímenningskjördæmum og sex konungskjörnir, alls 40 þingmenn. Kjördæmaskiptingin hyglaði strjálbýlinu á kostnað þéttbýlisins. Kosningaréttur karla var gerður nokkuð almennur en ungmenni, vinnuhjú og konur höfðu hann ekki.<ref>Gunnar Helgi Kristinsson. ''Íslenska stjórnkerfið''. bls 36</ref> Árið [[1915]] var kosningakerfi landsins breytt með þeim hætti að konur fengu nú [[kosningaréttur|kosningarétt]], konungskjörnir þingmenn voru lagðir af og í þeirra stað komu sex landskjörnir þingmenn sem kosnir voru til 12 ára í senn með landið allt sem eitt kjördæmi. Ári seinna var fyrst kosið í [[Alþingiskosningar 1916|alþingiskosningum]] eftir þessu nýja kerfi. Sama ár voru tveir stjórnmálaflokkar stofnaðir; [[Framsóknarflokkurinn]], elsti stjórnmálaflokkur landsins, og [[Alþýðuflokkurinn]], stjórnmálaarmur [[Alþýðusamband Íslands|ASÍ]]. Fyrir kosningarnar 1920 var kosningakerfinu breytt þannig að þingmönnum var fjölgað um tvo, þeir voru því alls 42. Fjórir þingmenn voru kosnir í hlutfallskosningu í [[Reykjavík]], þetta var gert til að minnka mun á atkvæðavægi til sveita annars vegar og í þéttbýli hins vegar. Kjörtímabil landskjörinna þingmanna var lækkað í átta ár. Árið [[1934]] var kjördæmaskipunin fest í sessi í stjórnarskránni. Þingmönnum var fjölgað um sjö, úr 42 í 49, kosningaaldur var lækkaður í 21 ár og ákvæði um að sveitastyrkþegar mættu ekki kjósa var afnumið. Landskjörnu þingmennirnir sex voru afnumdir og þeirra í stað var 11 uppbótarsætum komið á, þannig að byggt á niðurstöðum kosninga var sætunum skipt á milli kjördæma til þess að jafna atkvæðavægi. Árið [[1942]], á meðan [[seinni heimsstyrjöldin]] geysaði, var samþykkt önnur breyting á stjórnarskránni: þremur þingmönnum var bætt við. Nú voru 21 þingmenn kosnir í einmenningskjördæmum, 12 þingmenn voru kosnir með hlutfallskosningu í sex tvímenningskjördæmum, átta þingmenn voru kosnir með hlutfallskosningu í Reykjavík og uppbótarsæti voru 11. [[Siglufjörður]] var gerður að kjördæmi. Þessi breyting á kosningakerfinu var gerð í óþökk leiðtoga Framsóknarflokksins, [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] og olli ósætti á milli hans og [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]], formanns Sjálfstæðisflokksins (sjá [[Eiðrofsmálið]]). Árið [[1959]] var kosningakerfinu gjörbreytt þannig að þau 28 kjördæmi sem áður voru voru lögð niður og tekin var upp hlutfallskosning í átta kjördæmum, [[Reykjavíkurkjördæmi]] hélst óbreytt en eldri kjördæmi sem höfðu miðaðst við [[sýsla|sýslur]] eða [[kaupstaður|kaupstaði]] voru sameinuð eftir landshlutum.<ref>[http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=79&mnr=3 Kosningar til Alþingis - 3. mál lagafrumvarp 79. löggjafarþingi 1959.]</ref> Þingmönnum var fjölgað um átta í 60, fjöldi þingmanna í hverju kjördæmi var á bilinu 5-12. Þessi breyting á kosningakerfinu var hluti af samkomulagi [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] og [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] fyrir [[Viðreisnarstjórnin]]a. Framsóknarflokkurinn, sem hafði mikið fylgi á [[landsbyggðin]]ni tapaði mjög á þessari breytingu og var henni mótfallinn. Þetta fyrirkomulag hélst óbreytt í 28 ár, til ársins 1987. Árið [[1987]] var kosningakerfinu breytt þannig að 50 þingmenn voru kosnir í kjördæmunum átta og uppbótarsætin höfð 13 talsins. „Breytingunni var ætlað að jafna atkvæðavægi milli flokka eins og hægt væri, án þess þó að útrýma misvægi atkvæða milli kjördæma. Þetta var gert með því að þróa einstaklega flókið kosningakerfi sem einungis fámennur hópur sérfræðinga skildi hvernig virkaði. Samstaða var um tillögurnar milli flokka.“<ref>Gunnar Helgi Kristinsson. ''Íslenska stjórnkerfið''. bls 73</ref> Víðtæk óánægja var með kosningakerfið í þessari mynd. Um miðjan 10. áratuginn höfðu allir stjórnmálaflokkar sem þá voru á þingi ályktað um að endurskoða ætti kerfið í því skyni að draga úr misvægi atkvæða og einfalda reiknireglur um úthlutun þingsæta.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/123/s/0141.html|titill=Skýrsla forsætisráðherra um endurskoðun á kjördæmaskipun og tilhögun kosninga til Alþingis.|útgefandi=Alþingi - þingskjal 141 frá 123. löggjafarþingi|mánuður=6. október|ár=1998}}</ref> Árið [[1997]] skipaði forsætisráðherra nefnd með fulltrúum allra þingflokka undir formennsku [[Friðrik Sophusson|Friðriks Sophussonar]] sem átti að gera tillögur um úrbætur. Tillögur þeirrar nefndar fólu í sér að fækka kjördæmum og hafa þau jafnari að íbúafjölda þannig að hægt væri að hafa áþekkan fjölda þingmanna í hverju þeirra. Það kallaði á skiptingu Reykjavíkur í tvö kjördæmi en sameiningu kjördæma á landsbyggðinni.<ref name=":0" /> Tillögur nefndarinnar um kjördæmaskipan voru svo teknar upp með breytingum á stjórnarskrá sem samþykktar voru á Alþingi bæði fyrir og eftir [[Alþingiskosningar 1999|kosningarnar 1999]] og einnig með nýjum lögum um kosningar til Alþingis sem samþykkt voru 1999. Fleiri breytingar voru gerðar á kosningakerfinu en mörk kjördæma. Uppbótarsætin voru nú kölluð [[jöfnunarsæti]] og settur var 5% þröskuldur á landsvísu fyrir úthlutun þeirra til stjórnmálaflokka. Þá voru tekin upp mun opnari ákvæði í stjórnarskrá um kjördæmaskipanina en áður höfðu verið, en nánari útfærsla hennar færð í kosningalöggjöfina með þeim varnagla að breytingar á ákvæðum um kjördæmin þurfa samþykki ⅔ atkvæða á Alþingi. Um miðjan mars [[2010]] var lagt fram frumvarp, með undirskrift 19 þingmanna, þess efnis að breyta ætti landinu í eitt kjördæmi. Flutningsmaður var [[Björgvin G. Sigurðsson]].<ref>[http://www.althingi.is/altext/138/s/0809.html Frumvarp til stjórnarskipunarlaga um breytingu á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum]</ref> Frumvarpinu var vísað til sérnefndar um stjórnarskrármál sem skilaði ekki áliti á því. == Kjördæmi == Kjördæmin og þau [[sveitarfélög á Íslandi|sveitarfélög]] sem til þeirra teljast #[[Norðvesturkjördæmi]]: #*[[Akraneskaupstaður]], [[Hvalfjarðarsveit]], [[Skorradalshreppur]], [[Borgarbyggð]], [[Eyja- og Miklaholtshreppur]], [[Snæfellsbær]], [[Grundarfjarðarbær]], [[Stykkishólmsbær]], [[Dalabyggð]], [[Reykhólahreppur]], [[Vesturbyggð]], [[Bolungarvíkurkaupstaður]], [[Ísafjarðarbær]], [[Súðavíkurhreppur]], [[Árneshreppur]], [[Strandabyggð]], [[Húnaþing vestra]], [[Húnabyggð]], [[Skagaströnd]] og [[Sveitarfélagið Skagafjörður]]. #[[Norðausturkjördæmi]]: #*[[Fjallabyggð]], [[Dalvíkurbyggð]], [[Hörgársveit]], [[Akureyrarbær]], [[Eyjafjarðarsveit]], [[Svalbarðsstrandarhreppur]], [[Grýtubakkahreppur]], [[Þingeyjarsveit]], [[Skútustaðahreppur]], [[Norðurþing]], [[Tjörneshreppur]], [[Svalbarðshreppur]], [[Langanesbyggð]], [[Vopnafjarðarhreppur]], [[Múlaþing]], [[Fljótsdalshreppur]] og [[Fjarðabyggð]]. #[[Suðurkjördæmi]]: #*[[Sveitarfélagið Hornafjörður]], [[Skaftárhreppur]], [[Mýrdalshreppur]], [[Rangárþing eystra]], [[Rangárþing ytra]], [[Ásahreppur]], [[Vestmannaeyjabær]], [[Flóahreppur]], [[Sveitarfélagið Árborg]], [[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]], [[Hrunamannahreppur]], [[Bláskógabyggð]], [[Grímsnes- og Grafningshreppur]], [[Hveragerðisbær]], [[Sveitarfélagið Ölfus]], [[Grindavíkurkaupstaður]], [[Suðurnesjabær]], [[Reykjanesbær]] og [[Sveitarfélagið Vogar]]. #[[Suðvesturkjördæmi]]: #*[[Hafnarfjarðarkaupstaður]], [[Garðabær]], [[Kópavogsbær]], [[Seltjarnarnesbær]], [[Mosfellsbær]] og [[Kjósarhreppur]]. #[[Reykjavíkurkjördæmi suður]]. #[[Reykjavíkurkjördæmi norður]]. == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Heimild == * {{bókaheimild|höfundur=Gunnar Helgi Kristinsson|titill=Íslenska stjórnkerfið|útgefandi=Háskólaútgáfan|ár=2006|ISBN=ISBN 9979547138}} * [https://web.archive.org/web/20220130112508/https://www.stjornarradid.is/404/ Ágrip af þróun stjórnarskrárinnar], af vef [[stjórnarskrárnefnd]]ar == Tenglar == * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000024.html Lög um kosningar til Alþingis] {{lög2|2000|24|16. maí}} * [http://kosning2003.is/web/NyttEfni?ArticleID=1060 Ákvörðun landskjörstjórnar um breytingi á kjördæmissætum eftir kosningarnar 2003.] ([http://web.archive.org/web/20060708004424/http://www.kosning2003.is/web/NyttEfni?ArticleID=1060 upprunaleg slóð niðri]) * [http://kosning2003.is/web/TolulegarUpplysingar/UthlutunJofnunarsaeta Útskýring á reglunum við úthlutun jöfnunarsæta.] ([http://web.archive.org/web/20060708004424/http://www.kosning2003.is/web/TolulegarUpplysingar/UthlutunJofnunarsaeta upprunaleg slóð niðri]) {{Kjördæmi Íslands}} {{Íslensk stjórnmál}} {{gæðagrein}} [[Flokkur:Kjördæmi Íslands| ]] </noinclude> 2c7mb9l6kswe85i3cxd4onx7yxccvj4 0 6013 1983698 1926864 2026-10-24T05:39:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983698 wikitext text/x-wiki '''Jón Steinar Gunnlaugsson''' (f. 27. september 1947) er íslenskur lögfræðingur, sem lengi hefur starfað sem hæstaréttarlögmaður, prófessor í lögfræði við Háskólann í Reykjavík og dómari við [[Hæstiréttur Íslands|Hæstarétt Íslands]]. Hann var skipaður hæstaréttardómari 29. september 2004<ref>{{cite web|title=Jón Steinar Gunnlaugsson skipaður dómari við Hæstarétt Íslands|url=http://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/915|publisher=Innanríkisráðuneyti|accessdate=30. desember 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120721001326/http://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/915|archive-date=2012-07-21|url-status=dead}}</ref> og lét af störfum 1. október 2012<ref>{{cite web|title=Jón Steinar og Garðar hætta|url=http://www.visir.is/jon-steinar-og-gardar-haetta/article/2012707069957|accessdate=30. desember 2012}}</ref>. == Menntun == Upplýsingar um menntun hans eru að finna á hans eigin vefsíðu<ref>{{cite web|title=Um Jón|url=https://jonsteinar.is/index.php/um-jon/|publisher=jonsteinar.is|accessdate=22. ágúst 2025}}</ref>: * Stúdent frá [[Menntaskólinn í Reykjavík]] 1967 * Embættispróf í lögfræði frá [[Háskóli Íslands]] 1973 * Héraðsdómslögmaður 1975 * Hæstaréttarlögmaður 1980 == Starfsferill == Samkvæmt sömu heimild: * Þingfréttaritari á Morgunblaðinu 1973–1974 * Framkvæmdastjóri Listahátíðar í Reykjavík 1974 * Lögmannsfulltrúi 1974–1977 * Sjálfstætt starfandi málflutningsmaður 1977–2004 * Prófessor við Háskólann í Reykjavík 2002–2004 * Dómari við Hæstarétt Íslands 2004–2012 * Sjálfstætt starfandi ráðgjafi 2012–2015 * Lögmaður hjá VERITAS lögmönnum 2015–2018 * Stofnaði JSG lögmenn frá 2018 == Kennsla == Einnig byggt á vefsíðunni: * Stundakennari í fjármunarétti við lagadeild Háskóla Íslands 1975–1977, settur dósent 1977–1978 og aðjúnkt 1979–1981 * Flutti reglulega fyrirlestra við lagadeild Háskóla Íslands, m.a. í réttarfari og skattarétti * Kenndi verslunarrétt við Verslunarskóla Íslands 1975–1977 * Prófessor við Háskólann í Reykjavík 2002–2004 * Stundakennari við Háskólann í Reykjavík 2004–2008 * Kennt munnlegan málflutning í samstarfi við Endurmenntunarstofnun Háskóla Íslands og námskeið fyrir verðandi málflytjendur == Félags- og trúnaðarstörf == Samkvæmt vefsíðu hans: * Í stjórn Heimdallar (félags ungra sjálfstæðismanna í Reykjavík) 1968–1969 * Í stjórn Sambands ungra sjálfstæðismanna 1969–1971 * Fulltrúi stúdenta í háskólaráði Háskóla Íslands 1970–1972 * Formaður Orators 1971–1972 * Í stjórn (ritari) Lögfræðingafélags Íslands 1974–1979, í varastjórn 1979–1983 og frá 1986 * Í réttarfarsnefnd 1981–1989 * Í stjórn Lögmannafélags Íslands 1981–1986, formaður 1983–1986 * Í framkvæmdastjórn SÁÁ 1982–1984 * Forseti dóms Knattspyrnusambands Íslands 1985–2004 * Í landskjörstjórn 1991–1995 * Formaður yfirkjörstjórnar fyrir alþingiskosningar í Reykjavík 1995–2000 * Virkur í fjölmörgum nefndarstörfum á sviði réttarfars og stjórnskipunar == Ritstörf == === Bækur === * ''Deilt á dómarana'' (1987) * ''Um fordæmi og valdmörk dómstóla'' (2003) * ''Um málskot í einkamálum'' (2005) * ''Veikburða Hæstiréttur'' (2013) * ''Í krafti sannfæringar'' (2014) * ''Með lognið í fangið'' (2017) * ''When Justice Failed'' (2018) * ''Umbúðalaust: Hugleiðingar í hálfa öld'' (2020) === Greinar og kaflar === Hann hefur skrifað greinar og kafla í ýmsum tímaritum, m.a.: ''Tímarit lögfræðinga'', ''Lögmannablaðið'', ''Úlfljótur'', ''Lögrétta'', ''Þjóðmál'', ''Brimfaxi'', afmælisritum, og í dagblöðum eins og Morgunblaðinu. == Annað == * Hélt fund um endurbætur á dómskerfinu í Háskólanum í Reykjavík 20. maí 2015<ref>{{cite web|title=Endurbætur á dómskerfinu|url=https://www.youtube.com/watch?v=YPRSipf-8ic|publisher=YouTube|accessdate=22. ágúst 2025}}</ref> == Sjá einnig == * [[Eimreiðarhópurinn]] == Heimildir == <references/> {{Stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Dómarar við Hæstarétt Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskólann í Reykjavík]] {{f|1947|Gunnlaugsson, Jón Steinar}} bqwfx2f80mm3mgqighhwjnbwwzk9ayw 0 6288 1983718 1974399 2026-10-24T07:51:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983718 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Indónesía | nafn_á_frummáli = Republik Indonesia | fáni = Flag of Indonesia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg | nafn_í_eignarfalli = Indónesíu | kjörorð = Bhinneka Tunggal Ika | kjörorð_tungumál = kaúíska | kjörorð_þýðing = Sameining í fjölbreytni | þjóðsöngur = [[Indonesia Raya]] | staðsetningarkort = Indonesia (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Djakarta]] | tungumál = [[Indónesíska]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Indónesíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Prabowo Subianto]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Indónesíu|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Gibran Rakabuming Raka]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Holland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 17. ágúst 1945 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 27. desember 1949 | flatarmál = 1.904.569 | stærðarsæti = 14 | hlutfall_vatns = 4,85 | mannfjöldasæti = 4 | fólksfjöldi = 284.438.782 | íbúar_á_ferkílómetra = 143 | mannfjöldaár = 2025 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 7 | VLF = 5.009 | VLF_á_mann = 17.612 | VLF_á_mann_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.728 | VÞL_sæti = 113 | gjaldmiðill = [[Indónesísk rúpía|Rúpía]] (IDR) | tímabelti = [[UTC+7]], [[UTC+8]], [[UTC+9]] | tld = id | símakóði = 62 }} '''Indónesía''' er ríki í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, sem samanstendur af 17.508 eyjum í [[Malajaeyjar|Malajaeyjaklasanum]]. Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]] og [[Súlavesí]], en ríkið nær auk þess yfir hluta eyjanna [[Borneó]] og [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. Það er stærsta ríki heims sem telst til [[eyjaklasi|eyjaklasa]] og fjórða fjölmennasta ríki heims. Indónesía er jafnframt það ríki þar sem flestir [[íslam|múslimar]] búa. Indónesía er þó ekki [[íslamskt lýðveldi]]. Höfuðborg landsins er [[Djakarta]]. Landamæri þess liggja að [[Papúa-Nýja Gínea|Papúu-Nýju Gíneu]], [[Austur-Tímor]] og [[Malasía|Malasíu]]. Önnur nágrannaríki eru [[Singapúr]], [[Filippseyjar]], [[Ástralía]] og [[Andaman- og Níkóbareyjar]] sem tilheyra [[Indland]]i. Eyjarnar sem mynda Indónesíu hafa verið byggðar mönnum frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]], en þar hafa fundist steingervingar frá bæði ''[[Homo erectus]]'' og ''[[Homo sapiens]]''. Á 7. öld voru eyjarnar orðnar að miðstöð [[Indlandshafsverslunin|alþjóðlegrar verslunar á Indlandshafi]] þar sem sjóveldin [[Srivijaya]] og síðar [[Majapahit]] stunduðu verslun milli [[Kína]] og [[Indland]]s. Höfðingjar eyjarskeggja tóku upp ýmsa siði erlendis frá og þar urðu til blómleg ríki byggð á [[búddatrú]] og [[hindúasiður|hindúasið]]. [[Súnní íslam]] barst til eyjanna með [[arabar|arabískum]] kaupmönnum og síðar [[súfismi|súfískum]] fræðimönnum. Á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] tókust [[Evrópa|Evrópuveldin]] á um yfirráð yfir [[krydd]]versluninni þar. [[Holland|Hollendingar]] lögðu stærstan hluta svæðisins undir sig á 17. öld. Landið eins og það er í dag varð til þegar [[Hollensku Austur-Indíur]] fengu sjálfstæði 17. ágúst 1945. Síðan landið hlaut sjálfstæði hefur það staðið frammi fyrir miklum áskorunum, meðal annars vegna aðskilnaðarhreyfinga, átaka við nágrannaríki, spillingar og stjórnmálaóreiðu, auk náttúruhamfara. Árið [[1975]] tóku Indónesar yfir austurhluta eyjunnar [[Tímor]], en vesturhluti eyjunnar var fyrir hluti af Indónesíu. [[Austur-Tímor]] hlaut svo sjálfstæði á ný á árunum 1999 til 2002. Síðustu áratugir hafa einkennst af lýðræðisvæðingu og auknum hagvexti. Landið býr við [[forsetaræði]] með kjörnu [[Indónesíuþing|þingi]]. Það skiptist í [[héruð Indónesíu|38 héruð]] sem njóta mismikillar sjálfstjórnar. Landið er fjórða fjölmennasta land heims, en yfir helmingur íbúa býr á eyjunni Jövu. Höfuðborgin, [[Djakarta]], er ein af [[Listi yfir fjölmennustu borgir heims|stærstu borgum heims]]. Í Indónesíu búa mörg þjóðarbrot sem sum hver berjast fyrir [[sjálfstæði]], svo sem í [[Aceh]] og [[Papúa|Papúu]] (áður Irian Jaya). Þessi staðreynd endurspeglast í kjörorði landsins „Sameining í fjölbreytni“ (''Bhinneka Tunggal Ika''). [[Indónesíska]] er stöðluð og einfölduð útgáfa [[malasíska|malasísku]]. Indónesíska er þjóðtunga landsins, en flestir íbúar eiga sér annað móðurmál.<ref name="Ethnologue2009">{{Citation |last=Lewis |first=M. Paul |title=Ethnologue: Languages of the World |url=http://www.ethnologue.com/ |year=2009 |edition=16th |publisher=SIL International |access-date=17 November 2009}}</ref> Indónesía er [[nýiðnvætt ríki]] og stærsta hagkerfi Suðaustur-Asíu miðað við verga landsframleiðslu. Landið er [[miðveldi]] sem leikur lykilhlutverk í sínum heimshluta og á alþjóðavettvangi. Landið á aðild að mörgum alþjóðasamtökum, eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[G20]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[ASEAN]], og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. == Heiti == Nafnið Indónesía er dregið af [[forngríska|forngrísku]] orðunum Ἰνδός ''Indos'' og νῆσος ''nesos'', sem merkja „Indlandseyjar“.<ref name="EcoSeas1">{{cite book|last1=Tomascik|first1=Tomas|last2=Mah|first2=Anmarie Janice|last3=Nontji|first3=Anugerah|last4=Moosa|first4=Mohammad Kasim|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|url=https://archive.org/details/ecologyofindones0000unse|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7 }}</ref> Nafnið var búið til á 18. öld, löngu áður en nútímaríkið var stofnað.<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|last=Anshory|first=Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|language=id|date=16 August 2004|access-date=15 December 2006|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |archive-date=15 December 2006 }}</ref> Árið 1850 stakk enski ferðalangurinn [[George Windsor Earl]] upp á hugtakinu ''Indunesians'' eða (sem hann vildi heldur) ''Malayunesians'', yfir íbúa „Indlandseyja eða [[Malajaeyjar|Malajaeyja]]“.{{sfn|Earl|1850|p=119}} Í sama riti notaði nemandi hans, [[James Richardson Logan]], orðið ''Indonesia'' sem samheiti fyrir „Indlandseyjar“.<ref>{{cite journal|last=Logan|first=James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347 }}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Hollenskir fræðimenn sem skrifuðu um Austur-Indíur voru hins vegar tregir til að nota heitið ''Indonesia'' og vildu heldur notast við Malajaeyjar (''Maleische Archipel''), [[Hollensku Austur-Indíur]] (''Nederlandsch Oost-Indië'' eða einfaldlega ''Indië''), Austrið (''de Oost''), eða ''Insulinde''.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|first=Justus M|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186 }}</ref> Eftir 1900 varð heitið Indónesía algengara meðal fræðimanna utan Hollands, og innlendir þjóðernissinnar tóku það upp í baráttu sinni.<ref name="Kroef" /> [[Adolf Bastian]] frá Berlínarháskóla gerði nafnið vinsælt með bók sinni ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Fyrsti innlendi fræðimaðurinn sem notaði nafnið var [[Ki Hajar Dewantara]] þegar hann stofnaði fréttastofuna {{lang|nl|Indonesisch Pers-bureau}} í Hollandi árið 1913.<ref name="indoety" /> == Saga == [[Mynd:Borobudur ship.JPG|thumb|Skipsmynd á Borobudur, frá um 800.]] Steingervingar af ''[[Homo erectus]]'' ([[Jövumaðurinn]]) benda til þess að Indónesía hafi verið byggð mönnum fyrir tveim milljónum til 500.000 árum.<ref>{{Cite journal|last=Pope|first=G.G.|title=Evidence on the age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|year=1983|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=de Vos|first1=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|year=1994|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}}</ref> ''[[Homo sapiens]]'' tók að flytjast til eyjanna fyrir um 50.000 árum.<ref>{{cite journal|last1=Brumm|first1=A.|last2=Jensen|first2=G.M.|last3=van den Bergh|first3=G.D.|last4=Morwood|first4=M.J.|last5=Kurniawan|first5=I.|last6=Aziz|first6=F.|last7=Storey|first7=M.|year=2010|title=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-01_464_7289/page/748|journal=Nature|volume=464|issue=7289|pages=748–752|bibcode=2010Natur.464..748B|doi=10.1038/nature08844|pmid=20237472}}</ref><ref>{{cite book|last1=O'Connor|first1=S.|last2=Bulbeck|first2=D.|title=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|chapter=Homo Sapiens Societies in Indonesia and South-Eastern Asia|publisher=Oxford Academic|editor-last1=Cummings|editor-first1=V.|editor-last2=Jordan|editor-first2=P.|editor-last3=Zvelebil|editor-first3=M.|date=1 October 2013|pages=346–367|doi=10.1093/oxfordhb/9780199551224.013.018}}</ref> Fornleifafundir, eins og [[hellamálverk]] á Súlavesí og Borneó, og steindysir á Súmötru, Súlavesí og austureyjunum, gefa vísbendingar um lifnaðarhætti og trúarlíf elstu íbúanna.<ref>{{Cite web|last=Harris|first=G.|date=4 July 2024|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|access-date=5 July 2024|website=The Art Newspaper|archive-url=https://archive.today/20240705071757/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|archive-date=5 July 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Oktaviana|first1=A.A.|last2=Joannes-Boyau|first2=R.|last3=Hakim|first3=B.|display-authors=etal|date=3 July 2024|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|volume=631|issue=8022|pages=814–818|language=en|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|doi-access=free|pmid=38961284|pmc=11269172|bibcode=2024Natur.631..814O}}</ref><ref name="Tara">{{cite book|last=Steimer-Herbet|first=T.|url=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|title=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/jj.15136043|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref> [[Ástrónesar]], sem eru meirihluti íbúa Indónesíu, komu frá [[Taívan]] um 2000 f.o.t. og höfðu mikil áhrif á tungumál og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=5–7}}<ref>{{cite book|title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|editor-last1=Bellwodd|editor-first1=P.|display-editors=etal|chapter=The Austronesians in History: Common Origins and Diverse Transformations|last1=Bellwood|first1=P.|display-authors=etal|series=Comparative Austronesian Series|publisher=ANU Press|date=2006|page=1|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref> Mjög góð skilyrði til ræktunar eru í Indónesíu og [[hrísgrjón]]arækt undir vatni hófst þar á áttundu öld f.o.t. Hrísgrjónaræktin leiddi til þorpsmyndunar og elstu ríkin komu fram á 1. öld f.o.t.{{sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} Staðsetning eyjanna byggði undir stöðug tengsl og verslun við ríki á Indlandsskaga og meginlandi Kína, sem hafði mikil áhrif á sögu og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{sfn|Vickers|2013|pp=2}}{{sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Frá sjöundu öld dafnaði ríkið [[Srivijaya]] á Súmötru, en veldi þess byggðist á verslun og áhrifum frá hindúasið og búddatrú.<ref>{{cite journal|last=Manguin|first=P-Y.|title=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|journal=Journal of Urban Archaeology|publisher=Brepols Online|date=2021|volume=3|pages=87–100|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wicahyah|first1=D.|last2=Asyari|first2=A.K.|last3=Irwanto|first3=D.|first4=Retno Susanti|last4=L.R.|title=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|journal=Ilomata International Journal of Social Science|date=July 2022|volume=3|issue=3|pages=303–313|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref> Milli áttundu og tíundu aldar, risu og hnigu á eyjunni Jövu ríkin [[Sailendra]], sem var landbúnaðarsamfélag sem byggðist á búddisma, og [[Mataram]] sem var hindúaríki. Þessi samfélög skildu eftir sig stór minnismerki eins og [[Borobudur]] og [[Prambanan]].<ref>{{cite book|last=Munandar|first=A. A.|chapter=Ancient Religious Artworks in Central Java (8th-10th century AD)|title=Cultural Dynamics in a Globalized World|publisher=Taylor & Francis Group|date=2017|edition=3|isbn=978-1-315-22534-0|doi=10.1201/9781315225340}}</ref> Eftir misheppnaða [[innrás Mongóla á Jövu]], var hindúakonungsdæmið [[Majapahit]] stofnað á Austur-Jövu seint á 13. öld og undir stjórn [[Gajah Mada]] þá náðu áhrif þess yfir stóran hluta Indónesíu.<ref>{{cite book|last=Bade|first=D.W.|title=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|publisher=ISEAS Publishing|location=Singapore|date=2013|edition=3|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> Fyrstu merki um útbreiðslu íslam í Indónesíu eru frá [[13. öldin|13. öld]] á [[Súmatra|Norður-Súmötru]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=4, 7, 10–11}} Smám saman breiddist íslam út og varð ríkjandi trúarbrögð á Jövu og Súmötru í lok [[16. öldin|16. aldar]]. Ástundun íslamstrúar á eyjunum mótaðist líka af staðbundinni menningu, sérstaklega á Jövu.{{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Nýlendutíminn === {{aðalgrein|Hollensku Austur-Indíur}} [[Mynd:Myristica_fragrans_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|Múskatjurtin er upprunnin á [[Bandaeyjar|Bandaeyjum]] í Indónesíu. Þessi jurt var einu sinni ein eftirsóttasta varan í alþjóðaviðskiptum og laðaði fyrstu evrópsku nýlenduveldin til Indónesíu.]] Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu árið [[1512]] þegar [[portúgal]]skir verslunarmenn undir forystu [[Francisco Serrão]] reyndu að einoka versun með [[múskat (krydd)|múskat]] og [[cubebpipar]] á [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=27}} Síðar komu [[Holland|hollenskir]] og [[Bretland|breskir]] verslunarmenn og árið [[1602]] stofnuðu Hollendingar [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] (''Verenigde Oostindische Compagnie'', VOC) og urðu voldugastir Evrópumanna á eyjunum.{{sfn|Ricklefs|2001|p=31}} Hollenska Austur-Indíafélagið varð gjaldþrota og leystist upp árið 1800. Ríkisstjórnin í Hollandi setti þá á stofn nýlenduna Hollensku Austur-Indíur. Stjórn Hollendinga var þó mismikil{{sfn|Friend|2003|p=8}} og á 19. öld gerðu innfæddir íbúar uppreisnir gegn þeim.{{sfn|Schwarz|1994|pp=3–4}} Nýlendustjórnin náði ekki stjórn á öllu því landi sem í dag tilheyrir Indónesíu fyrr en í byrjun 20. aldar{{sfn|Friend|2003|p=8}}{{sfn|Taylor|2003|pp=209–278}}{{sfn|Vickers|2013|pp=6}} þegar hún kom upp stjórnstöðvum á [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]].<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bilveer|title=Papua|date=2017|doi=10.4324/9781315125985|isbn=978-1-315-12598-5|page=26}}</ref> Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] hófst gerðu [[Innrás Japana í Indónesíu|Japanar Innrás]], bundu enda á nýlendustjórnina og hvöttu til stofnunar sjálfstæðishreyfinga.<ref>{{cite book|last=Borch|first=F.L.|title=Military Trials of War Criminals in the Netherlands East Indies 1946-1949|chapter=Setting the Stage: The Dutch in the East Indies from 1595 to 1942|publisher=Oxford Academic|date=August 2017|volume=1|pages=6–18|doi=10.1093/oso/9780198777168.003.0002}}</ref><ref>{{cite book|last1=Elson|first1=R. E.|title=The Idea of Indonesia: A History|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87648-3|pages=1–12}}</ref> Skömmu eftir [[uppgjöf Japana]] gáfu sjálfstæðisleiðtogarnir [[Sukarno]] og [[Mohammad Hatta]] út [[Sjálfstæðisyfirlýsing Indónesíu|sjálfstæðisyfirlýsingu]]. Þeir urðu svo fyrsti forseti og varaforseta landsins, með [[Sutan Sjahrir]] sem forsætisráðherra.{{sfn|Ricklefs|2001|p=262, 268}}<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Hollendingar reyndu að ná nýlendunni aftur á sitt vald með hervaldi{{sfn|Ricklefs|2001|pp=265}} sem hratt [[sjálfstæðisstríð Indónesíu|sjálfstæðisstríði Indónesíu]] af stað.{{sfn|Friend|2003|p=35–38}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=261–286}} Átökin stóðu til 1949 þegar Hollendingar viðurkenndu sjálfstæði landsins eftir töluverðan þrýsting frá alþjóðasamfélaginu.{{sfn|Friend|2003|p=38}}<ref name="Bidien1945" /> === Samtíminn === Undir stjórn Sukarnos þróaðist stjórn landsins yfir í [[alræði]]sstjórn sem byggðist á valdajafnvægi milli andstæðra póla íslamskra stjórnmálahreyfinga, [[Indónesíuher]]s, og [[Kommúnistaflokkur Indónesíu|Kommúnistaflokks Indónesíu]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=312–341}} Vaxandi spenna leiddi til [[30. september-hreyfingin|valdaránstilraunar]] árið 1965. Í kjölfarið fylgdu blóðugar hreinsanir og fjöldamorð á kommúnistum að undirlagi hersins. Talið er að allt að hálf milljón hafi verið myrt og ein milljón að auki sætt fangavist.{{sfn|Melvin|2018|p=1}}{{sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=Robert|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref><ref>{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20181118225021/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=18 November 2018}}</ref>{{sfn|Bevins|2020|pp=168, 185}} Stjórn Sukarnos veiktist eftir útrýmingu kommúnistaflokksins.{{sfn|Ricklefs|2001|pp=342–346}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=346, 348}} [[Suharto]] undirhershöfðingi sætti því færis og tók völdin árið 1968. Hann kom á [[herforingjastjórn]] undir heitinu [[Orde Baru]] („ný skipan“) með stuðningi Bandaríkjanna.<ref>{{cite journal|last1=Legge|first1=John D.|title=General Suharto's New Order|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1968-01_44_1/page/40|journal=International Affairs|date=1968|volume=44|issue=1|pages=40–47|doi=10.2307/2613527|jstor=2613527}}</ref>{{sfn|Melvin|2018|pp=9-10}}<ref>{{cite book|editor-first1=David|editor-last1=Slater|title=Geopolitics and the Post-Colonial|url=https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat|date=2004|doi=10.1002/9780470756218|isbn=978-0-631-21452-6|page=[https://archive.org/details/geopoliticspostc0000slat/page/70 70]}}</ref> Stjórn Suhartos studdi beina erlenda fjárfestingu sem leiddi til stöðugs hagvaxtar í landinu.<ref>{{cite journal|last=Farid|first=H.|date=2005|title=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66|journal=Inter-Asia Cultural Studies|volume=6|issue=1|pages=3–16|doi=10.1080/1462394042000326879}}</ref>{{sfn|Robinson|2018|p=206}}{{sfn|Bevins|2020|pp=167–168}} [[Innrás Indónesíu í Austur-Tímor]] og hersetan sem fylgdi í kjölfarið árið 1975 var fordæmd af alþjóðasamfélaginu.<ref>{{cite web|last=Burr|first=W.|title=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76|work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62|publisher=[[National Security Archive]], [[George Washington University]]|location=Washington, DC|date=6 December 2001|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-url=https://archive.today/20191127081609/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-date=27 November 2019|access-date=17 September 2006}}</ref><ref name="ETG">{{cite journal|url=https://ssrn.com/abstract=1462454|last=Suzannah|first=L.|title=Accounting for Atrocities in Indonesia|journal=Singapore Year Book of International Law|publisher=Faculty of Law at the National University of Singapore|date=2007|volume=11|pages=195–259}}</ref> Gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar Suhartos fór auk þess vaxandi eftir að [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] lauk.{{sfn|Vickers|2013|pp=212}}{{sfn|Friend|2003|pp=431}} Orde Baru-stjórnin lenti í miklum vandræðum þegar [[Asíukreppan]] hófst árið 1997.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Stjórn Suhartos féll eftir hörð mótmæli í maí 1998.{{sfn|Vickers|2013|pp=209–212}}<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> Árið 1999 samþykktu íbúar Austur-Tímor aðskilnað frá Indónesíu eftir 24 ára hernám sem sumir fræðimenn hafa kallað [[þjóðarmorð]].<ref name="ETG" /> Eftir fall stjórnar Suhartos hófst lýðræðisvæðing og valddreifingarferli þar sem héruðin fengu aukið sjálfræði. Fyrstu almennu forsetakosningarnar voru haldnar árið 2004.<ref name="OtonomiDaerah">{{cite journal|last1=Butt|first1=Simon|title=Regional Autonomy and Legal Disorder: The Proliferation of Local Laws in Indonesia|journal=Singapore Journal of Legal Studies|date=2010|pages=1–21|id={{ProQuest|753862185}}|jstor=24870542|ssrn=1729404}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dagg|first1=C.J.|title=The 2004 elections in Indonesia: Political reform and democratisation|url=https://archive.org/details/sim_asia-pacific-viewpoint_2007-04_48_1/page/46|journal=Asia Pacific Viewpoint|publisher=Wiley Online Library|date=April 2007|volume=48|issue=1|pages=47–59|doi=10.22146/ijg.12792}}</ref> Óstöðugleiki og hryðjuverk hafa einkennt sögu Indónesíu eftir aldamótin 2000,<ref>{{cite journal|last1=Liddle|first1=R. William|title=INDONESIA IN 2000 A Shaky Start for Democracy|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_january-february-2001_41_1/page/208|journal=Asian Survey|date=February 2001|volume=41|issue=1|pages=208–220|doi=10.1525/as.2001.41.1.208}}</ref><ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=Julie Chernov|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> en efnahagslífið hefur staðið sterkt á sama tíma, þrátt fyrir spillingu í stjórnkerfinu.<ref>{{cite book|last1=Mukartono|first1=A.|last2=Hartiwiningsih|first2=H.|last3=Rustamaji|first3=M.|chapter=The Development of Corruption in Indonesia (Is Corruption a Culture of Indonesia?)|title=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|publisher=Atlantis Press|date=October 2019|volume=358|doi=10.2991/icglow-19.2019.36|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref> Átök milli þjóðernishópa og ólíkra trúarhópa eru enn vandamál sum staðar,<ref name="RIP">{{cite book|last=Harsono|first=A.|title=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia|publisher=Monash University Publishing|date=May 2019|isbn=978-1-925835-09-0}}</ref> en árið 2005 náði stjórnin að binda enda á uppreisn aðskilnaðarsinna í [[Aceh]] með samkomulagi.<ref name="AcehPeace">{{citation|last1=Parks|first1=T.|display-authors=etal|title=The Contested Corners of Asia: Subnational Conflict and International Development Assistance|chapter=The Case of Aceh, Indonesia|publisher=The Asia Foundation|date=7 October 2013|isbn=978-616-91408-1-8}}</ref> ==Landfræði== [[File:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|thumb|Fjöllin [[Semeru]] og [[Bromo]] á [[Austur-Java|Austur-Jövu]]. Eldvirkni á Indónesíu er með því sem mest gerist í heiminum.]] Indónesía liggur milli 11. breiddargráðu suður og 6. breiddargráðu norður, og 95. og 151. lengdargráðu austur. Landið er stærsta [[eyríki]] heims. Það nær 5.120 km frá austri til vesturs og 1.760 km frá norðri til suðurs. Samkvæmt [[Samstarfsráðuneyti um landhelgi og fjárfestingar]] telur Indónesía 17.504 eyjar (þar af 16.056 skráðar hjá Sameinuðu þjóðunum)<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html|title=16,000 Indonesian islands registered at UN|newspaper=The Jakarta Post|date=21. ágúst 2017|access-date=3. desember 2018|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20181130202043/http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html |archive-date=30. nóvember 2018}}</ref> dreifðar kringum miðbaug. Af þessum eyjum er um 6.000 byggðar.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia/|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=29. október 2018|access-date=11. nóvember 2018|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413004319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia|url-status=dead}}</ref> Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]], [[Borneó]] (sem Indónesía deilir með Brúnei og Malasíu), [[Súlavesí]] og [[Nýja-Gínea]] (sem Indónesía deilir með Papúu-Nýju-Gíneu).<ref>{{cite web|url=https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|title=Facts & Figures|publisher=Embassy of the Republic of Indonesia, Washington, D.C.|access-date=14. mars 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606054934/https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|archive-date=6. júní 2017}}</ref> Indónesía á landamæri að [[Malasía|Malasíu]] á eyjunum Borneó og [[Sebatik]], að [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]] á Nýju-Gíneu, og að [[Austur-Tímor]] á eyjunni [[Tímor]]. Auk þess liggur landhelgi landsins að landhelgi [[Singapúr]], Malasíu, [[Víetnam]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]], [[Palá]] og [[Ástralía|Ástralíu]]. [[Puncak Jaya]] er hæsti tindur Indónesíu, 4.884 metrar á hæð. [[Tobavatn]] á Súmötru er stærsta stöðuvatnið, 1.145 km² að stærð. Lengstu ár Indónesíu eru á Kalimantan og Nýju-Gíneu. Meðal þeirra eru [[Kapuas-á]], [[Barito-á]], [[Mamberamo-á]], [[Sepik-á]] og [[Mahakam-á]]. Þær eru flutningsleiðir milli helstu byggða við þær.<ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|title=Republic of Indonesia|publisher=Microsoft Encarta|date=2006|access-date=1. nóvember 2009|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20091028130659/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html |archive-date=28. október 2009}}</ref> == Stjórnmál == [[File:Ruang MPR.jpg|thumb|Innsetningarathöfn [[Joko Widodo]] í [[MPR/DPR/DPD-byggingin|þinghúsinu]] í Djakarta árið 2014.]] Indónesía býr við [[forsetaræði]] samkvæmt stjórnarskrá sem skilgreinir helstu stofnanir ríkisvaldsins. Eftir fall stjórnar [[Suharto]]s árið 1998 voru nokkrar umfangsmiklar [[viðbætur við stjórnarskrá Indónesíu|viðbætur við stjórnarskrána]] samþykktar. Þær fólu í sér endurskipulagningu allra greina ríkisvaldsins og [[valddreifing]]u til héraðanna innan þess ramma sem [[einingarríki]]ð leyfði.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal|title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court|last1=Dwi Harijanti|first1=S.|last2=Lindsey|first2=T.|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=4|issue=1|pages=138–150|doi=10.1093/icon/moi055|date=1 January 2006|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Ardiansyah|first1=F.|last2=Marthen|first2=A.|last3=Amalia|first3=N.|title=Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia|date=2015|doi=10.17528/cifor/005695|doi-access=free|hdl=10535/9986|hdl-access=free}}</ref> [[Forseti Indónesíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]], [[stjórnarleiðtogi]] og yfirmaður [[Indónesíuher|heraflans]] (''Tentara Nasional Indonesia'', TNI). Hann ber ábyrgð á utanríkisstefnu landsins og innanríkismálum. Forsetinn getur setið í tvö samliggjandi fimm ára kjörtímabil.<ref>(2002), ''Fjórði viðauki Stjórnarskrár Indónesíu frá 1945'', III. kafli – Framkvæmdavald, 7. grein.</ref> Löggjafarvaldið liggur hjá [[Ráðgjafarþing alþýðunnar|Ráðgjafarþingi alþýðunnar]] (''Majelis Permusyawaratan Rakyat'', MPR). Þingið ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá, innsetningu forseta og samþykkt vantrausts, og útfærslu stefnumála ríkisins.<ref>II. kafli, 3. grein, 3. málsgrein stjórnarskrárinnar frá 1945.</ref><ref name="UUD45">{{cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia|publisher=International Labour Organization|access-date=11 October 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref> Það kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúaþing alþýðunnar|Fulltrúaþingi alþýðunnar]] (''Dewan Perwakilan Rakyat'', DPR), með 580 þingmenn sem fara með löggjöf og eftirlit með framkvæmdavaldinu, og [[Fulltrúaráð héraðanna|Fulltrúaráði héraðanna]] (''Dewan Perwakilan Daerah'', DPD), með 152 meðlimi sem fara með málefni héraðanna.<ref name="INAlegis">{{cite journal|last1=Sinukaban|first1=A.J.|title=The Existence of Regional Representative Boards in the Indonesian Representative Institution System|journal=Journal of Law Science|date=30 January 2020|volume=2|number=1|pages=15–23|doi=10.35335/jls.v2i1.1607|doi-access=free}}</ref> Frá 1998 hefur hlutverk þingsins vaxið í kjölfar umbóta.<ref name="Harijanti2006" /> Nokkrar lykilstofnanir fara með æðstu stjórn dómsvaldsins. [[Hæstiréttur Indónesíu]] (''Mahkamah Agung'') er æðsti dómstóll landsins og fer með lokastig áfrýjana og endurskoðun mála.<ref name="courts">{{cite journal|last1=Hamzah|first1=Hanim|last2=Narang|first2=Agnesya M.|last3=Yusari|first3=Anggi|title=Legal systems in Indonesia: overview|journal=Documents|date=2021|url=https://elischolar.library.yale.edu/ypfs-documents/11551/}}</ref> [[Stjórnlagadómstóll Indónesíu]] (''Mahkamah Konstitusi'') dæmir í málum er varða stjórnarskrána og stjórnmál,<ref name="courts" /> og trúardómstóllinn (''Pengadilan Agama'') hefur eftirlit með einkamálum sem varða [[sjaríalög]].<ref>{{cite journal|last1=Cammack|first1=Mark|last2=Feener|first2=R.|title=The Islamic Legal System in Indonesia|journal=Washington International Law Journal|date=2012|volume=21|issue=1|page=13|url=https://digitalcommons.law.uw.edu/wilj/vol21/iss1/5/}}</ref> Auk þess fer [[Dómstólaráð Indónesíu]] (''Komisi Yudisial'') með eftirlit með dómstólunum, og á að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins.<ref>{{cite journal|last1=Adolf|first1=Huala|last2=Wibowo|first2=Gatot Dwi Hendro|title=STRENGTHENING THE POSITION AND FUNCTION OF THE JUDICIAL COMMISSION IN THE CONSTITUTIONAL SYSTEM OF THE REPUBLIC OF INDONESIA|journal=Journal of Liberty and International Affairs|date=31 January 2019|volume=4|issue=3|pages=99–105|url=https://e-jlia.com/index.php/jlia/article/view/135}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Í Indónesíu starfa staðbundin stjórnvöld á nokkrum stigum stjórnsýsluskiptingar. Efst eru [[héruð Indónesíu]] sem hvert hefur eigið þing (''Dewan Perwakilan Rakyat Daerah'', DPRD) og kjörinn landstjóra. Á öðru stigi eru lávarðsdæmi (''kabupaten'') og borgir (''kota'') undir stjórn lávarða (''bupati'') og borgarstjóra (''walikota''). Bæði hafa eigið þing (''DPRD Kabupaten/Kota''). Undir þeim eru svo umdæmi (''kecamatan'') og undir þeim eru þorp.<ref name="villages">{{cite journal|last=Kusumastuti|title=The Old Phase of Javanese Villages as an Early Form of Participatory Democratic Governance in Indonesia|journal=Journal of Regional and City Planning|publisher=Bandung Institute of Technology|date=6 December 2017|volume=28|number=3|pages=219–236|doi=10.5614/jrcp.2017.28.3.5}}</ref> Þorpin skiptast í samfélagshópa (''rukun warga'', RW) og hverfahópa (''rukun tetangga'', RT).<ref>{{cite journal|last1=Yuliastuti|first1=N.|display-authors=etal|title=The Role of Community Institutions "Rukun Tetangga" In Social Housing, Indonesia|journal=International Journal of Humanities and Social Science|publisher=Brooklyn Research and Publishing Institute|date=October 2015|volume=5|number=10|pages=44–52}}</ref> Á Jövu eru enn minni einingar eins og smáþorp (''dusun'' eða ''dukuh''). Þorpin eru lægsta stjórnsýslustigið, en þau hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa. Þorpin kjósa sér þorpsráð sem fara með staðbundin málefni.<ref>{{cite journal|last1=Ward|first1=B.|last2=Capri|first2=W.|last3=Dhian|first3=D.|title=A quiet revolution? Village head elections and the democratization of rural Indonesia|journal=Critical Asian Studies|publisher=Routledge|date=3 February 2021|volume=53|issue=1|pages=126–146|doi=10.1080/14672715.2021.1871852|hdl=11245.1/8ca40666-5d31-4898-8da0-369f324a68e3|hdl-access=free}}</ref> Frá stjórnarskrárbreytingunum 1999 hafa héruðin farið með meiri völd og bera ábyrgð á megninu af opinberri þjónustu.<ref name="OtonomiDaerah"/> Níu af héruðunum ([[Aceh]], [[Djakarta]], [[Yogyakarta]] og öll sex héruð [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]]) eru skilgreind sem [[sérstjórnarhérað|sérstjórnarhéruð]]. Aceh hefur heimild til að stjórna eftir [[sjaríalög]]um,<ref>{{cite journal|last=Miller|first=M.A.|title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-10_5_3/page/333|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=3|year=2004|pages=333–351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref> Yogyakarta heldur í hefðbundið soldánsdæmi sitt innan lýðveldisins,<ref>{{cite journal|last1=Wiszowaty|first1=M.M.|last2=Wahyuni|first2=I.|title=Monarchy in the Republic – Sultanate of Yogyakarta in the Republic of Indonesia|journal=Constitutional Law Review|publisher=Adam Marszałek Publishing House|date=27 December 2023|volume=76|number=6|pages=321–336|doi=10.15804/ppk.2023.06.23}}</ref> en héruðin á Vestur-Nýju-Gíneu hafa fengið sérstaka sjálfstjórn til að kveða niður aðskilnaðarhreyfingar og flýta þróun.<ref>{{cite journal|last1=Emilianus|first1=J.E.|last2=Lumbuun|first2=T.G.|last3=Latif|first3=A.|last4=Sinaga|first4=P.|title=Protection of local wisdom of papua's original people by the papua people's assembly in Indonesia|journal=International Journal of Judicial Law|publisher=All Law Journal|date=2024|volume=3|issue=4|pages=10–15|doi=10.54660/IJJL.2024.3.4.10-15}}</ref> {{Héruð Indónesíu}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|last=Bevins|first=V.|author-link=Vincent Bevins|title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1-5417-4240-6}} * {{cite journal|last=Earl|first=G.S.W.|title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850}} * {{cite book|last=Friend|first=T.|title=Indonesian Destinies|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-01137-6|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Melvin|first1=Jess|title=The Army and the Indonesian Genocide|date=2018|doi=10.4324/9781351273329|isbn=978-1-351-27332-9}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=1991|title=A history of modern Indonesia since c. 1300|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_i0z4|edition=2nd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=0-333-57690-X}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=2001|title=A history of modern Indonesia since c. 1200|url=https://archive.org/details/historyofmoderni0000rick_s3o0|edition=3rd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4480-5}} * {{cite book|last=Robinson|first=G.B.|date=2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-8886-3}} * {{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|publisher=Westview Press|isbn=1-86373-635-2|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw}} * {{cite book|last=Taylor|first=J.B.|title=Indonesia|publisher=[[Yale University Press]]|year=2003|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|isbn=978-0-300-09709-2}} * {{cite book|last=Vickers|first=A.|title=A History of Modern Indonesia|edition=2nd|url=https://www.cambridge.org/universitypress/subjects/history/south-east-asian-history/history-modern-indonesia-2nd-edition|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2013|isbn=978-1-107-62445-0}} {{APEC}} {{ASEAN}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Indónesía| ]] aq6ir8fa2k7t0bly6pqlffdw1vkfgd0 0 6349 1983645 1982891 2026-10-23T17:52:48Z ~2026-56596-97 122140 /* Besti flokkurinn */ Leiðrétt innsláttarvilla. 1983645 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{Stjórnmálamaður | nafn = Jón Gnarr | mynd = Jón Gnarr 2025.jpg | myndatexti1 = Jón Gnarr árið 2025. | titill = Borgarstjóri Reykjavíkur | stjórnartíð_start = [[15. júní]] [[2010]] | stjórnartíð_end = [[16. júní]] [[2014]] | forveri = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | eftirmaður = [[Dagur B. Eggertsson]] | fæðingarnafn = Jón Gunnar Kristinsson | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1967|1|2}} | fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i | starf = Leikari, stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Besti flokkurinn]] (2009–2014)<br>[[Björt framtíð]] (2012–2015)<br>[[Samfylkingin]] (2017–2024)<br>[[Viðreisn]] (2024–) | maki = Jóga Jóhannsdóttir | börn = 5 | háskóli = [[Listaháskóli Íslands]] | SS1_titill = [[Borgarstjórn Reykjavíkur|Borgarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] | SS1_frá1 = 2010 | SS1_til1 = 2014 | SS1_flokkur1 = Besti flokkurinn | AÞ_CV = 1520 | AÞ_frá1 = 2024 | AÞ_til1 = 2026 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Viðreisn | AÞ_frá2 = 2026 | AÞ_til2 = | AÞ_kjördæmi2 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] |AÞ_litur2 = #CCCCCC | AÞ_flokkur2 = utan flokka }} '''Jón Gnarr''' (áður '''Jón Gunnar Kristinsson'''; f. [[2. janúar]] [[1967]]) er [[leikari]], [[útvarp]]smaður, [[list]]amaður og stjórnmálamaður. Jón var [[borgarstjóri Reykjavíkur]] fyrir hönd [[Besti flokkurinn|Besta flokksins]] á árunum 2010–2014. Hann var kjörinn á Alþingi fyrir [[Viðreisn]] árið 2024 en sagði síðar skilið við þingflokk Viðreisnar og er nú þingmaður utan flokka. == Æviágrip == Foreldrar Jóns voru komin af léttasta skeiði þegar þau eignuðust hann og er hann langyngstur barna þeirra. Faðir Jóns var lögreglumaður í yfir 40 ár og [[kommúnismi|kommúnisti]]. Var samband þeirra erfitt. Jón var greindur með þroskaskerðingu sem barn og var um tíma á barna- og unglingageðdeild. Hann hefur verið greindur með [[athyglisbrestur|athyglisbrest með ofvirkni]] og [[lesblinda|lesblindu]]. Á unglingsárum gekk hann undir nafninu Jónsi pönk og var undir áhrifum frá [[anarkismi|anarkisma]] og [[pönk]]-hljómsveitinni Crass. Jón hefur unnið sem verkamaður í [[Volvo]]verksmiðjunum í [[Gautaborg]], sem leigubílstjóri, á [[Kópavogshæli]] og [[Kleppur|Kleppi]]. Hann er með [[meirapróf]]. Jón Gnarr á að baki farsælan feril sem leikari, [[listamaður]] og [[grínisti]]. Hann sá um [[útvarpsþáttur|útvarpsþáttinn]] ''[[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfða]]'' á [[X-ið|X-inu]], [[Radíó (Útvarpsstöð)|Radíó]], [[Radíó X]] og [[Rás 2]] ásamt [[Sigurjón Kjartansson|Sigurjóni Kjartansyni]]. Þar áður stjórnaði hann öðrum útvarpsþætti, ''[[Heimsendi (útvarpsþáttur)|Heimsenda]]'' á [[Rás 2]] árið [[1994]]. Árin 1995–1996 var hann ásamt Sigurjóni Kjartansyni með innskot í þættinum Dagsljós á [[RÚV]] sem hét ''Hegðun, atferli og framkoma''.<ref>http://www.mbl.is/greinasafn/grein/237546/</ref> Árið 1998 var hann með uppistandssýninguna [[Ég var einu sinni nörd]] og árið 2018 hélt hann upp á 20 ára afmæli þess með uppistandi í Eldborg í Hörpu. Jón hefur leikið í ýmsum [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþáttum]] svo sem ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'', ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræðrum]]'', ''[[Næturvaktin]]ni'', ''[[Dagvaktin]]ni'' og ''[[Fangavaktin]]ni'' auk ýmissa [[kvikmynd]]a, til dæmis ''[[Maður eins og ég]]'' og ''[[Íslenski draumurinn]]''. ==Stjórnmálaferill== === Besti flokkurinn === [[Mynd:Jón Gnarr, mayor of Reykjavik dressed in drag at the head of the Gay Pride 2010 march through downtown Reykjavik.jpg|thumb|Jón á Gay pride árið 2010.]] Árið [[2009]] stofnaði Jón [[Besti Flokkurinn|Besta flokkinn]], sem bauð fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2010|borgarstjórnarkosningunum 29. maí 2010]] í Reykjavík og fékk flokkurinn 6 af 15 borgarstjórnarfulltrúum kjörna. Fljótlega ákvað flokkurinn að ganga til viðræðna við Samfylkinguna um meirihluta, sem og varð. Jón Gnarr var kjörinn borgarstjóri í Reykjavík á fundi nýrrar borgarstjórnar 15. júní 2010 og sat út tímabilið. Hann gaf ekki kost á sér til endurkjörs í borgarstjórnarkosningum 2014. === Forsetaframboð === Í [[janúar]] [[2016]] var Jón mikið í umræðunni um mögulega forsetaframbjóðendur í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningum 2016]] en [[16. janúar]] tilkynnti hann að hann ætlaði ekki í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2016/01/15/jon_gnarr_ekki_i_forsetann/|title=Jón Gnarr ekki í forsetaframboð|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Fyrir [[Forsetakosningar á Íslandi 2024|forsetakosningarnar 2024]] var Jón aftur mikið í umræðunni og [[5. janúar]] sagði hann í viðtali að hann útilokaði ekkert.<ref>{{Cite web|url=https://www.mannlif.is/frettir/innlent/jon-gnarr-utilokar-ekki-forsetaframbod-hef-bara-ekki-haft-hofudplass-i-miklar-paelingar/|title=Jón Gnarr útilokar ekki forsetaframboð: „Hef bara ekki haft höfuðpláss í miklar pælingar“ -|last=Gunnarsson|first=Björgvin|date=2024-01-05|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[12. febrúar]] greindi Jón frá því að hann væri alvarlega að íhuga framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242528696d/i-hugar-for-seta-fram-bod-af-al-voru|title=Í­hugar for­seta­fram­boð af al­vöru - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-12-02|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[22. mars]] sagði Jón í þættinum [[Vikan með Gísla Marteini]] að það væri meiri líkur en minni að hann færi í framboð.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/03/22/jon_gnarr_ihugar_ad_bjoda_sig_fram/|title=Jón Gnarr íhugar að bjóða sig fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> [[2. apríl]] [[2024]] tilkynnti Jón framboð til forseta Íslands í myndbandstilkynningu á samfélagsmiðlum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242551168d/jon-gnarr-aetlar-a-bessa-stadi|title=Jón Gnarr ætlar á Bessa­staði - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-02-04|website=visir.is|language=is|access-date=2024-04-02}}</ref> Jón hlaut 10,1% fylgi og endaði í 4. sæti frambjóðenda. ===Þingferill=== Jón bauð sig fram í 2. sæti í [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] fyrir [[Viðreisn]] í [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningunum 2024]] og komst á þing en fylgið í kjördæminu var 17,7%. 15. október 2026 sagði Jón sig úr þingflokki Viðreisnar og varð þingmaður utan flokka. Hann kvaðst þó áfram styðja helstu mál ríkisstjórnarinnar. == Ritferill == Jón hefur gefið út nokkrar sjálfsævisögulegar bækur, þar á meðal ''Indíánann, Sjóræningjann'' og ''Útlagann'' þar sem hann talar meðal annars um erfiða reynslu úr héraðskólanum á [[Núpur (Dýrafirði)|Núpi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]].<ref>https://www.ruv.is/frett/svona-missir-folk-vitid</ref> Árið 2014 gaf hann út bók á ensku; ''Gnarr! How I Became the Mayor of a Large City in Iceland and Changed the World''. Árið 2021 kom út bókin ''Óorð: Bókin um vond íslensk orð''. == Menntun == Jón er með MFA gráðu frá Listaháskóla Íslands. Sem útskriftarverkefni flutti Jón [https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY Konungsbókarútgáfu Völuspár] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240125220241/https://www.lhi.is/en/node/15430?fbclid=IwAR074zc5enImoYa43Y4O5ftmrxifT9_mfUKRdk9ox0MS1lPlgLSAk8n3mjY |date=2024-01-25 }} við frumsamið lag. == Einkalíf == Jón er giftur Jógu Gnarr Jóhannsdóttur. Þau eiga 5 börn. == Eitt og annað == * Árið [[2005]] fékk Jón nafni sínu breytt í [[þjóðskrá]] úr Jóni Gunnari í Jón Gnarr. Hann hefur kallað sig Gnarr frá barnæsku. Nafnið er stytting á nafninu Gunnar. Sama ár létu börn hans einnig breyta millinafni sínu í Gnarr. [[Mynd:Jón Gnarr á Eddunni.jpg|thumb|Jón Gnarr og [[Helga Braga Jónsdóttir|Helga Braga]] á [[Edduverðlaunin 2007|Edduverðlaunahátíðinni 2007]].]] == Leikaraferill == {| class="wikitable" |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Kvikmyndir |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár ! Kvikmynd ! Hlutverk ! Athugasemdir |- | 1997 | ''[[Blossi/810551]]'' | Brjálaður útvarpshlustandi | |- | 2000 | ''[[Íslenski draumurinn]]'' | Valli | |- | rowspan="2"| 2002 | ''[[Í skóm drekans]]'' | Hann sjálfur | |- | ''[[Maður eins og ég]]'' | Júlli | |- | 2003 | ''Karamellumyndin'' | | Stuttmynd |- | rowspan="2"| 2004 | ''Með mann á bakinu'' | J-n | Stuttmynd<br /> Tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] fyrir [[handrit ársins]]<br /> Einnig leikstjóri og handritshöfundur |- | ''[[Pönkið og Fræbbblarnir]]'' | Hann sjálfur | |- | 2007 | ''[[Astrópía]]'' | Ögmundur | |- | 2008 | ''[[Stóra planið]]'' | Ráðgjafi | Senum var eytt |- | 2009 | ''[[Bjarnfreðarson]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig framleiðandi og handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2010 | ''[[Gnarr]]'' | Hann sjálfur | Heimildarmynd um stjórnmálaferil hans. Frumsýnd 12. nóvember 2010. |- | 2018 | [[Kona fer í stríð|''Kona fer í stríð'']] | Forseti lýðveldisins Íslands | |- | 2019 | [[Þorsti (Kvikmynd)|''Þorsti'']] | Leigubílstjóri | |- | 2020 | [[Gullregn (Kvikmynd)|''Gullregn'']] | Hjalti Pétur | |- | 2021 | [[Leynilögga]] | Forsætisráðherra | |- |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! colspan="4" style="background: LightSteelBlue;" | Sjónvarp |- style="background:#ccc; text-align:center;" ! Ár !! Titill !! Hlutverk !! Athugasemdir |- | 1993 | ''[[Limbó (sjónvarpsþættir)|Limbó]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 1 þáttur |- | 1994–1996 | [[Tvíhöfði (tvíeyki)|Tvíhöfði]] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 12 þættir |- | 1999 | ''[[Enn ein stöðin (4. þáttaröð)|Enn ein stöðin]]'' | Hann sjálfur | Einn þáttur |- | 1997–2001 | ''[[Fóstbræður (sjónvarpsþættir)|Fóstbræður]]'' | Ýmsir | Hlaut [[Edduverðlaunin]] fyrir [[Leikari ársins|leikara ársins í aðalhlutverki]] árið 2001<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 39 þættir |- | rowspan="3" | 2004 | ''[[Tvíhöfði]]'' | Ýmsir | Teiknaðir þættir<br /> Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | ''[[Áramótaskaupið 2004]]'' | Safnvörður | |- | ''[[Svínasúpan]]'' | Ýmsir | |- | 2006 | ''[[Áramótaskaupið 2006]]'' | Ýmsir | |- | rowspan="2"| 2007 | ''[[Næturvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 12 þættir |- | ''[[Áramótaskaupið 2007]]'' | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2008 | ''[[Dagvaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 11 þættir |- | 2009 | ''[[Fangavaktin]]'' | [[Georg Bjarnfreðarson]] | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum<br /> 7 þættir |- | rowspan="2" |2016 |''[[Borgarstjórinn (sjónvarpsþættir)|Borgarstjórinn]]'' | Borgarstjórinn | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum 10 þættir |- | [[Áramótaskaup 2016|''Áramótaskaup 2016'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum Einnig leikstjóri |- | 2018 | [[Áramótaskaup 2018|''Áramótaskaup 2018'']] | Ýmsir | Einnig handritshöfundur ásamt fleirum |- | 2020 | ''[[Eurogarðurinn]]'' | Baddi | 8 þættir |- |2025 | ''[[Felix og Klara]]'' | Felix | 10 þættir |} ==Bækur== *Börn ævintýranna (1988) *Miðnætursólborgin (1989) *Plebbabókin (2002) *Þankagangur (2005) *Indjáninn (2006) *Sjóræninginn (2012) *How I became a mayor of a large city in Iceland and changed the world (2014) *Útlaginn (2015) *Þúsund kossar (2017) *Óorð (2021) == Viðurkenningar == *2010 – Visir.is, Maður ársins *2013 – Heiðursmeðlimur [[Samtökin 78|Samtakanna 78]] *2013 – Húmanistaviðurkenning [[Siðmennt]]ar *2014 – LennonOno friðarverðlaun == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commonscat}} * [http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803/ Ferill Jóns Gnarr á heimasíðu Reykjavíkurborgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110703061720/http://www.reykjavik.is/desktopdefault.aspx/tabid-2784/4398_view-803 |date=2011-07-03 }} * {{imdb nafn|0323463|Jón Gnarr}} * [http://bhs.is/ivar.gudmundsson/lim203/index.php''vefur um Jón Gnarr'',gerður af fjölmiðlatækninemum í Borgarholtsskóla]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ ''Viðtal við næsta borgarstjóra?''; þýðing úr Grapevine, viðtal við Jón af bloggsíðu Illuga Jökulssonar 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100525032956/http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2010/5/23/vidtal-vid-naesta-borgarstjora/ |date=2010-05-25 }} * [https://www.ruv.is/frett/jon-gnarr-ovinsaelli-en-i-fyrra Jón Gnarr óvinsælli en í fyrra], frétt á Rúv.is 7. september 2011 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4423383 ''Jón Gnarr stofnar stjórnmálaflokk''; grein í Fréttablaðinu 2009] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3918365 ''Karlar vilja klám, konur orðaleiki''; grein í Fréttablaðinu 2006] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3034826 ''Margir halda að ég sé klikkaður''; viðtal við Jón í DV 2002] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2985673 ''Ég vil að fólk þegi og hlusti á mig''; viðtal við Jón í DV 1999] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3195876 ''Við erum mjög hæfileikaríkir menn''; grein í Helgarpóstinum 1997] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2543485 ''Konungur ævintýranna''; grein í DV 1988] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3306948 ''Síðan hef ég ekki grátið yfir ljóðum''; viðtal við Jón í Lesbók Morgunblaðsins 1988] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá= [[15. júní]] [[2010]] | til= [[16. júní]] [[2014]] | eftir=[[Dagur B. Eggertsson]]}} {{S-verðlaun}} {{S-fyrir|[[Ingvar E. Sigurðsson]]}} {{S-titill | titill = [[Leikari ársins|Edduverðlaunin fyrir leikara ársins í aðalhlutverki]] | ártal = 2001 }} {{S-eftir|[[Gunnar Eyjólfsson]]}} {{Töfluendir}} {{Núverandi alþingismenn}} {{Borgarstjórar í Reykjavík}} [[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 2024]] [[Flokkur:Fulltrúar í borgarstjórn Reykjavíkur]] [[Flokkur:Íslenskir skemmtikraftar]] [[Flokkur:Íslenskir útvarpsmenn]] [[Flokkur:Íslenskir uppistandarar]] [[Flokkur:Þingmenn Viðreisnar]] {{f|1967}} 80bwc7ky4n3gk8rt1ehws17jx04p6ut 0 6532 1983689 1974532 2026-10-24T03:37:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983689 wikitext text/x-wiki '''Héðinsfjarðargöng''' eru tvenn [[jarðgöng]] á milli [[Siglufjörður|Siglufjarðar]] og [[Ólafsfjörður|Ólafsfjarðar]] með viðkomu í eyðifirðinum [[Héðinsfjörður|Héðinsfirði]]. Göngin eru 3,9 km (Siglufjörður-Héðinsfjörður) og 7,1 km löng (Héðinsfjörður-Ólafsfjörður). Vegalengdin milli Siglufjarðar og Ólafsfjarðar er í heild 15 km um göngin. Héðinsfjarðargöngin voru opnuð [[2. október]] [[2010]]. <ref>[http://www.visir.is/hedinsfjardargong-opnud-i-dag/article/201041760619 ''Héðinsfjarðargöngin opnuð í dag''; grein af Vísi.is 2010]</ref> <Gallery> Mynd:Hédinsfjardargöng (Siglufjördur)2010.JPG|Inngangur í göngin frá Siglufirði Mynd:Hédinsfjardargöng (Ólafsfjördur)2010.JPG|Inngangur í göngin frá Ólafsfirði </gallery> == Forsaga == Hugmyndir um tengingu Dalvíkur, Ólafsfjarðar og Siglufjarðar með jarðgöngum á norðanverðum Tröllaskaga komu fyrst fram á ráðstefnu Verkfræðingafélags Íslands árið 1981<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/77/63 |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-03 |archive-date=2015-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007010614/http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/77/63 |url-status=dead }}</ref>. Ári síðar voru boraðar tilraunaholur í Ólafsfjarðarmúlann og þingsályktun um gerð jarðganga Dalvíkur og Ólafsfjarðar var samþykkt á Alþingi árið 1983. Árið 1990 voru Múlagöngin opnuð  og sama ár kom fram þingsályktunartillaga um jarðgöng milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar um Héðinsfjörð<ref name=":0" />. Árið 2000 voru Héðinsfjarðargöng meðal fyrstu verkefna nýrrar Jarðgangaáætlunar og hófst gangagerðin í september 2006. == Útboð verksins == Upphaflega var ætlunin sú að göngin yrðu [[Útboð|boðin út]] með [[Fáskrúðsfjarðargöng]]unum á [[Austurland]]i en fallið var frá því og verkefnin boðin út í sitt hvoru lagi í [[mars 2003]]. Í [[júlí 2003|júlí sama ár]] ákvað [[ríkisstjórn Íslands]] að hafna öllum tilboðum sem höfðu borist í verkið vegna [[Þensla (hagfræði)|þenslu]] í efnahagslífinu og fresta því um óákveðinn tíma. Þetta gramdist íbúum og sveitarstjórnum á Siglufirði og Ólafsfirði sem litu svo á að þingmenn hefðu gefið loforð fyrir Alþingiskosningarnar í maí sama ár um að ráðist yrði í gerð ganganna. Frestunin hafði málaferli í för með sér þar sem [[Íslenskir aðalverktakar]] og [[Noregur|norska]] fyrirtækið [[NCC]] sem áttu saman lægsta tilboðið í verkið fóru fram á skaðabætur frá Vegagerðinni því ákvörðunin um að hafna öllum tilboðum hefði verið ólögmæt. Kærunefnd útboðsmála leit svo á að ákvörðunin um að hafna tilboðunum hefði verið ólögleg og að Vegagerðin væri skaðabótaskyld. Málið fór fyrir [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdóm Reykjavíkur]] sem sýknaði Vegagerðina af öllum kröfum sækjenda þann [[15. apríl]] [[2005]]. Á borgarafundi á Siglufirði [[19. mars]] 2005 tilkynnti [[Sturla Böðvarsson]] samgönguráðherra að göngin yrðu boðin út á ný haustið 2005, framkvæmdir gætu hafist um mitt ár [[2006]] og þeim lyki [[2009]]. Verklok töfðust um ár, aðallega vegna vandamáls með vatn í göngunum. Héðinsfjarðargöng voru vígð [[2. október]] [[2010]]. Siglufjörður og Ólafsfjörður sameinuðust í sveitarfélagið [[Fjallabyggð]] árið [[2006]]. == Deilur == Verkefnið var umdeilt bæði vegna kostnaðar og umhverfisáhrifa. Andstæðingar framkvæmdarinnar bentu á að hún þjóni hagsmunum tiltölulega fárra miðað við mikinn kostnað og töldu að önnur samgönguverkefni ættu að vera framar í forgangsröðinni. Aðrir héldu því fram að göngin væru sjálfsögð vegabót, framkvæmdin gæfi Siglfirðingum aukna möguleika í ferðaþjónstu og samvinnu við sveitarfélög í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]], auk þess sem framkvæmdin styrki Eyjafjarðarsvæðið í heild. Fjölmiðlaumfjöllun um væntanleg samfélagsáhrif Héðinsfjarðarganganna var almennt jákvæð en umfjöllun um kostnað, arðsemi og umferðaröryggi var almennt neikvæð<ref>Atli Þór Ægisson, 2011</ref>.  == Samfélagsáhrif Héðinsfjarðarganganna == Rannsóknarverkefnið Samgöngubætur og byggðaþróun: ''Félagsleg, efnahagsleg og menningarleg áhrif Héðinsfjarðarganga á mannlíf á norðanverðum Tröllaskaga'' hófst haustið 2008<ref>Samfélagsáhrif [http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/um-rannsoknina/ Héðinsfjarðarganganna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151005151804/http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/um-rannsoknina/ |date=2015-10-05 }}</ref>. Rannsóknarverkefninu var ætlað að leggja heildstætt mat á stöðu [[Fjallabyggð|Fjallabyggðar]] og þær breytingar sem vænta mátti í kjölfar opnunar ganganna. Jafnframt var verkefninu ætlað að styrkja fræðilegan grundvöll fyrir mat á samfélagslegum áhrifum jarðgangagerðar<ref>{{Cite web |url=http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/63/pdf |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-03 |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005135147/http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/63/pdf |url-status=dead }}</ref>. Verkefnið var að stórum hluta unnið með tilstyrk Rannsóknasjóðs [[Vegagerðin|Vegagerðarinnar]] sem veitti styrk til framkvæmdar þess árin 2009–2014. [[Þóroddur Bjarnason]] prófessor við [[Háskólinn á Akureyri|Háskólann á Akureyri]] var stjórnandi rannsóknarinnar en á annan tug háskólakennara og sérfræðinga sem tengdust Háskólanum á Akureyri og ríflega sjötíu nemendur unnu að rannsókninni<ref>{{cite web |url=http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/um-rannsoknina/ |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-02 |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005151804/http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/um-rannsoknina/ |url-status=dead }}</ref>. Niðurstöður ársins 2015 sýna að umferð hefur aukist umfram spár<ref>Helstu niðurstöður rannsóknar á samfélagsáhrifum [http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/helstu-nidurstodur/ Héðinsfjarðarganganna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004185341/http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/helstu-nidurstodur/ |date=2015-10-04 }}</ref>. Talsverð vinnusókn er nú milli Ólafsfjarðar og Siglufjarðar<ref>http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0966692314002142</ref> og mikill meirihluti íbúanna sækir verslun, þjónustu, viðburði eða félagsstarf milli kjarnanna. Efnahagslíf í Fjallabyggð hefur eflst og aukin ánægja er með vöruverð og fjölbreytni í verslun<ref>{{Cite web |url=http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/wp-content/uploads/2015/10/Efnahagur-einstaklinga.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-03 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175956/http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/wp-content/uploads/2015/10/Efnahagur-einstaklinga.pdf |url-status=dead }}</ref>. Siglufjörður er orðinn hluti ferðamannasvæðis Eyjafjarðar og áfangastaður ferðamanna milli [[Akureyri|Akureyrar]] og höfuðborgarsvæðisins<ref>{{Cite web |url=http://www.irpa.is/article/download/1607/pdf_351 |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-03 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304204126/http://www.irpa.is/article/download/1607/pdf_351 |url-status=dead }}</ref>. Gistingum ferðamanna hefur þó ekki fjölgað og spár um aukna umferð á hringleið um Skagafjörð og Eyjafjörð ekki gengið eftir. Talsverð hagræðing hefur orðið hjá ríki og sveitarfélagi en þar gætir einnig áhrifa hrunsins. Aukin ánægja er með menntunartækifæri en minni ánægja með löggæslu og aðgengi að heilbrigðisþjónustu. Rígur virðist ekki hafa aukist milli byggðakjarnanna þótt Ólafsfirðingar telji á sig hallað í opinberri starfsemi<ref>{{Cite web |url=http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/wp-content/uploads/2015/10/F%C3%A9lagslegur-au%C3%B0ur-%C3%AD-Fjallabygg%C3%B0.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2021-04-04 |archive-date=2024-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812181921/https://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/wp-content/uploads/2015/10/F%C3%A9lagslegur-au%C3%B0ur-%C3%AD-Fjallabygg%C3%B0.pdf |url-status=dead }}</ref>. Til skemmri tíma hefur fólki fjölgað á Siglufirði en ekki í Ólafsfirði<ref>{{Cite web |url=http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/63/pdf |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-03 |archive-date=2015-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151005135147/http://www.thjodfelagid.is/index.php/Th/article/view/63/pdf |url-status=dead }}</ref>. Yngri konum, börnum og erlendum ríkisborgurum hefur fjölgað og yngra fólk er tilbúnara til að búa þar áfram. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.olafsfjordur.is/frettir/frettir.asp?id=132 Tilboð opnuð í Héðinsfjarðargöng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050317142253/http://www.olafsfjordur.is/frettir/frettir.asp?id=132 |date=2005-03-17 }} * [http://www.althingi.is/altext/125/s/1410.html Þingsályktunartillaga samþykkt árið 2000 um fjárveitingu til ganganna.] * [http://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/fr331b.pdf/$file/fr331b.pdf Framkvæmdafréttir Vegagerðarinnar um fyrra útboðið.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040904034406/http://www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/Files/fr331b.pdf/$file/fr331b.pdf |date=2004-09-04 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041129110918/www.vegagerdin.is/vefur2.nsf/pages/vv_jardgangaframkvaemdir.html Tölulegar upplýsingar um framkvæmdina] * [https://web.archive.org/web/20050414173358/http://www.rettarheimild.is/Fjaramala/KaerunefndUtbodsmala/2003/08/19/nr/1238 Úrskurður kærunefndar útboðsmála] * [http://islandsmyndir.is/html_skjol/nordurland/Hedinsfjardargong-2011-07-03/index.html Ljósmyndir frá islandsmyndir.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220407032448/http://islandsmyndir.is/html_skjol/nordurland/Hedinsfjardargong-2011-07-03/index.html |date=2022-04-07 }} * [http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong Rannsóknir á samfélagsáhrifum Héðinsfjarðarganganna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151004181324/http://byggdathroun.is/hedinsfjardargong/ |date=2015-10-04 }} [[Flokkur:Íslensk jarðgöng]] 0x9twwgwxi54h21xxmfyi061k4qbtf2 0 6556 1983711 1972363 2026-10-24T07:39:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983711 wikitext text/x-wiki {{land | nafn = Skotland | nafn_á_frummáli = Scotland {{mál|en}} {{mál|sco}}<br />Alba {{mál|ge}} | nafn_í_eignarfalli = Skotlands | fáni = Flag of Scotland.svg | skjaldarmerki = Royal_Arms_of_the_Kingdom_of_Scotland.svg | kjörorð = [[In My Defens God Me Defend]]<br /><small>([[skoska]]: Guð varðveiti mig í vörn minni)''</small> | staðsetningarkort = Scotland_in_the_UK_and_Europe.svg | tungumál = [[enska]], [[Skosk gelíska|gelíska]], [[skoska]] | höfuðborg = [[Edinborg]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Æðsti ráðherra Skotlands|Æðsti ráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[John Swinney]] | staða = Hluti [[Bretland]]s | atburður1 = stofnun | dagsetning1 = [[843]] | atburður2 = sameining við Bretland | dagsetning2 = [[1. maí]] [[1707]] | stærðarsæti = * | flatarmál = 78.772 | hlutfall_vatns = 1,9 | mannfjöldaár = 2013 | fólksfjöldi = 5.327.700 | íbúar_á_ferkílómetra = 68 | mannfjöldasæti = * | VLF_ár = 2012 | VLF = 245,267 | VLF_sæti = * | VLF_á_mann = 39.642 | VLF_á_mann_sæti = * | gjaldmiðill = [[sterlingspund]] (£) (GBP) | tímabelti = [[UTC]] (+1 á sumrin) | þjóðsöngur = [[Flower of Scotland]] <small>''(de facto)''</small> | tld = scot | símakóði = 44 }} '''Skotland''' ([[enska]] og [[skoska]]: ''Scotland'', [[Skosk gelíska|gelíska]]: ''Alba'') er land í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og næststærsti hluti [[Bretland]]s (hinir hlutarnir eru [[England]], [[Wales]] og [[Norður-Írland]]). Það hefur eigið [[þing]] og [[heimastjórn]] frá árinu [[1999]]. Skotland á landamæri að Englandi í suðri og strönd að [[North Channel|Úlfreksfirði]] og [[Írlandshaf]]i í vestri og [[Norðursjór|Norðursjó]] í austri. Skotlandi tilheyra meira en 790 eyjar, þar á meðal [[Norðureyjar]] og [[Suðureyjar]]. Í hafinu undan Skotlandi eru auðugar [[olíulind]]ir. Höfuðborg landsins og næststærsta borg þess er [[Edinborg]] en stærsta borgin er [[Glasgow]]. Þriðja stærsta borgin er [[Aberdeen]]. Skotland var sjálfstætt [[Konungsríkið Skotland|konungsríki]] á [[miðaldir|miðöldum]] en gekk í [[konungssamband]] við [[England]] og [[Írland]] þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] tók við af [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] árið [[1603]]. Skoska þingið var lagt niður [[26. mars]] [[1707]] og Skotland var formlega sameinað Bretlandi með [[Sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] [[1. maí]] sama ár þegar [[Breska konungdæmið]] var stofnað með eitt þing í [[Westminster]] í [[London]]. Þann [[1. janúar]] [[1801]] varð [[Írland]] svo hluti af þessu sameinaða konungdæmi. Skoska þingið var endurreist í kjölfar [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] árið [[1999]]. Það hefur þó ekki völd í [[utanríkismál]]um. [[Þjóðaratkvæðagreiðslan í Skotlandi 2014|Þjóðaratkvæðagreiðsla um sambandsslit]] var haldin árið [[2014]] þar sem tillagan var felld. Efnahagur Skotlands hefur lengi byggst á [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]] eins og [[skipasmíði]] og [[stál]]iðnaði. Frá [[1971-1980|8. áratugnum]] hefur [[Norðursjávarolía]] orðið mikilvægari hluti af efnahagslífi landsins. [[Fjármálaþjónusta]] er líka áberandi. Þekktasta útflutningsvara Skota er líklega [[skoskt viský|skoskt viskí]] sem er 85% af heildarútflutningi matar- og drykkjarvara frá Skotlandi. ==Heiti== Heiti Skotlands er dregið af latneska heitinu ''Scoti'' sem [[Rómaveldi|Rómverjar]] notuðu yfir [[Gelar|Gela]]. [[Síðlatína|Síðlatneska]] orðið ''Scotia'' vísaði upphaflega til [[Írland]]s bæði í latneskum og fornenskum heimildum.<ref>{{Cite book |last=Gwynn |first=Stephen |url=https://books.google.com/books?id=2RlF7sq48n4C&pg=PA16 |title=The History Of Ireland |date=July 2009 |isbn=9781113155177 |page=16 |access-date=17 September 2014}}</ref><ref>Lemke, Andreas: [https://www.univerlag.uni-goettingen.de/bitstream/handle/3/isbn-978-3-86395-189-4/GSEP8_lemke.pdf?sequence=1 The Old English Translation of Bede's ''Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum'' in its Historical and Cultural Context], Chapter II: The ''OEHE'': The Material Evidence; page 71 (Universitätsdrucke Göttingen, 2015)</ref> Það heiti hefur að minnsta kosti síðan á 11. öld verið notað um Skotland norðan við ána [[Forth (á)|Forth]] ásamt heitunum ''Albania'' eða ''Albany'', dregin af gelíska orðinu ''Alba'' sem merkir „hvítur“ og var heiti á [[konungsríkið Alba|gelísku konungsríki]] í Skotlandi á miðöldum. Á [[síðmiðaldir|síðmiðöldum]] varð algengast að nota heitin Skotland og Skotar yfir landið sem nú er Skotland.<ref name=Keay>Keay, J. & Keay, J. (1994) ''Collins Encyclopaedia of Scotland''. London. HarperCollins.</ref><ref>Murray, W.H. (1973) ''The Islands of Western Scotland''. London. Eyre Methuen {{ISBN|978-0-413-30380-6}}</ref><ref>Murray, W.H. (1968) ''The Companion Guide to the West Highlands of Scotland''. London. Collins. {{ISBN|0-00-211135-7}}</ref> Snemma á 16. öld gaf [[Leó 10.]] páfi það út að ''Scotia'' skyldi nota um Skotland og íbúa þess.<ref>{{cite web|url=http://www.reformation.org/scotia.html|title=Scotia, my Scotia, or bringing back the real Scotland!!|publisher=Reformation.org|access-date=16 February 2015|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924085553/http://www.reformation.org/scotia.html|url-status=dead}}</ref><ref>Benedict's Fitzpatrick's Ireland and the Foundations of Europe, pp. 376-379</ref> Uppruni heitisins ''Scoti'' er óviss. Það er ekki dregið af neinu latnesku orði og á sér enga samsvörun í gelískum ættbálkaheitum. Á miðöldum varð til sögn um að nafnið væri dregið af egypsku prinsessunni, Skottu eða [[Skotía|Skotíu]] sem hafi verið ættmóðir allra Gela, en sögnin er líklega tilbúningur til að skýra uppruna nafnsins.<ref name="Lennon">{{cite book |last1=Lennon |first1=Joseph |title=Irish Orientalism: A Literary and Intellectual History |date=2008 |publisher=Syracuse University Press |isbn=9780815631644 |pages=11–12, 36 |url=https://books.google.com/books?id=nnbRKOsmyJIC&q=scota&pg=PR9 |access-date=14 June 2018 |language=en}}</ref><ref name="ohogain">{{cite book |last=Ó hÓgáin |first=Dáithí |title=Myth, Legend & Romance: An encyclopaedia of the Irish folk tradition |url=https://archive.org/details/mythlegendromanc0000ohog |publisher=Prentice Hall Press |year=1991 |pages=[https://archive.org/details/mythlegendromanc0000ohog/page/296 296]–297}}</ref> Ýmsar tilgátur hafa verið settar fram um merkingu heitisins, eins og að það sé dregið af gelíska orðinu ''scuit'' klippt eða „skorið af“, í merkingunni „útlagar“;<ref>C. Oman, ''A History of England before the Norman Conquest'', London, 1910, p. [https://archive.org/stream/englandbeforeno00oman#page/n7/mode/2up 157].</ref><ref>Sir Charles Oman: A History of England before the Norman Conquest</ref> eða af orðinu ''sgaoth'', „svermur“;<ref>MacCoinnich, Aonghas '''Eachdraidh na h-Alba''' (Glasgow 1867)</ref> eða að það sé skylt indóevrópska orðinu ''*skot'' í merkingunni „myrkur“ eða „drungi“.<ref>P. Freeman, ''Ireland and the Classical World'', Austin, 2001, pp. [https://books.google.com/books?id=ZSHhfOM-5AEC&pg=PA93 93].</ref> Það hefur líka verið tengt við fornnorræna orðið ''skot'' „skiki“ (sbr. [[Ólafur skotkonungur]]).<ref>L.O. Lagerqvist – N. Åberg, ''Öknamn och tillnamn på nordiska stormän och kungligheter'', Stockholm, 1997, p. 23 (etymology of [[epithet]]s of Nordic kings and magnates).</ref> == Saga == === Forsögulegur tími === Fyrir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] þakti jökulís allt Skotland og hefur þá eytt öllum ummerkjum um mannabyggð sem kynni að hafa verið þar fyrir [[miðsteinöld]]. Talið er að fyrstu hópar manna sem settust að í Skotlandi eftir síðustu ísöld hafi komið þangað fyrir um 12.800 árum. Elstu minjarnar eru örvaroddur úr tinnusteini frá [[Islay]].<ref>Sjá Moffat, Alistair (2005) ''Before Scotland: The Story of Scotland Before History''. London. Thames & Hudson. Page 42.</ref> Á þeim tíma var landið þakið skógi og mýrum og helsti samgöngumátinn var á vötnum.<ref name="Forsyth">{{Cite book |last=Forsyth |first=Katherine |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Origins: Scotland to 1100 |author-link=Katherine Forsyth |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|9}} Landnemarnir reistu fyrstu varanlegu húsin fyrir um 9.500 árum og fyrstu þorpin fyrir um 6.000 árum. [[Skara Brae]] er vel varðveitt þorp á [[Orkneyjar|Orkneyjum]] frá þessum tíma. Merki um mannabyggð og grafreiti frá [[nýsteinöld]] eru víða vel varðveitt á [[Norðureyjar|Norðureyjum]] og [[Vestureyjar (Skotlandi)|Vestureyjum]] þar sem skortur á trjám olli því að flestar byggingar voru reistar úr steini.<ref>{{Cite book |last=Pryor |first=Francis |title=Britain BC |url=https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo |publisher=HarperPerennial |year=2003 |isbn=978-0-00-712693-4 |location=London |pages=[https://archive.org/details/britainbclifeinb0000pryo/page/98 98]–104 & 246–250 |author-link=Francis Pryor}}</ref> [[Callanish-steinarnir]] á [[Lewis]] og [[Maes Howe]] á Orkneyjum eru dæmi um minjar um þróuð trúarbrögð frá 3. árþúsundinu f.o.t.<ref name="short">{{Cite book |last=Houston |first=Rab |title=Scotland: A Very Short Introduction |url=https://archive.org/details/scotlandveryshor0000hous |date=2008 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=9780191578861 |location=Oxford |language=en}}</ref>{{Rp|38}} === Elstu heimildir === [[File:Skara Brae - geograph.org.uk - 1274913.jpg|thumb|right|180px|Innviðir húss í [[Skara Brae]].]] Elsta ritaða heimildin sem vísar til Skotlands er eftir gríska ferðalanginn [[Pýþeas]] sem nefndi norðurodda Bretlandseyja „Orkas“, sem er fyrsta tilvísunin til Orkneyja.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|10}} Á fyrsta árþúsundinu f.Kr. breyttist samfélagið í höfðingjasamfélag og auður og völd söfnuðust þar sem umframbirgðir matvæla var að finna.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|11}} [[Hernám Rómverja á Bretlandi|Hernámi Rómverja á Bretlandi]] lauk aldrei og mestur hluti þess lands sem er Skotland í dag var aldrei undir yfirráðum þeirra.<ref name=":4">{{Citation |last1=Richmond |first1=Ian Archibald |title=Caledonia |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-1258 |work=Oxford Classical Dictionary |year=2012 |editor-last=Hornblower |editor-first=Simon |edition=4th online |language=en |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001 |isbn=9780199545568 |access-date=16 November 2020 |last2=Millett |first2=Martin |editor2-last=Spawforth |editor2-first=Antony |editor3-last=Eidinow |editor3-first=Esther}}</ref> Fyrstu herfarir Rómverja inn í Skotland áttu sér stað árið 79 þegar [[Gnaeus Julius Agricola]] réðist þangað inn. Hann sigraði skoskan her í [[orrustan við Mons Graupius|orrustunni við Mons Graupius]] árið 83.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|12}} Eftir að Rómverjar höfðu unnið sigur reistu þeir virki meðfram [[Gask-hryggurinn|Gask-hryggnum]], nálægt [[Hálandamisgengið|Hálandamisgenginu]]. Þremur árum eftir orrustuna höfðu herir Rómverja hins vegar hörfað til [[Syðri Upplöndin|Syðri Upplandanna]].<ref>Hanson, William S. ''The Roman Presence: Brief Interludes'', in Edwards, Kevin J. & Ralston, Ian B.M. (Eds) (2003). ''Scotland After the Ice Age: Environment, Archeology and History, 8000 BC—AD 1000.'' Edinburgh. Edinburgh University Press.</ref> Leifar af rómverskum virkjum sem voru reist á 1. öld hafa fundist allt norður til [[Moray-fjörður|Moray-fjarðar]].<ref name=":4"/> Þegar [[Trajanus]] komst til valda höfðu Rómverjar hörfað aftur fyrir línu milli [[Tyne-fljót]]s og [[Solway-fjörður|Solway-fjarðar]].<ref name=":8">{{Citation |last=Millett |first=Martin J. |title=Britain, Roman |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780199545568.001.0001/acref-9780199545568-e-1178 |work=The Oxford Classical Dictionary |year=2012 |editor-last=Hornblower |editor-first=Simon |edition=4th online |publisher=Oxford University Press |language=en |doi=10.1093/acref/9780199545568.001.0001 |isbn=978-0-19-954556-8 |access-date=16 November 2020 |editor2-last=Spawforth |editor2-first=Antony |editor3-last=Eidinow |editor3-first=Esther}}</ref> Þar reisti eftirmaður Trajanusar, [[Hadríanus]], [[Hadríanusarmúrinn]]<ref name="Forsyth"/>{{Rp|12}} og ''[[Limes Britannicus]]'' urðu norðurlandamæri Rómaveldis.<ref>Robertson, Anne S. (1960). ''The Antonine Wall''. Glasgow Archaeological Society.</ref><ref>{{Cite news |last=Keys |first=David |date=27 June 2018 |title=Ancient Roman 'hand of god' discovered near Hadrian's Wall sheds light on biggest combat operation ever in UK |agency=Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/hand-of-god-ancient-roman-hadrians-wall-sculpture-bronze-found-latest-a8419131.html |access-date=6 July 2018}}</ref> Áhrif rómverskrar menningar á suðurhluta landsins voru mikil og Rómverjar kynntu landsmönnum [[kristni]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|13–14}}<ref name="short"/>{{Rp|38}} [[Antoníusarmúrinn]] var reistur frá 142 að fyrirskipan eftirmanns Hadríanusar, [[Antoninus Pius|Antoniusar Piusar]], til að verja rómverska hluta Skotlands frá norðurhlutanum norðan við línu milli [[Clyde-fjörður|Clyde-fjarðar]] og [[Forth-fjörður|Forth-fjarðar]]. [[Innrás Rómverja í Kaledóníu 208-210]] var gerð að undirlagi keisara af [[Severusarætt]] til að bregðast við samningsbroti Kaledóna árið 197,<ref name=":4"/> en varanleg yfirráð yfir öllu Stóra-Bretlandi náðust ekki þar sem Rómverjar voru uppteknir við að berja niður skæruhernað og keisarinn [[Septimius Severus]] lést í [[Eboracum]] ([[York]]) eftir að hann veiktist í herförum. Virki voru reist nálægt eldri virkjum Agricola, við mynni dalverpanna í Hálöndunum, en Kaledónar gerðu uppreisn á ný 210-211 og náðu þeim á sitt vald.<ref name=":4"/> Hjá rómversku sagnariturunum [[Tacitus]]i og [[Cassius Dio|Cassiusi Dio]] voru [[skosku hálöndin]] og allt svæðið norðan við [[Forth-á]] kölluð [[Kaledónía]].<ref name=":4"/> Samkvæmt Cassiusi nefndust íbúar Kaledóníu [[Kaledónar]] og [[Maeatae]].<ref name=":4"/> Aðrir höfundar í fornöld notuðu lýsingarorðið „kaledónskur“ yfir allt í norður- og innri hluta Bretlands, hvort sem það voru íbúar, dýr, veðrið, perlur eða stórt svæði skógi vaxinna hæða sem [[Kládíus Ptólmæos]] sagði að væri suðvestan við [[Beauly-fjörður|Beauly-fjörð]].<ref name=":4"/> Ummerki um nafnið Kaledónía er að finna í örnefnunum [[Dunkeld]], [[Rohallion]] og [[Schiehallion]].<ref name=":4"/> [[Samsærið mikla]] var meint ráðabrugg um gagnárás gegn yfirráðum Rómverja á Bretlandi seint á 4. öld, með þátttöku hinna gelísku [[Scoti]] og Kaledóna, sem þá voru þekktir sem [[Piktar]] meðal Rómverja. [[Comes Theodosius]] sigraðist á þeim, en snemma á 5. öld drógu Rómverjar herlið sitt alfarið frá Bretlandseyjum, sem leiddi til [[landnám Engilsaxa|landnáms Engilsaxa]] á Bretlandi, þar á meðal í suðausturhluta Skotlands og austurhluta Englands.<ref name=":8"/> === Miðaldir === [[Mynd:Early Medieval Scotland areas.png|thumb|right|Ríki Skotlands á ármiðöldum.]] [[Mynd:Kingdom of Mann and the Isles-en.svg|thumb|right|Norræn ríki í Skotlandi við lok 11. aldar.]] Frá upphafi sjöttu aldar skiptist landið sem í dag er Skotland í þrjú svæði: [[Piktaland]], safn lítilla lávarðsdæma í miðju Skotlandi;<ref name="Forsyth"/>{{Rp|25–26}} engilsaxneska [[konungsríkið Norðymbraland]] sem hafði lagt suðausturhluta Skotlands undir sig;<ref name="Forsyth"/>{{Rp|18–20}} og [[Dál Riata]], sem náði yfir bæði Vestur-Skotland og Norður-Írland og þar sem gelískt mál og menning hóf að breiðast út.<ref>Wolfe, A. (2012) "Ancient Kindred? Dál Riata and the Cruthin" [Internet] In: www.academia.edu. Available from https://www.academia.edu/1502702/Ancient_Kindred_Dal_Riata_and_the_Cruthin {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160802043628/http://www.academia.edu/1502702/Ancient_Kindred_Dal_Riata_and_the_Cruthin |date=2016-08-02 }}</ref> Þessi samfélög byggðust upp í kringum ættir og innan þeirra var mikil misskipting auðs, þótt langflestir væru sárafátækir og lifðu af [[sjálfsþurftarbúskapur|sjálfsþurftarbúskap]]. Piktarnir héldu þræla (aðallega stríðsfanga) allt fram á 9. öld.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|26–27}} Gelísk áhrif breiddust út til Piktalands og Norðymbralands með gelískumælandi klerkum [[keltneska kirkjan|keltnesku kirkjunnar]] sem stunduðu þar trúboð.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|23–24}} [[Heilagur Kólumba]] setti upp trúboðsstöð á eyjunni [[Jóna (eyja)|Jóna]] á 6. öld.<ref name="short"/>{{Rp|39}} [[Víkingar]] hófu ránsferðir til Skotlands á 8. öld og tóku þar bæði þræla og dýrgripi. Helsta markmið þeirra var þó að leggja undir sig land. Elstu byggðir norrænna manna í Skotlandi voru í norðvesturhluta landsins, en þeir lögðu seinna undir sig stór svæði meðfram ströndinni. [[Fornnorræna]] tók alveg við af gelísku sem tungumál íbúa [[Norðureyjar|Norðureyja]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|29–30}} Á 9. öld varð óttinn við víkinga til þess að gelískur konungur, [[Cináed mac Ailpín]], náði völdum í Piktalandi og stofnaði þar konungsættina sem nútímakonungar rekja ættir sínar til. Þetta markaði upphafið að endalokum sérstakrar piktískrar menningar.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|31–32}}<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Dauvit |title=The Oxford Companion to Scottish History |url=https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7 |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2001 |isbn=978-0-19-211696-3 |editor-last=M. Lynch |location=Oxford |page=[https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_u4b7/page/359 359] |chapter=Kenneth mac Alpin}}</ref> Konungsríkið var kallað [[Alba (konungsríki)|Alba]] og náði yfir sama land og Piktaland áður, en var gelískt. Undir lok 10. aldar dó [[piktíska]] út sem tungumál og íbúar töluðu eftir það gelísku.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|32–33}} Konungsríkið stækkaði bæði til suðurs, inn í fyrrum lönd Norðymbralands, og til norðurs inn í [[Moray]].<ref name="Forsyth"/>{{Rp|34–35}} Um árþúsundsskiptin safnaðist landbúnaðarland á færri hendur og fyrstu bæirnir voru stofnaðir.<ref name="Forsyth"/>{{Rp|36–37}} Á 12. og 13. öld komst stærstur hluti Skotlands undir einn konung. Í byrjun var gelísk menning allsráðandi, en aðflutningur fólks frá Frakklandi, Englandi og Flandri skapaði fjölbreyttara samfélag og [[skoska]] tók að taka við af gelísku. Smám saman varð til nútímalegt konungsríki. Undir lok tímabilsins urðu stríð við [[England]] til þess að styrkja sérstaka skoska sjálfsmynd.<ref name="Stringer" />{{Rp|37-39}}<ref name="Barrell 2000">{{Cite book |last=Barrell |first=A. D. M. |title=Medieval Scotland |url=https://archive.org/details/medievalscotland0000barr |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-58602-3 |location=Cambridge}}</ref>{{Rp|at=ch 1}} [[Davíð 1. Skotakonungur]] (1124-1153) og eftirmenn hans styrktu konungsvaldið<ref name="Stringer">{{Cite book |last=Stringer |first=Keith |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=The Emergence of a Nation-State, 1100–1300 |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|41–42}} og sameinuðu meginland Skotlands undir sinni stjórn með því að leggja undir sig Moray, [[Galloway]] og [[Katanes]], þótt þeir næðu ekki að leggja undir sig [[Suðureyjar]] sem ýmsir [[skoskir ættbálkar]] höfðu ríkt yfir eftir dauða [[Sumarliði (Suðureyjum)|Sumarliða]] árið 1164.<ref name="Stringer"/>{{Rp|48–49}} [[Lénskerfi]] var komið á, bæði með innreið engilsaxneskra lávarða og með veitingu lands til gelískra höfðingja í skiptum fyrir hollustu þeirra við konung.<ref name="Stringer"/>{{Rp|53–54}} Hin flóknu tengsl við nágranna Skotlands í suðri á þessum tíma einkenndust í fyrstu af tilraunum skosku konunganna til að hagnýta sér pólitískt umrót á Englandi, en þar á eftir tók við lengsti friður milli landanna á miðöldum: milli 1217 og 1296.<ref name="Stringer" />{{Rp|45-46}} [[File:The Wallace Monument Aerial, Stirling.jpg|thumb|250px|[[Wallace-minnismerkið]] var reist til minningar um skosku þjóðhetjuna [[William Wallace]].]] Við andlát [[Alexander 3. Skotakonungur|Alexanders 3.]] í mars 1286 rofnaði ættarveldi skosku konunganna. [[Játvarður 1. Englandskonungur]] tók að sér að miðla málum milli þeirra sem töldu sig eiga tilkall til krúnunnar. [[Jóhann Balliol]] var krýndur árið 1292 í skiptum fyrir sjálfstæði Skotlands.<ref name="Stringer"/>{{Rp|47}}<ref>{{Cite web |title=Scotland Conquered, 1174–1296 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/conquered.htm |publisher=National Archives}}</ref> Árið 1294 höfnuðu Balliol og aðrir skoskir lávarðar kröfu Játvarðs um að þeir tækju þátt í herför hans gegn Frökkum. Skotland og Frakkland gerðu með sér samning 23. október 1295, sem nefndist [[Auld Alliance]]. Í kjölfarið réðist Játvarður inn í Skotland og steypti Jóhanni af stóli. [[Andrew Moray]] og [[William Wallace]] urðu í upphafi helstu leiðtogar andspyrnu gegn enskum yfirráðum í [[sjálfstæðisstríð Skotlands|sjálfstæðisstríðum Skotlands]],<ref>{{Cite web |title=Scotland Regained, 1297–1328 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/regained.htm |publisher=National Archives of the United Kingdom}}</ref> þar til [[Róbert 1. Skotakonungur|Róbert 1.]] var krýndur konungur Skotlands árið 1306.<ref>{{Cite book |last=Murison |first=A. F. |url=https://books.google.com/books?id=iMEMc45g9s8C |title=King Robert the Bruce |publisher=Kessinger Publishing |year=1899 |isbn=978-1-4179-1494-4 |edition=reprint 2005 |page=30}}</ref> Sigur Skota í [[orrustan við Bannockburn|orrustunni við Bannockburn]] staðfesti yfirráð þeirra yfir ríkinu. Árið 1320 hlaut fyrsta opinbera sjálfstæðisyfirlýsing sögunnar, [[Arbroath-yfirlýsingin]], stuðning [[Jóhannes 22.|Jóhannesar 22.]] páfa og samþykki ensku krúnunnar.<ref name="Brown">{{Cite book |last1=Brown |first1=Michael |title=Scotland: A History |last2=Boardman |first2=Steve |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Survival and Revival: Late Medieval Scotland |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|70, 72}} Borgarastyrjöld milli [[Bruce-ætt]]ar og höfuðkeppinauta þeirra, [[Comyn-ætt]]ar og [[Balliol-ætt]]ar, stóð fram á miðja 14. öld. Bruce-ættin hafði sigur, en þegar [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð 2.]] lést án erfingja varð frændi hans, [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert 2.]], fyrsti konungur af [[Stewart-ætt]] (af því hann hafði embættið [[Lord High Steward of Scotland]] eða „yfir[[stallari]] Skotlands“).<ref name="Brown"/>{{Rp|77}} Stewart-ættin ríkti yfir Skotlandi það sem eftir lifði af miðöldum. Aukin hagsæld ríkti í landinu frá lokum 14. aldar, gegnum [[skoska endurreisnin|skosku endurreisnina]] að [[skoska siðbótin|skosku siðbótinni]],<ref name="Mason">{{Cite book |last=Mason |first=Roger |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |editor-link=Jenny Wormald |location=Oxford |language=en |chapter=Renaissance and Reformation: The Sixteenth Century |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|93}} þrátt fyrir [[svarti dauði|svarta dauða]] 1349<ref name="Brown"/>{{Rp|76}} og aukna misskiptingu milli [[Skosku hálöndin|Skosku hálandanna]] og [[Skosku láglöndin|Skosku láglandanna]].<ref name="Brown"/>{{Rp|78}} Alls kyns samningar voru gerðir til að draga úr átökum við suðurlandamærin að Englandi.<ref name="Brown"/>{{Rp|76, 83}} === Árnýöld === [[File:Portrait of King James I & VI (1618-1620).jpg|thumb|right|upright|[[Jakob 6. Skotakonungur]] tók við ensku og írsku krúnunni árið 1603.]] [[Samningur um eilífan frið]] var undirritaður af [[Jakob 4. Skotakonungur|Jakobi 4.]] og [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriki 7.]] árið 1502. Jakob gekk að eiga dóttur Hinriks, [[Margrét Tudor|Margréti Tudor]].<ref>{{Cite web |title=James IV, King of Scots 1488–1513 |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/history/articles/james_iv |publisher=BBC}}</ref> Nokkrum árum síðar gerði Jakob innrás í England til stuðnings Frökkum samkvæmt [[Auld Alliance]]-bandalaginu og varð síðasti breski konungurinn sem lést í orrustu, í [[orrustan við Flodden|orrustunni við Flodden]] árið 1513.<ref>{{Cite web |title=Battle of Flodden, (Sept.&nbsp;9, 1513) |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/210431/Battle-of-Flodden |website=Encyclopædia Britannica}}</ref> Á milli 1543 og 1551 áttu Skotar og Englendingar í stríði meðan [[María Skotadrottning]] var ómyndug. Stríðið var nefnt „[[harkalega biðlunin]]“.<ref>[[Marcus Merriman]], ''The Rough Wooings'' (East Linton: Tuckwell, 2000), p. 6.</ref> Árið 1560 var [[umsátrið um Leith|umsátrinu um Leith]] aflétt og [[Edinborgarsamningurinn]] undirritaður, þar sem [[Elísabet 1.]] var viðurkennd sem drottning Englands.<ref name="Mason"/>{{Rp|112}} [[Skoska þingið]] kom saman og samþykkti [[skoska trúarjátningin|skosku trúarjátninguna]] sem fól í sér algjöran aðskilnað frá kaþólsku kirkjunni og valdi páfa.<ref name="short"/>{{Rp|44}} Hin kaþólska María Skotadrottning var neydd til að segja af sér árið 1567.<ref>{{Cite web |title=Religion, Marriage and Power in Scotland, 1503–1603 |url=http://www.nationalarchives.gov.uk/utk/scotland/religion.htm |publisher=The National Archives of the United Kingdom}}</ref> Árið 1603 tók [[Jakob 6. Skotakonungur]], sonur Maríu, við völdum í [[konungsríkið England|Englandi]] og [[konungsríkið Írland|Írlandi]] þegar ríkin gengu í [[konungssamband]]. Hann flutti hirð sína til London.<ref>{{Cite book |last=Ross |first=David |title=Chronology of Scottish History |url=https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross |publisher=Geddes & Grosset |year=2002 |isbn=978-1-85534-380-1 |page=[https://archive.org/details/chronologyofscot0000ross/page/56 56]}}</ref> Fyrsti [[breski fáninn]] var hannaður að ósk Jakobs og átti að flagga ásamt [[skoski fáninn|skoska fánanum]] á skoskum skipum. Jakob ætlaði sér að sameina ríkin í eitt konungsríki, en [[enska þingið]] stóð gegn honum og studdi þess í stað að ein lög giltu um bæði ríkin, sem [[skoska þingið]] vildi ekki samþykkja. Konungur hætti því við frekari sameiningu.<ref>{{Cite web |title=On this Day: 21 November 1606: The proposed union between England and Scotland {{!}} History of Parliament Online |url=https://www.historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland |access-date=16 November 2020 |website=www.historyofparliamentonline.org |archive-date=25 nóvember 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125101617/https://historyofparliamentonline.org/periods/stuarts/day-21-november-1606-proposed-union-between-england-and-scotland |url-status=dead }}</ref> Fyrir utan stutt tímabil undir stjórn [[breska verndarríkið|verndarríkis]] Cromwells var Skotland sérstakt ríki á 17. öld, en töluverð átök voru milli [[sáttmálahreyfingin|sáttmálamanna]] og krúnunnar um það hver stjórn [[skoska kirkjan|skosku kirkjunnar]] ætti að vera.<ref name="Wormald">{{Cite book |last=Wormald |first=Jenny |title=Scotland: A History |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780199601646 |editor-last=Wormald |editor-first=Jenny |location=Oxford |language=en |chapter=Confidence and Perplexity: The Seventeenth Century |author-link=Jenny Wormald |chapter-url=https://archive.org/details/scotland00jenn |chapter-url-access=registration}}</ref>{{Rp|124}} Herinn var efldur svo konungur náði stjórn á ættbálkunum í vesturhluta Hálandanna. [[Jónalögin]] 1609 neyddu ættarhöfðingja á Suðureyjum til að senda syni sína til menntunar í Láglöndunum.<ref>{{Cite book |last=Devine |first=T M |title=The Scottish Clearances: A History of the Dispossessed, 1600–1900 |url=https://archive.org/details/scottishclearanc0000devi |date=2018 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0241304105 |location=London}}</ref>{{Rp|37–40}} Árið 1641 og aftur 1643 reyndi skoska þingið án árangurs að ná í gegn sameiningu við England sem byggðist á hugmyndinni um [[sambandsríki]] fremur en innlimun, þar sem Skotland héldi sínu þingi.<ref name=":5">{{Cite web |title=BBC – History – British History in depth: Acts of Union: The creation of the United Kingdom |url=http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/acts_of_union_01.shtml |access-date=16 November 2020 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> Árið 1648 var þingið klofið út af sambandsmálunum.<ref name=":5"/> Í kjölfar þess að skoski konungurinn hafði verið tekinn af lífi í [[Whitehall]] árið 1649 í miðjum [[Þríríkjastríðin|Þríríkjastríðunum]] setti [[Oliver Cromwell]] fyrstu stjórnarskrá Bretlandseyja með [[Instrument of Government]] sem gerði Skotland hluta af [[Samveldi Englands, Skotlands og Írlands]].<ref name=":5"/> Fyrstu skosku fulltrúarnir á þinginu í Westminster tóku sæti á verndarþingi Samveldisins. Með [[endurreisn konungdæmis í Englandi]] komst [[Stúartætt]] aftur til valda í Skotlandi 1660. Skoska þingið sóttist eftir frjálsum viðskiptum við England árið 1664, en því var hafnað 1668.<ref name=":5"/> Árið 1670 hafnaði enska þingið aftur sambandi við Skotland.<ref name=":5"/> Sams konar tillögur enska þingsins féllu niður 1674 og 1685.<ref name=":5"/> [[Orrustan við Altimarlach]] árið 1680 var síðasta stóra orrustan milli [[Hálandaættir|Hálandaættanna]].<ref>"''[https://books.google.com/books?id=3amnMPTPP5MC&pg=PA41 Dictionary of Battles and Sieges: A-E]''". Dennis E. Showalter (2007). Springer. p.41</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] og flótta kaþólska konungsins [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakobs 2.]] tóku [[Vilhjálmur 3. Englandskonungur]] og [[María 2. Englandsdrottning]] við völdum, en María var af Stúartættinni.<ref name="Wormald"/>{{Rp|142}} Skoska þingið hafnaði enn á ný tillögum um sameiningu árið 1689.<ref name=":5"/> [[Jakobítar]], stuðningsmenn hinna útlægu kaþólsku konunga af Stúartætt, voru ógn við yfirráð [[Óraníuætt]]ar og síðar [[Hannóverætt]]ar þar til þeir voru endanlega sigraðir 1745.<ref name=":5"/> Líkt og í öðrum löndum, eins og Frakklandi, Noregi, Svíþjóð og Finnlandi, gengu [[sjö harðindaár]] yfir Skotland á 10. áratug 17. aldar, sem drógu úr barneignum og juku brottflutning fólks þannig að íbúafjöldi dróst víða saman um 10-15%.<ref>{{Cite book |last=Cullen |first=Karen J. |url=https://books.google.com/books?id=6oOCfHxQDtwC&pg=PA152 |title=Famine in Scotland: The 'ill Years' of The 1690s |date=15 February 2010 |publisher=Edinburgh University Press |isbn=978-0748638871 |pages=152–153}}</ref> Árið 1698 reyndi [[Skotlandsfélagið]] að stofna verslunarnýlendu á [[Panamaeiðið|Panamaeiðinu]]. Nær allir skoskir landeigendur sem áttu eitthvað sparifé voru sagðir hafa fjárfest í [[Darien-fléttan|Darien-fléttunni]] sem snerist um nýlendustofnun og flutningaleið yfir Panamaeiðið.<ref name=":6">{{Cite web |title=Why did the Scottish parliament accept the Treaty of Union? |url=http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111003123611/http://www.scottishaffairs.org/backiss/pdfs/sa52/Sa52_Scott.pdf |archive-date=3 October 2011 |access-date=1 May 2013 |publisher=Scottish Affairs}}</ref><ref name=":7">{{Cite web |title=Popular Opposition to the Ratification of the Treaty of Anglo-Scottish Union in 1706–7 |url=https://scottishhistorysociety.com/popular-opposition-to-the-ratification-of-the-treaty-of-anglo-scottish-union-in-1706-7 |access-date=23 March 2017 |website=scottishhistorysociety.com |publisher=Scottish Historical Society}}</ref> Þegar enn einni sameiningartillögunni frá ensku lávarðadeildinni var hafnað 1695 og önnur felld í fulltrúadeildinni árið 1700, hafnaði skoska þingið enn á ný sameiningartillögum árið 1702.<ref name=":5"/> Hrun Darien-fléttunnar varð til þess að skoskir landeigendur sem höfðu fjárfest í henni urðu gjaldþrota. Það, ásamt ótta við innrás frá Englandi, leiddi til þess að skoska yfirstéttin gerðist hlynnt sambandi við England.<ref name=":6"/><ref name=":7"/> Þann 22. júlí 1706 var [[Sambandssamningurinn]] samþykktur af fulltrúum skoska þingsins og enska þingsins. Árið á eftir voru [[Sambandslögin 1707]] samþykkt af báðum þingum og [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] varð að veruleika frá 1. maí 1707.<ref name="Mackie">Mackie, J.D. (1969) ''A History of Scotland''. London. Penguin.</ref> Almenningur var andsnúinn sameiningu og uppþot urðu í [[Edinborg]], [[Glasgow]] og fleiri stöðum.<ref name="1707 protests">{{Cite book |last=Devine |first=T. M. |title=The Scottish Nation 1700–2000 |url=https://archive.org/details/scottishnation170000devi_j2z7 |publisher=Penguin Books |year=1999 |isbn=978-0-14-023004-8 |page=[https://archive.org/details/scottishnation170000devi_j2z7/page/8 9] |quote=From that point on anti-union demonstrations were common in the capital. In November rioting spread to the south west, that stronghold of strict Calvinism and covenanting tradition. The Glasgow mob rose against union sympathisers in disturbances that lasted intermittently for over a month}}</ref><ref>{{Cite web |year=2007 |title=Act of Union 1707 Mob unrest and disorder |url=http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20080101193416/http://www.parliament.uk/actofunion/06_03_mob.html |archive-date=1 January 2008 |access-date=23 December 2007 |publisher=The House of Lords |location=London}}</ref> Hið nýja [[breska þingið|þing Stóra-Bretlands]] hafnaði þeirri tillögu [[írska þingið|írska þingsins]] að Írland yrði hluti af sameiningunni.<ref name=":5"/> [[File:The Battle of Culloden.jpg|thumb|left|Málverk eftir [[David Morier]] sem sýnir orrustuna við Culloden (''An Incident in the Rebellion of 1745'').]] Afnám tolla á verslun við England varð til þess að hún blómstraði, sérstaklega viðskipti við [[nýlendur Breta í Ameríku]]. Klippararnir sem [[tóbakslávarðarnir í Glasgow]] ráku voru hraðskreiðustu skip á siglingaleiðinni til [[Virginía|Virginíu]]. Fram að [[sjálfstæðisstríð Bandaríkjanna|sjálfstæðisstríði Bandaríkjanna]] 1776 var Glasgow mest tóbakshöfn heims.<ref>{{Cite journal |last=Robert |first=Joseph C |year=1976 |title=The Tobacco Lords: A study of the Tobacco Merchants of Glasgow and their Activities |url=https://archive.org/details/sim_virginia-magazine-of-history-and-biography_1976-01_84_1/page/100 |journal=The Virginia Magazine of History and Biography |volume=84 |issue=1 |pages=100–102 |jstor=4248011}}</ref> Margra alda misskipting jókst enn þegar kaupmenn í láglöndunum auðguðust, meðan hálandahöfðingjarnir urðu fátækari. [[Jakobítar]], fylgismenn konunga af Stúartætt, nutu töluverðs fylgis í Hálöndunum og norðausturhlutanum, sérstaklega meðal íbúa sem aðhylltust biskupakirkju og kaþólska trú. Tvær stórar uppreisnir voru gerðar á 18. öld, [[Jakobítauppreisnin 1715]] og [[Jakobítauppreisnin 1745]], en hvorugri þeirra tókst að hnika valdi [[Hannóverætt]]ar yfir bresku krúnunni. Jakobítahreyfingin var á endanum brotin á bak aftur með ósigri þeirra í [[orrustan við Culloden|orrustunni við Culloden]], sem var jafnframt síðasta skiptið sem tvö lið fylktu sér til orrustu á breskri grundu. === Iðnbyltingin og skoska upplýsingin === [[Skoska upplýsingin]] og [[iðnbyltingin]] gerðu Skotland að þvílíkri miðstöð mennta, viðskipta og iðnaðar<ref>"[http://www.uiowa.edu/%7Ec008224b/scotline2.htm Some Dates in Scottish History from 1745 to 1914] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031090022/http://www.uiowa.edu/~c008224b/scotline2.htm |date=31 October 2013 }}", The University of Iowa.</ref> að [[Voltaire]] sagði „Við sækjum allar okkar hugmyndir um siðmenningu til Skotlands."<ref>{{Cite web |title=Enlightenment Scotland |url=http://www.ltscotland.org.uk/scottishenlightenment/scotland/index.asp |publisher=Learning and Teaching Scotland}}</ref> Með ósigri Jakobíta og sambandinu við England, tóku þúsundir Skota, aðallega frá Láglöndunum, við valdastöðum í stjórnmálum, opinberri þjónustu, her og flota, í viðskiptum og stjórn nýlendna um allt [[breska heimsveldið]]. Sagnfræðingurinn Neil Davidson skrifaði að eftir 1746 hafi opnast ný tækifæri fyrir Skota til þátttöku í opinberu lífi, sérstaklega utan Skotlands. Davidson nefnir líka að Skosku láglöndin hafi verið miðlæg í breska hagkerfinu.<ref>{{Cite book |last=Neil Davidson(2000) |title=The Origins of Scottish Nationhood |year=2000 |url=https://archive.org/details/originsofscottis0000davi |publisher=Pluto Press |location=London |pages=[https://archive.org/details/originsofscottis0000davi/page/94 94]–95}}</ref> Í Hálöndunum tóku ættarhöfðingjar smám saman að líta fremur á sig sem hefðbundna landeigendur en ættarleiðtoga. Félagslegar og efnahagslegar breytingar birtust greinilega þegar [[Hálandahreinsanirnar]] hófust og ættbálkakerfið hrundi.<ref name="Devine 1994">{{Cite book |last=Devine |first=T M |title=Clanship to Crofters' War: The social transformation of the Scottish Highlands |url=https://archive.org/details/clanshiptocrofte0000devi |date=1994 |publisher=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-9076-9 |edition=2013}}</ref>{{Rp|32–53, ''passim''}} [[File:Tourists posing at the National Monument of Scotland.jpg|thumb|right|[[Minnismerki Skotlands]] á [[Calton-hæð]] í Edinborg er minnismerki um skoska hermenn sem féllu í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]].]] Með [[Skosku umbótalögin 1832|skosku umbótalögunum 1832]] fjölgaði skoskum þingmönnum og fleiri millistéttarmenn komust til áhrifa.<ref name="Devine&Finlay1996pp64-5">T. M. Devine and R. J. Finlay, ''Scotland in the Twentieth Century'' (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1996), pp. 64–65.</ref> Frá miðri 19. öld jukust kröfur um aukna heimastjórn og staða [[ráðherra Skotlands]] var endurvakin.<ref>F. Requejo and K-J Nagel, ''Federalism Beyond Federations: Asymmetry and Processes of Re-symmetrization in Europe'' (Aldershot: Ashgate, 2011), p. 39.</ref> Undir lok aldarinnar var Bretland með tvo forsætisráðherra af skoskum ættum, [[William Ewart Gladstone|William Gladstone]],<ref name="Quinault2007">R. Quinault, "Scots on Top? Tartan Power at Westminster 1707–2007", ''History Today'', 2007 57(7): 30–36. {{ISSN|0018-2753}} Fulltext: [[Ebsco]].</ref> og [[Archibald Primrose]].<ref>K. Kumar, ''The Making of English National Identity'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003), p. 183.</ref> Seint á 19. öld markaði kosningasigur [[Keir Hardie]] í aukakosningum í [[Mið-Lanarkshire]] 1888 aukin áhrif verkalýðsins og leiddi til stofnunar [[Skoski verkamannaflokkurinn|Skoska verkamannaflokksins]] (sem rann síðar saman við [[Breski verkamannaflokkurinn|Breska verkamannaflokkinn]]) og Hardie varð fyrsti leiðtogi hans.<ref>D. Howell, ''British Workers and the Independent Labour Party, 1888–1906'' (Manchester: Manchester University Press, 1984), p. 144.</ref> Glasgow varð ein af stærstu borgum heims og varð þekkt sem „önnur borg heimsveldisins“ á eftir London.<ref>J. F. MacKenzie, "The second city of the Empire: Glasgow – imperial municipality", in F. Driver and D. Gilbert, eds, ''Imperial Cities: Landscape, Display and Identity'' (2003), pp. 215–223.</ref> Eftir 1860 tóku skipasmíðastöðvarnar í Clyde-firði að sérhæfa sig í smíði gufuskipa úr járni (stáli eftir 1870) sem ruddu seglskipum úr timbri hratt úr vegi í skipastól heimsins. Glasgow varð helsta miðstöð skipasmíða í heimi.<ref name="Shields1949">J. Shields, ''Clyde Built: a History of Ship-Building on the River Clyde'' (1949).</ref> Þróun iðnaðar varð hröð og færði heim mikla vinnu og auðæfi, en olli því jafnframt að húsnæði, borgarskipulag og lýðheilsa sat á hakanum, og um tíma einkenndust aðstæður íbúa í borgum og bæjum Skotlands af þröngum húsakynnum, hárri tíðni barnadauða og fjölgun berklatilfella.<ref>C. H. Lee, ''Scotland and the United Kingdom: the Economy and the Union in the Twentieth Century'' (1995), p. 43.</ref> [[File:Sir Henry Raeburn - Portrait of Sir Walter Scott.jpg|thumb|left|upright|[[Walter Scott]] átti stóran þátt í að móta skoska sjálfsmynd á 19. öld með [[Waverley-sögurnar|Waverley-sögunum]].]] Almennt er talið að skoska upplýsingin hafi liðið undir lok þegar 18. öldinni lauk,<ref name="Magnusson">{{Citation |last=M. Magnusson |title=Review of James Buchan, ''Capital of the Mind: how Edinburgh Changed the World'' |date=10 November 2003 |url=http://www.newstatesman.com/200311100040 |work=New Statesman |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606015918/http://www.newstatesman.com/200311100040 |archive-date=6 June 2011 |url-status=dead}}</ref> en næstu 50 árin voru framlög Skota til breskra vísinda og bókmennta miklu meiri en fjöldi þeirra gaf tilefni til, með verkum vísindamanna á borð við [[James Clerk Maxwell]] og [[Kelvin lávarður|Kelvin lávarð]], og verkfræðinga og uppfinningamanna á borð við [[James Watt]] og [[William Murdoch]], en verk þeirra skiptu sköpum fyrir iðnbyltinguna í Bretlandi.<ref>E. Wills, ''Scottish Firsts: a Celebration of Innovation and Achievement'' (Edinburgh: Mainstream, 2002).</ref> Af skoskum rithöfundum naut [[Walter Scott]] mestra vinsælda á 19. öld. Fyrsta skáldsagan hans, ''[[Waverley (skáldsaga)|Waverley]]'' kom út 1814 og er stundum kölluð fyrsta sögulega skáldsagan.<ref>{{Citation |last=K. S. Whetter |title=Understanding Genre and Medieval Romance |page=28 |year=2008 |publisher=Ashgate}}</ref> Vinsældir verka Scott áttu stóran þátt í mótun sérstakrar skoskrar sjálfsmyndar.<ref>{{Citation |last=N. Davidson |title=The Origins of Scottish Nationhood |page=136 |year=2000 |publisher=Pluto Press}}</ref> Seint á 19. öld náði fjöldi skoskra rithöfunda alþjóðlegum vinsældum. Þeirra á meðal voru [[Robert Louis Stevenson]], [[Arthur Conan Doyle]], [[J. M. Barrie]] og [[George MacDonald]].<ref>{{Citation |title=Cultural Profile: 19th and early 20th century developments |url=http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html |work=Visiting Arts: Scotland: Cultural Profile |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930034445/http://www.culturalprofiles.net/scotland/Directories/Scotland_Cultural_Profile/-5402.html |archive-date=30 September 2011 |url-status=dead}}</ref> Skotland lék líka stórt hlutverk í myndlist og arkitektúr. [[Glasgow-skólinn]], sem blómstraði snemma á 20. öld, var undir áhrifum frá [[Keltaendurreisnin]]ni, [[Arts and Crafts]]-hreyfingunni og [[Japanismi|Japanisma]], og átti þátt í þróun [[Art Noveau]]-listastefnunnar í Evrópu. Meðal helstu forvígismanna skólans var listamaðurinn og arkitektinn [[Charles Rennie Mackintosh]].<ref>Stephan Tschudi-Madsen, ''The Art Nouveau Style: a Comprehensive Guide'' (Courier Dover, 2002), pp. 283–284.</ref> Á þessum tíma fór áhugi á menningu Hálandanna vaxandi. Undir áhrifum frá [[rómantíkin]]ni á 3. áratug 19. aldar komust skoskur [[tartan]] og [[skotapils]] í tísku hjá yfirstéttinni, ekki bara í Skotlandi heldur um alla Evrópu,<ref>J. L. Roberts, [https://books.google.com/books?id=WlnNUCS4R_MC&dq=clans+tartan+laws+jacobite&pg=PA193 ''The Jacobite Wars''], pp. 193–195.</ref><ref name="Sievers2007">M. Sievers, [https://books.google.com/books?id=_U-5sq5MDBQC&dq=tartan+highland+romantic&pg=PA23 ''The Highland Myth as an Invented Tradition of 18th and 19th century and Its Significance for the Image of Scotland''] (GRIN Verlag, 2007), pp. 22–25.</ref> meðal annars vegna vinsælda sagnakvæða [[Ossían]]s eftir Macpherson<ref>P. Morère, ''Scotland and France in the Enlightenment'' (Bucknell University Press, 2004), pp. 75–76.</ref><ref>William Ferguson, [https://books.google.com/books?id=nPpp6ED8c3EC&dq=ossian+macpherson&pg=PA227 ''The identity of the Scottish Nation: an Historic Quest''] (Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998), p. 227.</ref> og Waverley-sagna Walter Scott.<ref>Divine, ''Scottish Nation'' pp. 292–295.</ref> Hálöndin voru áfram fátækt og vanþróað svæði og eina landsvæði á meginlandi Bretlands þar sem reglulega komu upp hungursneyðir. Nær engin iðnframleiðsla var þar, en sjálfsþurftarbúskapurinn stóð ekki undir fólksfjölgun. Þörfin fyrir umbætur í landbúnaði var notuð sem réttlæting fyrir [[Hálandahreinsanirnar|Hálandahreinsununum]], þar sem stór hluti íbúa Hálandanna var hrakinn burt af kotum sínum meðan landið var girt af fyrir ræktun á stórum kindahjörðum sem gáfu af sér verðmæta ull. Fyrsta tímabil hreinsananna fylgdi sama mynstri og annars staðar á Bretlandseyjum, meðan seinna tímabilið stafaði af offjölgun, [[kartöfluneyðin í Hálöndunum|kartöfluneyðinni í Hálöndunum]] og hruni iðnaðar sem reiddi sig á hækkað verð afurða vegna Napóleonsstyrjaldanna.<ref>E. Richards, ''The Highland Clearances: People, Landlords and Rural Turmoil'' (2008).</ref> Íbúafjöldi Skotlands óx jafnt og þétt á 19. öld. Árið 1801 voru íbúar 1,6 milljón, 1851 voru þeir 2,9 milljónir og 1901 voru þeir nær 4,5 milljónir.<ref>A. K. Cairncross, ''The Scottish Economy: A Statistical Account of Scottish Life by Members of the Staff of Glasgow University'' (Glasgow: Glasgow University Press, 1953), p. 10.</ref> Þróun iðnaðar í Hálöndunum náði ekki að skapa nógu mörg störf, og á tímabilinu milli 1841 og 1931 fluttu um 2 milljónir Skota til Norður-Ameríku og Ástralíu, og önnur 750.000 fluttust til Englands.<ref name="Huston&Knox2001pxxxii">R. A. Houston and W. W. Knox, eds, ''The New Penguin History of Scotland'' (Penguin, 2001), p. xxxii.</ref> [[File:Disruption forming Free Kirk.jpg|thumb|right|upright=1.6|Sundrungarþingið; málverk eftir [[David Octavius Hill]].]] Eftir langvinn átök innan kirkjunnar, náðu evangelistar yfirhöndinni á [[þing skosku kirkjunnar|þingi skosku kirkjunnar]] árið 1834 og samþykktu neitunarlögin, sem heimiluðu sóknum að hafna skipuðum prestum sem ekki nytu samþykkis sóknarbarna. Þessu fylgdu tíu ára átök sem lyktaði með ósigri neitunarsinna í dómsölum. Afleiðingin var sú að sumir þeirra, undir forystu [[Thomas Chalmers]], klufu sig frá kirkjunni, sem var kallað [[kirkjusundrungin 1843]]. Um þriðjungur presta frá norðurhluta landsins og Hálöndunum stofnaði [[skoska fríkirkjan|skosku fríkirkjuna]].<ref name="Robb1990">G. Robb, "Popular Religion and the Christianization of the Scottish Highlands in the Eighteenth and Nineteenth Centuries", ''Journal of Religious History'', 1990, 16(1): 18–34.</ref> Seint á 19. öld urðu átök milli íhaldssamra kalvínista og frjálslyndari afla innan kirkjunnar til þess að þeir fyrrnefndu klufu sig frá og mynduðu [[skosku öldungafríkirkjuna]] árið 1893.<ref name="Koch2006p416-7">J. T. Koch, ''Celtic Culture: a Historical Encyclopedia, Volumes 1–5'' (ABC-CLIO, 2006), pp. 416–417.</ref> [[Frelsun kaþólikka]] árið 1829 og aðflutningur írskra innflytjenda, sérstaklega eftir hungursneyðina um miðja öldina, varð til þess að fjöldi kaþólskra jókst, sérstaklega í Láglöndunum og árið 1878 var kaþólskri kirkjudeild komið á, þrátt fyrir mikla andstöðu.<ref name=Koch2006p416-7/> Iðnvæðing, þéttbýlisvæðing og kirkjusundrungin áttu öll þátt í því að draga úr áhrifum kirkjuskólanna. Frá 1830 hóf ríkið að styrkja opinberar skólabyggingar og frá 1846 fjármagnaði það skóla. Árið 1872 tók Skotland upp sams konar kerfi opinberra og ókeypis skóla sem reknir voru af skólaráðum, líkt og annars staðar í Bretlandi.<ref name="Devine2001p91-100">T. M. Devine, ''The Scottish Nation'', pp. 91–100.</ref> [[Glasgow-háskóli]] varð einn fyrsti háskólinn sem tók aðallega inn nemendur úr millistétt, fremur en aðalsstétt.<ref>Paul L. Robertson, "The Development of an Urban University: Glasgow, 1860–1914", ''History of Education Quarterly'', Winter 1990, vol. 30 (1), pp. 47–78.</ref> [[Háskólinn í St Andrews]] var fyrsti háskólinn í Skotlandi sem tók við kvenkyns nemendum. Frá 1892 máttu allir skoskir háskólar taka við konum og fjöldi kvenkyns nemenda óx jafnt og þétt.<ref name="Rayner-Canham2008">M. F. Rayner-Canham and G. Rayner-Canham, ''Chemistry was Their Life: Pioneering British Women Chemists, 1880–1949'', (Imperial College Press, 2008), p. 264.</ref> [[File:-Spying in Glenfeshie- MET DP148525.jpg|left|thumb|Dádýraveiðimenn fylgjast með dádýrum með kíkjum, um 1858.]] Með tilkomu [[frystibúnaður|frystibúnaðar]] og innflutningi á lamba- og kindakjöti og ull frá öðrum löndum, hrundi verð á sauðfé og vöxturinn sem áður hafði verið í sauðfjárrækt stöðvaðist.<ref name=":0">{{Cite book |last=Warren |first=Charles R. |url=https://archive.org/details/managingscotland00warr |title=Managing Scotland's environment |publisher=Edinburgh University Press |year=2009 |isbn=9780748630639 |edition=2nd ed., completely rev. and updated |location=Edinburgh |pages=[https://archive.org/details/managingscotland00warr/page/n73 45] ff., 179 ff |oclc=647881331 |url-access=limited}}</ref> Verð á jarðeignum hrundi í kjölfarið sem leiddi til svokallaðrar Balmoral-væðingar Skotlands, með aukinni ferðaþjónustu þar sem stórar landareignir voru nýttar sem veiðilendur fyrir skotveiði, sérstaklega í Hálöndunum.<ref name=":0"/><ref name=":1">{{Cite book |last=Glass |first=Jayne |title=Lairds, Land and Sustainability: Scottish Perspectives on Upland Management |publisher=Edinburgh University Press |year=2013 |isbn=9780748685882 |location=Edinburgh |pages=45 ff., 77 f |oclc=859160940}}</ref> Þetta ferli var nefnt eftir [[Balmoral-höll]] sem [[Viktoría Bretadrottning]] keypti árið 1848 og varð til þess að fjöldi auðmanna keypti svipaðar landareignir á næstu áratugum.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> Seint á 19. öld áttu aðeins 118 manns helming allra jarða í Skotlandi, og nær 60% af öllu landinu voru veiðilendur.<ref name=":0"/> Dádýraveiðar og rjúpnaveiðar eru enn mikilvægar á mörgum landareignum í Skotlandi.<ref name=":0"/><ref>{{Cite journal |last1=Wightman |first1=A. |last2=Higgins |first2=P. |last3=Jarvie |first3=G. |last4=Nicol |first4=R. |date=2002 |title=The Cultural Politics of Hunting: Sporting Estates and Recreational Land Use in the Highlands and Islands of Scotland |journal=Culture, Sport, Society |language=en |volume=5 |issue=1 |pages=53–70 |doi=10.1080/713999852 |issn=1461-0981 |s2cid=144048546}}</ref> === Heimsstyrjaldir og iðnvæðing === [[File:The Cooperation of the Allied Forces on the Western Front, 1914-1918 Q7179.jpg|thumb|[[Douglas Haig]] og [[Ferdinand Foch]] kanna [[Hálendingar Gordons|Hálendinga Gordons]] árið 1918.]] Skotland lék lykilhlutverk í stríðsrekstri Breta í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Þaðan komu mannafli, skip, vélar, fiskur og peningar.<ref>{{cite book|author=Richard J. Finlay|title=Modern Scotland 1914–2000|year=2006|pages=1–33}}</ref> Íbúar Skotlands voru þá 4,8 milljónir og yfir hálf milljón manna börðust í stríðinu. Þar af dó fjórðungur í bardögum eða úr sjúkdómum, og 150.000 særðust alvarlega.<ref>{{cite book|editor=R. A. Houston and W. W. J. Knox|title=The New Penguin History of Scotland|year=2001|page=426|url=https://books.google.com/books?id=VI5nAAAAMAAJ&q=casualties}}</ref> [[Niall Ferguson]] bendir á í bókinni ''The Pity of War'' að dánarhlutfall skoskra hermanna hafi verið það þriðja mesta í stríðinu, á eftir Serbíu og Tyrklandi, og miklu hærra en meðal annarra breskra herdeilda.<ref>[https://books.google.com/books?id=QrYhAQAAIAAJ&q=enlisted] [http://news.scotsman.com/worldwarone/39Savage-Scots39-wish-you-weren39t.6487746.jp]</ref> Yfirmaður breska heraflans á vesturvígstöðvunum var Skotinn [[Douglas Haig]], hermarskálkur. Í stríðinu varð til róttæk hreyfing verkafólks í því sem nefnt var „[[Rauða Clydeside]]“. Iðnaðarhverfin sem áður kusu [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokkinn]] tóku að styðja [[Breski verkamannaflokkurinn|Verkamannaflokkinn]] árið 1922, sérstaklega verkamannahverfi þar sem írskir kaþólikkar bjuggu. Konur voru virkar í að berjast fyrir húsnæðisumbótum. „Rauðliðarnir“ störfuðu innan flokksins sem hafði lítil áhrif á þingi, og seinna á 3. áratugnum kom uppgjafartónn í hreyfinguna.<ref>{{cite book|author=Iain McLean|title=The Legend of Red Clydeside|url=https://archive.org/details/legendofredclyde0000mcle|year=1983}}</ref> Skipasmíðaiðnaðurinn stækkaði við sig í stríðinu, en alvarleg kreppa gekk yfir árið 1922 og starfsemin náði sér ekki að fullu fyrr en 1939. Millistríðsárin einkenndust af stöðnun og atvinnuleysi bæði í þéttbýli og dreifbýli.<ref>{{cite book|author=Finlay|title=Modern Scotland 1914–2000|year=2006|pages=34–72}}</ref> Ungt fólk flúði frá Skotlandi þar sem félagslegar aðstæður voru verri en annars staðar í Bretlandi hvort sem litið var á heilsufar, húsnæði eða atvinnuhorfur. Meginástæða vandans var að efnahagslífið í Skotlandi var háð þungaiðnaði og námavinnslu. Þessar aðstæður urðu til þess að Skotland tók hugmyndum um miðstýrða efnahagsstefnu fagnandi eftir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>Richard J. Finlay, "National identity in Crisis: Politicians, Intellectuals and the 'End of Scotland', 1920–1939", ''History'', June 1994, Vol. 79 Issue 256, pp 242–259</ref> Í síðari heimsstyrjöld varð Skotland að skotmarki Þjóðverja vegna verksmiðjanna, skipasmíðastöðvanna og kolanámanna.<ref name="blitz">{{Cite web |title=Primary History – World War 2 – Scotland's Blitz |url=http://www.bbc.co.uk/schools/primaryhistory/world_war2/scotlands_blitz |access-date=1. ágúst 2018 |publisher=BBC}}</ref> Þýskar sprengjuflugvélar gerðu margar árásir á borgir eins og [[Glasgow]] og [[Edinborg]] og minni bæi í miðbeltinu.<ref name="blitz"/> Ein harðasta árásin var [[sprengjuárásin á Clydebank]] árið 1941 þar sem Þjóðverjar reyndu að eyðileggja skipasmíðastöðvar.<ref name="Clydebank blitz">{{Cite web |title=Scotland's Landscape : Clydebank Blitz |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/landscapes/clydebank_blitz |access-date=1. ágúst 2018 |publisher=BBC}}</ref> 528 manns létust í árásinni og 4.000 heimili eyðilögðust.<ref name="Clydebank blitz"/> [[File:Rudolf Hess - Bf 110D Werk Nr 3869 - Wreckage - Bonnyton Moor.jpg|thumb|right|[[Rudolf Hess]] brotlenti flugvél sinni í miðbelti Skotlands og reyndi að semja um frið.]] Eitt óvenjulegasta atvikið í Skotlandi í síðari heimsstyrjöld varð þegar [[Rudolf Hess]], varaforingi þýska ríkisins, flaug til [[Renfrewshire]], líklega í þeim tilgangi að semja um frið í gegnum [[hertoginn af Hamilton|hertogann af Hamilton]].<ref>{{cite book|author=J. Leasor|title=Rudolf Hess: The Uninvited Envoy|location=Kelly Bray|publisher=House of Stratus|year=2001|isbn=0-7551-0041-7|page=15}}</ref> Áður en hann lagði af stað frá Þýskalandi lét Hess aðstoðarmann sinn, [[Karlheinz Pintsch]], fá bréf stílað á Hitler þar sem hann lýsti fyrirætlunum sínum um að hefja samningaviðræður við Breta. Pintsch afhenti Hitler bréfið í Berghof á hádegi 11. maí.{{Sfn|Evans|2008|p=168}} [[Albert Speer]] sagði síðar frá því að Hitler hefði lýst þessu sem einu af sínum verstu áföllum og leit á þetta sem persónuleg svik við sig.{{Sfn|Sereny|1996|p=240}} Hitler óttaðist að bandamenn hans á Ítalíu og Japan túlkuðu þetta sem tilraun Hitlers til að hefja friðarviðræður við Breta á laun. [[File:Royal Scots with flag 01-1945.jpg|thumb|left|Herdeildin [[Royal Scots]] með hertekinn japanskan fána í Búrma, 1945.]] Í síðari heimsstyrjöld var [[Scapa Flow]] í Orkneyjum mikilvæg flotastöð fyrir [[breski flotinn|breska flotann]]. Flugmenn úr [[breski flugherinn|breska flughernum]] fengu sína fyrstu reynslu af að skjóta niður sprengjuflugvélar yfir [[Forth-fjörður|Forth-firði]] og [[Austur-Lothian]].<ref>{{cite book|author=P. Wykeham|title=Fighter Command|location=Manchester|publisher=Ayer, rpt.|year=1979|isbn=0-405-12209-8|page=87}}</ref> Skipasmíðastöðvarnar og vélsmiðjurnar í Glasgow og Clydeside léku stórt hlutverk í stríðsrekstrinum og urðu fyrir endurteknum mannskæðum árásum frá [[Luftwaffe]].<ref name="Buchanan2003p51">{{cite book|author=J. Buchanan|title=Scotland|publisher=Langenscheidt|year=2003|isbn=981-234-950-2|page=51}}</ref> Skotland lék líka lykilhlutverk í baráttunni um Norður-Atlantshaf.<ref>{{cite book|author=J. Creswell|title=Sea Warfare 1939–1945|url=https://archive.org/details/seawarfare1939190000cres|location=Berkeley|publisher=University of California Press|year=1967|page=[https://archive.org/details/seawarfare1939190000cres/page/n75 52]}}</ref> Nálægð [[Hjaltlandseyjar|Hjaltlandseyja]] við Noreg varð til þess að Norðmenn flúðu þangað á fiskibátum yfir [[Norðursjór|Norðursjó]] og margir gengu í útlagaherdeildir Norðmanna.<ref>{{cite book|author=D. Howarth|title=The Shetland Bus: A WWII Epic of Escape, Survival, and Adventure|url=https://archive.org/details/shetlandbuswwiie0000howa|location=Guilford, Delaware|publisher=Lyons Press|year=2008|isbn=1-59921-321-4}}</ref> Skoskur iðnaður gekk í gegnum blómaskeið í stríðinu. Atvinnuleysið hvarf og margar konur hófu störf í verksmiðjum. Skipasmíðastöðvarnar fengu meira að gera, en mörg smærri iðnfyrirtæki framleiddu vélar fyrir breskar sprengjuflugvélar, skriðdreka og herskip.<ref name=Buchanan2003p51/> Landbúnaðurinn blómstraði, líkt og nánast öll svið atvinnulífsins nema kolanámurnar sem voru að þrotum komnar. Laun hækkuðu um fjórðung að raunvirði. Auknar tekjur og jafnari dreifing matvæla með ströngu skömmtunarkerfi bættu bæði heilsu og næringarstig almennings til muna. [[File:Opening of the Scottish Parliament, 1999.jpg|thumb|right|[[Skoska þingið]] kemur saman á ný 1999 með [[Donald Dewar]], fyrsta ráðherra Skotlands (til vinstri), [[Elísabet 2.|Elísabetu 2.]] (í miðið) og [[David Steel]] þingforseta (til hægri).]] Eftir stríðslok 1945 versnaði efnahagsstaðan í Skotlandi út af samkeppni erlendis frá, óhagkvæmum iðnaði og vinnudeilum.<ref>Harvie, Christopher ''No Gods and Precious Few Heroes'' (Edward Arnold, 1989) pp 54–63.</ref> Síðustu áratugi hefur landið gengið í gegnum menningarlega og efnahagslega endurnýjun, meðal annars vegna vaxtar fjármálageirans, framleiðslu rafeindatækja ([[Silicon Glen]]),<ref>{{Cite news |last=Stewart |first=Heather |date=6. maí 2007 |title=Celtic Tiger Burns Brighter at Holyrood |work=The Guardian |url=http://politics.guardian.co.uk/scotland/comment/0,,2073303,00.html}}</ref> og olíu- og gasvinnslu í Norðursjó.<ref>{{Cite web |title=National Planning Framework for Scotland |url=http://www.gov.scot/Publications/2004/04/19170/35326 |access-date=17. september 2014 |website=Gov.scot}}</ref> Þegar ríkisstjórn Margaret Thatcher lagði þar á [[nefskattur (Bretlandi)|nefskattinn]] ári fyrr en annars staðar í Bretlandi,<ref>{{Cite web |last=Torrance |first=David |author-link=David Torrance (journalist) |date=30. mars 2009 |title=Modern myth of a poll tax test-bed lives on |url=http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170920044226/http://www.scotsman.com/news/david-torrance-modern-myth-of-a-poll-tax-test-bed-lives-on-1-1031968 |archive-date=20. september 2017 |access-date=19. september 2017 |newspaper=The Scotsman}}</ref> fengu hugmyndir um aukna heimastjórn meira vægi.<ref>{{Cite news |date=1. apríl 2009 |title=The poll tax in Scotland 20 years on |work=BBC News |publisher=BBC |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/scotland/7976782.stm |access-date=17 September 2014}}</ref> Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu um valddreifingu 1997 samþykkti breska þingið [[Skotlandslögin 1998]]<ref>[http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts1998/ukpga_19980046_en_1 "The Scotland Act 1998"] Office of Public Sector Information. Sótt 22. apríl 2008.</ref> sem kváðu á um stofnun [[skoska þingið|skoska þingsins]] og [[ríkisstjórn Skotlands]] sem færi með löggjöf um mál sem vörðuðu Skotland sérstaklega.<ref>[http://www.gov.scot/About/Factfile/18060/11552 "Devolution > Scottish responsibilities"] Skoska ríkisstjórnin, (síðast uppfært 2010)</ref> Skoska þingið kom aftur saman í Edinborg 4. júlí 1999.<ref>{{Cite news |date=4 July 1999 |title=Special Report &#124; 1999 &#124; 06/99 &#124; Scottish Parliament opening &#124; Scotland's day of history |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/special_report/1999/06/99/scottish_parliament_opening/382490.stm |access-date=1 August 2018}}</ref> Fyrsti fyrsti ráðherra Skotlands var [[Donald Dewar]] sem gegndi því embætti þar til hann lést skyndilega árið 2000.<ref>{{Cite news |date=11 October 2000 |title=Donald Dewar dies after fall |work=The Independent |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/donald-dewar-dies-after-fall-634695.html |access-date=1. ágúst 2018}}</ref> === 21. öldin === [[Skoska þinghúsið]] var opnað í Holyrood í október 2004 eftir tafir á framkvæmdum og framúrkeyrslu.<ref>{{Cite news |date=6 October 2004 |title=UK &#124; Scotland &#124; Guide to opening of Scottish Parliament |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/3719396.stm |access-date=1 August 2018}}</ref> Það blandaða kosningakerfi sem notað er í þingkosningum ([[viðbótarþingmaður|viðbótarþingmannakerfið]]) varð til þess að enginn flokkur náði hreinum meirihluta í fyrstu þremur þingkosningum. [[Skoski þjóðarflokkurinn]] undir forystu [[Alex Salmond]] náði meirihluta í þingkosningum 2011 með 69 þingsæti af 129.<ref>{{Cite news |last=Carrell |first=Severin |date=6 May 2011 |title=Salmond hails 'historic' victory as SNP secures Holyrood's first ever majority &#124; Politics |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/politics/2011/may/06/scottish-elections-salmond-historic-victory-snp |access-date=1 August 2018}}</ref> Velgengni flokksins ruddi brautina fyrir [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands 2014|þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands 2014]] þar sem meirihluti, eða 55%, kaus gegn sjálfstæði.<ref>{{Cite news |date=19. september 2014 |title=Scottish independence referendum – Results |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |access-date=1. ágúst 2018}}</ref> Eftir atkvæðagreiðsluna fékk skoska þingið meiri völd í skattamálum samkvæmt tillögum [[Smith-nefndin|Smith-nefndarinnar]]. ==Landfræði== Skoska fastalandið nær yfir einn þriðja hluta eyjunnar [[Stóra-Bretland]]s eða tæplega 79.000 ferkílómetra. Það er því álíka stórt og [[Tékkland]]. Einu landamæri Skotlands á landi eru við [[England]] í suðri. Landamærin eru 96 km að lengd og ná frá ánni [[Tweed (á)|Tweed]] í austri að [[Solway Firth]] í vestri. Vestan Skotlands er [[Atlantshaf]]ið og austan megin [[Norðursjór]]. Írland er aðeins 30 km suðvestan við höfðann [[Kintyre]]. [[Færeyjar]] eru 270 km norðan við Skotland og [[Noregur]] 305 km norðaustan við það. Land Skotlands var formlega skilgreint í [[Jórvíkursamningurinn|Jórvíkursamningnum]] milli Skotlands og Englands 1237 og [[Perth-samningurinn|Perth-samningnum]] milli Skotlands og Noregs 1266. Utan þessara samninga lágu meðal annars eyjan [[Mön (Írlandshafi)|Mön]] sem Englendingar náðu á sitt vald á 14. öld og er nú sjálfstæð krúnunýlenda, [[Orkneyjar]] og [[Hjaltlandseyjar]] sem Skotakonungur fékk frá Danmörku 1472 og [[Berwick-upon-Tweed]] sem Englendingar hertóku 1482. Landfræðileg miðja Skotlands er nálægt þorpinu [[Newtonmore]] í [[Badenoch]]. Hæsti tindur Skotlands er [[Ben Nevis]] í [[Lochaber]] sem nær 1.344 metra hæð yfir sjávarmáli. [[Munro]] eru fjöll yfir 300 fetum (914 metrum) og eru þau 282 talsins. Lengsta á Skotlands er [[Tay]], 190 km löng. ===Jarðfræði=== [[Mynd:Scotland_(Location)_Named_(HR).png|thumb|150px|left|Helstu hlutar Skotlands]] Skotland var þakið ís á jökulskeiðum [[Pleistósen]]tímabilsins og landslagið er því mjög jökulsorfið. Jarðfræðilega skiptist landið í þrjá meginhluta. [[Skosku hálöndin|Hálöndin]] og [[Skosku eyjarnar|eyjarnar]] liggja norðan og vestan við [[Hálandabrotabeltið]] sem liggur frá [[Arran]] til [[Stonehaven]]. Í þessum hluta Skotlands eru aðallega klettar frá [[kambríum]]- og [[forkambríum]]tímabilunum sem lyftust upp síðar, þegar [[Kaledóníski fjallgarðurinn]] myndaðist fyrir 490-390 milljón árum. Innan um er að finna nýrra [[storkuberg]] en leifarnar af því mynda fjallgarðana [[Cairngorms]] og [[Cuillins]] á [[Skíð|Skye]]. Utan við þetta er svo [[Old Red Sandstone|rauður sandsteinn]] með miklum steingervingum sem finnst aðallega í [[Moray Firth]]. Hálöndin eru fjalllend og þar er að finna hæstu tinda Bretlandseyja. Við Skotland eru yfir 790 eyjar sem skiptast í fjóra meginklasa: Hjaltlandseyjar, Orkneyjar, [[Innri Suðureyjar]] og [[Ytri Suðureyjar]]. Þar er að finna fjölda vatna, eins og [[Loch Lomond]] og [[Loch Ness]]. Við ströndina eru sums staðar lág beitilönd sem eru kölluð ''[[machair]]''. [[Miðláglöndin]] eru [[sigdalur]] með steinmyndunum frá [[fornlífsöld]]. Mörg setlög á þessu svæði eru efnahagslega mikilvæg því þau innihalda [[járn]] og [[kol]] sem standa undir skoskum þungaiðnaði. Á þessu svæði hefur líka verið mikið um eldvirkni. Fjallið [[Sæti Artúrs]] við Edinborg er til dæmis leifar af kulnuðu eldfjalli. Miðláglöndin eru almennt flatlend en þó eru hæðir eins og [[Ochils]] og [[Campsie Fells]] aldrei langt undan. [[Syðri upplöndin]] eru um 200 km löng hæðadrög með breiðum dölum á milli. Þau liggja sunnan við annað brotabelti (Syðra upplandabeltið) sem liggur frá [[Girvan]] til [[Dunbar]]. Þau eru aðallega úr seti frá [[Sílúrtímabilið|sílúrtímabilinu]] fyrir 4-500 milljón árum. Hæsti tindur Upplandanna er [[Merrick (Galloway)|Merrick]] sem nær 843 metra hæð. Þar er líka hæsta þorp Skotlands, [[Wanlockhead]], í 430 metra hæð. ===Veðurfar=== [[Mynd:Tiree,_Balephuil_Bay.jpg|thumb|right|Tiree er einn af sólríkustu stöðum Skotlands]] Loftslag í Skotlandi er [[Temprað belti|temprað]] [[úthafsloftslag]] og getur verið mjög breytilegt. [[Golfstraumurinn]] ber hlýjan sjó að ströndum landsins og gerir að verkum að vetur eru mun mildari og sumrin svalari og rakari en annars staðar á sömu breiddargráðu. Hiti er almennt lægri en annars staðar á Bretlandseyjum. Í Skotlandi hefur mælst minnstur hiti í Bretlandi, -27,2°C í [[Braemar]] í [[Grampian-fjöll]]um 11. febrúar 1895. Hæsti hiti sem mælst hefur var 32,9°C í [[Greycrook]], [[Scottish Borders]], 9. ágúst 2003. Að jafnaði er hlýrra á vesturströnd Skotlands en austurströndinni vegna sjávarstrauma í Atlantshafi og lægri sjávarhita í Norðursjó. [[Tiree]] í Innri Suðureyjum er einn af sólríkustu stöðum landsins með meira en 300 sólarstundir í maí 1975. Úrkoma er mjög breytileg eftir stöðum. Mest úrkoma er í vesturhluta Hálandanna þar sem hún fer á nokkrum stöðum yfir 3.000 mm. Til samanburðar þá er úrkoma á mestum hluta Láglandanna um 800 mm. Snjókoma er ekki algeng í Láglöndunum en verður algengari eftir því sem hærra er farið. Í Braemar eru að meðaltali 59 dagar á ári með snjókomu en annars staðar eru snjódagar færri en tíu. ===Náttúra og dýralíf=== [[Mynd:Lepus_timidus_01-cropped.jpg|thumb|left|Fjallahéri (''Lepus timidus'')]] Dýralíf í Skotlandi er að mörgu leyti dæmigert fyrir Vestur-Evrópu, þótt mörgum stærri spendýrum, eins og [[gaupa|gaupum]], [[brúnbjörn|skógarbjörn]]um, [[úlfur|úlfum]], [[elgur|elgum]] og [[rostungur|rostungum]], hafi verið útrýmt á sögulegum tíma. Þar er mikið um [[selur|seli]] og mikilvæg varpsvæði sjófugla eins og [[súla (fugl)|súlu]]. [[Gullörn]] er eins konar þjóðartákn. Til fjalla lifa tegundir sem fara í vetrarbúning eins og [[rjúpa]], [[snæhéri]] og [[hreysiköttur]]. Enn má finna leifar af fornum [[skógarfura|furuskógum]] Skotlands þar sem [[skotanefur]] heldur sig, en hann er eina dýrategundin sem eingöngu finnst á Bretlandseyjum. Þar er einnig að finna [[þiður]], [[villiköttur|villiketti]], [[rauðíkorni|rauðíkorna]] og [[skógarmörður|skógarmörð]]. Á síðari árum hefur dýrum sem áður lifðu í Skotlandi verið komið þar fyrir á ný. Þeirra á meðal eru [[haförn]] (1975), [[svölugleða]] (9. áratugurinn) og á allra síðustu árum [[evrasískur bjór]] og [[villisvín]]. Mest af því sem eftir er af hinum forna [[Kaledóníuskógur|Kaledóníuskógi]] er í [[Cairngorms-þjóðgarðurinn|Cairngorms-þjóðgarðinum]] en leifar skógarins er að finna á 84 stöðum í Skotlandi. Á vesturströndinni er að finna leifar af fornum keltneskum regnskógi, aðallega á Taynish-skaga í [[Argyll]]. Í Skotlandi eru bæði [[sumargræn jurt|sumargrænir]] laufskógar og [[barrtré|barrskógar]], [[lyngheiði|lyngheiðar]] og [[freðmýri|freðmýrar]]. Umfangsmikil ræktun [[nytjaskógur|nytjaskóga]] og notkun lyngheiða sem [[beitiland]]s hefur haft mikil áhrif á dreifingu innlendra jurta. Hæsta tré Skotlands er [[stórþinur]] (''Abies grandis'') sem var plantað við [[Loch Fyne]] á 8. áratug 19. aldar. Fortingall[[ýviður]]inn er hugsanlega 5.000 ára gamall og líklega elsta lífvera í Evrópu. Í Skotlandi vex mikill fjöldi [[mosar|mosategunda]]. == Stjórnmál == [[Mynd:The_Scottish_Parliament_(20930969514).jpg|thumb|250px|[[Skoska þingið]] í Holyrood í Edinborg]] Skotland hefur takmarkað [[sjálfstjórn]]arvald innan konungdæmisins Bretlands. Auk sjálfstjórnar eiga Skotar fulltrúa í [[breska þingið|breska þinginu]] í [[Westminster]]. [[Framkvæmdavald]] og [[löggjafarvald]] hefur verið á vegum skoskrar ríkisstjórnar og [[skoska þingið|skoska þingsins]] í [[Holyrood]] í Edinborg frá 1999. Breska þingið áskilur sér vald yfir sviðum tilgreindum í [[Skotlandslögin 1998|Skotlandslögunum 1998]], meðal annars vald yfir skattlagningu og innheimtu, félagslegri aðstoð, varnarmálum, utanríkismálum og [[breska ríkisútvarpið|ríkisútvarpinu]]. Skoska þingið hefur löggjafarvald yfir öllum öðrum sviðum sem tengjast Skotlandi. Í upphafi hafði skoska þingið takmarkað vald til að breyta skattakerfinu en skattavald þess var útvíkkað töluvert í [[Skotlandslögin 2012|Skotlandslögunum 2012]] og [[Skotlandslögin 2016|2016]]. Skoska þinginu er heimilt að skila löggjafarvaldi yfir málum á vegum þess til breska þingsins ef alríkislög eru talin hentugri fyrir tiltekið mál. Mismunandi áherslur skoska þingsins og breska þingsins hafa gert það að verkum að munur er á þeirri [[opinber þjónusta|opinberri þjónustu]] sem í boði er í Skotlandi miðað við annars staðar á Bretlandi. Til dæmis eru engin [[námsgjöld]] í Skotlandi og elliaðstoð er gjaldfrjáls þar sem afnot slíkrar þjónustu eru gjaldskyld í Englandi. Skotland var fyrsta landið innan konungdæmisins Bretlands sem bannaði [[reykingar]] innandyra. Skoska þingið er í einni deild en á því sitja 129 þingmenn (e. ''members of Scottish parliament'' eða ''MSP''). Af þeim eru 73 beinir fulltrúar einstakra kjördæma en hinir 56 eru kosnir á átta svæðum um landið til að gera forsvarið jafnara. Skoskir þingmenn eru kosnir á fjögurra ára fresti. Einn þeirra er kosinn í embætti [[æðsti ráðherra Skotlands|æðsta ráðherra]]. Á ensku er æðsti ráðherra Skotlands kallaður ''first minister'' í andstæðu við forsætisráðherra Bretlands sem er kallaður ''prime minister''. Æðsti ráðherra Skotlands skipar ráðherra í embætti en saman mynda þeir [[skoska ríkisstjórnin|skosku ríkisstjórnina]]. Auk þess er [[næstæðsti ráðherra Skotlands|næstæðsti ráðherra]] sem gegnir embætti æðsta ráðherrans þegar hann er erlendis. Næstæðsti ráðherra hefur einnig stöðu ráðherra. [[Stjórnaráð Skotlands|Stjórnarráðið]] samanstendur af níu ráðherrum en utan þess sitja tólf ráðherrar til viðbótar. Ráðherrar utan stjórnarráðs fara því ekki á stjórnarráðsfundi. Árið 2014 var haldin [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Skotlands 2014|þjóðaratkvæðagreiðsla]] um [[sjálfstæði Skotlands]]. 55,3% Skotar höfnuðu sambandssliti og því var tillagan um sjálfstæði felld. Tveimur árum seinna var þjóðaratkvæðagreiðsla haldin um [[útganga Breta úr Evrópusambandinu|aðild Bretlands að Evrópusambandinu]]. Í þeirri atkvæðagreiðslu kusu 62% Skota að vera áfram í ESB – í engu kjördæmi í Skotlandi var meirihluti fyrir úrsögnina. Í kjölfar þess kvaðst [[Nicola Sturgeon]], þáverandi æðsti ráðherra Skotlands, ætla að boðast til annarrar þjóðaratkvæðagreiðslu um sjálfstæði Skotlands en dagsetning hennar hefur ekki verið ákveðin að svo stöddu. Í kosningunum 2016 vann [[Skoski þjóðarflokkurinn]] (SNP) 63 af 129 mögulegum sætum á þinginu. [[John Swinney]] formaður flokksins hefur verið æðsti ráðherra Skotlands frá mars 2024. [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkurinn]] er stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn en [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokkurinn]], [[Frjálslyndir demókratar]] og [[Græni flokkurinn]] hafa einnig umboð á þinginu. Næstu kosningar í Skotlandi verða ekki síðar en 2026. 59 þingmenn sitja í breska þinginu fyrir hönd Skotlands. Í kosningunum 2017 vann Skoski þjóðarflokkurinn 35 af 59 sætum. Næstu kosningar verða árið 2022. [[Skotlandsráðuneytið]] fer með umboð bresku ríkisstjórnarinnar í Skotlandi. Stjórnandi Skotlandsráðuneytisins er [[ráðherrann fyrir Skotland]] en hann situr í stjónarráði bresku ríkisstjórnarinnar. ===Sveitarfélög=== [[Mynd:Scotland Administrative Map 2009.png|thumb|Kort sem sýnir sveitarfélög.]] Skotlandi er skipt á ýmsa vegu í ýmsu samhengi, í kjördæmi, heilsugæsluumdæmi, héraðsdómsumdæmi og svo framvegis. Frá 1. apríl 1996 hefur eina staðbundna stjórnsýslustigið verið 32 sveitarfélög eða sveitarstjórnarsvæði (''council areas'').<ref>[http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm "Local Government etc. (Scotland) Act 1994"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100301043228/http://www.opsi.gov.uk/acts/acts1994/Ukpga_19940039_en_1.htm |date=1 March 2010 }} Office of Public Sector Information. Retrieved 26 September 2007.</ref> Stjórnir þeirra bera ábyrgð á allri þjónustu í héraði. Sveitarstjórnarfulltrúar er kosnir til fimm ára í senn. Oftast er forseti sveitarstjórnar titlaður [[Lord Provost]],<ref>{{Cite web |title=Council leaders |url=http://www.cosla.gov.uk/councils/leaders |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102215306/http://www.cosla.gov.uk/councils/leaders |archive-date=2 January 2019 |access-date=3 January 2019 |website=Cosla.gov.uk}}</ref> en framkvæmdastjóri er skipaður yfir hvert sveitarstjórnarsvæði.<ref>{{Cite web |title=Chief executives |url=http://www.cosla.gov.uk/councils/chief-executives |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181222001121/http://www.cosla.gov.uk/councils/chief-executives |archive-date=22 December 2018 |access-date=3 January 2019 |website=Cosla.gov.uk}}</ref> Samfélagsráð eru óformleg samtök sem eru mynduð fyrir minni svæði innan sveitarstjórnarsvæðisins.<ref name=":9">{{Cite web |title=Scotland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/methodology/geography/ukgeographies/administrativegeography/scotland |access-date=17 January 2021 |website=www.ons.gov.uk}}</ref> Fyrir kosningar til skoska þingsins er landinu skipt í 73 kjördæmi og átta héruð. Fulltrúar Skotlands á breska þinginu eru kosnir í 59 kjördæmum. Í Skotlandi eru átta formlega skilgreindar borgir:<ref>{{Cite web |title=City status |url=http://www.dca.gov.uk/constitution/city/cityhome.htm |access-date=17 September 2014 |website=Dca.gov.uk}}</ref> [[Aberdeen]], [[Dundee]], [[Dunfermline]], [[Edinborg]], [[Glasgow]], [[Inverness]], [[Stirling]] og [[Perth (Skotlandi)|Perth]].<ref>{{Cite web |title=UK Cities |url=http://www.dca.gov.uk/constitution/city/citygj.htm |access-date=17 September 2014 |website=Dca.gov.uk}}</ref> Sveitarfélögin í Skotlandi eru: {{div col|colwidth=15em}} *[[Austur-Ayrshire]] *[[Austur-Dunbartonshire]] · *[[Austur-Lothian]] *[[Austur-Renfrewshire]] *[[Aberdeen]] *[[Aberdeenshire]] *[[Angus]] *[[Argyll og Bute]] *[[Clackmannanshire]] *[[Dumfries og Galloway]] *[[Dundee]] *[[Edinborg]] *[[Falkirk (sveitarfélag)|Falkirk]] *[[Fife]] *[[Glasgow]] *[[Hálöndin (sveitarfélag)|Hálöndin]] *[[Hjaltlandseyjar]] *[[Inverclyde]] *[[Mið-Lothian]] *[[Moray]] *[[Norður-Ayrshire]] *[[Norður-Lanarkshire]] *[[Orkneyjar]] *[[Perth og Kinross]] *[[Renfrewshire]] *[[Scottish Borders]] *[[Suður-Ayrshire]] *[[Suður-Lanarkshire]] *[[Stirling (sveitarfélag)|Stirling]] *[[Vestur-Dunbartonshire]] *[[Vestur-Lothian]] *[[Ytri Suðureyjar]] {{div col end}} == Efnahagslíf == [[File:Skyline of Edinburgh.jpg|thumb|[[Edinborg]] var 13. stærsta fjármálamiðstöð heims og sú 4. stærsta í Evrópu árið 2020.<ref>{{Cite web |last=McSherry |first=Mark |title=Edinburgh 4th in Europe in new Financial Centres index – Scottish Financial Review |url=https://scottishfinancialreview.com/2020/09/25/edinburgh-4th-in-europe-in-new-financial-centres-index/}}</ref>]] Skotland býr við vestrænt [[opið hagkerfi|opið]] og [[blandað hagkerfi]] sem er nátengt efnahagskerfinu í Bretlandi. Lengst af hefur skoska hagkerfið einkennst af [[þungaiðnaður|þungaiðnaði]] í kringum [[skipasmíði|skipasmíðastöðvar]] í Glasgow, kolanámur og [[stáliðnaður|stáliðnað]]. Olíuiðnaður byggðist upp í kringum [[Norðursjávarolían|Norðursjávarolíuna]] frá 1970, sérstaklega í norðausturhluta landsins. [[Afiðnvæðing]] einkenndi 8. og 9. áratug 20. aldar þegar þungamiðja efnahagslífsins færðist til [[þjónusta|þjónustugeirans]]. Verg landsframleiðsla í Skotlandi, með olíu og gasi sem er unnið innan landhelgi Skotlands, var áætluð 150 milljarðar punda árið 2012.<ref>{{Cite web |last=Scottish Government |title=Key Economy Statistics |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy |access-date=22. ágúst 2014}}</ref> Árið 2014 var landsframleiðsla á mann með því hæsta sem gerðist í Evrópusambandinu.<ref>{{Cite news |last=Khan |first=Mehreen |date=12 September 2014 |title=The Scottish economy in ten essential charts |work=Daily Telegraph |url=https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11084406/The-Scottish-economy-in-ten-essential-charts.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=1. ágúst 2018 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/finance/economics/11084406/The-Scottish-economy-in-ten-essential-charts.html |archive-date=10 January 2022}}</ref> Í apríl 2019 var atvinnuleysi í Skotlandi 3,3%, nokkuð undir meðaltalinu í Bretlandi sem var 3,8%. Atvinnuhlutfall í Skotlandi var 75,9%.<ref>{{Cite news |date=11 June 2019 |title=Scotland's employment rate hits record high |work=BBC News |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-48594025 |access-date=24 July 2019}}</ref> Edinborg er fjármálamiðstöð Skotlands og þar starfa mörg stór fjármálafyrirtæki eins og [[Lloyds Banking Group]] (eigendur [[HBOS]]), ríkisbankinn [[Royal Bank of Scotland]] og [[Standard Life]]. Árið 2007 var Edinborg í 15. sæti yfir alþjóðlegar fjármálamiðstöðvar, en féll niður í 37. sæti árið 2012 eftir að orðspor skoskra fjármálafyrirtækja beið hnekki,<ref>Askeland, Erikka (20 March 2012) [http://www.scotsman.com/business/scots-cities-slide-down-chart-of-the-world-s-top-financial-centres-1-2182954 "Scots Cities Slide down Chart of the World's Top Financial Centres"]. ''The Scotsman''.</ref> og árið 2016 var borgin komin í 56. sæti af 86.<ref>{{Cite web |date=March 2016 |title=The Global Financial Centres Index 19 |url=http://www.longfinance.net/global-financial-centre-index-19/976-gfci-19-the-overall-rankings.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160408123054/http://www.longfinance.net/global-financial-centre-index-19/976-gfci-19-the-overall-rankings.html |archive-date=8 April 2016 |access-date=6 July 2016 |publisher=Long Finance}}</ref> Árið 2020 hafði borgin bætt stöðu sína og var í 17. sæti.<ref>{{Cite web |title=GFCI 27 Rank – Long Finance |url=https://www.longfinance.net/programmes/financial-centre-futures/global-financial-centres-index/gfci-27-explore-data/gfci-27-rank |website=www.longfinance.net}}</ref> [[File:NS5864 - The River Clyde in Glasgow.jpg|thumb|right|[[Alþjóðlega fjármálahverfið í Glasgow]].]] Árið 2014 var heildarvirði útflutnings frá Skotlandi (fyrir utan útflutnings til annarra hluta Bretlands) áætlað 27,5 milljarðar punda.<ref>{{Cite web |last=Scottish Government |title=Export Statistics Scotland – Publication |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Exports/ESSPublication |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160208211027/http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Exports/ESSPublication |archive-date=8 February 2016 |access-date=14. desember 2014}}</ref> Helstu útflutningsafurðir Skotlands eru [[viskí]], rafeindatæki og fjármálaþjónusta.<ref name="Trade">{{Cite web |date=April 2003 |title=Economy Statistics |url=http://www.gov.scot/Topics/Statistics/Browse/Economy/Q/pno/1 |access-date=26 May 2014 |publisher=The Scottish Government}}</ref> Helstu markaðir Skotlands eru Bandaríkin, Holland, Þýskaland, Frakkland og Noregur.<ref name="Trade"/> Viskí er ein af þekktustu framleiðsluvörum Skotlands. Útflutningur á viskíi jókst um 87% á einum áratug fyrir 2012<ref>{{Cite web |date=2 April 2013 |title=Scotch Whisky Exports Hit Record Level |url=http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-exports-hit-record-level |access-date=12 June 2013 |publisher=Scotch Whisky Association |archive-date=31 maí 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531090235/http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-exports-hit-record-level/ |url-status=dead }}</ref> og var áætlaður að andvirði 4,3 milljarðar punda árið 2013 og 85% af heildarútflutningi matvæla frá landinu.<ref>{{Cite news |date=11 April 2014 |title=Scotch Whisky Exports Remain Flat |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-scotland-business-26974320 |access-date=17 September 2014}}</ref> Viskíframleiðslan skapar um 10.000 störf beint og 25.000 afleidd störf.<ref>{{Cite web |title=Scotch Whisky Briefing 2014 |url=http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-briefing-2014 |access-date=30 May 2014 |publisher=Scotch Whisky Association |archive-date=31 maí 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140531090407/http://www.scotch-whisky.org.uk/news-publications/publications/documents/scotch-whisky-briefing-2014/ |url-status=dead }}</ref> Framlög viskísölu til skosks efnahagslífs gætu þó verið aðeins 400-682 milljónir punda, fremur en margir milljarðar, þar sem yfir 80% af viskíframleiðslunni er í eigu erlendra fyrirtækja.<ref>{{Cite web |last1=Carrell, Severin |last2=Griffiths, Ian |last3=Terry Macalister, Terry |date=29. maí 2014 |title=New Doubt Cast over Alex Salmond's Claims of Scottish Wealth |url=https://www.theguardian.com/uk-news/2014/may/29/scotland-wealth-alex-salmond-study |access-date=30 May 2014 |website=The Guardian}}</ref> Samkvæmt skýrslu frá skoska þinginu stendur ferðaþjónusta undir 5-7,5% starfa í landinu.<ref>{{Cite web |year=2002 |title=The Economics of Tourism |url=http://www.scottish.parliament.uk/business/research/pdf_res_brief/sb02-97.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20051106161727/http://www.scottish.parliament.uk/business/research/pdf_res_brief/sb02-97.pdf |archive-date=6. nóvember 2005 |access-date=22. október 2007 |publisher=SPICe}}</ref> Frá upphafi [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] var Skotland ein af helstu miðstöðvum framleiðsluiðnaðar í heiminum.<ref>{{Cite news |last=BBC |date=17 October 2012 |title=Scotland profile |work=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/7219799.stm |access-date=31 October 2013}}</ref> Arfur frá þeim tíma er mikil fjölbreytni í framleiðslu á vörum og þjónustu, frá [[textíll|textíl]], [[viskí]]i og [[smjörkaka|smjörkökum]], að þotuhreyflum, hópbifreiðum, hugbúnaði, skipum, [[flugvél]]abúnaði og rafeindabúnaði, auk banka- og tryggingaþjónustu, fjárfestingaþjónustu og tengdrar fjármálaþjónustu.<ref>{{Cite web |title=Scottish Goods and Services {{!}} Scotland.org {{!}} Scotland.org |url=https://www.scotland.org/business/goods-and-services |access-date=17 January 2021 |website=Scotland |language=en}}</ref> Líkt og önnur þróuð iðnaðarhagkerfi hefur mikilvægi bæði framleiðsluiðnaðar og frumframleiðslugreina farið minnkandi, meðan þjónustugeirinn hefur vaxið og er nú stærsti atvinnugeiri landsins.<ref>{{Cite web |title=Scotland: a trading nation - gov.scot |url=https://www.gov.scot/publications/scotland-a-trading-nation/sectors/financial-and-business-services |access-date=17. janúar 2021 |website=www.gov.scot}}</ref> === Flutningar === [[Mynd:Edinburgh_Airport_1.jpg|thumb|right|Edinborgarflugvöllur er helsti alþjóðaflugvöllur Skotlands.]] Fimm alþjóðaflugvellir eru í Skotlandi, í [[Glasgow]], [[Edinborg]], [[Aberdeen]], [[Prestwick]] og [[Inverness]] og þaðan er flogið til yfir 150 áfangastaða víða um heim. [[Edinborgarflugvöllur]] er rekinn af [[Global Infrastructure Partners]] og [[Glasgowflugvöllur]] af [[Heathrow Airport Holdings]]. [[Highland and Islands Airports]] rekur 11 flugvelli á smærri stöðum, þar á meðal alþjóðaflugvöllinn í Inverness. Vegagerð Skotlands, [[Transport Scotland]], rekur [[stofnbraut]]ir í Skotlandi en sveitarfélög reka afganginn af vegakerfinu. Stærstu vegirnir eru í miðbeltinu milli Glasgow og Edinborgar. Þjóðvegurinn [[A1 (Bretlandi)|A1]] liggur milli [[London]] og Edinborgar 660 km leið. [[Breska hjólabrautanetið]] nær yfir Skotland. Leið 1 nær frá [[Dover]] til Hjaltlandseyja um Edinborg og er hluti af [[EV12 Norðursjávarleiðin]]ni sem liggur um Noreg, Svíþjóð, Danmörku, Þýskaland, Holland og Belgíu, auk Bretlands. Leið 7 liggur frá [[Sunderland]] eftir [[C2C-leiðin]]ni um Glasgow og síðan áfram til Inverness. Helstu járnbrautir sem liggja til Skotlands eru [[Vesturstrandarlínan]] til Glasgow og [[Austurstrandarlínan]] til Edinborgar. Járnbrautir í Skotlandi eru í eigu [[Network Rail Infrastructure Limited]]. Um 340 lestarstöðvar og 3.000 km af járnbrautum eru í Skotlandi. [[ScotRail]] rekur lestarþjónustu innan Skotlands. Ferjur ganga milli meginlandsins og eyjanna og til áfangastaða erlendis. Ferjufyrirtækið [[Caledonian MacBrayne]] rekur ferjur við vesturströndina. Fyrir utan flutningahafnir og skipasmíðastöðvar í kringum Glasgow eru helstu hafnir í Skotlandi á austurströndinni við [[Norðursjór|Norðursjó]]. Á vesturströndinni eru margar ferju- og smábátahafnir. Helstu hafnarborgir í Skotlandi eru Glasgow, Aberdeen og [[Leith]] (við Edinborg). Aberdeen var helsta höfn [[togari|togaraútgerðarinnar]] í Norðursjó á fyrri hluta 20. aldar og er enn mikilvæg vegna [[Norðursjávarolía|Norðursjávarolíunnar]]. Aðrar mikilvægar hafnir eru [[Invernesshöfn]], fiskihöfnin í [[Peterhead]] og höfnin í [[Grangemouth]] þar sem er stór [[olíuhreinsistöð]]. == Íbúar == [[File:Scotland population cartogram.svg|thumb|right|Kort sem sýnir stærð sveitarfélaga eftir íbúafjölda.]] Samkvæmt manntali árið 2001 var íbúafjöldi Skotlands rétt rúmlega 5 milljónir. Í manntalinu árið 2011 hafði hann vaxið í tæplega 5,3 milljónir og hafði aldrei verið meiri.<ref name="autogenerated1">{{Cite web |date=30 April 2015 |title=Scotland's Population at its Highest Ever |url=http://www.nrscotland.gov.uk/news/2015/scotlands-population-at-its-highest-ever |access-date=12 February 2015 |publisher=National Records of Scotland}}</ref> Um mitt ár 2019 var fólksfjöldinn áætlaður tæplega 5,5 milljónir.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{Cite web |last=Jonathan |first=McMullan |date=24 June 2020 |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |website=Ons.gov.uk |publisher=[[Office for National Statistics]] |language=en}}</ref> Í manntalinu árið 2011 sögðust 62% íbúa Skotlands telja sig vera eingöngu [[Skotar|Skota]], 18% Skota og Breta, 8% aðeins Breta og 4% aðeins eitthvað annað.<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/news/census-2011-detailed-characteristics-ethnicity-identity-language-and-religion-scotland-%E2%80%93 Census 2011: Detailed characteristics on Ethnicity, Identity, Language and Religion in Scotland – Release 3A]. Scotland Census 2011. Sótt 20. september 2014.</ref> Helstu ástæður fyrir fólksfjölgun í Skotlandi eru að fæðingar eru fleiri en andlát, og innflytjendur flytjast til Skotlands frá öðrum löndum. Árið 2011 fluttu 43.700 manns til Skotlands frá Wales, Norður-Írlandi og Englandi.<ref name="thecourier1">{{Cite web |date=3 August 2012 |title=Scotland's population reaches record of high of 5.25&nbsp;million |url=http://www.thecourier.co.uk/news/scotland-s-population-reaches-record-of-high-of-5-25-million-1.57049 |access-date=3 January 2014 |publisher=The Courier}}</ref> Saga Skotlands einkenndist lengi af brottflutningi og aðflutningi fólks. Árið 2021 gaf ríkisstjórn Skotlands út að 41.000 hefðu flust til Skotlands meðan 22.100 hefðu flust þaðan.<ref>{{Cite web |url=https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2021&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |title=Geymd eintak |access-date=2023-04-06 |archive-date=2025-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421183835/https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2021&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |url-status=dead }}</ref> Tölur sýndu að aðflutningur jókst hratt, meðan brottflutningur dróst saman.<ref>{{Cite web |url=https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdata%2Fmigration-to-and-from-scotland&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fcube%23measureType=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fmeasure-properties%2Fcount&http%3A%2F%2Fpurl.org%2Flinked-data%2Fsdmx%2F2009%2Fdimension%23refPeriod=http%3A%2F%2Freference.data.gov.uk%2Fid%2Fyear%2F2002&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fage=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fage%2Fall&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2FmigrationSource=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fmigration-source%2Fto-from-international&http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fdimension%2Fsex=http%3A%2F%2Fstatistics.gov.scot%2Fdef%2Fconcept%2Fsex%2Fall |title=Geymd eintak |access-date=2023-04-06 |archive-date=2023-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230404221002/https://statistics.gov.scot/slice?dataset=http://statistics.gov.scot/data/migration-to-and-from-scotland&http://purl.org/linked-data/cube%23measureType=http://statistics.gov.scot/def/measure-properties/count&http://purl.org/linked-data/sdmx/2009/dimension%23refPeriod=http://reference.data.gov.uk/id/year/2002&http://statistics.gov.scot/def/dimension/age=http://statistics.gov.scot/def/concept/age/all&http://statistics.gov.scot/def/dimension/migrationSource=http://statistics.gov.scot/def/concept/migration-source/to-from-international&http://statistics.gov.scot/def/dimension/sex=http://statistics.gov.scot/def/concept/sex/all |url-status=dead }}</ref> [[Edinborg]] er höfuðborg Skotlands, en stærsta borgin er Glasgow, með rétt tæplega 600.000 íbúa. Á [[Stór-Glasgow]]-svæðinu búa nær 1,2 milljónir, eða um fjórðungur íbúa Skotlands.<ref>{{Cite web |title=Did You Know?—Scotland's Cities |url=http://rampantscotland.com/know/blknow_cities.htm |access-date=17 September 2014 |website=Rampantscotland.com}}</ref> Flestir helstu bæir og borgir landsins eru í [[Miðbeltið (Skotlandi)|Miðbeltinu]], þar á meðal Glasgow, Edinborg, Dundee og Perth. Eina stóra borg Skotlands fyrir utan þetta svæði er Aberdeen. Um 80% íbúa landsins búa í [[Skosku láglöndin|Skosku láglöndunum]], en 3,5 milljónir búa í Miðbeltinu. Af eyjum Skotlands eru aðeins þær stærstu og aðgengilegustu sem eru byggðar. Innan við 90 eyjar eru byggðar. Syðri upplöndin eru landbúnaðar- og skógræktarhérað.<ref>Clapperton, C.M. (ed) (1983) ''Scotland: A New Study''. London. David & Charles.</ref><ref>Miller, J. (2004) ''Inverness''. Edinburgh. Birlinn. {{ISBN|978-1-84158-296-2}}</ref> Vegna húsnæðisskorts í Glasgow og Edinborg voru fimm nýir bæir stofnaðir milli 1947 og 1966: [[East Kilbride]], [[Glenrothes]], [[Cumbernauld]], [[Livingston (West Lothian)|Livingston]] og [[Irvine (North Ayrshire)|Irvine]].<ref>{{Cite web |title=New Towns |url=http://www.bbc.co.uk/scotland/education/as/sixties/standard/rural/new_towns.shtml |access-date=17 September 2014 |website=Bbc.co.uk}}</ref> === Trúarbrögð === Um 20% segjast tilheyra Skosku kirkjunni (Church of Scotland) en 34% eru skráðir þar (2011), kaþólskir eru 15% og þeir sem tilheyra öðrum kristnum söfnuðum 11%. Múslimar eru 1,4%<ref>[http://www.scotlandscensus.gov.uk/ods-web/area.html Area profiles- census data]Scotland census. Skoðað 3 . apríl 2016</ref> Um 52% segjast ekki vera trúaðir (2016).<ref>[http://www.bbc.com/news/uk-scotland-35953639 Most people in Scotland 'not religious'] BBC. Skoðað 2. apríl 2016.</ref> == Menning == [[Mynd:Golowan_Festival_Penzance_June_2005_Mid-Argyl_band2.jpg|thumb|right|Skoskir sekkjapípuleikarar.]] [[Mynd:Bringing_in_the_haggis.jpg|thumb|right|Haggis borið inn á Burns Night í Dundee.]] Skosk menning byggist á sérstakri sjálfsmynd [[Skotar|Skota]] sem aftur byggist á landslagi, sögu, hefðum, trú og tungumálum, sem einkenna skoskt samfélag. Helstu táknmyndir skoskrar menningar eru [[sekkjapípa]]n, [[skotapils]]ið, tungumálin [[skoska]] og [[gelíska]], hefðir [[mótmælendatrú|mótmælendakirkjunnar]] og [[skosk lög]] sem eru enn aðgreind frá [[ensk lög|enskum lögum]] í stjórnkerfi Skotlands.<ref>{{cite journal|author1=Bechhofer, F.|author2=McCrone, D.|year=2013|title=Imagining the nation: Symbols of national culture in England and Scotland|journal=Ethnicities|volume=13|number=5|pages=544-564}}</ref> Verndardýrlingur Skotlands er [[Andrés postuli]] og [[Andrésarmessa]] 30. nóvember er þjóðhátíðardagur Skota. [[Fáni Skotlands]] er hvítur [[Andrésarkross]] á bláum feldi. Þjóðarblóm Skotlands er [[þistill]] og lagið ''[[Flower of Scotland]]'' hefur verið óopinber þjóðsöngur landsins frá miðjum 7. áratug 20. aldar.<ref>{{cite book|author=Demir, A.|year=2022|chapter=Scotland Hymns for His Identity: The National Anthem in Progress|title=Global Perspectives on Nationalism|pages=171-187|publisher=Routledge}}</ref> [[Robert Burns]] er þjóðskáld Skota og [[Burns Night]] er hátíð sem er haldin í kringum fæðingardag skáldsins 20. janúar. Þá er hefð fyrir því að borða [[haggis]] með kartöflustöppu og rófustöppu. Skotar hafa sérstakar hefðir í kringum gamlárskvöld ([[Hogmanay]])<ref>{{cite book|author=Douglas, H.|year=2011|title=The Hogmanay Companion|publisher=Neil Wilson Publishing}}</ref> og [[hrekkjavaka|hrekkjavöku]]. Á Hjaltlandseyjum er haldin árleg þrettándahátíð, [[Up Helly Aa]], þar sem þátttakendur klæðast eins og [[víkingar]]. Skotland er þekkt sem fæðingarstaður mikils fjölda vísindamanna, heimspekinga og listafólks. Meðal þekktra skoskra vísindamanna eru [[Alexander Graham Bell]], [[James Watt]], [[James Clerk Maxwell]] og [[John Logie Baird]]. [[Skoska upplýsingin]] var tímabil á 18. og 19. öld þar sem skoskir hugsuðir eins og [[Adam Smith]] og [[David Hume]] lögðu mikið til sögu heimspeki, stjórnmála og hagfræði. [[Robert Louis Stevenson]], [[Arthur Conan Doyle]], [[Ian Rankin]] og [[Irvine Welsh]] eru þekktir skoskir rithöfundar; og þaðan hafa komið margar þekktar hljómsveitir á 20. öld, eins og [[Simple Minds]], [[Runrig]], [[Belle and Sebastian]], [[Franz Ferdinand (hljómsveit)|Franz Ferdinand]] og [[Cocteau Twins]], og söngvararnir [[Annie Lennox]] og [[Lewis Capaldi]]. Heimsþekktir skoskir leikarar eru meðal annars [[Tilda Swinton]], [[Ewan McGregor]], [[Robbie Coltrane]], [[Robert Carlyle]] og [[David Tennant]]. [[BBC Scotland]] rekur þrjár sjónvarpsstöðvar í Skotlandi. [[STV (sjónvarpsstöð)|STV]] er almenningssjónvarp sem sendir út í Skotlandi. Í Skotlandi eru fjöldi framleiðslufyrirtækja sem standa að framleiðslu kvikmynda og sjónvarpsþátta. Þekktar kvikmyndir sem voru framleiddar eða teknar í Skotlandi eru meðal annars ''[[Hálendingurinn]]'' (1986), ''[[Braveheart]]'' (1995) og ''[[Trainspotting]]'' (1996). [[Listasafn Skotlands]], [[Landsbókasafn Skotlands]] og [[Þjóðminjasafn Skotlands]] eru í Edinborg, en [[Kelvingrove-safnið]] er í Glasgow. === Íþróttir === [[Mynd:Caber_Toss.jpg|thumb|right|Staurakast er sérskosk keppnisgrein á Hálandaleikunum.]] Þær íþróttir sem Skotar eru þekktastir fyrir eru [[knattspyrna]], [[ruðningur]] og [[golf]]. Skotland sendir eigin landslið til keppni í mörgum íþróttagreinum, þar á meðal [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|heimsmeistarakeppnina í knattspyrnu]], [[heimsbikarmótið í ruðningi]], [[heimsbikarmótið í krikket]] og [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikana]]. Skotland er líka með eigin íþróttasambönd eins og [[Skoska knattspyrnusambandið]], sem er annað elsta knattspyrnusamband heims, og [[Skoska ruðningssambandið]]. Elstu heimildir um einhvers konar knattspyrnu í Skotlandi eru frá 1424 og [[Skotlandsbikarinn]] í knattspyrnu frá 1873 er elstu landsbikarverðlaun heims. Fyrsti alþjóðlegi knattspyrnuleikur Skota fór fram árið 1872 þegar þeir kepptu við Englendinga. [[Celtic F.C.]] vann [[Evrópumeistarabikarinn í knattspyrnu]] árið 1967 og [[Rangers F.C.]] og [[Aberdeen F.C.]] sigruðu í [[Evrópukeppni bikarhafa]] árin 1972 og 1983. Aberdeen vann auk þess [[Ofurbikar Evrópu]] árið 1983. [[Dundee United]] lék til úrslita í [[Evrópukeppni félagsliða í knattspyrnu]] árið 1987 en tapaði fyrir [[IFK Göteborg|Gautaborg]]. Íþróttin [[golf]] er upprunnin í Skotlandi á 15. öld. Einn af elstu golfvöllum heims er [[Old Course]] í háskólabænum [[St. Andrews]] sem var opnaður árið [[1552]]. Árið [[1764]] var hinn staðlaði 18-holu golfvöllur búinn til í St. Andrews þegar eldri golfvöllur var styttur um 4 holur. Elsta golfmót heims er [[Opna breska meistaramótið í golfi]] sem var fyrst leikið við [[Prestwick Golf Club]] í [[Ayrshire]] árið [[1860]]. Skoskir golfleikarar unnu mótið allt til [[1890]] þegar enski golfleikarinn [[John Ball]] sigraði. [[Hálandaleikarnir]] eru þekkt skosk íþróttakeppni sem hófst seint á [[19. öldin|19. öld]] en byggir á hefðum frá [[Skosku hálöndin|Skosku hálöndunum]]. Skotar hafa 13 sinnum átt heimsmeistara í [[hnefaleikar|hnefaleikum]], þar á meðal [[Ken Buchanan]], [[Benny Lynch]] og [[Jim Watt]]. Skotar hafa líka náð miklum árangri í [[mótorsport]]i. Þekktasti ökuþór Skota síðustu ár er [[David Coulthard]] sem keppti í [[Formúla 1|Formúlu 1]]-kappakstri frá 1994 til 2008. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Tenglar== {{wikiorðabók}} * [https://www.gov.scot/ Vefur skosku ríkisstjórnarinnar] * [https://www.parliament.scot/ Skoska þingið] * [https://www.visitscotland.com/ Visit Scotland - ferðavefur] * [https://timarit.is/gegnir/000545723 Kristnin í Skotlandi], grein eftir sr. Jón Jakobsson í ''Kirkjuritinu'' 1942. {{Evrópa}} [[Flokkur:Skotland| ]] dvknyqec006o0l40muyifo1y46virrd 0 8221 1983697 1556688 2026-10-24T05:33:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983697 wikitext text/x-wiki '''Jón Halldórsson''' (d. [[2. febrúar]] [[1339]]) var [[biskup]] í [[Skálholt]]i á 14. öld. Hann er yfirleitt talinn hafa verið [[Noregur|norskur]] en vitað er að móðir hans hét Freygerður og það nafn er eingöngu þekkt úr íslenskum heimildum, sem kann að benda til þess að hann hafi verið af íslenskum ættum en uppalinn í [[Björgvin]] í Noregi, þar sem Kári bróðir hans var einnig munkur. Hann ólst upp í klaustri [[Dóminíkanar|dóminíkana]] í Björgvin, gekk ungur í reglu þeirra og lærði á vegum þeirra bæði [[guðfræði]] í [[París]] og [[kirkjuréttur|kirkjurétt]] í [[Bologna]] á [[Ítalía|Ítalíu]], var talinn mjög vel lærður og talaði svo mjúklega latínu sem móðurmál sitt. Hann var valinn biskup eftir lát [[Grímur Skútuson|Gríms Skútusonar]] og vígður [[1. ágúst]] [[1322]]. Hann sat í Noregi um veturinn en kom til Íslands 1323; „kom út Jón biskup Freygerðarson“, segir í [[Flateyjarannáll|Flateyjarannál]]. Hann kom á ýmsum mikilvægum umbótum í [[kirkjuréttur|kirkjurétti]] á Íslandi, en var einkum minnst sem predikara og sagnamanns. Til er safn af sögum sem hafðar eru eftir honum sem margar hverjar sverja sig í ætt við skemmtisögur [[golíarðar|golíarða]] frá Suður-Evrópu eins og finna má í verkum [[Francesco Petrarca]] og [[Giovanni Boccaccio]]. Veturinn 1338-1339 var hann í Björgvin og dvaldi í klaustrinu þar sem hann hafði alist upp. Þar veiktist hann og dó á [[kyndilmessa|kyndilmessu]] 1339. Hann þótti hafa verið einn hinn röggsamlegasti þeirra útlendu biskupa sem hér voru. == Heimildir == * Shaun F. D. Hughes, [https://web.archive.org/web/20130607105621/http://cip.cornell.edu/DPubS/Repository/1.0/Disseminate?handle=cul.isl/1242914155&view=body&content-type=pdf_1 'Klári saga as an Indigenous Romance'] í ''Romance and Love in Late Medieval and Early Modern Iceland'', ritstj. Kirsten Wolf og Johanna Denzin, Islandica 54 (Ithaca, NY: Cornell University Library, 2008), bls. 135-164. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Grímur Skútuson]] | titill=[[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] | frá=[[1322]] | til=[[1339]] | eftir=[[Jón Indriðason]] }} {{Töfluendir}} {{Stubbur|æviágrip}} {{d|1339}} {{Skálholtsbiskupar}} [[Flokkur:Skálholtsbiskupar]] c7dmzkgb11283ecp87h8s0dxx3xyxlz 0 11984 1983721 1973656 2026-10-24T07:53:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983721 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|Charles Darwin 51 árs; ljósmynd frá 1859 eða 1860.]] '''Charles Robert Darwin''' ([[12. febrúar]] [[1809]] — [[19. apríl]] [[1882]]) var [[England|enskur]] [[náttúrufræði]]ngur og [[jarðfræði]]ngur sem er þekktastur framlög sín til [[þróunarlíffræði]]. Kenning hans um að allar tegundir lífvera hafi þróast út frá sameiginlegum forfeðrum er nú almennt viðurkennd sem grundvallarkenning í vísindum.<ref>{{cite book|author=Coyne, Jerry A.|title=Why Evolution is True|publisher=Viking|year=2009|pages=[https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8 8–11]|isbn=978-0-670-02053-9|url=https://archive.org/details/whyevolutionistr00coyn/page/8}}</ref> Ásamt [[Alfred Russel Wallace]] setti hann fram þá vísindakenningu að [[tegundarþróun]] stafaði af ferli sem hann nefndi [[náttúruval]], þar sem lífsbaráttan hefur sömu áhrif og [[valræktun]] hefur í landbúnaði.<ref name="Larson79-111">{{Harvnb|Larson|2004| pp=79–111}}</ref> Darwin hefur verið lýst sem einum áhrifamesta manni [[mannkynssaga|mannkynssögunnar]].<ref>{{cite news|url=https://www.newscientist.com/special/darwin-200|title=Special feature: Darwin 200|access-date=2 April 2011|work=New Scientist|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110211051412/http://www.newscientist.com/special/darwin-200|archive-date=11 February 2011}}</ref> Hann hlaut þann heiður að vera jarðsettur í [[Westminster Abbey]] í London.<ref name="Westminster Abbey CD">{{Harvnb|Leff|2000|loc=[https://web.archive.org/web/20140410153323/http://www.aboutdarwin.com/darwin/burial.html Darwin's Burial]}}</ref> [[Mynd:Origin of Species.jpg|thumb|1859 útgáfan af ''Uppruni tegundanna''.]] Darwin færði sannfærandi rök fyrir þróunarkenningu sinni í bókinni ''[[Uppruni tegundanna]]'' árið [[1859]].<ref>{{cite book |title=Why Evolution is True |last=Coyne |first=Jerry A. |author-link=Jerry Coyne |year=2009 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=978-0-19-923084-6 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 17] |quote=In ''The Origin'', Darwin provided an alternative hypothesis for the development, diversification, and design of life. Much of that book presents evidence that not only supports evolution but at the same time refutes creationism. In Darwin's day, the evidence for his theories was compelling but not completely decisive. |url=https://archive.org/details/isbn_9780199230846/page/17 }}</ref><ref>{{cite book |title=Forerunners of Darwin |url=https://archive.org/details/forerunnersofdar0000bent |last=Glass |first=Bentley |author-link=Bentley Glass |year=1959 |publisher=Johns Hopkins University Press |location=Baltimore, MD |isbn= 978-0-8018-0222-5|page=iv |quote=Darwin's solution is a magnificent synthesis of evidence...a synthesis...compelling in honesty and comprehensiveness}}</ref> Á 8. áratug 19. aldar hafði vísindasamfélagið og meirihluti menntafólks fallist á að þróunin væri staðreynd. Samt héldu margir enn í aðrar kenningar sem litu á náttúruval sem aukaatriði í þróuninni, og það var ekki fyrr en með samruna þróunarkenninga á fyrri hluta 20. aldar að breiður stuðningur myndaðist við náttúruval sem undirstöðuafl þróunarinnar.<ref name=JvW>{{Harvnb|van Wyhe|2008}}</ref><ref name=b3847>{{harvnb|Bowler|2003|pp=178–179, 338, 347}}</ref> Uppgötvun Darwins er undirstaða allra [[lífvísindi|lífvísinda]] og útskýrir [[líffjölbreytni]].<ref>[http://darwin-online.org.uk/biography.html The Complete Works of Darwin Online&nbsp;– Biography.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070107165048/http://darwin-online.org.uk/biography.html |date=7 January 2007 }} ''darwin-online.org.uk''. Retrieved 2006-12-15<br />{{Harvnb|Dobzhansky|1973}}</ref><ref>Joseph Carroll segir í inngangi að endurútgáfu þekktustu bókar Darwins að hún sé eitt af tveimur eða þremur mikilvægustu verkum allra tíma - ein af þeim bókum sem hefur valdið grundvallarbreytingu á því hvernig við lítum á heiminn. {{cite book |title=On the origin of species by means of natural selection |url=https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4 |editor=Carroll, Joseph |year=2003 |publisher=Broadview |location= Peterborough, Ontario|isbn= 978-1-55111-337-1|page=[https://archive.org/details/onoriginofspecie0000darw_t8q4/page/15 15] }}</ref> Áhugi Darwins á náttúrunni varð til þess að hann vanrækti læknanám við [[Edinborgarháskóli|Edinborgarháskóla]]. Þess í stað aðstoðaði hann við rannsóknir á [[sjávarlindýr]]um. Náttúrufræðinám við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] ([[Christ's College, Cambridge]]) ýtti undir áhuga hans á [[náttúrufræði]].<ref name=whowas>{{Harvnb|Leff|2000|loc=[https://web.archive.org/web/20130723181529/http://www.aboutdarwin.com/darwin/WhoWas.html About Charles Darwin]}}</ref> Eftir fimm ára ferðalag með skipinu ''[[Beagle (skip)|Beagle]]'' varð hann viðurkenndur sem jarðfræðingur. Athuganir hans staðfestu kenningar [[Charles Lyell]] um hægfara breytingar og með bókinni ''[[The Voyage of the Beagle]]'' varð hann vinsæll rithöfundur.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp= 210, 284–285}}</ref> Darwin velti fyrir sér landfræðilegri dreifingu dýralífs og steingervinga sem hann safnaði í ferðinni. Hann hóf nákvæmar athuganir og byggði á þeim kenningu sína um náttúruval árið 1838.<ref>{{Harvnb|Desmond|Moore|1991|pp=263–274}}</ref> Hann ræddi hugmyndir sínar við nokkra náttúrufræðinga, en þurfti tíma fyrir frekari rannsóknir, auk þess sem jarðfræðirannsóknirnar höfðu forgang.<ref>{{harvnb|van Wyhe|2007|pp=184, 187}}</ref> Meðan hann var að skrifa um kenningu sína fékk hann senda ritgerð frá Alfred Russel Wallace þar sem sama hugmyndin kom fram. Þeir gáfu kenningar sínar út í sameiginlegu riti.<ref>{{Cite journal | last1 = Beddall | first1 = B. G. | title = Wallace, Darwin, and the Theory of Natural Selection | journal = Journal of the History of Biology | volume = 1 | issue = 2 | pages = 261–323 | year = 1968 | doi = 10.1007/BF00351923 | s2cid = 81107747 | df = dmy-all }}</ref> Darwin setti fram hugmyndina um þróun sem afleiðingu breytinga milli kynslóða sem grundvallarkenningu um aðgreiningu tegunda.<ref name = JvW /> Árið 1871 rannsakaði hann [[þróun mannsins]] og [[kynval]] í bókinni ''[[The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex]]''. Hann fylgdi henni eftir með ''[[The Expression of the Emotions in Man and Animals]]'' (1872). Rannsóknir hans á jurtum komu út í mörgum bókum og í síðustu bók hans, ''[[The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms]]'' (1881), athugaði hann áhrif [[ánamaðkur|ánamaðka]] á jarðveg.<ref>{{Harvnb|Freeman|1977}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aboutdarwin.com/literature/CD_Books.html|title=AboutDarwin.com – All of Darwin's Books|website=www.aboutdarwin.com|access-date=30 March 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160401191909/http://www.aboutdarwin.com/literature/CD_Books.html|archive-date=1 April 2016}}</ref> == Æska == [[Mynd:Charles Darwin 1816.jpg|thumb|Charles Darwin, sjö ára. Olíumynd frá [[1816]].]] Darwin fæddist í [[Shrewsbury]] í [[England]]i. Hann fæddist inn í ríka fjölskyldu en faðir hans var [[Robert Darwin]] einn hæst launaði héraðslæknir síns tíma. Afi hans var læknirinn, náttúrufræðingurinn og ljóðskáldið [[Erasmus Darwin]] sem hafði sett fram vísi að þróunarkenningu undir lok 18. aldar. Frá æsku hafði Darwin áhuga á lífríki jarðar og safnaði hann gjarnan fuglaeggjum, skeljum og ýmsum öðrum hlutum sem tengdust náttúrufræði. Darwin átti auðvelt með að læra en hafði ekki sérstaklega gaman af því, honum leiddist þó aldrei að stúdera náttúruna eða hluti sem tengdust henni. [http://www.amnh.org/exhibitions/darwin/young/] Hann stundaði nám í [[læknisfræði]] í [[Edinborgarháskóli|Edinborg]] á árunum [[1825]]—[[1827]] og var það honum traustur grunnur í líffræðirannsóknum hans í framtíðinni. Hann gafst þó snemma upp á læknisfræðinni vegna þess að hann gat ekki verið viðstaddur aðgerðir sem framkvæmdar voru án [[deyfing]]ar. Faðir hans sendi hann þá til [[Cambridge-háskóli|Cambridge]] þar sem ætlunin var að hann lyki við B.A.-gráðu og lærði síðan til prests. Í Cambridge tók hann þátt í vísindatilraunum af miklum krafti og áhuga og kynntist við það mönnum eins og [[grasafræði]]ngnum [[Steven Henslow]] og [[jarðfræði]]ngnum [[Adam Sedgwick]]. Það var síðan Henslow sem mælti með Darwin í hnattsiglinguna með [[HMS Beagle]], sem er talinn einn afdrifaríkasti viðburður í lífi Darwins. == Ferðir með Beagle == [[Mynd:Voyage of the Beagle-en.svg|thumb|400px|Ferðin með ''Beagle'']] Hann tók sér stöðu um borð sem ólaunaður vísindamaður til þess að rannsaka lífríki framandi slóða. Ferðin með skipinu hófst árið 1831 og endaði með að taka 5 ár, sigldu þeir meðal annars til stranda [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]], [[Tahítí]], [[Nýja-Sjáland]]s, [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Galapagoseyjar|Galapagos eyjanna]] þar sem Darwin er talinn hafa gert sínar merkustu uppgötvanir. Darwin sagði síðar sjálfur að ferðin hefði verið einn mikilvægasti atburður lífs síns. Hann hóf ferðina ný útskrifaður úr háskóla 22 ára að aldri en þegar hann sneri aftur úr henni þá var hann orðinn virtur náttúrufræðingur og þekktur fyrir viðamikið safn af munum sem hann hafði safnað í ferðinni. Ferðin veitti honum mikla reynslu sem nýttist honum í rannsóknum sem hann framkvæmdi síðar. <ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/darwin/trip/five.php]</ref> Partur af rannsóknum hans tengdist meðal annars ræktun en hann hafði mikinn áhuga á því hvernig hægt var að rækta dýr líkt og hunda og dúfur. Á meðan á ferðinni stóð hélt hann sambandi við fjölskyldu og vini með bréfasendingum, en hann fékk jafnframt fréttir að heiman frá föður sínum og systrum.<ref>[http://www.amnh.org/exhibitions/darwin/trip/long.php] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118124343/http://www.amnh.org/exhibitions/darwin/trip/long.php |date=2012-01-18 }}</ref> Darwin sendi í fyrstu heim jarðfræðiskýrslur sínar sem hjálpuðu mikið til við að útskýra þróun jarðfræðistöðu jarðarinnar. Hann trúði að heimurinn breyttist smám saman en ekki í stórum hamförum eins margir trúðu á þessum tíma. Hann gerði einnig mikilvægar líffræðilegar uppgötvanir fljótlega þótt hann hafi ekki áttað sig á mikilvægi þeirra strax. Til dæmis fann hann [[steingervingur|steingervinga]] útdauðra [[tegund]]a og ævaforna kuðunga í hlíðum [[Andesfjöll|Andesfjallana]]. Hann vissi ekki hvernig þetta hefði komið til en var viss um að kenning FitzRoys um að þetta væru tegundir sem [[Nói]] hefði ekki komið fyrir í Örkinni sinni væri ekki sönn. == Síðari ár == [[Mynd:1878 Darwin photo by Leonard from Woodall 1884.jpg|thumb|right|Darwin árið 1878.]] Eftir að hann kom heim frá heimsförinni með Beagle gaf hann út rit sín og rannsóknir sem hann gerði á The Beagle og gerði það hann frægan og vinsælan ferðahöfund. Hann starfaði eftir það í einrúmi heima hjá sér sem sjálfstæður vísindamaður, en það gátu fáir gátu gert á [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímum]] Englands. Robert faðir hans borgaði uppihald Charles og allan kostnað og því þurfti Charles aldrei að leita sér að launaðri vinnu. Mikilvægasta kenning Darwins tengdist þó skorti, en það var kenningin um náttúruval. Þegar náttúruval er að verki fæðast fleiri einstaklingar en geta komist af og því lifa aðeins þeir hæfustu. Þeir fjölga sér og geta af sér fleiri „hæfa“ einstaklinga. [[Þróunarkenningin]] var upphaflega sett fram í fyrirlestri í Linné-félaginu í London árið 1858. Höfundar fyrirlestursins voru tveir, Charles Darwin og [[Alfred Russel Wallace]] (1823-1913) sem hafði komist að sömu niðurstöðum óháð Darwin. Árið eftir, 1859, gerði Darwin kenningunni betri skil með bókinni [[Uppruni tegundanna]] (On the Origin of Species).<ref>[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=1251 Er rétt að Darwin hafi dregið kenningu sína til baka vegna eigin trúarskoðana?]</ref> Kenning hans um náttúruval og þróun olli miklu fjaðrafoki enda var kirkjan bálreið út í hann fyrir að kalla mannveruna apa. Það má teljast merkilegt að á þeim tíma sem kenning hans kom út þá fékk hún mikla umfjöllun í þjóðfélaginu en það má meðal annars rekja til minnkandi áhrifa kirkjunnar þegar kom að útgáfu bóka. Innan við áratug seinna hafði ókyrrðin þó nánast gengið yfir og hann gaf út þrjú verk sem hjálpuðu við að leggja nýjan grunn í sálfræði. Það voru verkin ''Afkoma mannsins'' sem fjallaði um þá kenningu að öll persónueinkenni mannskepnunar og jafnvel háþróaða sálfræðilega hæfileika á borð við hugrekki, samúð, skynsemi og rökhugsun, mætti finna í frumformi sínu í öðrum dýrategundum. Því væri engin ástæða til að segja að maðurinn hafi ekki þróast í átt að núverandi mynd. ''Um látbrigði tilfinninga manna og dýra'' sagði síðan að dýr sýndu tilfinningar líkt og menn en aðeins með látbrigði og þessvegna gætu sálfræðingar rannsakað atferli dýra til þess að komast að sálfræðilegum upplýsingum um menn. Darwin hafði mikil áhrif á [[sálfræði]] með áherslu sinni á fjölbreytni einstaklinga og hvatti þannig menn enn frekar til þess að rannsaka einstaklinga og atferli þeirra í staðinn fyrir staðlaðar fjöldarannsóknir sem einbeittu sér, sér í lagi að meðaltölum og tölfræði sem á engan hátt endurspegla sálfræðilega starfsemi í mönnum. Almenn áhrif Darwins urðu þó sérstaklega mikil hjá breskum og amerískum sálfræðingum, sem einbeittu sér aðallega að atferli og hegðun og mælingum. Af mönnum sem Darwin hafði áhrif á má nefna [[William James]], [[James Angell]], [[John Dewey]], [[Edward Thorndike]] og [[Robert Woodworth]]. Hann giftist frænku sinn [[Emmu Wedgwood]] árið [[1839]]. Þau eignuðust 10 börn og gengu í gegnum þá sorg að missa þrjú þeirra. Eitt andaðist við fæðingu, annað lést fyrir tveggja ára aldur en það þriðja lést á tíunda aldursári. Það var í raun grimm áminning um hvernig lífið gengi í raun fyrir sig en eins og kenning hans hélt fram að aðeins þeir hæfustu lifa af. Charles Robert Darwin lést 19. apríl 1882. Innan fárra stunda bárust fréttirnar um lát hans til Lundúna og var ákveðið að hann skyldi jarðsettur í [[Westminster Abbey]] eins og mörg stórmenni Breta, þar á meðal [[Isaac Newton]] um það bil hálfri annarri öld fyrr. Stuttu eftir dauða Darwins kom fram í sviðsljósið skóli af [[félagslegur darwinismi|félagslegum darwinisma]] sem dró boðskap sinn aðallega frá hugsuninni um að „hinir hæfustu komist af“. Fylgismenn félagslegs darwinisma töldu þannig að ef hver og einn berðist aðeins fyrir sjálfan sig myndi félagsheildinn herðast og verða sterkari. Þessar hugmyndir samræmast á engan hátt hugsunarhætti Darwins. ==Tenglar== *[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2364 Hver var Charles Darwin? - Vísindavefurinn] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book | last = Bowler | first = Peter J. | year = 2003 | title = Evolution: The History of an Idea | edition = 3rd | publisher = University of California Press | isbn = 978-0-520-23693-6 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/evolutionhistory0000bowl_n7y8 }} * {{cite book | last1 = Desmond | first1 = Adrian | author-link = Adrian Desmond | last2 = Moore | first2 = James | author2-link = James Moore (biographer) | year = 1991 | title = Darwin | url = https://archive.org/details/darwin0000desm | location = London | publisher=Michael Joseph, Penguin Group | isbn = 978-0-7181-3430-3}} * {{cite book |last = Freeman |first = R. B. |author-link = R. B. Freeman |year = 1977 |title = The Works of Charles Darwin: An Annotated Bibliographical Handlist |location = Folkestone |publisher = Wm Dawson & Sons Ltd |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=4&itemID=A1&viewtype=side |access-date = 4 November 2008 |isbn = 978-0-208-01658-4 |url-access = }} * {{cite book|last=Larson|first=Edward J.|author-link=Edward Larson|title=Evolution: The Remarkable History of a Scientific Theory|publisher=Modern Library|year=2004|isbn=978-0-679-64288-6|url=https://archive.org/details/evolutionremarka00lars}} * {{cite web | last = Leff | first = David | year = 2000 | title = AboutDarwin.com | url = http://www.aboutdarwin.com/index.html | edition = 2000–2008 | access-date = 30 December 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130828111301/http://www.aboutdarwin.com/index.html | archive-date = 28 August 2013 | url-status = dead | df = dmy-all }} * {{cite journal |last = van Wyhe |first = John |title = Mind the gap: Did Darwin avoid publishing his theory for many years? |journal = Notes and Records of the Royal Society |volume = 61 |issue = 2 |pages = 177–205 |date = 27 March 2007 |doi = 10.1098/rsnr.2006.0171 |s2cid = 202574857 |url = http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A544&pageseq=1 |access-date = 7 February 2008 |archive-date = 11 January 2011 |archive-url = https://web.archive.org/web/20110111012141/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?viewtype=text&itemID=A544&pageseq=1 |url-status = live }} {{Wikivitnun}} {{DEFAULTSORT:Darwin, Charles}} {{fd|1809|1882}} [[Flokkur:Breskir líffræðingar]] [[Flokkur:Charles Darwin| ]] [[Flokkur:Trúleysingjar]] [[Flokkur:Þróun]] l4sbq2j9wp2whxc5j9hf9t445xzwzes 0 13218 1983669 1983465 2026-10-24T00:08:22Z ~2026-56677-81 122150 hæðinni á eldfjallinu er ekki 24 heldur er það 27 km hátt! 1983669 wikitext text/x-wiki <!-- [[Image:Olympus Mons.jpeg|thumb|[[Mynd]] af Ólympusfjalli tekin [[19. október]] [[1998]] af [[Mars Global Surveyor]] [[geimfar]]i [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]]]] --> [[Mynd:Olympus Mons.jpg|thumb|300px|[[Gervihnattamynd]] af [[fjall]]inu tekin [[22. júní]] [[1978]] af [[Viking 1]] [[geimfar]]i [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna|Geimferðastofnunar Bandaríkjanna]]]] '''Ólympusfjall''' eða '''Ólympsfjall''' ([[latína]]: ''Olympus Mons'') er 27 [[kílómetri|km]] há [[dyngja]] á [[Mars (reikistjarna)|Mars]], staðsett á [[Þarsis]]-svæðinu. Það er hæsta [[fjall]] [[reikistjarna|reikistjörnunnar]] og jafnframt hæsta fjall [[sólkerfið|sólkerfisins]] og þar með hæsta fjall sem vitað er um. Fjallið er um 540 km í [[þvermál]] og er því stærra að flatarmáli en Ísland. Í toppi þess er [[sigketill|sigdæld]], sem er um 85 km löng og 60 km breið. Hún er nálægt 3 km á dýpt og í henni eru [[eldgígur|gígar]] [[eldfjall]]sins, 6 að tölu. Ólympusfjall nær þó aðeins 25 km yfir [[meðalhæð]] yfirborðs Mars, þar sem það stendur í 2 km djúpri [[dæld]], það er afmarkað af [[virkisbrekka|virkisbrekku]] sem er allt að 6 km há, en hún á sér enga líka meðal dyngja Mars. Árið [[2004]] tók [[Mars Express]] [[geimfar]]ið [[mynd]]ir af [[hraun]]i á fjallinu sem var aðeins 2 [[milljón]]a ára gamalt, sem gefur til kynna að eldfjallið gæti enn verið [[virkt eldfjall|virkt]]. [[Hawaiieyjar]] eru dæmi um dyngjur af svipaðri stærðargráðu, en stærð Ólympusfjalls orsakast líklega af því að á Mars eru ekki [[jarðfleki|jarðflekar]], og [[jarðskorpa]]n var þar með föst á ákveðnum stað yfir [[heitur reitur|heitum reit]] og hið mikla hraun sem kom upp dreifðist ekki yfir stærra svæði. == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/mars/olympusfjall/|title=Ólympusfjall|author=Sævar Helgi Bragason|date=2010|website=Stjörnufræðivefurinn}} * [http://mars.jpl.nasa.gov/mep/science/3dom.jpg Þrívíddarmynd af Ólympusfjalli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051103032956/http://mars.jpl.nasa.gov/mep/science/3dom.jpg |date=2005-11-03 }} [[Flokkur:Þarsisfjöllin]] [[Flokkur:Dyngjur]] gwddzstn3qqskctw695eks7anrthmc1 0 13302 1983682 1702919 2026-10-24T02:12:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983682 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fahrradhelm.jpg|thumb|Nútíma hjólreiðahjálmur]] '''Hjólreiðahjálmur''' er gerð [[hjálmur|hjálms]] sem ætlaðir eru til notkunar á [[reiðhjól]]i. Önnur orð notuð um sama hlut eru '''hjólahjálmur''' og '''reiðhjólahjálmur'''. == Hönnun == Hjólreiðahjálmar voru búnir til með það að markmiði að minnka líkur á höfuðmeiðslum við fall af reiðhjóli. Hjálmarnir eru prófaðir með því að láta þá falla úr tveggja metra hæð (að hámarki) með líkön af höfðum inní. Hraðabreytingin er mæld. Árekstrar bifreiða við hjólreiðamenn geta hæglega komið af stað miklu meiri skelli en sem nemur falli úr tveggja metra hæð. == Umræða og lögleiðing == Mikill umræða um gagnsemi þess að skylda hjólreiðamenn til þess að nota hjálm hefur verið síðan um [[1990]], bæði á meðal leikmanna, hjólreiðasamtaka, heilbrigðisstarfsmanna og vísindamanna. Það má segja að sannfærandi rök séu til bæði með og á móti hjálmaskyldu sem koma frá öllum þessum hópum. Reynsla af lögleiðingu hjálmaskyldu í Ástralíu, Nýja Sjálandi og viðar, gefa mikilvægar vísbendingar um gagnsemina. Andstæðingar hjálmaskyldu telja sér hafa sterk rök þar. Fylgjendur hjálmaskyldu benda á skýrslur frá m.a. Ástralíu, sem segja að hjálmaskyldan hafi fækkað höfuðmeiðslum. Andstæðingar benda á að fjöldi hjólreiðamanna fækkuðu á sama tímabíli, líklega að miklu leyti vegna hjálmaskyldunnar, og hefur gleymst að taka tilli til þessa í útreikningunum fylgjenda hjálmaskyldu. Ennfremur fækkuðu höfuðmeiðslum gangandi vegfarenda líka. Í þriðja stað segja efasemdamenn að engin tenging við tímasetningu hjálmskyldu sé sjáanleg á línuritum sem sýna þróun höfuðmeiðsla á hjólreiðamönnum yfir fjölda ára fyrir og eftir lögleiðingu reiðhjólahjálma. Styrkurinn í málflutningi fylgjenda hjálmaskyldu byggir á fjölda vísindagreina um athuganir á litlum, mjög ólíkum hópum af hjólreiðamönnum sem hafa sjálfir kosið að nota hjálma. Frægasta skýrslan, eftir Thompson, Rivara og Thompson ([[1989]]) hefur verið harkalega gagnrýnd fyrir galla í aðferðafræði, en [[Alþjóða heilbrigðisstofnunin]] (World Health Organisation - WHO) og aðrir treysta á hana og sambærilegar skýrslur. == Lög um skyldunotkun á Íslandi == Samkvæmt lög nr. 44 7. maí 1993 um breytingu á umferðarlögum (1987 nr. 50, 30. mars), getur ráðherra "sett reglur um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar" (72. grein umfðerðarlaga). Gildandi reglur frá 1999 segir að börn yngri en 15 ára eiga að nota hlífðarhjálm vð hjólreiðar, nema ef læknisvottorð um undanþágu liggi fyrir. Snemma á árinu 2005 lagði [[Samband Íslenskra tryggingafélaga]] fram tillögu um að skylda alla til að nota [[hjálmur|hlífðarhjálm]] við hjólreiðar. Tillagan var rætt í [[umferðarráð]]i og send til umsagnar. == Tenglar == * [http://www.cyclehelmets.org/ Bicycle Helmet Research Foundation] Rannsóknarsetur efasemdamanna um gagnsemi stóraukins áherslu á hjólreiðahjálma * [http://www.helmets.org/ Bicycle Helmet Safety Institute] Rök með hjálmaskyldu * [http://www.lydheilsustod.is/fraedsla/fraedsluefni/arvekni-slysavarnir-barna/Undirflokkur/hjalmar/ Lýðheilsustöð: Rétt stilling hjálms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106075906/http://www.lydheilsustod.is/fraedsla/fraedsluefni/arvekni-slysavarnir-barna/Undirflokkur/hjalmar/ |date=2007-01-06 }} ATH: Lögin eru útfærð sem reglur og gilda um börn yngri en 15 ára. * [https://web.archive.org/web/20070310232032/http://www.samgonguraduneyti.is/log-og-reglugerdir/Auglysingarogfl/nr/427 REGLUR um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar barna, nr. 631/1999] * [http://www.ecf.com/1021_1 Letter to Jacques Barrot, Vice President of European Commission, Commissioner for Transport, on the bicycle helmet issue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709074505/http://www.ecf.com/1021_1 |date=2006-07-09 }} Bréf ECF til ESB / Barrot um hjólreiðahjálma [[Flokkur:Hjólreiðar]] epzypja957bghydd4s2rvmk45f9esex 0 16344 1983737 1967723 2026-10-24T09:47:47Z Ziv 102822 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cairo conference.jpg]] → [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · More precise 1983737 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = Sir | nafn = Winston Churchill | mynd = Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg | myndatexti1 = Churchill árið 1941. | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start2 = 10. maí 1940 | stjórnartíð_end2 = 26. júlí 1945 | einvaldur2 = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]] | forveri2 = [[Neville Chamberlain]] | eftirmaður2 = [[Clement Attlee]] | stjórnartíð_start = 26. október 1951 | stjórnartíð_end = 6. apríl 1955 | einvaldur = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]]<br>[[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | forveri = [[Clement Attlee]] | eftirmaður = [[Anthony Eden]] | fæddur = {{fæðingardagur|1874|11|30}} | fæðingarstaður = [[Woodstock]], [[Oxfordshire]], [[England]]i, [[Bretland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1965|1|24|1874|11|30}} | dánarstaður = [[Kensington]], [[London]], [[England]]i, [[Bretland]]i | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = {{gifting|[[Clementine Churchill|Clementine Hozier]]|1908}} | stjórnmálaflokkur = [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokkurinn]] (fyrir 1904; 1924–1964)<br>[[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslyndi flokkurinn]] (1904–1924) | börn = Diana, Randolph, Sarah, Marigold Frances, Mary | verðlaun = [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]] (1953)<br>[[Karlsverðlaunin]] (1955) | háskóli = [[Harrow School]]<br>[[Royal Military College, Sandhurst]] | foreldrar = [[Randolph Churchill lávarður]] og [[Jennie Jerome]] }} '''Sir Winston Leonard Spencer-Churchill''' ([[30. nóvember]] [[1874]] – [[24. janúar]] [[1965]]) var [[Bretland|breskur]] [[stjórnmál]]amaður. Hann var [[forsætisráðherra Bretlands]] á tímum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] frá 1940 til 1945, og aftur frá 1951-1955. Hann er þekktastur sem leiðtogi Breta í heimsstyrjöldinni, en var auk þess herskólagenginn [[hermaður]], [[rithöfundur]], [[sagnfræði]]ngur, [[blaðamaður]] og afkastamikill listmálari. Stjórnmálaferill hans var langur og hann er einn af þekktustu stjórnmálaleiðtogum Bretlands. Hann sat á [[Breska þingið|Breska þinginu]] frá 1900 til 1964, sem fulltrúi fimm [[einmenningskjördæmi|kjördæma]], og lengst af fyrir [[Breski íhaldsflokkurinn|Breska íhaldsflokkinn]] þar sem hann var formaður frá 1940 til 1955. Hann aðhylltist bæði [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. Hann hlaut [[bókmenntaverðlaun Nóbels]] árið [[1953]]. Hann er eini forsætisráðherra Bretlands sem fengið hefur Nóbelsverðlaunin auk þess að vera fyrstur til að vera gerður að heiðursborgara í Bandaríkjunum. Hann var af blönduðum breskum og bandarískum uppruna og fæddist inn í auðuga aðalsfjölskyldu í [[Oxfordskíri]]. Hann gekk í [[Breski herinn|breska herinn]] og gegndi herþjónustu á [[Breska Indland]]i, í [[Mahdi-stríðið|Mahdi-stríðinu]] í Súdan og í [[Seinna Búastríðið|síðara Búastríðinu]]. Hann öðlaðist frægð sem stríðsfréttaritari og fyrir bækur sem fjölluðu um herleiðangra hans. Hann var fyrst kjörinn á þing fyrir Íhaldsflokkinn 1900 en gekk í Frjálslynda flokkinn fjórum árum síðar. Í frjálslyndri ríkisstjórn [[H. H. Asquith]] var hann bæði forseti [[Breska viðskiptaráðið|breska viðskiptaráðsins]] og [[innanríkisráðherra Bretlands|innanríkisráðherra]]. Þar barðist hann fyrir velferðarumbótum. Í [[fyrri heimsstyrjöld]] var hann [[flotamálaráðherra Bretlands|flotamálaráðherra]] og hafði umsjón með [[Gallipoli-herförin]]ni, en þegar hún fór út um þúfur var hann lækkaður í tign og skipaður [[kanslari hertogadæmisins Lancaster]]. Hann sagði af sér árið 1915 og gegndi um tíma herskyldu á [[vesturvígstöðvarnar|vesturvígstöðvunum]] sem yfirmaður fótgönguliðssveitar. Árið 1917 varð hann aftur ráðherra í ríkisstjórn [[David Lloyd George]] og gegndi þar embættum hergagnamálaráðherra, stríðsmálaráðherra, flugmálaráðherra og nýlendumálaráðherra. Sem slíkur hafði hann umsjón með [[Samningur Bretlands og Írlands|samningi Bretlands og Írlands]] og breskri utanríkisstefnu í Mið-Austurlöndum. Eftir tvö ár utan þings varð hann fjármálaráðherra í íhaldsstjórn [[Stanley Baldwin]] sem kom [[sterlingspund]]inu aftur á [[gullfótur|gullfót]] 1925, sem skapaði kreppuástand í bresku efnahagslífi. Á „öræfaárunum“ á 4. áratugnum leiddi Churchill baráttuna fyrir því að byggja upp hernaðarmátt Bretlands að nýju til að svara vaxandi [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] [[Þýskaland]]s undir stjórn [[Nasismi|nasista]]. Þegar Síðari heimsstyrjöld braust út var hann aftur skipaður flotamálaráðherra og varð forsætisráðherra eftir að [[Neville Chamberlain]] sagði af sér í maí 1940. Churchill hafði yfirumsjón með þátttöku Breta í baráttu [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] gegn sókn [[Öxulveldin|Öxulveldanna]], sem lauk með sigri þeirra árið 1945. Eftir ósigur Íhaldsflokksins í [[bresku þingkosningarnar 1945|kosningunum 1945]] varð Churchill [[leiðtogi stjórnarandstöðunnar]]. Í skugga [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] varaði hann við því að „[[járntjaldið|járntjald]]“ væri að leggjast yfir Evrópu. Hann var talsmaður Evrópusamvinnu og náins samstarfs við Bandaríkin, auk þess að styðja viðgang [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]]. Hann tapaði [[bresku þingkosningarnar 1950|kosningunum 1950]] en sneri aftur til valda eftir [[bresku þingkosningarnar 1951|kosningar 1951]]. Annað tímabil hans sem forsætisráðherra tóku utanríkismál og málefni heimsveldisins mestan tíma hans. Stjórn hans lagði áherslu á húsnæðismál innanlands og þróun kjarnorkuvopna. Churchill sagði af sér embætti forsætisráðherra 1955 vegna versnandi heilsu, þótt hann sæti áfram sem þingmaður til 1964. Útför hans 1965 var kostuð af ríkinu. Churchill er almennt álitinn einn af mikilvægustu stjórnmálamönnum 20. aldar. Hans er einkum minnst fyrir leiðtogahlutverk sitt í Síðari heimsstyrjöld þar sem hann lék lykilhlutverk í að verja [[frjálslynt lýðræði]] í Evrópu gegn útbreiðslu [[fasismi|fasisma]]. Hann hefur verið gagnrýndur fyrir framgöngu sína í stríðinu, sérstaklega fyrir [[Sprengjuárásin á Dresden 1945|sprengjuárásina á Dresden 1945]], en líka fyrir skoðanir sínar á heimsvaldastefnu Breta, kynþáttum og mannkynbótum. ==Æviágrip== Winston Churchill fæddist árið 1874, á miðju [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]], þegar [[breska heimsveldið]] var á hátindi valda sinna. Eftir grunnskólanám gekk hann í konunglega breska hernaðarháskólann í Sandhurst og útskrifaðist þaðan árið 1895 sem merkisberi í fjórðu Húsaraherdeildinni í Aldershot.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=24}}</ref> Hann gegndi herþjónustu með Húsaradeildinni í [[Indland]]i og tók einnig þátt í hernaðarátökum á [[Kúba|Kúbu]], [[Egyptaland]]i og [[Súdan]]. Þegar [[seinna Búastríðið]] braust út í Suður-Afríku árið 1899 var Churchill ráðinn hjá dagblöðunum ''Daily Mail'' og ''Morning Post'' til þess að skrifa fréttir af vettvangi átakanna. Churchill ferðaðist með skipi til Suður-Afríku og tók þátt í stríðinu en var handsamaður og færður í fangabúðir í [[Pretoría|Pretoríu]]. Með hjálp annarra stríðsfanga tókst Churchill hins vegar að sleppa úr haldi [[Búar|Búanna]] og flýja yfir landamærin til Portúgölsku Austur-Afríku, þar sem nú er [[Mósambík]]. Flótti Churchill úr haldi Búa vakti mikla athygli og gerði hann að stríðshetju í augum margra Breta.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=42-48}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Ævintýrið í Afríku|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4617821|útgefandi=''Æskan''|ár=1965|mánuður=1. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. febrúar}}</ref> Churchill var kjörinn á þing árið 1900 fyrir [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkinn]] en sagði sig úr honum og gekk í [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslynda flokkinn]] árið 1904 vegna ágreinings við Íhaldsmenn um verslunarfrelsi. Churchill var ötull stuðningsmaður fríverslunar en forsvarsmenn Íhaldsflokksins á formannstíð [[Arthur Balfour|Arthurs Balfour]] aðhylltust frekar þá stefnu að vernda breskan efnahag með tollamúrum. Sem meðlimur Frjálslynda flokksins gekk Churchill í ríkisstjórn í fyrsta sinn árið 1905 og varð aðstoðarnýlendumálaráðherra í ríkisstjórn [[Henry Campbell-Bannerman]]. Eftir að Campbell-Bannerman sagði af sér og [[H. H. Asquith]] gerðist forsætisráðherra varð Churchill viðskiptaráðherra í stjórn hans. Í því embætti kom Churchill að lagasetningu um fyrstu lágmarkslaun í sögu Bretlands. Hann aðstoðaði einnig [[David Lloyd George]] fjármálaráðherra við að setja hin svokölluðu „fjárlög lýðsins“, sem renndu stoðum undir ýmis ríkisrekin velferðarverkefni og fjármögnuðu þau m.a. með háum tekjuskatti. Þeir Lloyd George urðu nánir samstarfsmenn og voru stundum kallaðir „himnesku tvíburarnir“ í blaðaumfjöllun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=66}}</ref> Churchill var hlynntur [[Arfbótastefna|arfbótastefnu]] og sem innanríkisráðherra í ríkisstjórn Asquith á árunum 1910-11 lagði hann til ýmis lög sem ættu að stemma stigu við „offjölgun stétta fávita og geðsjúklinga“ sem Churchill taldi „ógn við þjóð og kynþátt sem ómögulegt er að ýkja.“<ref>{{Vefheimild|höfundur=Martin Gilbert |titill=Churchill and Eugenics |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |mánuður=31. maí|ár=2009 |mánuðurskoðað=21. mars|árskoðað=2018|safnslóð=https://web.archive.org/web/20131215071541/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |safnmánuður=15. desember|safnár=2013}}</ref> <blockquote>„Ég legg til að 100.000 úrkynjaðir Bretar verði gerðir ófrjóir með valdi og aðrir settir í vinnubúðir til þess að hægja á hrörnun breska kynþáttarins.“<ref>Ummæli af deildarskýrslu innanríkisráðuneytisins árið 1910. Frumskjalið er í skjalasafni Asquith í Bodleian-bókasafninu í Oxford. Vitnað er til þess í bók Clive Ponting, "Churchill" (Sinclair Stevenson 1994).</ref></blockquote> Tillögur Churchill urðu ekki að lögum í þeirri mynd sem hann mælti með heldur voru lög sett þar sem geðsjúkir voru lokaðir inni á hælum. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== Í byrjun [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var Churchill flotamálaráðherra. Sem slíkur bar hann ábyrgð á [[Gallipoli-herförin|Gallipoli-herförinni]] árið 1915, þar sem breski flotinn réðst á [[Dardanellasund]] í von um að geta hertekið [[Istanbúl|Konstantínópel]], höfuðborg [[Tyrkjaveldi|Tyrkjaveldis]].<ref>Callwell, C.E. (2005). ''Dardanelles, a study of the strategical and certain tactical aspects of the Dardanelles campaign''. London, UK: Naval & Military Press Ltd.</ref> Herförin var einn versti ósigur Breta og einn af fáum sigrum sem Tyrkir unnu í styrjöldinni. Um 302.000 breskir og franskir hermenn féllu í valinn. Orðstír Churchill beið slíkan hnekki að hann neyddist til að segja af sér sem flotamálaráðherra í maí árið 1915.<ref>Jenkins, Roy. ''Churchill: A Biography'' (2001). Bls. 282–88.</ref> ===Millistríðsárin=== Churchill varð árið 1921 nýlendumálaráðherra í ríkisstjórn Lloyd George. Í því embætti stýrði hann [[Kaíró-ráðstefnan (1921)|Kaíró-ráðstefnunni]] sama ár, þar sem nýjar línur voru dregnar að landamærum í [[Miðausturlönd|Miðausturlöndum]] eftir hrun [[Tyrkjaveldi]]s í heimsstyrjöldinni. Á ráðstefnunni var meðal annars fallist á stofnun konungsríkisins [[Jórdanía|Jórdaníu]] og Churchill stærði sig síðar af því að hafa „einn sunnudagseftirmiðdag skapað Jórdaníu með einu pennastriki“. Sú flökkusaga hefur gengið af því að þegar Churchill hafi teiknað upp nýju landamærin hafi hann verið gripinn hikstakasti vegna ofáts fyrr um daginn. Penna hans hafi því skeikað og þríhyrningslaga misræmi myndast á landamærum Jórdaníu og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Vegna þessarar flökkusögu kalla Jórdaníumenn þessa skekkju á landamærunum stundum „hiksta Churchills“ eða „hnerra Winstons“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Miðausturlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|útgefandi=Mál og menning|ár=2018|isbn=978-9979-3-3683-9|bls=74-76}}</ref> Árið 1924 gekk Churchill til liðs við Íhaldsflokkinn á ný og gerðist fjármálaráðherra í ríkisstjórn [[Stanley Baldwin]]. Sem fjármálaráðherra sá Churchill um að binda breska efnahaginn á ný við [[Gullfótur|gullfót]]. Þessi verknaður leiddi til mikillar verðhjöðnunar, atvinnuleysis og loks til allsherjar verkfalls árið 1926.<ref>{{Vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/budget_99/budget_briefing/279928.stm|titill=Budget Blunders: Mr Churchill and the Gold Standard (1925)|mánuður=9. mars|ár=1999|útgefandi=BBC News|mánuðurskoðað=2. desember|árskoðað=2007|tungumál= enska}}</ref> Churchill leit síðar sjálfur á endurupptöku gullfótarins sem verstu mistök á öllum ferli sínum.<ref>James, Robert Rhodes. ''Churchill: A Study in Failure, 1900–1939'' (1970), bls. 206.</ref> Ríkisstjórn Íhaldsmanna tapaði þingkosningum árið 1929 og þegar Íhaldsmenn gengu í stjórnarsamstarf með [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokknum]] undir forsæti [[Ramsay MacDonald]] árið 1931 var Churchill ekki boðið að sitja áfram sem fjármálaráðherra. Næstu árin var Churchill einangraður í stjórnmálum og einbeitti sér að mestu að ritstörfum, meðal annars á ævisögu forföður síns, [[John Churchill, 1. hertoginn af Marlborough|John Churchill, hertoga af Marlborough]].<ref>Gilbert, Martin (2004). ''Winston Churchill: The Wilderness Years''. London: Pimlico.</ref> Eitt sem stuðlaði að pólitískri einangrun Churchill voru óvinsælar skoðanir hans varðandi sjálfstæðisbaráttu [[Indland|Indverja]]: Churchill var á móti friðsamlegri mótmælahreyfingu [[Mohandas Gandhi]] og sagði árið 1930 að „Gandhi-hyggjan og allt sem hún stendur fyrir ætti að vera bundin niður og kramin.“<ref name="independent.ie">{{cite news|first=Kevin|last=Myers|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/kevin-myers-seventy-years-on-and-the-soundtrack-to-the-summer-of-1940-is-filling-britains-airwaves-2286560.html|title=Seventy years on and the soundtrack to the summer of 1940 is filling Britain's airwaves|work=The Irish Independent|accessdate=7 November 2010|date=6 August 2010}}</ref> Árið 1920 lýsti hann því yfir að réttast væri að „binda Gandhi niður höndum og fótum og kremja hann undir fótum fíls með landstjórann á bakinu.“<ref>Barczewsk, Stephanie, John Eglin, Stephen Heathorn, Michael Silvestri, and Michelle Tusan. ''Britain Since 1688: A Nation in the World'', p. 301</ref><ref>Toye, Richard. ''Churchill's Empire: The World That Made Him and the World He Made'', p. 172.</ref><ref>{{cite news|first=Diarmuid |last=Ferriter|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/inglorious-empire-what-the-british-did-to-india-1.2981299|work=The Irish Times |title= Inglorious Empire: what the British did to India |date=4 March 2017}}</ref> Á millistríðsárunum hafði Churchill lengst af meiri áhyggjur af uppgangi [[Kommúnismi|kommúnismans]] en [[Fasismi|fasismans]] og leit á menn á borð við [[Francisco Franco|Franco]]<ref>James, bls. 408.</ref> og [[Benito Mussolini|Mussolini]]<ref>Taylor, A.J.P. Beaverbrook Hamish Hamilton 1972 bls. 375.</ref> sem gagnlega bandamenn gegn kommúnistastjórnum. Hann varð þó að endingu mjög gagnrýninn í garð [[Neville Chamberlain]] forsætisráðherra fyrir undanlátsstefnu hans gagnvart [[Adolf Hitler]] og skrifaði árið 1938 um [[München-sáttmálinn|München-sáttmálann]] að Bretum hefði staðið til boða val á milli „stríðs og skammar“. Chamberlain hefði valið skömmina og myndi ekki uppskera annað fyrir það en stríð með enn verri skilmálum eftir stutta frestun.<ref>''Current Biography 1942'', p. 155</ref><ref>[[Gilbert, Martin]]. ''Winston S. Churchill: Prophet of Truth: 1923–1939''. 1977: p. 972</ref><ref>Langworth 2008, pp. 256–57</ref> ===Forsætisráðherra í seinni heimsstyrjöldinni=== [[File:Wc0107-04780r.jpg|thumb|right|Churchill með hjálm á höfði á meðan loftárásir dundu yfir London í [[Orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]] árið 1940.]] [[Mynd:Winston Churchill during the Second World War in Iceland H12887.jpg|thumb|Winston Churchill á Íslandi í ágúst 1941.]] Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út árið 1939 varð Churchill flotamálaráðherra á ný líkt og í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Chamberlain sagði af sér þann 10. maí 1940 eftir að Þjóðverjar [[Innrásin í Danmörku og Noreg|hertóku Danmörku og Noreg]] og Churchill var skipaður forsætisráðherra í hans stað. Churchill hafnaði tillögum um friðarumræður við Þjóðverja og skapaði embætti varnarmálaráðherra, sem hann gegndi samhliða forsætisráðherraembættinu. Hann varð þar með einn valdamesti stríðsleiðtogi í sögu Bretlands. Churchill stofnaði [[þjóðstjórn]] með Verkamannaflokknum og gerði [[Clement Attlee]] að aðstoðarforsætisráðherra á meðan á stríðinu stóð. Churchill flutti margar frægar ræður í byrjun stríðsins og sló Bretum eldmóð í brjóst með tilfinningahita sínum og orðheppni, sérstaklega þegar staðan var hvað svörtust eftir ósigur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í [[Orrustan um Frakkland|orrustunni um Frakkland]]. <blockquote>„Við munum berjast í Frakklandi, við munum berjast á sænum og á hafinu, við munum berjast með auknu sjálfstrausti og síauknum styrk í lofti. Við munum verja eyjuna okkar hvað sem á dynur, við munum berjast á ströndunum, við munum berjast á flugvöllunum, við munum berjast á ökrunum og á götum úti, við munum berjast í hæðunum, við munum aldrei gefast upp.“<ref name="centre-beaches">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |title=We Shall Fight on the Beaches |date=4. júní 1940 |accessdate=20. desember 2007 |publisher=Churchill Centre |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605143418/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |archivedate=5 June 2009}}</ref></blockquote> Churchill átti í góðu sambandi við [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseta og vinskapur þeirra kom því til leiðar að Bretar fengu miklar matar-, olíu- og hergagnabirgðir sendar yfir [[Atlantshafið]] frá Bandaríkjunum. Churchill var því mjög létt þegar Roosevelt vann endurkjör árið 1940. Þegar [[Japanska keisaradæmið|Japanir]] [[Árásin á Perluhöfn|réðust á Perluhöfn]] og Bandaríkin gengu inn í heimsstyrjöldina voru fyrstu viðbrögð Churchill: „Við höfum unnið stríðið!“<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/171 171]}}</ref> Þegar Hitler gerði [[Innrásin í Sovétríkin|árás á Sovétríkin]] sagði Churchill, sem hafði alla ævi verið svarinn andkommúnisti, að „ef Hitler gerði innrás í helvíti myndi ég að minnsta kosti segja nokkur hlýleg orð um djöfulinn í neðri málstofunni.“<ref>{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography|title=The Churchill Papers: Biography|publisher=University of Cambridge|accessdate=9. ágúst 2009|archive-date=2014-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117020600/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Heimsstyrjöldin II. í máli og myndum|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5322230|útgefandi=''Nýr stormur''|ár=1968|mánuður=9. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. janúar}}</ref> Bretar fóru brátt að senda birgðir og skriðdreka til aðstoðar Sovétmönnum.<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/159 159]}}</ref> [[File:Franklin D. Roosevelt, Chiang Kai-shek, and Winston Churchill at the Cairo Conference, 1943.jpg|thumb|right|Churchill (til hægri) ásamt [[Chiang Kai-shek]] og [[Franklin D. Roosevelt]] á ráðstefnu í Kaíró árið 1943.]] Í janúar árið 1943 hittust Churchill, Roosevelt og [[Charles de Gaulle]] í [[Casablanca]] í [[Marokkó]] og komust að þeirri niðurstöðu að stefnt skyldi að skilyrðislausri uppgjöf Öxulveldanna. Churchill var þó ekki afdráttarlaus í afstöðu sinni um þetta og var nokkuð hissa þegar Roosevelt tilkynnti niðurstöðuna af fundinum.<ref>{{cite web|url=http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=65|first=Peter C.|last=Chen|title=Casablanca Conference|date=14 January 1943|accessdate=11 October 2014}}</ref><ref>{{cite news|work=[[The New York Times]]|last=Middleton|first=Drew|title=Roosevelt, Churchill Map 1943 War Strategy At Ten-Day Conference Held In Casablanca; Giraud And De Gaulle, Present, Agree On Aims|date=24 January 1943}}</ref> Deilt hefur verið um hlutverk Churchill í [[Hungursneyðin í Bengal 1943|hungursneyðinni í Bengal árið 1943]], þar sem um þrjár milljónir manna létust úr hungri, vannæringu og sjúkdómum. Japanir höfðu hertekið [[Búrma]] og þar með lokað á innflutning hrísgrjóna til Indlands og valdið hungursneyð í Bengal, þar sem 20% neyttra hrísgrjóna voru innflutt. Churchill hélt því fram að hungursneyðin væri Indverjum sjálfum að kenna því þeir „fjölguðu sér eins og kanínur“<ref>See Dyson and Maharatna (1991) for a review of the data and the various estimates made.</ref><ref name = "Gordon">{{cite journal|last1=Gordon|first1=Leonard A.|title=Review of Prosperity and Misery in Modern Bengal: The Famine of 1943–1944|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1983-10_88_4/page/1051|journal=The American Historical Review|date=1 January 1983|volume=88|issue=4|page=1051|doi=10.2307/1874145|jstor=1874145}}</ref><ref>{{cite web|last=Mukerjee|first=Madhusree|url=http://www.hnn.us/articles/129891.html|title=History News Network &#124; Because the Past is the Present, and the Future too|publisher=Hnn.us|accessdate=29 July 2011|archive-date=9 ágúst 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809182841/http://www.hnn.us/articles/129891.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|title=Did Churchill cause the Bengal Famine of 1943, as has been claimed?|publisher=Churchill Central|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510083201/https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|archivedate=10 May 2017}}</ref><ref name="Gordon"/><ref>{{cite journal|last1=Tharoor|first1=Shashi|title=Inglorious Empire: What the British Did to India|url=https://archive.org/details/inglorious-empire|journal=Hurst|date=March 2017}}</ref> og neitaði að sjá af nokkrum birgðum sem ætlaðar væru herrekstrinum til að hjálpa þeim. Þegar landstjóri Indlands sendi Churchill símskeyti til að biðja um matarbirgðir spurði Churchill á móti að ef staðan væri svona slæm, „hvers vegna [væri] Gandhi þá ekki dauður enn?“ <ref>''[https://archive.today/20120630143154/www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/08/13/070813crbo_books_mishra?currentPage=3 Exit Wounds]'', [[Pankaj Mishra]], ''[[The New Yorker]]'', 13. ágúst 2007.</ref> Í júní árið 1944 [[Innrásin í Normandí|gerðu Bandamenn innrás í Normandí]] og ráku Þjóðverja inn í Þýskaland á næsta ári. Í innrás bandamanna í Þýskaland í febrúar 1945 átti Churchill þátt í því að skipa sprengjuárásir á borgina [[Dresden]], þar sem fjöldi þýskra flóttamanna og særðra hermanna hafði safnast saman.<ref>Taylor, Frederick. ''Dresden: Tuesday, 13. febrúar 1945'', New York: Harper Collins/London: Bloomsbury, bls. 262–64</ref> Eftir sprengjuárásirnar á borgina velti Churchill því upp í leynilegu símskeyti hvort rétt væri að endurskoða þá stefnu að „varpa sprengjum á þýskar borgir til þess eins að auka skelfinguna, en með öðrum tylliástæðum“.<ref>Patrick J. Buchanan, ''Where the Right Went Wrong'' (2004), St. Martin's Griffin, bls. 119</ref> Loftárásirnar voru meðal umdeildustu aðgerða bandamanna í stríðinu þar sem Þýskaland var í raun þegar sigrað þegar þær voru gerðar og Dresden þótti ekki hernaðarlega mikilvæg borg.<ref>{{Vísindavefurinn|918|Hvaða tilgangi þjónaði loftárás Bandamanna á Dresden í seinni heimsstyrjöld (sem olli dauða fleira fólks en dó í Hiroshima)?}}</ref> Í árásunum var Dresden lögð í rúst og um það bil 25 þúsund manns, aðallega óbreyttir borgarar, voru drepnir.<ref>Müller, Rolf-Dieter; Schönherr, Nicole; Widera, Thomas, eds. (2010), ''Die Zerstörung Dresdens: 13. bis 15. Februar 1945. Gutachten und Ergebnisse der Dresdner Historikerkommission zur Ermittlung der Opferzahlen'', V&R Unipress, bls. 48,</ref> Þann 7. maí þáðu Bandamenn skilyrðislausa uppgjöf Þjóðverja og þann 8. maí lýsti Churchill yfir endalokum stríðsins í Evrópu. Þingkosningar voru haldnar í Bretlandi í júlí árið 1945 en þar vann Verkamannaflokkurinn stórsigur. Churchill sagði því af sér sem forsætisráðherra og Clement Attlee tók við embætti hans. ===Í stjórnarandstöðu=== Churchill var leiðtogi bresku stjórnarandstöðunnar á sex ára ráðherratíð Attlee. Hann var áfram áhrifamikill í alþjóðastjórnmálum á þessum tíma og flutti meðal annars fræga ræðu um Sovétríkin í heimsókn til Bandaríkjanna þann 5. mars árið 1946 sem oft er talin marka upphaf [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]: <blockquote>„Frá Stettin í Eystrasalti til Tríeste við Adríahaf hefur [[Járntjaldið|Járntjald]] fallið yfir álfuna. Handan þeirrar línu standa allar höfuðborgir hinna fornu ríkja Mið- og Austur-Evrópu. Varsjá, Berlín, Prag, Vín, Búdapest, Belgrad, Búkarest og Sofía; allar þessar frægu borgir og íbúarnir í kringum þær eru nú á því sem ég verð að kalla áhrifasvæði Sovétmanna.“<ref name="centre-429">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|title=Sinews of Peace (Iron Curtain)|accessdate=21. mars 2018|last=Churchill|first=Winston|publisher=Churchill Centre|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605210758/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|url-status=dead}}</ref></blockquote> ===Forsætisráðherra á ný=== Churchill varð forsætisráðherra í annað sinn eftir að hafa unnið nauman sigur gegn Verkamönnum í kosningum árið 1951 (þrátt fyrir að flokkur hans hefði hlotið færri atkvæði). Ríkisstjórn Churchill beitti sér snemma fyrir byggingu fjölda nýrra íbúða til að kljást við húsnæðisvanda sem hafði hrjáð Bretland frá því á stríðsárunum.<ref name="HNDM">{{cite news|title=The Housing Total Was 318,779|work=Hartlepool Northern Daily Mail|date=5 February 1954|accessdate=21. mars 2018|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000378/19540205/004/0001|via=[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription}}</ref> Annars einbeitti Churchill sér að mestu að utanríkismálum á annarri ráðherratíð sinni. Hann sendi breska hermenn til [[Kenýa|Kenýu]] til að kveða niður [[Mau Mau-uppreisnin|Mau Mau-uppreisnina]]<ref name="Jenkins p843">Jenkins, bls. 843–61</ref> og til [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] til að kveða niður [[Malajauppreisnin|svipaða uppreisn þar]]. Þessar hernaðardeilur komu flestum Bretum í skilning um að ekki yrði hægt að halda nýlenduyfirráðum um allan heim áfram til lengdar.<ref>Ferguson, Niall (2000). ''Empire: How Britain Made the Modern World''. London: Penguin Books Ltd.</ref> Churchill reyndi þó eftir mesta megni að halda í leifar breska heimsveldisins og sagðist ekki vilja „sitja við stjórn sundurbútunar.“<ref name="Jenkins p843"/> Ríkisstjórn Churchill átti einnig hlut að máli í [[Valdaránið í Íran 1953|valdaráni í Íran]] árið 1953.<ref>Kinzer, Stephen. ''All the Shah's Men''. Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons, Inc., 2008, bls. 3</ref> Churchill sagði af sér eftir að hafa fengið endurtekin heilablóðföll í apríl árið 1955 og settist í helgan stein. [[Anthony Eden]] tók við embætti forsætisráðherra. == Fjölskylduhagir == [[Randolph Churchill]] faðir Winstons var einnig stjórnmálamaður og um tíma fjármálaráðherra. Hann var þriðji sonur sjöunda hertogans af Marlborough. Móðir hans, Jennie Jerome, var dóttir bandarísks auðkýfings að nafni Leonard Jerome. Winston var fæddur tveimur mánuðum fyrir tímann í Bleinheim-höll sem er ættaróðal Marlborough fjölskyldunnar. Churchill átti einn bróður, John Strange Spencer-Churchill. Churchill hitti tilvonandi konu sína, Clementine Hoizer, í fyrsta sinn árið 1904 á dansleik í Crewe House. Þau hittust aftur árið 1908 í matarboði hjá Lafði St Helier. Churchill sat við hlið Clementine við borðhaldið. Hann bað Clementine í veislu í Bleinheim höll 10. ágúst 1908, þau gengu svo í hjónaband í St. Margrets, Westminister og voru þau gefin saman af biskupnum af St Asph. Árið 1909 fluttu hjónin að Eccleston Square 33. Fyrsta barnið Diana fæddist 11. júlí 1909, Randolph fæddist 28. maí 1911, þriðja barnið fæddist 7. október 1914, fjórða barnið Marigold fæddist 15. nóvember 1918, Mary fæddist svo 15. september 1922 síðar þann sama mánuð keypti Churchill [[Chartwell]] þar sem fjölskyldan bjó þar til Churchill lést 1965. == Ráðherraembætti == Churchill gegndi mörgum sinnum ráðherraembættum í [[ríkisstjórn Bretlands]] á stjórnmálaferli sínum. Ráðherraembættin sem hann gegndi á ferli sínum voru: * Aðstoðarnýlendurmálaráðherra 1906-8 (Undersecretary of State for the Colonies) * Viðskiptaráðherra 1908-10 (President of the Board of Trade) * Innanríkisráðherra 1910-11 (Secretary of State for Home Affairs) * Flotamálaráðherra 1911-1915 (First Lord of the Admiralty) * Varnarmálaráðherra 1918-21 (Secretary of War and Air Minister) * Aðstoðarnýlenduráðherra 1921-22 (Undersecretary for the Colonies) * Fjármálaráðherra 1924-29 (Chancellor of the Exchequer) * Flotamálaráðherra 3. september 1939-10. maí 1940 (First Lord of the Admiralty) * Forsætisráðherra 10. maí 1940-45, 1951-55 (Prime Minister)<ref>{{Vísindavefurinn|3446|Hvaða ráðherraembættum gegndi Sir Winston Churchill?}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} {{Wikivitnun}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1940 | til = 1945 | fyrir = [[Neville Chamberlain]] | eftir = [[Clement Attlee]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1951 | til = 1955 | fyrir = [[Clement Attlee]] | eftir = [[Anthony Eden]] | }} {{Töfluendir}} {{fde|1874|1965|Churchill, Winston}} {{DEFAULTSORT:Churchill, Winston}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Leiðtogar breska Íhaldsflokksins]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Churchill, Winston]] dvajweaf5v8aejrgxo9qkd5hc1inpck 0 21597 1983730 1953265 2026-10-24T08:22:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983730 wikitext text/x-wiki [[Mynd:1761_Homann_Heirs_Map_of_Iceland_"Insulae_Islandiae"_-_Geographicus_-_Islandiae-hmhr-1761.jpg|thumb|Landsfjórðungar Íslands á landakorti frá 1761.]] '''Landsfjórðungar''' voru fjögur [[stjórnsýsluumdæmi]] sem [[Ísland]]i var skipt í árið [[965]] vegna þinghalds ([[fjórðungsþing]]) og dóma ([[fjórðungsdómar]]) og skyldu sakaraðilar eiga sama [[sóknarþing]] ella skyldi málið flutt á [[Alþingi]]. Í hverjum fjórðungi voru þrjú [[vorþing]] nema í Norðlendingafjórðungi þar sem þau voru fjögur. Að auki voru þrjú [[goðorð]] í hverjum fjórðungi. Eftir [[1271]] voru [[Lögmaður|lögmenn]] settir yfir hvern fjórðung, yfirleitt einn norðan og vestan og annar sunnan og austan, en fyrir kom að einn lögmaður var settur yfir hvern fjórðung. [[Hólabiskupsdæmi]] var látið ná yfir Norðlendingafjórðung frá stofnun þess [[1106]], en [[Skálholtsbiskupsdæmi]] yfir hina þrjá. Á [[18. öldin|18. öld]] voru fjórðungarnir gerðir að læknisumdæmum ([[fjórðungslæknir]]). Í lögum um framboð og kjör [[Forseti Íslands|forseta Íslands]] [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1945036.html nr. 36 frá 1945] er í þriðju grein áskilið að frambjóðendur safni vissum fjölda meðmælenda í hverjum landsfjórðungi í samræmi við fjölda kjósenda þar. Þetta ákvæði hefur staðið óbreytt frá setningu laganna. Í auglýsingu forsætisráðuneytis um framboð og kjör forseta Íslands frá 26. mars 2008 eru landsfjórðungarnir skilgreindir útfrá núverandi skipun [[Sveitarfélög á Íslandi|sveitarfélaga]].<ref>{{Cite web |url=https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/2889 |title=Auglýsing um framboð og kjör forseta Íslands |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429000335/http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/2889 |archive-date=2012-04-29 |url-status=dead}}</ref> ==Mörk landsfjórðunganna== * '''Vestfirðingafjórðungur''' (eða '''Breiðfirðingafjórðungur''') frá [[Hvítá (Borgarfirði)|Hvítá]] í [[Borgarfjörður|Borgarfirði]] að [[Hrútafjarðará]] fram á [[13. öldin|13. öld]] en þá voru syðri mörkin flutt að [[Botnsá]] í [[Hvalfjörður|Hvalfirði]]. * '''Norðlendingafjórðungur''' (eða '''Eyfirðingafjórðungur''') frá Hrútafjarðará að [[Helkunduheiði]] og [[Skoruvíkurbjarg]]i á [[Langanes]]i. * '''Austfirðingafjórðungur''' frá Langanesi að [[Jökulsá á Sólheimasandi]] til [[1783]] þegar [[Skaftafellssýslur]] voru látnar fylgja [[Suðuramt]]i og mörkin voru flutt að [[Lónsheiði]]. [[1893]] var svo ákveðið að [[Austur-Skaftafellssýsla]] skyldi fylgja [[Austuramt]]i og [[Skeiðará]] þar með gerð að mörkum Austfirðingafjórðungs og Sunnlendingafjórðungs. * '''Sunnlendingafjórðungur''' (eða '''Rangæingafjórðungur''') frá suðurmörkum Austfirðingafjórðungs að suðurmörkum Vestfirðingafjórðungs. ==Heimildir== * Einar Laxness, ''Íslandssaga a-k'', Alfræði Menningarsjóðs, Reykjavík, Bókaútgáfa Menningarsjóðs og Þjóðvinafélagsins, 1987 == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Íslensk stjórnsýsluumdæmi]] fspsohyavzfn3q0xwtzhjivdc1e4y3i 0 22827 1983661 1969584 2026-10-23T22:05:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983661 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Giovanni Pierluigi da Palestrina.jpg|thumb|Giovanni Pierluigi da Palestrina]] '''Giovanni Pierluigi da Palestrina''' (fæddur einhvern tímann á tímabilinu [[3. febrúar]] [[1525]] - [[2. febrúar]] [[1526]], látinn [[2. febrúar]] [[1594]]) var [[Ítalía|ítalskt]] [[tónskáld]], sem var uppi á [[Endurreisnin|endurreisnartímanum]]. Hann var ásamt þeim [[Orlande de Lassus]] og [[William Byrd]] eitt af mestu tónskáldum á seinni hluta [[16. öldin|16. aldar]]. Palestrina var einn af fulltrúum [[Rómverski skólinn|rómverska skólans]] í tónlist, afkastamikið [[Messa (Tónlist)|messu]]<nowiki>-</nowiki> og [[Mótetta|mótettu]]<nowiki>tónskáld</nowiki> en samdi einnig nokkuð af [[Madrígal|madrígölum]]. Hápunktur verka hans er þó í messunum. Hann hafði mikil áhrif á þróun [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskrar]] [[Kirkjutónlist|kirkjutónlistar]] og oft er litið á verk hans sem fáguðustu fyrirmynd [[Pólyfónía|pólyfóníu]] endurreisnartímabilsins. == Æviágrip == Giovanni Pierluigi fæddist í bænum Palestrina, skammt frá [[Róm]] og tók síðar upp nafn borgarinnar og kallaðist Giovanni Pierluigi da Palestrina. Fyrstu tónlistarmenntun sína hlaut hann í Róm. Árið [[1537]] var hann kórdrengur í [[Santa Maria Maggiore]] (Stóru Maríukirkjunni) í Róm, m.a. undir handleiðslu Giacomo Coppola, eins af söngvurunum í kirkjunni. Ekki er vitað hvað hann var þar lengi. [[28. október]] árið [[1544]] fékk hann stöðu [[Organisti|organista]] í [[Dómkirkja|dómkirkju]] heimabæjar síns, Palestrina. Þar lék hann á [[orgel]] og kenndi tónlist. Í þessari stöðu var hann til ársins [[1551]]. Lítið er vitað um ævi hans á þessu tímabili, annað en að hann kvæntist Lucreziu Dori þann [[12. júní]] [[1547]]. Þau eignuðust börnin Rodolfo, Angelo og Iginio. [[1. september]] [[1551]] varð Palestrina [[kórstjóri]] í Júlíusarkapellunni (Cappella Giulia) í Péturskirkjunni í Róm. Á meðan hann starfaði þar gaf hann út fyrstu þekktu messubók sína árið [[1554]]. Messubók þessi var tileinkuð [[Júlíus III|Júlíusi III]]. [[Páfi|páfa]], sem hafði verið stuðningsmaður og bakhjarl Palestrina. Sem þakklæti fyrir þessa tileinkun fékk Palestrina inngöngu í <nowiki>Páfa</nowiki>[[Kór|kórinn]] við [[Sixtínska kapellan|Sixtínsku kapelluna]], þó að hann hafi verið giftur. Hann varð þó að hætta í kórnum árið [[1555]] þegar nýr páfi tók við völdum og setti reglur um einlífi. [[1. október]] 1555 varð Palestrina kapellumeistari við Jóhannesarkirkju á Lateran (St. John Lateran), en áður hafði Orlande de Lassus gegnt þessari sömu stöðu. Við Jóhannesarkirkjuna starfaði Palestrina til ársins [[1560]]. Árið [[1561]] fór hann aftur til starfa í Maríukirkjunni, þar sem hann gerðist kórstjóri. Þeirri stöðu gegndi Palestrina í tíu ár, eða til ársins 1571. Á þessu tímabili kom m.a. út önnur messubókin hans og ýmsar mótettubækur. Um [[1570]] og áratuginn þar á eftir missti hann tvo syni sína, bróður og eiginkonu úr [[farsótt]] sem þá geisaði. Eftir að kona hans lést sneri Palestrina sér að prestsnámi. En átta mánuðum eftir lát eiginkonunnar giftist hann Virginiu Dormoli, ríkri ekkju, og tók að sér að stjórna skinnaverslun hennar, og við það vænkaðist fjárhagur hans nokkuð. Árið [[1571]] sneri hann aftur til starfa sem kórstjóri í Júlíusarkapellunni, þar sem hann starfaði til dauðadags árið [[1594]]. === Kirkjuþingið í Trent === [[Kirkjuþingið í Trent]], sem haldið var á árunum [[1545]]-[[1563]], var einn af stærstu viðburðunum sem vitað er um á ævi Palestrina. Á þessu þingi voru listir ritskoðaðar verulega, meðal annars kirkjutónlist. Mörgum fannst veraldlegar tónsmíðaaðferðir ekki hæfa trúarlegum tónverkum, hljóðfæri væru ofnotuð og fjölröddunin væri svo íburðarmikil að hún skyggði á orð guðsþjónustunnar. Sumir vildu hverfa aftur til einfaldara tónlistarforms, svo sem einradda söngs sem legði áherslu á orðin en ekki tónlistina. Með messu sinni, ''Missa Papae Marcelli'', sem tileinkuð var [[Marcellus II]]. páfa, sýndi Palestrina að fjölradda tónlist gæti vel skilað trúarlegum boðskap með nógu miklum skýrleika að kröfu kirkjuþingsins. Sagt er að Palestrina hafi samið messuna sérstaklega fyrir kirkjuþingið. Hvort sem það er satt eða ekki telja margir hann vera „bjargvætt kirkjutónlistar“ með þessu verki. == Tónverk og stíll == Sem tónskáld var Palestrina enginn byltingarmaður, heldur samdi hann í hefðbundnum stíl síns tíma. Sem undirstöðu í messurnar notaði hann tónsöngssálma sem hann braut upp í stuttar hendingar í staðinn fyrir að bæta við þá skrautröddum og hljómum eins og áður þekktist. Hann byrjaði oft á einni röd, og hljómar urðu til eftir því sem fleiri raddir bættust við, eins og hjá [[Johann Sebastian Bach|Bach]] síðar, en komu ekki fyrir sem sjálfstætt byggingarefni. Sama stefið heyrist í ýmsum röddum eins og þær séu að herma eftir hver annarri. Allar raddirnar eru því jafnmikilvægar, þær líða eðlilega áfram og minna að því leyti á tónlist [[Johannes Ockeghem|Ockeghems]]. Ekki er vitað um neinar hljóðfæratónsmíðar eftir Palestrina og heldur engin einsöngslög. Tónskáldaferill hans hefst frekar seint miðað við ævihlaup hans, fyrsta þekkta messubókin eftir hann kom út þegar hann var um þrítugt, 1554. Ári síðar kom svo út madrigalabók eftir hann. Á meðan hann var við störf í Jóhannesarkirkjunni komu engar nýjar tónsmíðar út, að undanskildum nokkrum madrigölum í yfirlitsbókum. Frá 1554 til dauðadags voru verk hans gefin út af þremur útgefendum. Hann var eitt mesta messutónskáld sögunnar og færði messuna yfir í það form sem þekkist í dag, einkum þó í kaþólskum kirkjum. Af 104 messum sem þekktar eru eftir hann voru 43 gefnar út á meðan hann lifði. Mörg atriði í messunum benda til þess að Palestrina hafi samið þær löngu áður en þær voru gefnar út. Flestar þessar messur er erfitt að tímasetja og því er erfitt að raða þeim í tímaröð. Frægasta messa hans er ''Missa Papae Marcelli'', en einnig mætti nefna ''Missa Aeterna Christi munera'' og ''Missa Assumpta est Maria''. Öfugt við messurnar voru flestar mótettur og önnur kirkjuleg verk Palestrina gefnar út á meðan hann lifði. Eftir hann voru gefnar út sjö mótettubækur á árunum 1563-1584, sem bendir til þess að auðveldara hafi verið að gefa út mótettur heldur en messur. Mótettur Palestrina er einnig auðveldara að raða upp í tímaröð heldur en messunum. Sem madrigalatónskáld er Palestrina oft sagður frekar íhaldssamur og talið er að hann hafi ekki haft mikinn áhuga á breytingum og tilraunum með þetta tónlistarform. Þrátt fyrir það var litið á madrígala hans sem fullgild tónverk. == Rannsóknir == Tónskáldið og tónfræðingurinn [[Johann Josep Fux]] skrásetti stíl Palestrina eftir rannsóknir á honum á [[17. öldin|17.]] og [[18. öldin|18. öld]]. Niðurstöður þeirra eru enn notaðar við kennslu í [[Kontrapunktur|kontrapunkti]]. Viðamestu rannsóknirnar á Palestrina fóru fram á [[19. öldin|19. öld]] og var það Giuseppe Baini, [[prestur]], tónskáld og [[tónlistargagnrýnandi]] sem hafði frumgöngu af þeim. Baini gaf út fræðirit um Palestrina árið [[1828]], sem gerði Palestrina aftur frægan og endurvakti goðsögnina um „bjargvætt kirkjutónlistarinnar“. Í þessu fræðiriti er hetjudýrkun 19. aldar áberandi. Þessi hetjuímynd Palestrina hefur haldist að nokkru leyti allt til dagsins í dag. Meðal annars birtist hún í [[Palestrina (ópera)|óperu]] eftir þýska tónskáldið [[Hans Pfitzner]], þar sem Palestrina er aðalsögupersónan. == Heimildir == * {{Bókaheimild|höfundur=John Stanley|titill=Sígild tónlist|útgefandi=Staka ehf.|ár=1996|ISBN=ISBN 9979-844-01-9}} * {{Bókaheimild|höfundur=Theodór Árnason|titill=Tónsnillingaþættir|útgefandi=Þorleifur Gunnarsson/Steindórsprent|ár=1943}} * {{Bókaheimild|höfundur=Westberg, Marita og Þorsteinn Thorarensen (ritstj.)|titill=Tónagjöf Fjölva|útgefandi=Fjölvaútgáfan, Reykjavík|ár=1989}} * {{vefheimild|url=http://www.grovemusic.com/shared/views/article.html?from=search&session_search_id=523903750&hitnum=2&section=music.20749|titill=Palestrina, Giovanni Pierluigi da|mánuðurskoðað=4. september|árskoðað=2007}} == Tenglar == * [http://www.free-scores.com/partitions_gratuites_Giovanni-Pierluigi-da-Palestrina.htm Ókeypis nótur af nokkrum verkum eftir Palestrina] * [https://web.archive.org/web/20140412061748/http://www.acc.umu.se/~akadkor/early/IVF_Palestrina_Giovanni%20Da.html Nokkur ókeypis tóndæmi af verkum Palestrina, í flutningi Umeå akademiska kör] {{d|1594}} {{DEFAULTSORT:Pierluigi da Palestrina, Giovanni}} [[Flokkur:Ítölsk tónskáld]] [[Flokkur:Endurreisnartónskáld]] s14sg8ec5t1smzt6dgs22n6wn00nf6t 0 22937 1983675 1980299 2026-10-24T00:48:21Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983675 wikitext text/x-wiki {{Íslenskur heimspekingur| svæði = Íslensk heimspeki | tímabil = [[Heimspeki 20. aldar]],<br>[[Heimspeki 21. aldar]] | color = F0E68C | nafn = Hannes Hólmsteinn Gissurarson | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1953|2|19}} | látinn = | skóli_hefð = [[Rökgreiningarheimspeki]] | helstu_ritverk = ''Hayek’s Conservative Liberalism'', ''Hvar á maðurinn heima'', ''Stjórnmálaheimspeki'', ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki'' | helstu_viðfangsefni = [[Stjórnspeki]] | markverðar_kenningar = [[Frjálshyggja]] | áhrifavaldar = [[Tómas af Aquino]], [[John Locke]], [[Adam Smith]], [[David Hume]], [[Milton Friedman]], [[Friedrich A. von Hayek]], [[Karl Popper]], [[Robert Nozick]] | hafði_áhrif_á = | }} [[File:GissurarsonandOddsson1996.jpg|thumb|Hannes með [[Davíð Oddsson|Davíði Oddssyni]] ]] '''Hannes Hólmsteinn Gissurarson''' (fæddur [[19. febrúar]] [[1953]] í [[Reykjavík]]) er [[prófessor emeritus]] í [[stjórnmálafræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og virkur þátttakandi í stjórnmálaumræðum á Íslandi. Hann er kunnur að eindregnum stuðningi við [[frjálshyggja|frjálshyggju]] og þekktur fyrir [[afneitun á loftslagsbreytingum]]. <ref>{{Cite web|url=https://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/entry/2238886/|title=Hænurnar 97 - hannesgi.blog.is|website=hannesgi.blog.is|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/eyjan/2021/07/21/hnattraen-hlynun-hefur-fram-ad-thessu-bjargad-mannslifum-ekki-fargad-folki/|title=Hannes segir hnattræna hlýnun bjarga mannslífum: „Það deyja miklu fleiri úr kulda en hita á hverju ári“|date=2021-07-21|website=DV|language=is|access-date=2026-04-06}}</ref> == Fjölskylda == Faðir Hannesar var Gissur Jörundur Kristinsson, trésmiður og framkvæmdastjóri. Móðir hans, Ásta Hannesdóttir, var handavinnukennari og almennur kennari.<ref>Gissur Jörundur Kristinsson - Minning. (1993, 11. ágúst) ''Morgunblaðið''. bls. 31 sótt á timarit.is https://timarit.is/page/1790108</ref> Systkini Hannesar eru Salvör Kristjana Gissurardóttir, lektor í upplýsingatækni við kennslu- og menntunarsvið Háskóla Íslands, Kristinn Dagur Gissurarson, tæknifræðingur og Guðrún Stella Gissurardóttir, forstöðumaður Atvinnumiðlunar Vestfjarða. == Nám og störf == Hannes lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] [[1972]], þar sem hann hlaut gullpennann fyrir bestu ritgerð vetrarins. Hann lauk B. A. prófi í [[sagnfræði]] og [[heimspeki]] [[1979]] og cand. mag. prófi í sagnfræði [[1982]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hann lauk doktorsprófi í stjórnmálafræði (e. politics) frá félagsvísindadeild (faculty of social studies) [[University of Oxford|Oxford-háskóla]] 1985, en þar var hann R. G. Collingwood Scholar í [[Pembroke College]] [[1984]]-[[1985]]. Hann stofnaði ásamt nokkrum skólabræðrum sínum ''The Hayek Society'' í Oxford, þar sem rætt var um rök með og á móti frjálshyggju. Hannes Hólmsteinn hlaut fyrstu verðlaun í ritgerðasamkeppni [[Mont Pèlerin Society]] 1984 og varð sama ár félagi í samtökunum. Hann hefur kennt í Háskóla Íslands frá [[1986]], fyrst í heimspekideild, síðan félagsvísindadeild, þar sem hann hefur verið prófessor frá [[1995]]. Hann hefur tvisvar verið [[Fulbright Scholar]] í [[Bandaríkjunum]] og einu sinni Sasakawa Scholar í [[Japan]]. Hann hefur líka verið gistifræðimaður eða gistiprófessor í [[Hoover stofnunin]]ni í [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]], [[George Mason-háskóli|George Mason-háskóla]] í Virginíu, [[U. C. L. A.]] (e. University of California at Los Angeles), Tokyo University of the Fisheries, [[L. U. I. S. S.]] (í. Libera Università Internazionali degli Studi Sociali) í [[Róm]] og [[I. C. E. R.]] (e. International Centre for Economic Research) í Tórínó. DV kaus hann „penna ársins“ 1984. Hannes var í stjórn [[Mont Pèlerin Society]] [[1998]]-[[2004]] og skipulagði ásamt öðrum fund samtakanna á Íslandi í ágúst [[2005]]. == Áhrif == Hannes Hólmsteinn Gissurarson var blaðamaður ''Eimreiðarinnar'', sem ungir frjálshyggjumenn gáfu út 1972–1975. Í hinum svonefnda ''Eimreiðarhópi'' voru með honum m. a. [[Davíð Oddsson]], [[Þorsteinn Pálsson]], [[Geir H. Haarde]], [[Baldur Guðlaugsson]], [[Brynjólfur Bjarnason (f. 1946)|Brynjólfur Bjarnason]], [[Kjartan Gunnarsson]], [[Magnús Gunnarsson]] og [[Jón Steinar Gunnlaugsson]]. Þessi hópur varð mjög áhrifamikill í Sjálfstæðisflokknum í lok [[1971–1980|8. áratugar]] og beitti sér fyrir því að sveigja stefnu flokksins í átt til nýfrjálshyggju. Hannes stofnaði ásamt nokkrum öðrum [[Félag frjálshyggjumanna]] 1979, sem starfaði í tíu ár. Það fékk Nóbelsverðlaunahafana [[Friedrich A. von Hayek]], [[James M. Buchanan]] og [[Milton Friedman]] til að koma til landsins og tala um fræði sín. Vöktu heimsóknir þeirra og fyrirlestrar athygli. Einnig gaf Félag frjálshyggjumanna út ýmis rit og tímaritið ''Frelsið'' 1980-1988, fyrst undir ritstjórn Hannesar, síðan Guðmundar Magnússonar. Árið 1984 rak Hannes ásamt [[Kjartan Gunnarsson|Kjartani Gunnarssyni]] ólöglega útvarpsstöð, sem nefndist [[Fréttaútvarpið]], dagana 2.–10. október. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2494591 Tíminn á Fréttaútvarpinu hreint ólýsanlegur; grein í DV 1984]</ref> Henni var lokað með lögregluvaldi og opinbert mál höfðað gegn þeim Hannesi og Kjartani fyrir brot á útvarpslögum. Hlutu þeir dóm fyrir þetta tiltæki. En rekstur útvarpsstöðvarinnar hafði þau áhrif, að forysta Sjálfstæðisflokksins snerist til fylgis við frjálst útvarp eftir nokkurt hik árin á undan. Árið 1990 gaf Hannes út bókina ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' þar sem hann mælti með kerfi varanlegra, framseljanlegra aflakvóta, sem úthlutað væri ókeypis í upphafi. Árið 2002 gaf Hannes út bókina ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' þar sem hann mælti með stórfelldum skattalækkunum á fyrirtæki í því skyni að laða fjármagn til landsins og gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð. Ræddi hann í bókinni fordæmi Írlands og Lúxemborgar, en líka ýmissa lítilla eyríkja eins og Ermarsundseyja og Cayman-eyja. Hannes hafði mikil áhrif á stefnu ríkisstjórna Sjálfstæðisflokksins undir forystu Davíðs Oddssonar og síðar Geirs H. Haarde. Áhrif Hannesar voru ekki síst augljós á þá einkavæðingarstefnu sem hófst á síðari hluta 10. áratugs 20. aldar.{{heimild vantar}} == Deilur == {{heimildir}} Allt frá því að Hannes Hólmsteinn Gissurarson vakti fyrst athygli opinberlega með vikulegum útvarpsþáttum, sem hann sá um veturinn 1976-1977 undir nafninu „Orðabelgur“, hafa staðið um hann og boðskap hans harðar deilur. Einn kennara hans í Háskóla Íslands, [[Þorsteinn Gylfason]], skrifaði um hann fjölda greina í ''[[Morgunblaðið]]'', þar sem hann kallaði hann meðal annars „sauð í sauðargæru“, en Hannes svaraði og sagði, að Þorsteinn væri einn elsti og efnilegasti heimspekingur þjóðarinnar. Seinna deildu þeir Þorsteinn og Hannes í ''[[Skírnir - Tímarit Hins íslenzka Bókmenntafélags|Skírni]]'' (1984 og 1986) um réttlætiskenningar [[Robert Nozick|Roberts Nozick]] og [[Friedrich A. von Hayek|Friedrichs A. von Hayek]]. Í ársbyrjun 1984 áttu þeir Hannes og [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sem þá var ritstjóri ''[[Þjóðviljinn (1936-1992)|Þjóðviljans]]'', í hörðum deilum um kenningar [[Milton Friedman|Miltons Friedman]]. Ólafur Ragnar hafði endursagt greinar úr enskum dagblöðum um það, að ýmislegt væri ámælisvert við rannsóknaraðferðir Friedmans í peningamálasögu þeirri, sem hann hafði samið. Var tölfræðiprófessor í Oxford, [[David Hendry]], borinn fyrir gagnrýninni. Hannes sneri sér til Hendrys, sem aftók, að hann hefði vænt Friedman um óheiðarleg vinnubrögð. Skipun Hannesar í stöðu lektors í stjórnmálafræði í [[félagsvísindi|félagsvísindadeild]] Háskóla Íslands sumarið 1988 vakti hörð viðbrögð, því að deildin hafði mælt með öðrum manni. Hafði dómnefnd á vegum deildarinnar komist að þeirri niðurstöðu, að Hannes væri aðeins hæfur að hluta í stöðu lektors í stjórnmálafræði. [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] menntamálaráðherra og flokksfélagi Hannesar leitaði hins vegar til tveggja erlendra kennara hans, sem báðir töldu hann hæfan í stöðuna. Meðumsækjendur Hannesar kærðu þessa gerð til [[umboðsmaður Alþingis|umboðsmanns Alþingis]], sem komst að þeirri niðurstöðu að ekkert hefði verið athugavert við hana. Hannes gagnrýndi óspart [[Jón Ólafsson]] athafnamann, á meðan Jón átti og rak [[Stöð tvö]], þar á meðal í fyrirlestri á ensku á norrænni blaðamannaráðstefnu 1999. Árið 2004 höfðaði Jón meiðyrðamál gegn Hannesi úti í Bretlandi vegna þessara ummæla, sem Hannes hafði sett á heimasíðu sína þar sem Jón var opinberlega vændur um að hafa efnast á glæpastarfsemi s.s. fíkniefnasölu. Að ráði dómsmálaráðuneytisins og lögfræðings Háskólans sinnti Hannes ekki þessu máli. Féll þess vegna í því [[útivistardómur]] sumarið 2005 þar sem Hannes var dæmdur til að greiða Jóni 100 þúsund pund (um 12 milljónir ísl. kr.) í bætur og málskostnað. Hannes áfrýjaði þessum dómi til yfirréttar, The Royal High Court of Justice, í Lundúnum, sem úrskurðaði 8. desember 2006, að dómurinn skyldi vera ógildur, þar sem Hannesi hefði ekki verið stefnt eftir íslenskum reglum, eins og skylt hefði verið. Þegar Hannes sagði frá því opinberlega sumarið [[2003]], að hann væri að skrifa ævisögu [[Halldór Laxness|Halldórs Kiljans Laxness]], meinaði Auður Laxness, ekkja Halldórs, honum aðgang að bréfasafni skáldsins, sem hún hafði gefið á handritadeild Þjóðarbókhlöðunnar á [[dagur íslenskrar tungu|degi íslenskrar tungu]], [[16. nóvember]], [[1996]]. Eftir að fyrsta bindi ævisögu skáldsins, ''Halldór'', kom út, gagnrýndu [[Helga Kress]] og fleiri Hannes harðlega fyrir að nota í bókinni texta frá Laxness í heimildarleysi, án þess að geta tilvitnana. Haustið [[2004]] höfðaði Auður mál gegn Hannesi fyrir brot á lögum um [[höfundarréttur|höfundarrétt]]. Hann var sýknaður af kröfum hennar í [[Héraðsdómur Reykjavíkur|Héraðsdómi Reykjavíkur]] 10. nóvember 2006. Auður áfrýjaði dómnum og Hannes var dæmdur í [[Hæstiréttur|Hæstarétti]] fyrir brot á höfundarrétti í um 2/3 tilvika, sem hann var ákærður fyrir, og gert að greiða Auði Laxness 1,5 [[milljón]] króna í [[fébætur]]. Hannes var einnig dæmdur til að greiða [[málskostnaður|málskostnað]], 1,6 milljón króna. Efnt var til söfnunar í „[[málfrelsissjóður|málfrelsissjóð]]“ af vinum Hannesar til að hlaupa undir bagga með honum vegna vegna málskostnaðar. === Ummæli um loftslagsbreytingar === Líkt og Davíð Oddsson er Hannes kunnur og opinskár [[Afneitun á loftslagsbreytingum|efasemdamaður um loftslagsbreytingar]] af mannavöldum. Á ferli sínum hefur hann bæði hafnað því að [[hnattræn hlýnun]] vegna loftslagsbreytinga sé að eiga sér stað, að breytingarnar séu af mannavöldum og að til sé almennt meirihlutaálit meðal vísindamanna um málefnið.<ref>{{cite web|author=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|title=Vísindi eða iðnaður?|url=https://www.visir.is/g/2006111240008/visindi-eda-idnadur|access-date=19 July 2022|work=Vísir|date=24 November 2006|language=Icelandic}}</ref> Hann hefur gagnrýnt sænska loftslagsaðgerðasinnann [[Greta Thunberg|Gretu Thunberg]] og sagði um hana á Twitter-síðu sinni árið 2019: „Greta Thunberg segist tala fyrir komandi kynslóðir. Hvað hafa komandi kynslóðir gert fyrir okkur? Ekkert. Hvað höfum við gert fyrir komandi kynslóðir? Allt.“<ref>{{Cite tweet|author=Hannes H. Gissurarson|author-link=Hannes Hólmsteinn Gissurarson|user=hannesgi|number=1179406398804938754|date=2 October 2019|title=Greta Thunberg says that she speaks for coming generations. What have coming generations done for us? Nothing. What have we done for coming generations? Everything.}}</ref> == Helstu verk == * ''Hayek’s Conservative Liberalism'' (doktorsritgerð). Garland, New York 1987. * ''Sjálfstæðisflokkurinn í sextíu ár''. Sjálfstæðisflokkurinn, Reykjavík 1989. * ''Fjölmiðlar nútímans''. Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1989. * ''Island''. Timbro, Stockholm 1990. * ''Fiskistofnarnir við Ísland: Þjóðareign eða ríkiseign?'' Stofnun Jóns Þorlákssonar, Reykjavík 1990. * ''Jón Þorláksson forsætisráðherra.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1992. * ''Frjálshyggjan er mannúðarstefna.'' Greinasafn. Stofnun Jóns Þorlákssonar,Reykjavík 1992. * ''Pálmi í Hagkaup.'' Framtíðarsýn, Reykjavík 1994. * ''Hvar á maðurinn heima?'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1994. * ''Íslenskar tilvitnanir.'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 1995. * ''Benjamín Eiríksson í stormum sinna tíða.'' Bókafélagið, Reykjavík 1996 * ''Hádegisverðurinn er aldrei ókeypis.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997. * ''Stjórnmálaheimspeki.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1999. * Ísland og Atlantshafsbandalagið. Þrír heimildaþættir fyrir sjónvarp. 1999. * ''Overfishing. The Icelandic Solution.'' Institute of Economic Affairs, London 2000. * ''Fiskar undir steini. Sex ritgerðir í stjórnmálaheimspeki.'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2001. * ''Hvernig getur Ísland orðið ríkasta land í heimi?'' Nýja bókafélagið, Reykjavík 2002. * Tuttugasta öldin. Átta heimildaþættir fyrir sjónvarp. 2002. * ''Halldór.'' Fyrsta bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Almenna bókafélagið, Reykjavík 2003. * ''Kiljan.'' Annað bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2004. * ''Laxness.'' Þriðja bindi ævisögu Halldórs Kiljans Laxness. Bókafélagið, Reykjavík 2005. * ''Áhrif skattahækkana á hagvöxt og lífskjör.'' Bókafélagið, Reykjavík 2009. * ''Kjarni málsins. Fleyg orð á íslensku.'' Bókafélagið, Reykjavík 2010. * ''[http://www.rnh.is/?page_id=1651 Íslenskir kommúnistar 1918–1998.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160911115036/http://www.rnh.is/?page_id=1651 |date=2016-09-11 }}'' Almenna bókafélagið, Reykjavík 2011. * ''[https://books.google.is/books?id=j-p8CwAAQBAJ The Icelandic Fisheries: Sustainable and Profitable.]'' Háskólaútgáfan, Reykjavík 2015. *[https://newdirection.online/publication/the-nordic-models ''The Nordic Models.''] New Direction, Brussels 2016. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-report-InDefenceOfSmallStates-preview%28low-res%29.pdf ''In Defence of Small Nations'']. New Direction, Brussels 2016. *[http://newdirection.online/publication/voices-of-the-victims-notes-towards-a-historiography-of-anti-communist ''Voices of the Victims: Towards a Historiography of Anti-Communist Literature.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/lessons-for-europe-from-the-2008-icelandic-bank-collapse1 ''Lessons for Europe from the 2008 Icelandic Bank Collapse.''] New Direction, Brussels 2017. * [http://newdirection.online/publication/green-capitalism-how-to-protect-the-environment-by-defining-private-propert ''Green Capitalism: How to Protect the Environment by Defining Private Property Rights.''] New Direction, Brussels 2017. *[https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies ''Totalitarianism in Europe: Three Case Studies.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190801152146/https://www.acreurope.eu/item/totalitarianism_in_europe_three_case_studies |date=2019-08-01 }} ACRE, Brussels 2018. *[https://econjwatch.org/articles/liberalism-in-iceland-in-the-nineteenth-and-twentieth-centuries Liberalism in Iceland in the Nineteenth and Twentieth Centuries, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 2 (2017), pp. 241–273. *[https://econjwatch.org/articles/anti-liberal-narratives-about-iceland-19912017 Anti-Liberal Narratives About Iceland, 1991–2017, ''Econ Watch Journal''], Vol. 14, No. 3 (2017), pp. 362–398. *[https://econjwatch.org/articles/icelandic-liberalism-and-its-critics-a-rejoinder-to-stefan-olafsson Icelandic Liberalism and Its Critics: A Rejoinder to Stefan Olafsson, ''Econ Watch Journal''], Vol. 15, No. 3 (2018), pp. 322–350. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-ConsFreeMarket-preview%28low-res%29.pdf ''Why Conservatives Should Support the Free Market''] New Direction, Brussels 2018. *[https://newdirection.online/2018-publications-pdf/ND-Report-SpendingMoney-preview%28low-res%29.pdf ''Spending Other People’s Money: A Critique of Rawls, Piketty, and Other Redistributionists'']. New Direction, Brussels 2018. *[https://www.stjornarradid.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=29cca5ac-c0c6-11e8-942c-005056bc530c ''Foreign Factors in the 2008 Icelandic Bank Collapse''] Report to the Icelandic Ministry of Finance and Economic Affairs, Reykjavik 2018. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-snorri-sturluson Nordic Pioneers of Liberal Thought: Snorri Sturluson, ''Svensk Tidskrift''] 1 November 2019. *[https://www.svensktidskrift.se/nordic-pioneers-of-liberal-thought-anders-chydenius Nordic Pioneers of Liberal Thought: Anders Chydenius, ''Svensk Tidskrift''] 8 November 2019. *[https://www.degruyter.com/view/journals/jeeh/25/1/article-20190004.xml Redistribution in Theory and Practice: A Critique of Rawls and Piketty] ''Journal des Économistes et des Études Humaines'', Vol. 25, No. 1, 29 November 2019. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_i ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part One''] New Direction, Brussels 2020. *[https://newdirection.online/publication/twenty_four_conservative_liberal_thinkers_part_ii ''Twenty-Four Conservative-Liberal Thinkers, Part Two''] New Direction, Brussels 2020. *''[https://books.google.com.br/books?id=lCBaEAAAQBAJ Bankahrunið 2008: Útdráttur úr skýrslu]'' Reykjavík 2021. *''[https://books.google.com.br/books?id=PrReEAAAQBAJ Communism in Iceland, 1918–1998]'' Reykjavík 2021. == Sjá einnig == * [[Eimreiðarhópurinn]] == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == * Vefsíða Hannesar við Háskóla Íslands (lokað vegna dómsmáls) * „Að hafa það heldur sem sannara reynist,“ viðtal við Hannes H. Gissurarson í tilefni gagnrýni ''Þjóðviljans'' á útvarpsþátt hans, Orðabelg, ''Morgunblaðið'' 29. ágúst 1976. * [http://rse.hi.is/ Vefsíða rannsóknarseturs Hannesar við Félagsvísindastofnun Háskóla Íslands.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001090917/http://rse.hi.is/ |date=2020-10-01 }} * [http://www.rnh.is/?lang=is Vefsíða Rannsóknarseturs um nýsköpun og hagvöxt, RNH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200812212643/http://www.rnh.is/?lang=is |date=2020-08-12 }} == Tenglar == {{Wikivitnun}} * [http://hannesgi.blog.is/blog/hannesgi/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Morgunblaðsvefnum] * [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ Blogg Hannesar H. Gissurarsonar á Pressunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624184534/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Hannes/ |date=2016-06-24 }} * [https://web.archive.org/web/20190822123555/https://heimspeki.hi.is/?page_id=169 Heimspekileg sjálfslýsing Hannesar H. Gissurarsonar á heimspekivefnum] * [http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/section?template=prof&Category=SKODANIR04&Profile=1035 Greinar Hannesar H. Gissurarsonar í ''Fréttablaðinu''] * [http://www.mbl.is/morgunbladid/itarefni/354.pdf Útdráttur úr aðilaskýrslu Hannesar H. Gissurarsonar í máli hans gegn Jóni Ólafssyni á pdf sniði] * [http://www.mps-iceland.org/ Heimasíða fundar Mont Pèlerin Society á Íslandi í ágúst 2005] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060205121725/http://mps-iceland.org/ |date=2006-02-05 }} * [http://www.heimur.is/?frettir=single&newsflokkur=Pistlar&fid=2426 Umsögn Benedikts Jóhannessonar um ''Laxness''] * [http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 Umsögn Stefáns Fr. Stefánssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070930042025/http://stebbifr.com/pistlar.aspx?id=404 |date=2007-09-30 }} * [http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 Umsögn Steinars Þórs Sveinssonar um ''Laxness''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927143819/http://stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=131 |date=2007-09-27 }} * [http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society Grein um Oxford Hayek Society í enskri útg. Wikipedia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060913000000/http://en.wikipedia.org/wiki/Oxford_Hayek_Society |date=2006-09-13 }} * [https://web.archive.org/web/20160313125632/http://domstolar.is/domaleit/nanar?domur=2&id=e200410030&serial=1&type=1&words= Sýknudómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Héraðsdómi Reykjavíkur] * [http://www.haestirettur.is/domar?nr=5056 Dómur yfir Hannesi H. Gissurarsyni í Hæstarétti Íslands þann 13.mars 2008] * [http://www.bailii.org/ew/cases/EWCA/Civ/2008/152.html Dómur í máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi í Áfrýjunardómstól í Lundúnum] * [http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece Frásögn Sunday Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304061230/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/news/uk_news/article189188.ece |date=2016-03-04 }} * [http://www.nytimes.com/2009/12/11/world/europe/11libel.html?_r=2&hp Frásögn New York Times af máli Jóns Ólafssonar gegn Hannesi] * [http://www.youtube.com/watch?v=3SWdtMI0jVw Viðtal við Hannes H. Gissurarson í Harmageddon 12. október 2010, fyrsti hluti] ;Viðtöl við Hannes * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3626668 ''Ég hef verið mikill gæfumaður''; grein í 24. stundum 2008] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]] [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir heimspekingar]] [[Flokkur:Heimspekingar 21. aldar]] [[Flokkur:Stjórnspekingar]] [[Flokkur:Frjálshyggjumenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1953}} i64vdfykmrov05h1mv9q99vqwr6jutt 0 23241 1983701 1960423 2026-10-24T06:18:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983701 wikitext text/x-wiki {{Heimspekingur | svæði = Vestræn heimspeki | tímabil = [[Heimspeki 20. aldar]] | color = #B0C4DE | image_name = Karl Popper.jpg | image_caption = Karl Raimund Popper | nafn = Karl Raimund Popper | fæddur = [[28. júlí]] [[1902]] (í [[Vínarborg]] í [[Austurríki]]) | látinn = {{Dánardagur og aldur|1994|9|17|1902|7|28}} (í [[London]] á [[Bretland]]i) | skóli_hefð = Gagnrýnin [[rökhyggja]] | helstu_ritverk = ''[[Logik der Forschung]]'', ''[[The Open Society and Its Enemies]]'', ''[[The Poverty of Historicism]]'', ''[[Conjectures and Refutations: The Growth of Scientific Knowledge]]'' | helstu_viðfangsefni = [[vísindaheimspeki]], [[þekkingarfræði]], [[stjórnspeki]] | markverðar_kenningar = [[hrekjanleiki]], [[frjálshyggja]], hið opna samfélag | áhrifavaldar = [[Sókrates]], [[Platon]], [[Albert Einstein]], [[Bertrand Russell]], [[Vínarhringurinn]], [[Alfred Tarski]], [[Charles Sanders Peirce]], [[Friedrich A. von Hayek]] | hafði_áhrif_á = [[Friedrich A. von Hayek]], [[Imre Lakatos]], [[Paul Feyerabend]], [[Jeremy Shearmur]] | }} '''Karl Raimund Popper''' ([[28. júlí]] [[1902]] – [[17. september]] [[1994]]) var austurrísk-enskur [[Vísindaheimspeki|vísinda-]] og [[Stjórnspeki|stjórnmálaheimspekingur]], kunnur fyrir [[kenning]]u sína um rannsóknaraðferðir vísindamanna og ádeilu á alræðisstefnu nasista og kommúnista. Hann var einn áhrifamesti [[heimspekingur]] [[20. öld|20. aldar]]. == Ævi og störf == Popper fæddist í [[Vínarborg]] og var af Gyðingaættum. Hann lauk doktorsprófi í [[heimspeki]] frá [[Vínarháskóla]] [[1928]] og var gagnfræðaskólakennari í heimalandi sínu [[1930]]-[[1936]]. Fyrsta bók hans, ''Logik der Forschung'' (Rökfræði vísindalegra rannsókna), birtist [[1934]]. Popper fluttist til [[Nýja Sjáland]]s [[1937]], þar sem hann gerðist heimspekikennari í [[Christchurch]]. Eftir að stjórnmálarit hans, ''The Open Society and Its Enemies'' (Opið skipulag og óvinir þess) kom út [[1945]] og vakti mikla athygli, varð hann kennari í [[rökfræði]] og aðferðafræði vísinda í Hagfræðiskólanum í Lundúnum ([[London School of Economics]]) [[1946]] og [[prófessor]] [[1949]]. Bretadrottning sæmdi hann riddaratitli 1965, svo að hann varð Sir Karl Popper. Hann hætti kennslu [[1969]], en hélt áfram að birta heimspekiverk til dánardags. Popper hlaut fjölda verðlauna og nafnbóta, meðal annars [[Sonning-verðlaunin]] [[Danmörk|dönsku]] [[1973]] (en [[Halldór Kiljan Laxness]] hafði fengið þau [[1969]]). Popper var einn af stofnendum [[Mont Pèlerin Society]], alþjóðlegs málfundafélags [[Frjálshyggja|frjálshyggjumanna]], [[1947]]. == Vísindaheimspeki == Í bókinni ''Logik der Forschung'', sem kom út aukin og mjög betrumbætt á [[Enska|ensku]] [[1959]] undir heitinu ''„Logic of Scientific Discovery'''', hafnaði Popper þeirri algengu lýsingu á aðferð vísindamanna, að þeir söfnuðu fróðleiksmolum og reyndu síðan að [[Alhæfing|alhæfa]] um þá. Þetta kallaði hann berjatínslukenninguna. Gallinn á henni er auðvitað alkunnur. Af þeirri [[staðreynd]], að allir svanir, sem maður einn hefur séð, eru hvítir, er óleyfilegt að draga þá ályktun, að allir svanir séu hvítir (enda eru til svartir svanir í Eyjaálfu). Popper hélt því fram, að vísindamenn hlytu þess í stað að kasta fram djarflegum tilgátum, jafnvel hugdettum, og reyna síðan að hrekja þær. Þetta kallaði hann ljóskastarakenninguna. Í myrkri vanþekkingarinnar þreifuðu vísindamenn sig áfram með [[Tilgáta|tilgátum]] og [[tilraun]]um, ágiskunum og afsönnunum. Viðtekin vísindaleg kenning væri sú, sem væri enn óhrakin, en til þess að hún gæti talist vísindaleg, yrði hún að vera [[Hrekjanleiki|hrekjanleg]]. Popper sagði, að hugmyndir [[Karl Marx|Marx]] og [[Sigmund Freud|Freuds]] væru óvísindalegar, af því að þær væru óhrekjanlegar, mynduðu lokað kerfi, skýrðu út öll frávik frá sjálfum sér. Vísindin eru samkvæmt kenningu Poppers umfram allt frjáls samkeppni hugmynda. == Stjórnmálaheimspeki == Í bókinni ''The Open Society and Its Enemies'' hélt Popper því fram, að margir vestrænir menntamenn hefðu orðið fyrir óhollum áhrifum af þremur hugsuðum, [[Platón]]i, [[Hegel]] og [[Karl Marx|Marx]]. Krafa [[Platón]]s um vitringaveldi væri gölluð, meðal annars vegna þess að erfitt væri að hafa upp á vitringunum. Það skipti ekki heldur eins miklu máli, hverjir stjórnuðu, og hverju stjórnað væri. Vandi stjórnmálanna væri ekki að finna þá, sem best væru fallnir til að stjórna, heldur að lágmarka skaðann af þeim, sem af einhverjum ástæðum hefðu fengið völd og kynnu ekki með þau að fara. [[Lýðræði]] væri umfram allt friðsamleg aðferð til að skipta um valdhafa. Popper deildi í bókinni harkalega á [[Hegel]] og rakti margar hugmyndir alræðissinna, nasista og kommúnista, til hans. Hann var mildari í dómum um Marx, en kvað hugmyndir hans fæstar standast tímans tönn. Kenning hans um, að verðgildi vöru færi eftir þeirri vinnu, sem lögð hefði verið í framleiðslu vörunnar, væri röng, og spádómur hans um, að verkamenn iðnríkjanna yrðu sífellt fátækari, uns þeir hlytu að rísa upp og hrinda kúgurum sínum að höndum sér, hefði bersýnilega ekki ræst. Með því að grafa í sífellu undan því skipulagi [[frelsi]]s og framfara, sem hefði þrátt fyrir alla galla sína verið að myndast á [[19. öld]], hefðu kommúnistar og jafnvel jafnaðarmenn búið í haginn fyrir nasista. == Tenglar == {{Wikiquote}} *[https://web.archive.org/web/20200805024219/https://heimspeki.hi.is/?page_id=711 Grein Poppers, „Ágiskanir og afsannanir“, í þýðingu Hauks Ástvaldssonar] *[https://web.archive.org/web/20020907031333/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/popper/frjalshyggjan_aldrei_fullskopud Viðtal Hannesar H. Gissurarsonar við Popper] *[https://web.archive.org/web/20050523135821/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/magee/magee_popper Viðtal Bryans Magees við Popper í þýðingu Gunnars Ragnarssonar] *[http://www.eeng.dcu.ie/~tkpw/ Vefur á ensku um Popper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071203041804/http://www.eeng.dcu.ie/~tkpw/ |date=2007-12-03 }} *[http://www.utilitarian.net/singer/by/19740502.htm Stutt úttekt á kenningum Poppers eftir Peter Singer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160112142415/http://www.utilitarian.net/singer/by/19740502.htm |date=2016-01-12 }} *{{SEP|popper/|Karl Popper}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Heimspekingar|Popper, Karl]] [[Flokkur:Stjórnspekingar|Popper, Karl]] [[Flokkur:Trúleysingjar|Popper, Karl]] [[Flokkur:Vísindaheimspekingar|Popper, Karl]] {{fde|1902|1994|Popper, Karl}} [[Flokkur:Breskir húmanistar]] [[Flokkur:Austurrískir húmanistar]] jhmt5o4rfmv3e3jmdimbph3fq5ive0x 0 23327 1983673 1881874 2026-10-24T00:39:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983673 wikitext text/x-wiki '''''Handan góðs og ills: Forleikur að heimspeki framtíðar''''' (á frummáli: ''Jenseits von Gut und Böse: Vorspiel einer Philosophie der Zukunft'') er [[heimspeki]]ritverk eftir [[Friedrich Nietzsche]] sem kom fyrst út [[1886]] á [[Þýska|þýsku]]. Útgáfa verksins var fjármögnuð í fyrstu af Nietzsche sjálfum en það þótti ekki merkilegt á sínum tíma. Í því fjallar Nietzsche um það sem hann kallar fordóma heimspekinga og hafnar þeim grunnhyggnu (kristnu) [[siðferðisreglur|siðferðisreglum]] sem eiga að hafa blindað þá í [[hugsun]] og [[gagnrýni]]. Hann fjallar um [[frjáls vilji|frjálsan vilja]], [[trú]]mál og ýmislegt fleira sem viðkemur meintum fordómum heimspekinganna og talar um ''nýju heimspekinganna'' og ''nýju heimspeki'' þeirra sem væru þá lausir við slíka fordóma. Ritið hafði áhrif á tilvistarstefnu [[20. öld|20. aldar]] eins og flest rit hans. Verkið hefur verið gefið út af [[Hið íslenzka bókmenntafélag|Hinu íslenzka bókmenntafélagi]] í [[Íslenska|íslenskri]] þýðingu Þrastar Ásmundarsson og Arthúrs Björgvins Bollasonar. == Útværir tenglar == {{skáletrað}} *{{gutenberg1|id=4363|nafn=Handan góðs og ills}} — [[Enska|ensk]] útgáfa. *{{gutenberg1|id=7204|nafn=Handan góðs og ills}} — [[Þýska|þýsk]] útgáfa. * [http://www.doc.ic.ac.uk/~rac101/concord/texts/bge/ Ritið í heild sinni með orðstöðulykli og leitarmöguleika.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060225145702/http://www.doc.ic.ac.uk/~rac101/concord/texts/bge/ |date=2006-02-25 }} * [https://web.archive.org/web/20111004004252/http://heimspeki.hi.is/?page_id=644 Greinar á <em>Heimspekivef</em> Heimspekistofnunar HÍ um Nietzsche] [[Flokkur:Bókaárið 1886]] [[Flokkur:Bækur eftir Friedrich Nietzsche]] [[Flokkur:Lærdómsrit Bókmenntafélagsins]] ot5kmkuunfgb6z0fy8336cxmtzsa1oh 0 23709 1983674 1951955 2026-10-24T00:43:50Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983674 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Hannes Hafstein | mynd = Kbh Hannes Hafsteinn.jpg | titill= [[Ráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[1. febrúar]] [[1904]] | stjórnartíð_end = [[31. mars]] [[1909]] | einvaldur = [[Kristján 9.]]<br>[[Friðrik 8.]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður =[[Björn Jónsson]] | stjórnartíð_start2 = [[25. júlí]] [[1912]] | stjórnartíð_end2 = [[21. júlí ]] [[1914]] | einvaldur2 = [[Kristján 10.]] | forveri2 =[[Kristján Jónsson (ráðherra)|Kristján Jónsson]] | eftirmaður2 = [[Sigurður Eggerz]] | titill3= [[Forseti Alþingis]] | stjórnartíð_start3 = [[1912]] | stjórnartíð_end3 = [[1912]] | forveri3 = [[Skúli Thoroddsen]] | eftirmaður3 =[[Jón Magnússon (f. 1859)|Jón Magnússon]] | fæddur = [[4. desember]] [[1861]] | fæðingarstaður = [[Möðruvellir (Hörgárdal)|Möðruvellir]] í [[Hörgárdalur|Hörgárdal]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1922|12|13|1861|12|4}} | dánarstaður = [[Reykjavík]] | háskóli = [[Kaupmannahafnarháskóli]] | starf = Landshöfðingjaritari, [[sýslumaður]] og [[ráðherra]] | maki = Ragnheiður Stefánsdóttir Hafstein (g. 1889) | börn = 10 | stjórnmálaflokkur = [[Heimastjórnarflokkurinn]]<br>[[Sambandsflokkurinn]] | foreldrar = [[Pétur Havsteen]] og Kristjana Gunnarsdóttir Havstein |AÞ_CV = 232 |AÞ_frá1 = 1900 |AÞ_til1 = 1901 |AÞ_kjördæmi1= [[Ísafjarðarsýsla|Ísafjörður]] |AÞ_flokkur1 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá2 = 1903 |AÞ_til2 = 1911 |AÞ_kjördæmi2= [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafjörður]] |AÞ_flokkur2 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá3 = 1911 |AÞ_til3 = 1914 |AÞ_kjördæmi3= [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafjörður]] |AÞ_flokkur3 = Sambandsflokkurinn |AÞ_frá4 = 1914 |AÞ_til4 = 1915 |AÞ_kjördæmi4= [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafjörður]] |AÞ_flokkur4 = Heimastjórnarflokkurinn |AÞ_frá5 = 1916 |AÞ_til5 = 1922 |AÞ_kjördæmi5= [[Landskjör]] |AÞ_flokkur5 = Heimastjórnarflokkurinn }} '''Hannes Þórður Hafstein''' (f. [[4. desember]] [[1861]], d. [[13. desember]] [[1922]]) var [[Ísland|íslenskt]] skáld, sýslumaður og fyrsti [[ráðherra Íslands]]. ==Ævi== Hannes var sonur [[Pétur Havsteen|Péturs Havsteens]] [[amtmaður|amtmanns]] á [[Möðruvellir (Hörgárdal)|Möðruvöllum]] í Hörgárdal og Kristjönu Gunnarsdóttur Havsteen. Hann varð fyrsti [[inspector scholae]] [[Lærði skólinn|Lærða skólans]] skólaárið [[1879]]-[[1880]]<ref name="inspector scholae">{{Vefheimild|url=http://www.mr.is/index.php?option=com_content&view=article&id=468%3Ainspector-scholae-1879-&catid=67&Itemid=997|titill=Inspector scholae frá 1879|útgefandi=Menntaskólinn í Reykjavík}}</ref>. Hannes lauk námi við [[Hinn lærði skóli|Lærða skólann]] 1880 og hélt í laganám til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]]. Hann dundaði sér við skriftir á námsárum sínum og gat sér gott orð á Íslandi fyrir skáldskapargáfu. Hann lauk lögfræðiprófi frá [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] árið [[1886]]. Þegar hann kom heim varð hann settur sýslumaður í [[Dalasýsla|Dalasýslu]] og sat að [[Staðarfell]]i í eitt ár uns hann gerðist málafærslumaður við [[landsyfirréttur|landsyfirréttinn]]. Tveimur árum síðar varð Hannes ritari hjá [[Magnús Stephensen (f. 1836)|Magnúsi Stephensen]] [[landshöfðingi|landshöfðingja]]. Árið 1895 var hann skipaður sýslumaður á [[Ísafjörður|Ísafirði]], í kjölfar [[Skúlamál]]a - [[Skúli Thoroddsen|Skúla Thoroddsen]] og fór til Ísafjarðar árið eftir. Árið 1899 fór Hannes á landhelgisbátnum Ingjaldi út í [[Bretland|breska]] togarann ''Royalist'', sem var að ólöglegum veiðum í [[Landhelgi Íslands|íslenskri landhelgi]] í [[Dýrafjörður|Dýrafirði]]. Togarinn kafsigldi bátinn með þeim afleiðingum að þrír af þeim fjórum ósyndu mönnum sem voru með Hannesi í för drukknuðu. Bretarnir björguðu Hannesi um borð og hættu veiðunum. Hannes sat á Alþingi fyrir Ísfirðinga [[1900]]-[[1901]] og fyrir Eyfirðinga [[1903]]-[[1915]]. Loks var hann kjörinn af konungi til setu á Alþingi [[1916]]-[[1922]] en hann sat síðast á Alþingi [[1917]]. Hann varð foringi [[Heimastjórnarflokkurinn|Heimastjórnarmanna]] á Alþingi þegar dönsk ríkisstjórn [[Venstre]] féllst á hugmyndir Heimastjórnarmanna um [[ráðherra]] á Íslandi, og bauð Íslendingum heimastjórn að fyrra bragði, eftir að [[Valtýr Guðmundsson]] hafði fengið frumvarp sitt samþykkt á Alþingi 1901, árið 1903. ==Ráðherra== [[Mynd:ÁBS ónr 1.jpg|thumb|right|Hannes Hafstein heilsar almenningi við þingsetningu við Dómkirkjuna í Reykjavík á fyrstu árum Heimastjórnarinnar.]] [[Mynd:Hannes Hafstein grave.JPG|thumb|right|Legsteinn í Hólavallagarði]] Hannes varð fyrsti [[ráðherra Íslands]] frá og með 1. febrúar 1904. Meðan Hannes var ráðherra var sími lagður til landsins (sjá ''[[Símamálið]]''). Deilur risu um uppkast að nýrri stjórnarskrá og var kosið um „''[[Uppkastið]]''“ árið 1908. Andstæðingar ''Uppkastsins'' unnu sigur og [[Björn Jónsson]] varð ráðherra [[31. mars]] [[1909]]. Þá varð Hannes bankastjóri Íslandsbanka. Hannes varð ráðherra í annað sinn 24. júlí 1912, þá fyrir [[Sambandsflokkurinn|Sambandsflokk]], þegar [[Kristján Jónsson (dómsstjóri og ráðherra)|Kristján Jónsson]] lét af embætti, og sat til 21. júlí 1914. Á því tímabili var [[fánamálið]] mjög til umræðu, og tapaði Hannes atkvæðagreiðslu um skipan nefndar um tilhögun og tillögugerð í fánamálinu. Tók [[Sigurður Eggerz]] við ráðherraembætti af Hannesi. Hannes settist þá aftur í bankastjórastól Íslandsbanka og sat þar til 1917 er hann sagði af sér vegna heilsubrests. == Tilvitnanir == <div class="references-small">{{reflist}}</div> ==Tenglar== {{Wikiheimild|Höfundur:Hannes Hafstein|Hannesi Hafstein}} * [http://www.hannesarholt.is/ Hannesarholt | Menningarsetur | Grundarstígur 10] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130914071030/http://www.hannesarholt.is/ |date=2013-09-14 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2292236 Hannes Hafstein], Óðinn, 1.-6. tölublað (01.01.1923), Blaðsíða 1 * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=232 Æviágrip á heimasíðu Alþingis] * [https://web.archive.org/web/20070515175903/http://www.forsaetisraduneyti.is/upplysingar/faninn/Saga_fana/ Fánamálið hjá forsætisráðuneytinu] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021161042/www.heimastjorn.is/myndbond/nr/114 Heimastjórn.is - Erindi Guðjóns Friðrikssonar um Hannes Hafstein] * Hannes Hafstein með erlendum augum: Encyclopaedia Britannica http://www.britannica.com/EBchecked/topic/251442/Hannes-Hafstein * [http://www.hi.is/~gylfason/ValtyrI.htm Gagnrýni Þorvalds Gylfasonar á aðdáun fólks á Hannesi Hafstein I] * [http://www.timarit.is/?issueID=416231&pageSelected=0&lang=0 ''Aldarfjórðungsafmæli innlendrar stjórnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1929]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435940&pageSelected=0&lang=0 ''Hannes drap mig með glæsimennskunni''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3307480 ''Klingjum nú og kætum oss''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1989] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3307094 Hannes Hafstein og hús skáldsins, Lesbók Morgunblaðsins, 39. tölublað (15.10.1988), Bls.8-11] ===Sögur og kvæði=== *[http://www.ljod.is/poempage.php?sView=poet-view&iPoetID=5&sSearch=authors Ljóð eftir Hannes Hafstein] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312075340/http://www.ljod.is/poempage.php?sView=poet-view&iPoetID=5&sSearch=authors |date=2007-03-12 }} *[http://www.snerpa.is/net/sma/brehatt.htm Brennivínshatturinn] {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla| fyrir = Fyrstur í embætti | titill=[[Ráðherra Íslands]] | frá=[[1. febrúar]] [[1904]] | til=[[31. mars]] [[1909]] | eftir=[[Björn Jónsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Jónsson (ráðherra)|Kristján Jónsson]] |titill=[[Ráðherra Íslands]] | frá=[[25. júlí]] [[1912]] | til=[[21. júlí ]] [[1914]] | eftir=[[Sigurður Eggerz]]}} {{Erfðatafla | fyrir= Fyrstur í embætti |titill=[[Inspector scholae]] | frá=[[1879]] | til=[[1880]] | eftir=[[Þorleifur Jónsson]]}} {{Töfluendir}} {{Ráðherrar Íslands}} [[Flokkur:Ráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Forsetar Alþingis]] [[Flokkur:Íslensk skáld]] [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir bankastjórar]] [[Flokkur:Landshöfðingjaritarar]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Þingmenn Heimastjórnarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sambandsflokksins]] {{fd|1861|1922}} lle3brm3kx41ehnow4tvke9gvwzavlu 0 24378 1983694 1897664 2026-10-24T04:41:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983694 wikitext text/x-wiki '''Jafnréttisstofa''' er [[Ísland|íslensk]] [[Ríkisstofnanir á Íslandi|ríkisstofnun]] sem heyrir undir [[félagsmálaráðherra]] en heyrði áður undir [[Forsætisráðuneyti|forsætisráðuneytið]]. Jafnréttisstofa annast [[Stjórnsýsla|stjórnsýslu]] á sviði [[jafnréttismál]]a á Íslandi í samræmi við lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla nr. 96/2000. Jafnréttisstofa hefur eftirlit með því að lögum um [[jafnrétti]] kynjanna sé framfylgt og sinnir ráðgjöf og fræðslu á þessu sviði. Jafnréttisstofa var stofnuð á [[Akureyri]] í september árið [[2000]]. Þá var miðstöð jafnréttismála á vegum ríkisins flutt frá [[Reykjavík]] til Akureyrar og [[Skrifstofa jafnréttismála]] sem staðsett var í Reykjavík lögð niður. [[Valgerður H. Bjarnadóttir]] var framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu til ársins 2003 en þá tók [[Margrét María Sigurðardóttir]] við. Margrét María Sigurðardóttir lét af störfum sem framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu 1. júlí 2007, en þá tók hún við embætti [[umboðsmaður barna|umboðsmanns barna]]. [[Kristín Ástgeirsdóttir]] var skipuð framkvæmdastjóri Jafnréttisstofu til fimm ára þann 1. september 2007 og gegndi hún starfinu til ársins 2017 er Katrín Björg Ríkarðsdóttir tók við. Bent hefur verið á að í Jafnréttisráði hafa oftsinnis verið konur í miklum meirihluta og þykir það skjóta skökku við markmiðum stofnunarinnar. == Tenglar == * [http://www.jafnretti.is Jafnréttisstofa] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000096.html Lög um jafna stöðu og jafnan rétt kvenna og karla] * [https://web.archive.org/web/20070312084200/http://felagsmalaraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/533 Fréttatilkynning frá Félagsmálaráðuneyti nr. 533] {{stubbur}} {{Félagsmálaráðuneyti Íslands}} [[Flokkur:Opinberar stofnanir]] [[Flokkur:Kvenréttindi á Íslandi]] k3o55lc9lyt9my3t59uvu06h0wxk4s0 0 24644 1983750 1846350 2026-10-24T11:26:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983750 wikitext text/x-wiki {{Upplýsingar_Menntaskóli |nafn = Menntaskólinn Hraðbraut |mynd = [[Mynd:Insigli Hraðbrautar Var2.png|200px|Innsigli Menntaskólans Hraðbrautar]] [[Mynd:Stor Hradbraut Hvit.png|200px|Innsigli Menntaskólans Hraðbrautar]] |einkunnarorð = „Tveimur árum á undan.“ |stofnaður = ''Stofnaður'': [[1. ágúst]] [[1996]] <ref name="Stofnun"/> ''Kennsla hófst'': [[Ágúst]] [[2003]]<ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302230556/www.shopping.is/lix/jalta?MatGroupTemp=106525&Devo&nysir&&edit=</ref> |tegund = [[Einkaskóli]] |skólastjóri = [[Ólafur Haukur Johnson]] |nemendur = 150 ''(veturinn 2006–07)'' |nemendafélag = [[Autobahn (nemendafélag)|Autobahn]] |staðsetning = [[Faxafen]] 10 <ref name="Um skólann"/><ref name="Aðstaða"/> |sími = 517 5040 |fax = 517 5041 |e-mail = postur@hradbraut.is |ID = 490403-2210 |gælunöfn nemenda = Hraðbrautingar, Hraðbrautlingar, Hraðlingar |heimasíða= [http://www.hradbraut.is/ www.hradbraut.is] }}<onlyinclude>'''Menntaskólinn Hraðbraut''' eða einfaldlega '''Hraðbraut''' var [[:Flokkur:Íslenskir framhaldsskólar|íslenskur framhaldsskóli]] sem var starfandi frá 2003–2012.<ref>{{Cite news|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1519803/|title=Menntaskólinn Hraðbraut hættir rekstri|last=|first=|date=13 August 2014|work=[[Morgunblaðið]]|access-date=}}</ref> Nafn skólans hlýst af því að þar var hægt að ljúka [[stúdentspróf]]i á tveimur [[skólaár]]um í stað fjögurra, en aldrei fyrr hafði opinberlega verið boðið upp á tveggja ára framhaldsskólanámi á [[Ísland]]i. Á þessum tveimur skólaárum skiptist námið upp í 15 lotur, þar af 7 lotur fyrra skólaárið og 8 lotur hið síðara, þar sem hver lota er 6 vikur (nema síðasta lotan sem er aðeins 2 vikur). Nemendur gátu valið um náttúrufræðibraut og málabraut, en báðar brautirnar lögðu umtalsverða áherslu á raunvísindi; svo sem [[stærðfræði]] og [[líffræði]] og var auk þess lögð sterk áhersla á [[enska|enskukennslu]].</onlyinclude> ==Saga== Menntaskólinn Hraðbraut var einkarekinn framhaldsskóli og var formlega stofnaður þann [[1. ágúst]] [[1996]] en skólinn tók til starfa haustið [[2003]].<ref name="Stofnun">[http://www.hradbraut.is/?pageID=6&subname=9 Stofnun skólans] Þar stendur undir „Stofnun skólans“ að „Menntaskólinn Hraðbraut er einkarekinn framhaldsskóli. Hann var '''formlega stofnaður 1. ágúst 1996'''. Sá dagur var jafnframt gildisdagur nýrra laga um framhaldsskóla á Íslandi, laga nr. 80/1996. Með lögum þessum opnaðist möguleiki á að stofna einkarekinn framhaldsskóla.“</ref> Hann var lítill í samanburði við aðra íslenska framhaldsskóla, sem flestir hafa um 200-500 nemendur. Fyrstu nemendur skólans útskrifuðust með stúdentspróf árið [[2005]]. ===Um skólann=== Menntaskólinn Hraðbraut var til húsa að Faxafeni 10,<ref name="Um skólann">[http://www.hradbraut.is/?pageID=2&subname=2 '''Prentari og þráðlaust net'''] Skólinn er staðsettur í glæsilegum húsakynnum að '''Faxafeni 10''' í '''Reykjavík'''.Búnaður og aðstaða í skólanum er ein sú besta sem þekkist á þessu skólastigi og fer því vel um nemendur í björtu og rúmgóðu húsnæði sem nýtur góðra samgangna við allt höfuðborgarsvæðið. Kennslustofur eru stórar og nemendur sitja við rúmgóð borð í þægilegum skrifstofustólum. Nemendur hafa aðgang að þráðlausu neti um allan skólann ásamt því að prentari er í hverri stofu.</ref><ref name="Aðstaða">[http://www.framhald.is/skolar/mhradbraut.php '''Af framhald.is undir „Aðstaða“'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518120147/http://framhald.is/skolar/mhradbraut.php |date=2007-05-18 }} Skólinn er staðsettur í [...] húsakynnum að Faxafeni 10 í Reykjavík. Búnaður og aðstaða í skólanum er ein sú besta sem þekkist á þessu skólastigi og fer því vel um nemendur í björtu og rúmgóðu húsnæði sem nýtur góðra samgangna við allt höfuðborgarsvæðið. Kennslustofur eru stórar og nemendur sitja við rúmgóð borð í þægilegum skrifstofustólum. Nemendur hafa aðgang að þráðlausu neti um allan skólann ásamt því að prentari er í hverri stofu.</ref> í [[Reykjavík]], í húsi Framtíðarinnar.<ref name="Aðstaða"/> Skólagjöld námu um 200.000 [[ISK|kr.]] á ári og hann rúmaði um 210 nemendur. [[Skólastjóri]] var [[Ólafur Haukur Johnson]]<ref name="Skólastjórn">[http://hradbraut.is/?pageID=2&subname=3 Umfjöllun um skólastjórn Hraðbrautar.]</ref><ref name="Skólastjóri">[http://hradbraut.is/?pageID=5 Listi yfir ''Stjórnendur og starfsmenn'' á heimasíðu Hraðbrautar.]</ref> og aðstoðarskólastjóri var [[Sigríður Þrúður Stefánsdóttir]].<ref name="Skólastjóri"/> Brottfall nemenda við Hraðbraut er hlutfallslega hærra en meðalbrottfall við aðra Íslenska menntaskóla sem er um '''16,4%''',<ref name="Brottfall1">[http://www.althingi.is/altext/133/s/pdf/0493.pdf '''Blaðsíða 3'''- Brottfall alls]: 3.170 af 19.347 eða '''16,4%'''.</ref> en brottfall nemenda í Hraðbraut er um '''17,6%'''.<ref name="Brottfall2">[http://www.althingi.is/altext/133/s/pdf/0493.pdf '''Blaðsíða 3'''- Brottfall Hraðbrautar alls]: 23 af 13 eða '''17,6%'''.</ref> Skólinn var í eigu Hraðbrautar ehf. sem er í eigu skólastjóra og eiginkonu hans. Eignuðust þau 100% hlut í fyrirtækinu um áramótin 2008-2009 eftir að hafa keypt hlut Gagns ehf., Nýsis hf., og Verslunarmannafélags Reykjavíkur. Áður áttu hjónin helmings hlut.<ref>{{vefheimild | url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/01/07/nyir_eigendur_ad_menntaskolanum_hradbraut/ | titill=Nýir eigendur að Menntaskólanum Hraðbraut | útgefandi=[[mbl.is]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref><ref>{{vefheimild | url=http://www.visir.is/article/20090107/VIDSKIPTI06/495162654/1009 | titill=Nýsir selur í Hraðbraut | útgefandi=[[visir.is]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref><ref>http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302230556/www.shopping.is/lix/jalta?MatGroupTemp=106525&Devo&nysir&&edit=</ref> ===Fyrirmynd=== Fyrirmynd Menntaskólans Hraðbrautar er ''Sumarskólinn ehf''. sem Ólafur Haukur Johnson skólastjóri Hraðbrautar rak árin 1993-2004. Í Sumarskólanum ehf. bauðst nemendum á framhaldsskólastigi að taka áfanga sem fást viðurkenndir af þeirra framhaldsskóla í sumarfríi framhaldsskólanna til að flýta útskrift sinni.<ref name="Sumarskólinn">[http://www.sumarskolinn.is/# "Sumarskólinn ehf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061205042259/http://sumarskolinn.is/ |date=2006-12-05 }} er nú að hefja sitt 14 starfsár."</ref><ref name="Viðráðanlegt"> [http://hradbraut.is/?pageID=9 '''Er hægt að ljúka stúdentsprófi á 2 árum?'''] Ástæðan fyrir því að [starfsmenn Menntaskólans Hraðbrautar] geta fullyrt það er að [þeir hafa] þrautreynt námsfyrirkomulagið í 10 ár í öðrum skóla, '''Sumarskólanum''', sem hefur lengst af starfað í Háskóla Íslands. Sumarskólinn er að mörgu leyti '''fyrirmynd Menntaskólans Hraðbrautar''', að því er námið varðar, en Sumarskólann hafa fjölmargir nemendur lokið ''9 eininga námi í júní á hverju ári''. Námsfyrirkomulagið hefur gefist vel og námið reynst nemendum viðráðanlegt. Nám við Menntaskólann Hraðbraut er lagað að þörfum duglegra og metnaðarfullra námsmanna. Um langt árabil var námsþörfum slíkra nemenda ekki sinnt í menntakerfinu og allir nemendur sveigðir undir sama fjögurra ára fyrirkomulagið. Meiri sveigjanleika hefur gætt í seinni tíð þar sem sums staðar er möguleiki á að ljúka námi til stúdentprófs á þremur árum en '''aldrei fyrr hefur gefist kostur á tveggja ára námi'''.</ref> ===Fjöldi nemenda og skipting kynja=== Að neðan er tafla sem sýnir nemendafjölda skólans frá upphafi og kynjahlutföll. Athygli vekur að konur hafa alltaf verið fleiri en karlar í Hraðbraut að undanskildu árinu 2007 þegar karlkyns nemendur voru einum fleiri. {| class="wikitable sortable" align="center" border="1" cellpadding="2" ! align="center"|[[Ár]] ! align="center"|Karlar ♂ ! align="center"|Konur ♀ ! align="center"|Samtals ! align="center"|Hlutfall karla ♂ ! align="center"|Hlutfall kvenna ♀ |- |[[2003]]<ref>{{cite web |url=http://nemendur.is/nemendurwiki/index.php/Menntask%C3%B3linn_Hra%C3%B0braut |title=Tafla yfir fjölda nemenda |access-date=2007-01-16 |archive-date=2007-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070928095145/http://nemendur.is/nemendurwiki/index.php/Menntask%C3%B3linn_Hra%C3%B0braut |url-status=dead }}</ref> | 21 ({{hækkun}} +21) | 31 ({{hækkun}} +31) | 52 ({{hækkun}} +52) | 40% {{hækkun}} | 60% {{hækkun}} |- |[[2004]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=974 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2004 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 55 ({{hækkun}} +34) | 76 ({{hækkun}} +45) | 131 ({{hækkun}} +79) | 42% {{hækkun}} | 58% {{lækkun}} |- |[[2005]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=3825 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2005 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 50 ({{lækkun}} -5) | 83 ({{hækkun}} +7) | 133 ({{hækkun}} +2) | 38% {{lækkun}} | 62% {{hækkun}} |- |[[2006]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=5888 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2006 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 64 ({{hækkun}} +14) | 94 ({{hækkun}} +11) | 158 ({{hækkun}} +25) | 41% {{hækkun}} | 59% {{lækkun}} |- |[[2007]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=7595 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2007 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 87 ({{hækkun}} +23) | 86 ({{lækkun}} -8) | 173 ({{hækkun}} +15) | 50% {{hækkun}} | 50% {{lækkun}} |- |[[2008]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=9168 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2008 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 62 ({{lækkun}} -25) | 85 ({{lækkun}} -1) | 147 ({{lækkun}} -26) | 42% {{lækkun}} | 58% {{hækkun}} |- |[[2009]]<ref>{{vefheimild | url=https://hagstofa.is/lisalib/getfile.aspx?ItemID=10669 | titill=Skráðir nemendur í framhalds- og háskólum haustið 2009 | útgefandi=[[Hagstofa Íslands]] | mánuðurskoðað=8. febrúar | árskoðað=2010}}</ref> | 48 ({{lækkun}} -14) | 106 ({{hækkun}} +21) | 154 ({{hækkun}} +7) | 31% {{lækkun}} | 69% {{hækkun}} |} ===Endalok=== Árið 2010 kom upp að skólinn ætti í rekstrarerfiðleikum. Úttekt leiddi í ljós að skólinn hefði fengið frá ríkinu 192 milljónir umfram hefðbundið framlag með nemendum á árunum frá 2003 til 2009. Á sama tíma greiddi skólinn 82 milljónir í arð til eigenda og 50 milljónir í lán til tengdra aðila. Árið 2012 ákvað ríkið að endurnýja ekki þjónustusamning við skólann. Í kjölfarið var skólinn lagður niður. ==Námsskipulag== Skipulag náms við Menntaskólann Hraðbraut er með öðru móti en almennt gerist í [[framhaldsskóli|skólum á framhaldskólastigi]], þar sem hann sameinar skólakerfi sem hingað til hafa verið ráðandi; eða kosti [[bekkjarkerfi]]s og [[áfangakerfi]]s. Skólinn notast við bekkjarkerfi að því leyti að nemendur fylgja að mestu sama nemendahópnum frá upphafi [[skólaár]]sins til enda, en hann notast við áfangakerfi að því leyti að námsárinu er skipt upp í lotur, og ljúka nemendur ákveðnum áföngum (oftast þremur) í hverri lotu, en á fyrsta árinu eru 7 lotur, og á því síðara eru 8. ===Fyrsta ár=== Fyrsta árið er skólinn starfræktur frá miðjum [[ágúst]] og lýkur um miðjan [[júní]], þar sem jóla[[frí]]ið hefst snemma í [[desember]] og lýkur í byrjun [[janúar]]. Á fyrra árinu eru teknar fyrir 7 lotur þar sem í hverri eru þrír áfangar kenndir. ===Annað ár=== Annað árið er skólinn starfræktur frá miðjum [[ágúst]] til [[júní]], þar sem jóla[[frí]]ið hefst snemma í [[desember]] og lýkur í byrjun [[janúar]]. Á síðara árinu eru teknar fyrir 8 lotur þar sem í hverri eru þrír áfangar kenndir, nema í síðustu lotunni þar sem aðeins tveir áfangar eru teknir fyrir. ===Loturnar=== Námið í Hraðbraut samanstendur af '''15 lotum''' þar sem hver lota er því sem næst sex [[vika|vikur]] að lengd<ref name="Nám">[http://hradbraut.is/?pageID=6&subname=9 Námsfyrirkomulag]</ref> (samtals er allt námið um '''90 vikur''' með '''15 frívikum'''). Í hverri lotu eru þrír þriggja eininga áfangar kenndir í senn (nema í fimmtándu og síðustu lotu skólans þar sem kenndir eru tveir þriggja eininga áfangar<ref name="Nám"/>), og að henni lokinni hefst næsta lota og þannig koll af kolli. Í hverri lotu er kennt í fjórar vikur og svo eru prófin þreytt í fimmtu vikunni. Að því loknu er hlé í eina viku (svo kölluð ''"frívika"''), nema nemandi hafi ekki staðist próf, og þá þarf hann að taka próf úr námsgreinunum sem hann féll í, í sjöttu vikunni. Nemendur ljúka því '''9 einingum''' í hverri lotu<ref name="Nám"/> að frátalinni síðustu lotu þar sem þeir klára aðeins '''6 einingar'''.<ref name="Nám"/> ====Endurupptektarpróf==== Ef nemandi fellur á upptektarprófi (þ.e.a.s. ef hann hefur fallið í sama fagi tvisvar) fær hann möguleika á að taka próf sem gildir hundrað prósent af einkunninni gegn gjaldi, eða '''endurupptektarpróf'''. Ef nemandi fellur líka í því prófi er hann fallinn í skólanum, þó mögulegt sé að semja um þetta við fulltrúa skóla. ===Stundaskrá=== Stundaskráin er þannig að kennt er þrjá daga í viku, þ.e. mánudaga, miðvikudaga og föstudaga. Þessa daga er kennt frá kl. 8:30 - 16:05. Hinsvegar er yfirseta á [[þriðjudagur|þriðjudögum]] og [[fimmtudagur|fimmtudögum]] þar sem yfirsetukennari situr yfir nemendum, sem þá læra á eigin spýtur. Setið er yfir nemendum hvern þessara daga frá kl. 8:30 - 16:05. === Íþróttir === Annað atriði við námsskipulag sem er ólíkt öðrum skólum er íþróttakennsla við skólann, en gert er ráð fyrir því í námsskrá framhaldsskólanna að nemendur fái tilsögn í líkamsrækt allan námstímann en vegna þess að námið við skólann stendur aðeins 4 annir taka nemendur hans einungis fjóra áfanga í íþróttum. Verkleg íþróttakennsla skólans fer fram í [[líkamsrækt]]arstöðinni [[Hreyfing]]u, Glæsibæ. ===Bókasafn=== Ekki er bókasafn við Hraðbraut, en skólinn hefur samning við [[Borgarbókasafn Reykjavíkur]] um aðgang nemenda. ==Kennslustofur== [[Mynd:Stofa i hradbraut.jpg|thumb|Nemendur á síðara námsári við Menntaskólann Hraðbraut í [[enska|enskutíma]] í stofu 4.]] Kennslustofur skólans voru átta talsins, að meðtalinni einni raungreinastofu. Á veggjum allra skólastofa var texti; [[ljóð]], brot eða úrtök úr [[saga|sögum]] eða [[málsháttur|málsháttum]], og var þetta sett upp við upphaf skólaársins 2006-2007. ==Félagslíf== Félag nemenda í skólanum heitir [[Autobahn (nemendafélag)|Autobahn]], og stendur það fyrir öflugu félagslífi og er þátttaka nemenda almennt virk. ===Þemadagar=== Í hverri törn eru '''þemadagar''' þar sem nemendum er gefinn kostur á því að klæða sig eftir ákveðnu þema í einn ákveðinn dag. Dæmi um þema sem hafa komið upp eru [[bleikur]] dagur, [[appelsínugulur]] dagur, klæðskiptinga dagur, veisluklæða dagur, [[her]] dagur og [[gotnesk tíska|goth]] dagur. Við lok dags eru gefin stjörnuverðlaun fyrir besta strákinn, bestu stelpuna og besta bekkin og fær sá bekkur sem hefur fengið flestar stjörnur í lok ársins verðlaun; eins og að fara út að borða eða ferð í bíó fyrir allan bekkinn. ===Framhaldsskólakeppnir=== Árlega tekur Hraðbraut þátt í ógrynni af framhaldsskólakeppnum svo dæmi má nefna; [[Morfís]], [[Gettu Betur]], [[stærðfræði]]-, [[paintball]]- og hæfileikakeppni.<ref name="Félagslíf"/> ===Nefndir og klúbbar=== Innan skólans er starfrækt nemendafélagið Autobahn, sem merkir einmitt ''Hraðbraut'' á [[þýska|þýsku]], og hefur það verið starfrækt frá stofnun skólans og sér um að skipulagningu samkvæma- sem og þema-vikna; listafélag; málfundafélag; ritnefnd og vídeónefnd, sem sér um að halda vídeo-kvöld.<ref name="Félagslíf">...[http://www.framhald.is/skolar/mhradbraut.php '''Undir „Félgaslíf“'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070518120147/http://framhald.is/skolar/mhradbraut.php |date=2007-05-18 }} Á stuttum starfstíma hafa nemendur skólans tekið þátt í öllum keppnum framhaldsskólanema svo sem Morfís, Gettur Betur, Stærðfræði -, knattspyrnu-, paintball- og hæfileikakeppni, svo eitthvað sé nefnt. Meðal nefnda og klúbba sem starfrækt eru innan veggja skólans eru skemmtinefnd, listafélag, málfundafélag, ritnefnd og videónefnd. Skólinn hverut {{sic}} og styrkir nemendur eindregið til þátttöku í hvers kyns athöfnum sem stuðla að heilbrigðri og jákvæðri lífssýn.</ref> ===Samkvæmi og böll=== Árlega eru haldin samkvæmi á vegum Hraðbrautar, og má þar helst nefna jólaböll, busaböll, árshátíðarböll og útskriftarball. Einnig eru haldin önnur böll, og taka nemendur oft upp á því að halda böll á eigin vegum. ===[[Gettu betur]]=== Þegar Menntaskólinn Hraðbraut var nýstofnaður, voru fjölfróðir nemendur leitaðir uppi í spurningalið skólans þar sem þjálfari var fenginn til að undirbúa krakkana undir keppnina, en komst Hraðbraut þá í undanúrslit ([[Gettu betur#2004|árið 2004]]) í sinni fyrstu þátttöku. ==Gagnrýni, ádeilur og umfjöllun== [[Mynd:Yfirlit Hradbraut.jpg|thumb|[[Kort]] af rými Hraðbrautar.]] ===Spurning um persónulega hagi=== [[Persónuvernd]] úrskurðaði að Menntaskólinn Hraðbraut megi ekki spyja út í persónulega hagi umsækjanda (eins og hvort þeir ættu við lestrarörðugleika að stríða eða hvort þeir hefðu neytt fíkniefna<ref name="DV">http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080319013424/www.dv.is/vidtalid/lesa/1442</ref>) eins og hann hefur gert hingað til.<ref name="Fréttablaðið">Frétt í [[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]], sem kom út [[fimmtudagur|fimmtudaginn]] [[11. október]] árið [[2007]].</ref> [[Helga Sigurjónsdóttir]] segir að skólinn hafi notað svör við þessum spurningum til þess að meta það hvaða umsækjendur „eigi enga von um að ná árangri og taka þá því ekki inn í skólann.“<ref name="Fréttablaðið"/> Helga segist vera á móti slíkum aðferðum. {{Tilvitnun2|[Ég] tel alls ekki rétt að gera þetta. Því miður nýtur sú stefna vaxandi fylgis í [[grunnskóli|grunn-]] og [[framhaldsskóli|framhaldsskólum]] að skólarnir séu að meta hvern og einn og segja þeim fyrir um hvaða nám henti hinum og þessum. [...] Hvernig ætla ég sem kennari að segja fyrir um það hvað nemandi mun geta? Í námi hjá mér eru börn og fullorðnir sem hafa verið dæmd óhæf til að læra almennilega að lesa og skrifa, en ég kenni öllum.|[[Helga Sigurjónsdóttir]], frétt í [[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]], [[fimmtudagur|fimmtudaginn]] [[11. október]] árið [[2007]]<ref name="Fréttablaðið"/>}} Skólastjóri Hraðbrautar, [[Ólafur Haukur Johnson]] segir úrskurð Persónuverndar ekki koma til með að hreyfa staf í starfi skólans og sagði þetta einungis hafa verið tilraun þeirra til að afla þessara upplýsinga. {{Tilvitnun2|[skólinn hefur] gripið til þessara aðgerða á sínum tíma til að reyna að vinsa út góða nemendur. Þetta hafi verið gert vegna þess að skólinn hafi fengið fjölda dæma þess efnis að fólk sem stundaði þar nám hætti í skólanum vegna vandamála sinna og hafi þá samt sem áður staðið uppi með skólagjöldin, sem í tilfelli Menntaskólans Hraðbrautar eru 190 þús. kr. á vetri. Að sögn Ólafs má skipta umsækjendahópnum í tvennt, þá sem komi beint úr grunnskóla og þá sem eldri eru. Þeir eldri búi oft við einhver vandamál sem verði til þess að þeir gefist upp á skólagöngunni. „Við höfum ítrekað horft upp á að erfiðleikar nemenda hafi orðið til þess að þeir hafi hætt í námi, hvort sem um er að ræða þunglyndi, fíkniefnavanda eða eitthvað annað. Það er ekki ljúft að horfa upp á fólk missa fótanna sem þarf síðan að greiða há skólagjöld.“|[[Ólafur Haukur Johnson|Ólafur Haukur]], [[skólastjóri]] Hraðbrautar í viðtali við [[DV]] þann [[11. október]] árið [[2007]].<ref name="DV"/>}} Engum hefur hinsvegar verið vísað frá vegna þessara upplýsinga, þannig að aldrei hefur þurft að reyna á þær.<ref name="DV"/> {{tilvitnun2|Allir umsækjendur koma til okkar í viðtal og ef einhver ákveðinn hakaði við eitthvað þeirra atriða sem getið er um var það rætt. Þessar upplýsingar er ekki að finna í neinu kerfi og hafa einungis þrír aðilar haft aðgang að þeim, þ.e. námsráðgjafi, aðstoðarskólastjóri og skólastjóri.|[[Ólafur Haukur Johnson|Ólafur Haukur]], [[skólastjóri]] Hraðbrautar í viðtali við [[DV]] þann [[11. október]] árið [[2007]].<ref name="DV"/>}} ===Á forsendum atvinnulífsins, ekki faglegum=== Margir hafa gagnrýnt að umræða styttingu náms til stúdentsprófs, og Menntaskólann Hraðbraut, er ekki á faglegum forsendum heldur á forsendum atvinnulífsins og áherslunar á að koma nemendum sem fyrst út á vinnumarkaðinn. Þar má til dæmis nefna grein sem varaformaður [[Vinstrihreyfingin grænt framboð|Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs]], [[Katrín Jakobsdóttir]], skrifaði árið 2003 þar sem hún gagnrýnir þessa áherslu.<ref name="Vinstri">[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090422233318/www.vinstri.is/pistlar/2003/06/11 Pistill á www.vinstri.is]</ref> Þar skrifar hún m.a.: „Gegnum þessum faglegu rökum má vitaskuld tefla öðrum faglegum rökum. Í umræðum um Hraðbrautina hefur hins vegar ekki heyrst mikið af slíku, nema þá helst að nauðsynlegt sé að fólk komist fyrr út á vinnumarkaðinn eða í annað nám. Þau rök duga hins vegar í sjálfu sér skammt.“ ===Styttri námstími á kostnað félagslífs=== Önnur algeng gagnrýni á skólann er að vegna þess hve hratt skólinn er tekinn njóti nemendur ekki eins mikils félagslífs og nemendur við aðra menntaskóla. ===Góð breyting=== Einnig hefur verið bent á hvernig skólinn sé góð breyting miðað við [[menntaskóli|menntaskóla]] á þeim tíma, og að hann veiti [[nemandi|nemendum]] kost á hraðari yfirferð í námi, og námsskipulag sem henti þeim betur. {{Tilvitnun2|Það er mikilvægur og kærkominn áfangi í menntastefnu ríkisstjórnarinnar að sjá þennan skóla verða að veruleika. Það er skemmst að minnast þess að alþjóðleg rannsókn ([[PISA]]) sýndi að Íslendingar stæðu sig ekki nánda nógu vel í því að sinna þeim námsmönnum sem væru yfir meðaltali í skólanámi. Menntaskólinn Hraðbraut er einmitt settur fram sem valkostur fyrir þá nemendur sem standa sig mjög vel í skóla og þurfa hraðari yfirferð í námi sínu til að halda áhuga sínum og til að nálgast markmið sín.|Þorbjörg Helga Vigfúsdóttir [[11. júní]] [[2003]], tekið af [[tikin.is]]<ref name="tikin">http://www.tikin.is/tikin/leitarnidurstodur/frettir/?cat_id=1&ew_0_a_id=107158 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928152844/http://www.tikin.is/tikin/leitarnidurstodur/frettir/?cat_id=1&ew_0_a_id=107158 |date=2007-09-28 }} Frétt á www.tíkin.is</ref>}} ===Sölumennska í Menntaskólanum Hraðbraut=== Menntaskólinn Hraðbraut hefur ekki stefnu varðandi sölumennsku innan skólans samkvæmt könnun sem [[Neytendasamtökin]] gerðu árið 2003.<ref name="NS"> [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041109125022/www.ns.is/ns/neytendafraedsla/spurningar_og_svor_framh.skola/ Spurningar og svör] '''1. Hefur skólinn markað sér stefnu varðandi sölumennsku innan veggja skólans?''' [...] Nei. [...] '''2. Fá fyrirtæki að vera með kynningarbása eða sölustarfsemi á göngum eða í kennslustofum skólans?''' [...] Já, það hefur gerst. [...] '''3. Fær nemendafélagið að vera í samstarfi við fyrirtæki varðandi sölumennsku er beinist að nemendum?''' [...] Já. [...] '''4. Hefur skólinn haft fjárhagslegan ávinning af samstarfi við fyrirtæki sem hafa markaðsett vörur sínar innan skólans?''' [...] Nei. [...] '''5. Veitir skólinn nemendum sínum ráðgjöf eða kennslu í fjármálum?''' [...] Það mun væntanlega verða gert í áfanganum Lkn-103 eftir því sem áfangalýsing í námskrá gefur tilefni til. [...] '''6.. Er neytendafræðsla hluti af einhverjum námsgreinum skólans og þá hvaða námsgreinum og hvaða námsefni er notað?''' [...] Væntanlega verður einhver slík fræðsla í áfanganum Lkn-103, en sá áfangi verður væntanlega kenndur í fyrsta sinn vorið 2005. Spurningar og svör sem framhaldskólar landsins fengu tækifæri til að svara og til er vitnað í Neytendablaðinu 4. tbl. 2003.</ref> Það hefur komið fyrir að fyrirtækjum hefur verið gefið leyfi fyrir því að vera með kynningarbása eða sölustarfsemi í skólanum og nemendafélagið Autobahn hefur leyfi til þess að hafa samband við fyrirtæki í sambandi við sölumennsku sem tengist nemendum.<ref name="NS"/> Skólinn hefur hinsvegar aldrei haft fjárhagslegan ávinning af því að fyrirtæki markaðsetji vörur sínar innan skólans. Árið 2003 veitti Hraðbraut nemendum sínum hvorki kennslu í fjármálum né neytendafræðslu<ref name="NS"/>, en árið 2005 hófst kennsla í ''lífsleikni 103'' en þar er farið yfir hvort þessara efna. ===Endurskoðun á samstarfi við ríkið árið 2010=== Mennta- og menningarmálaráðuneytið birti tilkynningu 1. október 2010. Þar segir meðal annars, að ríkisendurskoðun hafi að beiðni ráðuneytisins lokið úttekt á framkvæmd á þjónustusamningi þess „við Menntaskólann Hraðbraut og birt skýrslu með niðurstöðum hennar. Telur ráðuneytið niðustöður úttektarinnar gefa tilefni til þess að taka samstarf þess við skólann til endurskoðunar og meta kosti þess að halda því áfram. Við þá endurskoðun mun ráðuneytið leggja áherslu á að hagsmuna nemenda sé gætt og að vel sé farið með almannafé."<ref>[http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/5657 Mennta- og menningarmálaráðuneytið, tilkynning frá 1. október 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160319122957/https://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/5657 |date=2016-03-19 }}. Skoðað 26. október 2010.</ref><ref>[http://www.rikisendurskodun.is/frettir/nanar/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=256&tx_ttnews%5Byear%5D=2010&tx_ttnews%5Bmonth%5D=10&tx_ttnews%5Bday%5D=01&cHash=46a96fc7e2 Ríkisendurskoðun, tilkynning frá 1. október 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204091523/http://www.rikisendurskodun.is/frettir/nanar/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=256&tx_ttnews%5Byear%5D=2010&tx_ttnews%5Bmonth%5D=10&tx_ttnews%5Bday%5D=01&cHash=46a96fc7e2 |date=2010-12-04 }}. Skoðað 26. október 2010.</ref><ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/10/26/osammala_um_reikniadferdir/ ''Mbl.is'' 26. október 2010: ''Ósammála um reikniaðferðir'']. Skoðað 27. október 2010.</ref><ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/10/27/stendur_vid_utreikninginn/?ref=fphelst ''Mbl.is'' 27. október 2010: ''Stendur við útreikninginn´´]. Skoðað 27. október 2010.</ref> ==Tilvísanir== {{reflist|2}} == Heimildir == * {{Vefheimild|url=http://nemendur.is/nemendurwiki/index.php/Menntask%C3%B3linn_Hra%C3%B0braut|titill= Síða Hraðbrautar á '''Nemendurwiki'''| skoðað-dags = 16. janúar 2007}} * {{Vefheimild|url=http://www.ns.is/ns/neytendafraedsla/spurningar_og_svor_framh.skola/|titill= '''Neytendasamtökin''', spurningar og svör sem send voru til allra framhaldsskóla árið 2003.| skoðað-dags = 16. janúar 2007}} * {{Vefheimild|url=http://hradbraut.is/?pageID=9|titill=Er virkilega hægt að ljúka stúdentsprófi á tveimur árum? '''Uppfært'''| skoðað-dags = 16. janúar 2007}} * {{Vefheimild|url=http://hradbraut.is/?pageID=9|titill=Algengar spurningar: Er virkilega hægt að ljúka stúdentsprófi á tveimur árum?| skoðað-dags = 22. nóvember 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.tikin.is/tikin/leitarnidurstodur/frettir/?cat_id=1&ew_0_a_id=107158|titill=Frétt um Menntaskólann Hraðbraut tekið af síðunni '''www.tikin.is''' | skoðað-dags = 13. nóvember 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=6|titill='''Námsbrautir'''| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=2|titill=Um '''Menntaskólann Hraðbraut'''| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=2&subname=4|titill='''Heiðurslisti'''| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=2&subname=2|titill='''Húsnæði skólans'''| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=2&subname=3|titill='''Stjórn skólans'''| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=3|titill='''Námið''' í Menntaskólanum Hraðbraut| skoðað-dags = 12. október 2006}} * {{Vefheimild|url=http://www.hradbraut.is/?pageID=3&subname=8|titill='''Námsskipan''' við Menntaskólann Hraðbraut| skoðað-dags = 12. október 2006}} == Tenglar == ===Um skólann=== *[http://www.hradbraut.is/ Vefsíða '''Menntaskólans Hraðbrautar'''] *[http://www.autobahn.is/ Vefsíða '''nemendafélags ''Menntaskólans Hraðbrautar''; Autobahn'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070312023536/http://www.autobahn.is/ |date=2007-03-12 }} *[http://nemendur.is/nemendurwiki/index.php/Menntask%C3%B3linn_Hra%C3%B0braut Vefsíða Menntaskólans Hraðbrautar á '''nemendur.is/nemendurwiki'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928095145/http://nemendur.is/nemendurwiki/index.php/Menntask%C3%B3linn_Hra%C3%B0braut |date=2007-09-28 }} *[http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/hradbraut.pdf Lokaskýrsla: Útekt unnin fyrir menntamálaráðuneyti um Menntaskólann Hraðbraut. Apríl 2005.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927194016/http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/hradbraut.pdf |date=2007-09-27 }} *[http://ff.ki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=834 Rök með og á móti styttingu námstíma til stúndentsprófs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120322011217/http://ff.ki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=834 |date=2012-03-22 }} ===Fréttir=== *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20080707/FRETTIR0602/643491774&SearchID=73324013745420 17.ára Vogamær lýkur stúdentsprófi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (7. júlí 2008) *''[[mbl.is]]'': [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/06/06/a_hradleid_i_haskola/ Á hraðleið í háskóla] (6. júní 2008) *''[[mbl.is]]'': [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/07/19/lauk_studentsprofi_a_tveimur_arum_og_aefir_af_kraft/ Lauk stúdentsprófi á tveimur árum og æfir af krafti] (19. júlí 2007) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20070814/FRETTIR01/108140114/0/leit&SearchID=73324012979598 Kennsla hafin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304213852/http://www.visir.is/article/20070814/FRETTIR01/108140114/0/leit%26SearchID%3D73324012979598 |date=2016-03-04 }} (14. ágúst 2007) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20070310/FRETTIR01/70310031/0/leit&SearchID=73324012979598 Ætla að læra í sólarhring]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (10. mars 2007) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20060603/LIFID01/106030009/0/leit&SearchID=73324012979598 Flottar skólapeysur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304191926/http://www.visir.is/article/20060603/LIFID01/106030009/0/leit%26SearchID%3D73324012979598 |date=2016-03-04 }} (3. júní 2006) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20050705/FRETTIR01/507050343/0/leit&SearchID=73324012979598 Fyrsta útskriftin]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (5. júlí 2005) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20050701/FRETTIR01/507010394/0/leit&SearchID=73324012979598 Annar ekki eftirspurn]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (1. júlí 2005) *''[[visir.is]]'': [http://visir.is/article/20050105/LIFID08/501050312/0/leit&SearchID=73324012979598 Tekur framhaldsskólann á 2 árum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (5. janúar 2005) {{framhaldsskólar}} [[Flokkur:Íslenskir einkaskólar|Hraðbraut]] [[Flokkur:Menntaskólinn Hraðbraut]] {{Sa|1996|2014}} [[Flokkur:Lagt niður 2012]] 71cs5xufda8f0ivfl13mfy5ahs1e89e 0 27730 1983735 1955285 2026-10-24T09:21:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983735 wikitext text/x-wiki == Ráðuneyti Íslands == === Konungsríkið Ísland (1918–1944) === {| class="wikitable" !Tímabil !Ríkisstjórn !Viðurnefni ! colspan="2" |Forsætisráðherra !Flokkar í ríkisstjórn !Fjöldi ráðherra |- |[[4. janúar]] [[1917]] – [[25. febrúar]] [[1920]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóns Magnússonar]] |Fullveldisstjórnin | rowspan="2" |[[Mynd:Jón Magnússon1.jpg|frameless|100x100dp]] | rowspan="2" |[[Jón Magnússon (f. 1859)|Jón Magnússon]] | * [[Heimastjórnarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn eldri|Sjálfstæðisflokkur langsum]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |3 |- |[[25. febrúar]] [[1920]] – [[7. mars]] [[1922]] |[[Annað ráðuneyti Jóns Magnússonar]] |Borgarastjórn I | * [[Heimastjórnarflokkurinn]] * Þingmenn utan flokka |3 |- |[[7. mars]] [[1922]] – [[22. mars]] [[1924]] |[[Ráðuneyti Sigurðar Eggerz]] |Borgarastjórn II |[[Mynd:Sigurður Eggerz.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Sigurður Eggerz]] | * [[Sjálfstæðisflokkur (eldri)|Sjálfstæðisflokkurinn]] * Þingmenn utan flokka |3 |- | rowspan="2" |[[22. mars]] [[1924]] – [[8. júlí]] [[1926]] | rowspan="2" |[[Þriðja ráðuneyti Jóns Magnússonar]] | rowspan="2" |Hágengisstjórnin Starfsstjórnin |[[Mynd:Jón Magnússon1.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Jón Magnússon (f. 1859)|Jón Magnússon]] | rowspan="2" | * [[Íhaldsflokkurinn]] | rowspan="2" |3 |- |[[Mynd:Magnús Guðmundsson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Magnús Guðmundsson]] |- |[[8. júlí]] [[1926]] – [[28. ágúst]] [[1927]] |[[Ráðuneyti Jóns Þorlákssonar]] |Borgarastjórn III |[[Mynd:JThorl1927.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jón Þorláksson]] | * [[Íhaldsflokkurinn]] |2 |- |[[28. ágúst]] [[1927]] – [[3. júní]] [[1932]] |[[Ráðuneyti Tryggva Þórhallssonar]] |Stjórn Jónasar frá Hriflu |[[Mynd:Tryggvi Þórhallson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Tryggvi Þórhallsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] |3 |- |[[3. júní]] [[1932]] – [[28. júlí]] [[1934]] |[[Ráðuneyti Ásgeirs Ásgeirssonar]] |Samstjórn lýðræðissinna |[[Mynd:Asgeir_Asgeirsson.jpg|100x100dp]] |[[Ásgeir Ásgeirsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Bændaflokkurinn (síðari)|Bændaflokkurinn]] |3 |- |[[28. júlí]] [[1934]] – [[2. apríl]] [[1938]] |[[Fyrsta ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] | rowspan="2" |Stjórn hinna vinnandi stétta | rowspan="4" |[[Mynd:Hermann Jonasson.jpg|frameless|100x100dp]] | rowspan="4" |[[Hermann Jónasson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] |3 |- |[[2. apríl]] [[1938]] – [[17. apríl]] [[1939]] |[[Annað ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] |3 |- |[[17. apríl]] [[1939]] – [[18. nóvember]] [[1941]] |[[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] | rowspan="2" |Þjóðstjórnin | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] |5 |- |[[18. nóvember]] [[1941]] – [[16. maí]] [[1942]] |[[Fjórða ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] |5 |- |[[16. maí]] [[1942]] – [[16. desember]] [[1942]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Thors]] |Ólafía I |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Thors]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |3 |- |[[16. desember]] [[1942]] – [[21. október]] [[1944]] |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]] |Utanþingsstjórnin Kóka kóla stjórnin |[[Mynd:Björn Þórðarson.png|frameless|106x106dp]] |[[Björn Þórðarson]] |Engir þingmenn |4 |} === Lýðveldið Ísland (1944–núverandi) === {| class="wikitable" !Tímabil !Ríkisstjórn !Viðurnefni ! colspan="2" |Forsætisráðherra !Flokkar í ríkisstjórn !Fjöldi ráðherra !Þingstyrkur |- |[[21. október]] [[1944]] – [[4. febrúar]] [[1947]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]] |Nýsköpunarstjórnin |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Thors]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] |6 |32 |- |[[4. febrúar]] [[1947]] – [[6. desember]] [[1949]] |[[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]] |Stefanía |[[Mynd:Stefán Jóhann Stefánsson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Stefán Jóhann Stefánsson]] | * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |6 |42 |- |[[6. desember]] [[1949]] – [[14. mars]] [[1950]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]] |Ólafía II |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Thors]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]]<ref>Minnihlutastjórn</ref> |5 |19 |- |[[14. mars]] [[1950]] – [[11. september]] [[1953]] |[[Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar]] | |[[Mynd:Steingrímur Steinþórsson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Steingrímur Steinþórsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |6 |36 |- |[[11. september]] [[1953]] – [[24. júlí]] [[1956]] |[[Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors]] | |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Thors]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |6 |37 |- |[[24. júlí]] [[1956]] – [[23. desember]] [[1958]] |[[Fimmta ráðuneyti Hermanns Jónassonar]] |Vinstristjórn I |[[Mynd:Hermann Jonasson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Hermann Jónasson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] |6 |33 |- |[[23. desember]] [[1958]] – [[20. nóvember]] [[1959]] |[[Ráðuneyti Emils Jónssonar]] |Emilía |[[Mynd:Emil Jónsson.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Emil Jónsson]] | * [[Alþýðuflokkurinn]]<ref>Minnihlutastjórn</ref> |4 |6-8 |- |[[20. nóvember]] [[1959]] – [[14. nóvember]] [[1963]] |[[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]] |Viðreisnarstjórnin |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Thors]] | rowspan="5" | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] | rowspan="5" |7 |33 |- | rowspan="3" |[[14. nóvember]] [[1963]] – [[10. október]] [[1970]] | rowspan="3" |[[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar 1963-1970|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | rowspan="2" |Viðreisnarstjórnin Starfstjórn |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 1908.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |32 |- | rowspan="3" |[[Mynd:Jóhann Hafstein.jpg|frameless|95x95dp]] | rowspan="3" |[[Jóhann Hafstein]] | rowspan="3" |32 |- | rowspan="2" |Viðreisnarstjórnin |- |[[10. júlí|10. október]] [[1970]] – [[14. júlí]] [[1971]] |[[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]] |- |[[14. júlí]] [[1971]] – [[28. ágúst]] [[1974]] |[[Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]] |Vinstristjórn II |[[Mynd:OlafurJohannesson1913.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] * [[Samtök frjálslyndra og vinstrimanna]] |7 |33 |- |[[28. ágúst]] [[1974]] – [[1. september]] [[1978]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]] | |[[Mynd:Geir Hallgrímsson (cropped).jpg|frameless|98x98dp]] |[[Geir Hallgrímsson]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |8 |42 |- |[[1. september]] [[1978]] – [[15. október]] [[1979]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]] |Vinstristjórn III |[[Mynd:OlafurJohannesson1913.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] |9 |40 |- |[[15. október]] [[1979]] – [[8. febrúar]] [[1980]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndals|Ráðuneyti Benedikts Gröndal]] | |[[Mynd:Benedikt Gröndal.jpg|frameless|101x101dp]] |[[Benedikt Sigurðsson Gröndal|Benedikt Gröndal]] | * [[Alþýðuflokkurinn]]<ref>Minnihlutastjórn</ref> |6 |34<ref>Með stuðningi Sjálfstæðisflokksins</ref> |- |[[8. febrúar]] [[1980]] – [[26. maí]] [[1983]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsens]] | |[[Mynd:Gunnarthoroddsen.JPG|117x117dp]] |[[Gunnar Thoroddsen]] | * [[Gunnar Thoroddsen|Gunnars-Sjálfstæðismenn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] |10 |31 |- |[[26. maí]] [[1983]] – [[8. júlí]] [[1987]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]] | |[[Mynd:Steingrimurhermannsson.jpg|frameless|110x110dp]] |[[Steingrímur Hermannsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |10 |37 |- |[[8. júlí]] [[1987]] – [[28. september]] [[1988]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]] |Stjórnin sem sprakk í beinni |[[Mynd:Þorsteinn Pálsson (cropped).jpeg|frameless|100x100dp]] |[[Þorsteinn Pálsson]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] |11 |31 |- |[[28. september]] [[1988]] – [[10. september]] [[1989]] |[[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]] |Vinstristjórn IV | rowspan="2" |[[Mynd:Steingrimurhermannsson.jpg|frameless|110x110dp]] | rowspan="2" |[[Steingrímur Hermannsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] * [[Samtök um jafnrétti og félagshyggju|''Samtök um jafnrétti og félagshyggju'']] (Styrktu stjórnina) |9 |31 |- |[[10. september]] [[1989]] – [[30. apríl]] [[1991]] |[[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]] |Vinstristjórn V | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] * [[Alþýðubandalagið]] * [[Borgaraflokkurinn]] |11 |38 |- |[[30. apríl]] [[1991]] – [[23. apríl]] [[1995]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]] |Viðeyjarstjórnin | rowspan="4" | [[Mynd:Bilden ar tagen vid Nordiska radets session i Oslo, 2003.jpg|frameless|100x100dp]] | rowspan="4" |[[Davíð Oddsson]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Alþýðuflokkurinn]] |10 |36 |- |[[23. apríl]] [[1995]] – [[28. maí]] [[1999]] |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]] | rowspan="3" |Einkavæðingarstjórnin | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |10 |40 |- |[[28. maí]] [[1999]] – [[23. maí]] [[2003]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |12 |38 |- |[[23. maí]] [[2003]] – [[15. september]] [[2004]] |[[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |12 |34 |- |[[15. september]] [[2004]] – [[15. júní]] [[2006]] |[[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]] | |[[File:Halldor_Asgrimsson_generalsekreterare_Nordiska_ministerradet.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Halldor_Asgrimsson_generalsekreterare_Nordiska_ministerradet.jpg|frameless|120x120dp]] |[[Halldór Ásgrímsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |12 |34 |- |[[15. júní]] [[2006]] – [[24. maí]] [[2007]] |[[Fyrsta ráðuneyti Geirs H. Haarde]] | | rowspan="2" |[[File:Geir_H._Haarde_Islands_utrikesminister_(cropped).png|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Geir_H._Haarde_Islands_utrikesminister_(cropped).png|113x113dp]] | rowspan="2" |[[Geir H. Haarde]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |12 |34 |- |[[24. maí]] [[2007]] – [[26. janúar]] [[2009]] |[[Annað ráðuneyti Geirs H. Haarde]] | * Þingvallastjórnin * Hrunstjórnin | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Samfylkingin]] |12 |43 |- |[[1. febrúar]] [[2009]] - [[10. maí]] [[2009]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref>Minnihlutastjórn</ref> | rowspan="2" | *Velferðarstjórnin *Vinstristjórn VI | rowspan="2" |[[File:Johanna_sigurdardottir_official_portrait.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Johanna_sigurdardottir_official_portrait.jpg|frameless|107x107dp]] | rowspan="2" |[[Jóhanna Sigurðardóttir]] | rowspan="2" | * [[Samfylkingin]] * [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] |10 |34<ref>Með stuðningi Framsóknarflokks</ref> |- |[[10. maí]] [[2009]] - [[26. apríl]] [[2013]] |[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]] |8-12 |34 |- |[[23. maí]] [[2013]] - [[7. apríl]] [[2016]] |[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]] | * Panamastjórnin * Lekastjórnin |[[File:Sigmundur_Davíð_Gunnlaugsson_2013.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sigmundur_Dav%C3%AD%C3%B0_Gunnlaugsson_2013.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |9-10 |38 |- |[[7. apríl]] [[2016]] - [[11. janúar]] [[2017]] |[[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar]] | |[[Mynd:Sigurður Ingi Jóhannsson 2021.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |10 |38 |- |[[11. janúar]] [[2017]] - [[30. nóvember]] [[2017]] |[[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | * DAC stjórnin * Kópavogsstjórnin |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 2021.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Viðreisn]] * [[Björt framtíð]] |10-11 |32 |- |[[30. nóvember]] [[2017]] - [[28. nóvember]] [[2021]] |[[Ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] | * Covidstjórnin | rowspan="2" |[[File:Katrín_Jakobsdóttir_2017.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Katr%C3%ADn_Jakobsd%C3%B3ttir_2017.jpg|frameless|111x111dp]] | rowspan="2" |[[Katrín Jakobsdóttir]] | * [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |11 |33 |- |[[28. nóvember]] [[2021]] - [[9. apríl]] [[2024]] |[[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] | * Aðventustjórnin | * [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] |12 |38 |- |[[9. apríl]] [[2024]] - [[21. desember]] [[2024]] |[[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | * Stólastjórnin * Þreytustjórnin |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 2021.jpg|frameless|100x100dp]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | * [[Sjálfstæðisflokkurinn]] * [[Framsóknarflokkurinn]] * [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri græn]] |12 |38 |- |[[21. desember]] [[2024]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | * Valkyrjustjórnin<ref>{{Vefheimild|titill=Valkyrjustjórnin? Tja, hverjar voru valkyrjur í raun og veru?|url=https://heimildin.is/grein/23474/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags=4. desember 2024|skoðað=21. desember 2024|höfundur=[[Illugi Jökulsson]]}}</ref> |[[Mynd:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg |frameless|100x100dp]] |[[Kristrún Frostadóttir]] | * [[Samfylkingin]] * [[Viðreisn]] * [[Flokkur fólksins]] |11 |36 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20170508151132/http://www.stjr.is/Rikisstjornartal/ Ríkisstjórnatal frá stofnun lýðveldis] * [https://web.archive.org/web/20160408234452/http://www.stjr.is/rikisstjornartal-fyrra/ Ríkisstjórnir og ráðherrar frá 1904 til 1942] {{Ráðuneyti Íslands}} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Íslensk ráðuneyti (Stjórnarráð Íslands)| ]] [[Flokkur:Ríkisstjórn Íslands]] 3etx5xitiwd02i48ex1gthg1djo2ynt 0 27883 1983725 1983121 2026-10-24T07:59:39Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983725 wikitext text/x-wiki [[File:Le Voyage dans la Lune (1902).webm|upright=1.35|thumb|thumbtime=6:15|''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' (1902) er gjarnan álitin fyrsta myndin með söguþræði og fyrsta vísindaskáldsögumyndin.]] '''Kvikmynd''' er [[sjónlist]]averk þar sem sögur, hugmyndir, reynsla, skynjun og tilfinningar eru tjáðar með [[hreyfimynd]]. Hefðbundin kvikmynd er gerð úr röð [[mynd]]a sem sýndar eru hratt svo persónur og hlutir á myndinni virðast hreyfast. Þetta stafar af [[sjóntregða|sjóntregðu]] mannsaugans þar sem myndir haldast stutta stund á sjónhimnunni.<ref>{{tímarit.is|3288467|Úr sögu kvikmyndanna|höfundur=Jóhann Hannesson|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=23.2.1964|bls=1}}</ref><ref>{{tímarit.is|8188758|Þróunarsaga kvikmyndanna í stuttu máli|blað=Sýningarmaðurinn|1.6.1959|bls=5}}</ref> Hefðbundnar kvikmyndir eru búnar til með [[kvikmyndavél]]um sem taka margar myndir upp á [[Kvikmyndafilma|filmu]] eða á [[Stafræn kvikmyndun|stafrænu formi]]. Hljóð er einnig tekið upp á [[hljóðrás]] sem er samhæfð við kvikmyndina svo áhorfandinn upplifir hljóðið í samhengi við myndirnar. [[Teiknimynd]]ir eru gerðar úr teiknuðum myndum eða með tölvubúnaði. Í kvikmyndagerð eru stundum notaðar [[tæknibrellur]] til að skapa atriði og áhrif sem ekki eiga sér stoð í veruleikanum. Áhorfandinn [[dómfrestun|frestar dómi]] um sanngildi þess sem hann sér og lifir sig inn í kvikmyndina. Kvikmyndir eru almennt álitnar mikilvægt [[list]]form sem hefur þann tilgang að skemmta, segja sögur, mennta og upplýsa áhorfendur, beita áróðri og veita innblástur. Áhorfendur þurfa yfirleitt ekki sérstaka kunnáttu til að njóta kvikmynda sem geta því höfðað til fólks um allan heim. [[Talrás]] kvikmynda er [[þýðing|þýdd]] ýmist með [[talsetning]]u eða [[skjáþýðing]]u. Kvikmyndir eru mikilvægur hluti [[menning]]ar sem þær bæði endurspegla og skapa. == Saga == === Fyrstu kvikmyndirnar === {{Multiple image | image1 = Roundhay Garden Scene (1888) 7fps.webm | caption1 = ''[[Roundhay Garden Scene]]'', elsta kvikmynd heims sem hefur varðveist, eftir [[Louis Le Prince]], 1888. | image2 = Llegada del tren a la estaci n de La Ciotat C-416912632-large.jpg | caption2 = Rammi úr ''[[L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat]]'', einni fyrstu myndinni sem sýnd var í kvikmyndahúsi, 1896. | total_width = 450 }} Undir lok [[1881-1890|9. áratugar 19. aldar]] var fundin upp [[ljósmyndafilma]] úr [[tréningur|tréningi]] og [[kvikmyndatökuvél]]ar sem tóku ljósmyndir hratt upp á filmuna með því að opna ljósopið mörgum sinnum hratt um leið og filmunni var rennt framhjá því. Þannig varð til [[kvikmyndafilma]] sem var undin upp á spólu.<ref>{{Cite web |title=Celluloid Film {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCO Research |url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/celluloid-film |access-date=2026-06-29 |website=EBSCO |language=en|date=2023|last=Sanders|first=Vicki A}}</ref><ref>{{Cite web |title=The cameras that brought photography to the people |url=https://museumsvictoria.com.au/article/the-cameras-that-brought-photography-to-the-people/ |access-date=2026-06-29 |website=Museums Victoria|last=French|first=Robert}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Early History of Motion Pictures {{!}} American Experience {{!}} PBS |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-history-motion-pictures/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref><ref>{{Cite web |last=Lesso |first=Rosie |date=2024-08-12 |title=Who Invented the First Motion Picture Camera? |url=https://www.thecollector.com/who-invented-the-first-motion-picture-camera/ |access-date=2026-06-29 |website=TheCollector |language=en}}</ref> Elsta kvikmynd sem varðveist hefur er ''[[Roundhay Garden Scene]]'' frá 1888. Myndin er þrjár sekúndur og sýnir fólk, klætt í spariföt, dansandi um í garði. Leikstjóri myndarinnar var hinn franski [[Louis Le Prince]]. Alls komu fjórar myndir út það ár. Þrjár af þeim voru gerðar af Le Prince. Þær voru ''Roundhay Garden Scene'', ''Accordion Player'' og ''Traffic Crossing Leeds Bridge''. Sú fjórða var ''Horse and Rider Jumping Over an Obstacle'', gerð af hinum þýska [[Ottomar Anschütz]]. Til að horfa á þessar fyrstu myndir þurfti áhorfandinn að leggja augað að linsu sérstaks tækis, eins og [[Electrotachyscope]],<ref name=":5">{{Cite web |title=Ottomar Anschutz at Historic Camera |url=https://www.historiccamera.com/cgi-bin/librarium2/pm.cgi?action=app_display&app=datasheet&app_id=1572 |access-date=2026-06-28 |website=www.historiccamera.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ottomar Anschütz perfected the zootrope {{!}} Camera Museum |url=https://www.cameramuseum.ch/en/discover/permanent-exhibition/the-plate-era/ottomar-anschutz-perfected-the-zootrope/ |access-date=2026-06-28 |website=www.cameramuseum.ch}}</ref> [[Kinetoscope]],<ref name=":6">{{Cite web |date=2020-06-18 |title=A very short history of cinema |url=https://www.scienceandmediamuseum.org.uk/objects-and-stories/very-short-history-of-cinema |access-date=2026-06-29 |website=The National Science and Media Museum}}</ref> eða [[Mutoscope]].<ref>{{Cite web |last=Roos |first=Dave |date=2025-02-27 |title=How Movie Theaters Got Their Start in America |url=https://www.history.com/articles/movie-theaters-origins-america |access-date=2026-06-30 |website=HISTORY |language=en}}</ref> Undir lok [[1891-1900|10. áratugarins]] voru fundnar upp [[sýningarvél]]ar sem gátu varpað myndinni upp á [[kvikmyndatjald]] svo margir áhorfendur gátu horft á myndina í einu.<ref>{{Cite web |title=Early Movie Audiences |url=https://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/pickford-early-movie-audiences/ |access-date=2026-06-29 |website=www.pbs.org |language=en|last=Pickford|first=Mary}}</ref> === Þróun listformsins === Fyrstu kviimyndirnar voru mjög stuttar og sýndu eitt atvik með einni samfelldri óhreyfðri töku.<ref name=":6" /> [[Klipping (kvikmyndagerð)|Klippingar]] eða önnur tækni [[kvikmyndalist]]ar voru ekki komnar til sögunnar. Mynd af verkafólki á leið úr verksmiðju Lumière í Lyon er dæmi um slíka mynd. Sjónarhornið er beint á dyr verksmiðjunnar og fólkið fer út og beygir svo til hægri eða vinstri.<ref>{{Cite web |last=Lattanzio |first=Ryan |date=2020-03-22 |title=On This Day in 1895, the Lumière Brothers Debuted Their First Film and Changed the World |url=https://www.indiewire.com/features/general/lumiere-brothers-workers-leaving-factory-anniversary-1202219698/ |access-date=2026-06-30 |website=IndieWire |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |title=Louis Lumière. Sortie d'usine (Workers Leaving the Lumière Factory). 1895 {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241218235859/https://www.moma.org/collection/works/307155 |archive-date=2024-12-18 |access-date=2026-06-30 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2013-12-03 |title=Sortie d'usine, [IV] |url=https://catalogue-lumiere.com/sortie-dusine-iv/ |access-date=2026-06-30 |website=Catalogue Lumière |language=fr-FR}}</ref> Í bandarísku myndinni ''[[A Trip Down Market Street]]'' var myndavélin staðsett á [[kláfvagn]]i í [[San Francisco]] og hreyfðist því eftir teinum.<ref>{{Cite news |last=Chokshi |first=Niraj |date=2018-04-14 |title=Found Footage Offers a New Glimpse at 1906 San Francisco Earthquake |url=https://www.nytimes.com/2018/04/14/us/san-francisco-earthquake-film.html |access-date=2026-06-30 |work=The New York Times}}</ref> Í byrjun 20. aldar tók kvikmyndagerðarfólk að setja nokkur atriði saman til að segja sögu. Með því að setja atriðin saman í eina samfellda kvikmynd verður til samfella í hugum áhorfenda sem er forsenda allrar sagnamennsku í kvikmyndagerð. Ef ein mynd sýnir til dæmis konu horfa út um glugga, mun áhorfandi túlka næsta atriði (hvað sem það er) sem það sem konan var að horfa á. Í fyrstu voru þetta stöðugar tökur frá einu sjónarhorni, en seinna hóf fólk að taka atriði upp út frá fleiri sjónarhornum.<ref>{{Cite web |title=Changes in Film Style in the 1910s |url=https://wcftr.commarts.wisc.edu/index.php/exhibits/the-harry-roy-aitken-papers/changes-in-film-style-in-the-1910s/ |access-date=2026-06-30 |website=University of Wisconsin–Madison}}</ref> Myndin ''[[Tunglferðin (kvikmynd frá 1902)|Tunglferðin]]'' sem franski sjónhverfingamaðurinn [[Georges Meliés]] gerði árið 1902, er talinn vera fyrsta myndin með alvöru handriti. Myndin sjálf er [[þögul kvikmynd|þögul]], en ákveðnir hlutir líkjast nútíma[[Handrit|kvikmyndahandriti]]. Þegar þessar fyrstu þöglu myndir voru sýndar í [[kvikmyndahús]]um var gjarnan fenginn [[píanó]]leikari eða [[organisti]] til að leika undir og byggja með því undir andrúmsloftið í myndinni.<ref name=":7">{{Cite web |last=Nguyen |first=Sophia |date=2018-06-11 |title=Not "Mickey Mousing": the rigors of accompanying silent films |url=https://www.harvardmagazine.com/2018/06/silent-films |access-date=2026-06-30 |website=Harvard Magazine |language=en}}</ref><ref>{{Cite magazine |last=Ross |first=Alex |date=2025-12-22 |title=The Organists Improvising Soundtracks to Silent Films |url=https://www.newyorker.com/magazine/2025/12/29/the-organists-improvising-soundtracks-to-silent-films |access-date=2026-06-30 |magazine=The New Yorker |language=en-US |issn=0028-792X}}</ref> Þegar kom fram á 3. áratuginn fylgdu myndinni nótur með undirleik.<ref>{{Cite web |last=Pruitt |first=John |date=1993-12-19 |title=Between Theater and Cinema: Silent Film Accompaniment in the 1920s |url=https://americansymphony.org/concert-notes/between-theater-and-cinema-silent-film-accompaniment-in-the-1920s/ |access-date=2026-06-30 |website=American Symphony Orchestra |language=en-US}}</ref> [[File:GIF of Buster Keaton in "Steamboat Bill Jr" 1928.gif|thumb|Buster Keaton lék sjálfur í fjölmörgum áhættuatriðum eins og í myndinni ''[[Steamboat Bill, Jr.]]'' (1928).]] Þegar [[fyrri heimsstyrjöld]] braust út stöðvaðist kvikmyndagerð til afþreyingar í Evrópu, meðan hún blómstraði á sama tíma í Bandaríkjunum, sérstaklega með uppgangi [[Hollywood]] í Kaliforníu. Á þessum tíma gerði [[D. W. Griffith]] myndirnar ''[[Fæðing þjóðar]]'' (1915) og ''[[Umburðarleysi]]'' (1916).<ref>{{Cite web |last=Kizirian |first=Shari |date=2020-01-20 |title=1917: The Year That Changed the Movies |url=https://silentfilm.org/1917-the-year-that-changed-the-movies/ |access-date=2026-07-01 |website=San Francisco Silent Film Festival |language=en-US}}</ref> ''Fæðing þjóðar'' var fyrsta „stórmynd“ bandarískrar sögu, þar sem ein saga er sögð í langri kvikmynd (myndin var allt að þrír tímar í sýningu og fyllti 12 spólur).<ref>{{Cite book|last=Hubbert|first=Julie|title=Celluloid Symphonies: Texts and Contexts in Film Music History|date=2011|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-94743-6|pages=12}}</ref> Eftir að styrjöldinni lauk komu fram evrópskir kvikmyndagerðarmenn á borð við [[Sergei Eisenstein]],<ref>{{Cite web |date=2017-11-27 |title=Sergei Eisenstein: Films That Shook the World |url=https://bampfa.org/program/sergei-eisenstein-films-shook-world |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ashley |date=2024-12-13 |title=The Lost Films of Sergei Eisenstein: A Window into Cinema's Alternative History |url=https://cornellpress.cornell.edu/lost-films-of-eisensteinan-imaginary-cinema-dustin-condren-12-13-2024/ |access-date=2026-07-05 |website=Cornell University Press |language=en-US}}</ref> [[Friedrich Wilhelm Murnau]]<ref>{{Cite web |date=2021-11-12 |title=F. W. Murnau: Voyages into the Imaginary |url=https://bampfa.org/program/f-w-murnau-voyages-imaginary |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |title=Friedrich Wilhelm Murnau 1888-1931 |url=https://www.dhm.de/lemo/biografie/wilhelm-friedrich-murnau |access-date=2026-07-05 |website=www.dhm.de |language=de}}</ref> og [[Fritz Lang]].<ref>{{Cite web |date=2018-10-25 |title=Fritz Lang & German Expressionism |url=https://bampfa.org/program/fritz-lang-german-expressionism |access-date=2026-07-05 |website=BAMPFA |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2015-12-04 |title=Fritz Lang: 10 essential films |url=https://www.bfi.org.uk/lists/fritz-lang-10-essential-films |access-date=2026-07-05 |website=BFI |language=en}}</ref> Þeir mótuðu listformið sem naut ört vaxandi vinsælda meðal almennings. Gamanleikarar sem hófu feril sinn í [[revía|revíum]] á sviði, eins og [[Charlie Chaplin]] og [[Buster Keaton]], áttu líka stóran þátt í þróun kvikmyndagerðarinnar og kvikmyndaiðnaðarins.<ref>{{Cite web |last= |first= |date=2009-11-13 |title=United Artists created |url=https://www.history.com/this-day-in-history/february-5/united-artists-created |access-date=2026-07-05 |website=HISTORY |language=en}}</ref><ref name=":10">{{Cite web |last=Ferrier |first=Aimee |date=2023-02-27 |title=Was 1927 the most revolutionary year for cinema? |url=https://faroutmagazine.co.uk/1927-revolutionary-year-for-cinema/ |access-date=2026-07-06 |website=faroutmagazine.co.uk |language=en-US}}</ref> === Hljóðmyndir === [[File:The_Jazz_Singer_(1927).webm|thumbtime=16|thumb|''[[Djasssöngvarinn]]'' (1927) var fyrsta talmyndin.]] Seint á [[1921-1930|3. áratug 20. aldar]] var tækni til að taka upp og fjölfalda hljóð komin á það stig að hægt var að skapa [[hljóðrás]] fyrir kvikmyndir með tónlist og tali, sem var samhæfð við myndina.<ref name=":8" /><ref>{{Cite web |last=admin |date=2021-11-08 |title=What Was The First Film With Sound? |url=https://macksennettstudios.net/what-was-the-first-film-with-sound/ |access-date=2026-07-05 |website=Mack Sennett Studios |language=en-US}}</ref> Þessar myndir voru kallaðar „talmyndir“ (''talkies'' á ensku).<ref>{{tímarit.is|4349290|Talmyndir|blað=Fálkinn|dags=6.7.1929|bls=6}}</ref><ref>{{Cite web |title=When did the Silent Film Era End? |url=https://kodakdigitizing.com/blogs/news/when-did-the-silent-film-era-end |access-date=2025-07-15 |website=Kodak Digitizing}}</ref><ref name=":8">{{Cite web |title=Experimentation with Sound {{!}} MoMA |url=https://www.moma.org/collection/terms/film/experimentation-with-sound |access-date=2025-07-15 |website=The Museum of Modern Art |language=en}}</ref> Eldri myndir voru þá kallaðar [[þögul mynd|þöglar myndir]], en þær þóttu fljótt úreltar og voru nær alveg horfnar af markaði í Bandaríkjunum um 1931.<ref name=":12">{{Cite web |title=The Silent Film Era |url=https://movingimage.org/collection/the-silent-film-era/ |access-date=2026-07-06 |website=Museum of the Moving Image |language=en-US}}</ref><ref name=":9" /> Árið 2013 var talið að aðeins um 14% af bandarískum kvikmyndum frá tíma þöglu myndanna hefðu varðveist á upprunalegu formi.<ref name=":9">{{Cite web |last=Barnes |first=Mike |date=2013-12-04 |title='Alarming' Study Shows Just How Few Silent Films Have Survived |url=https://www.hollywoodreporter.com/news/general-news/alarming-study-shows-just-how-661810/ |access-date=2026-07-06 |website=The Hollywood Reporter |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Child |first=Ben |date=2013-12-04 |title=Vast majority of Hollywood silent films lost forever, study confirms |url=https://www.theguardian.com/film/2013/dec/04/american-silent-films-lost-forever |access-date=2026-07-06 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Árið 1927 kom fyrsta talmyndin út. Hún fékk nafnið ''[[Djasssöngvarinn]]'' (''The Jazz Singer''), gerð af bandaríska leikaranum [[Alan Crosland]]. Myndin notaðist við [[Vitaphone]]-kerfið frá [[Warner Bros]] þar sem hljóðrásin var sett á [[grammófónn|grammófónplötu]] sem var tengd við sýningarvélina til að samhæfa hljóð og mynd.<ref name=":13">{{Cite web |title=A brief history of sound in film |url=https://blog.scienceandmediamuseum.org.uk/brief-history-of-sound-in-film/ |access-date=2023-03-23 |website=National Science and Media Museum blog |date=13 September 2021 |language=en-GB}}</ref><ref name=":8" /> Fyrsta myndin í fullri lengd sem notaðist við þetta kerfi var ''[[Don Juan (kvikmynd frá 1926)|Don Juan]]'' (líka eftir Alan Crosland), en í henni er ekkert talað. Á sama tíma fundu þrír þýskir uppfinningamenn upp [[Tri-Ergon]]-aðferðina til að taka hljóð upp á kvikmyndafilmuna með því að breikka hana úr 35 mm í 42 mm til að koma þar fyrir [[ljóstónræma|ljóstónræmu]]. Þýska kvikmyndafyrirtækið [[Tobis Film]] tók þessa aðferð upp 1928. Þessi aðferð var notuð við framleiðslu stórmynda á borð við ''[[King Kong (kvikmynd frá 1933)|King Kong]]'' (1933).<ref name=":0">{{Cite book |last=Sonnenschein |first=David |title=Sound Design: The Expressive Power of Music, Voice and Sound Effects in Cinema |url=https://archive.org/details/sounddesignexpre0000sonn |year=2001}}</ref><ref name=":13" /> Hljóðið hafði mikil áhrif á allar hliðar kvikmyndagerðar. Háværir [[ljósbogalampi|ljósbogalampar]] sem áður voru notaðir til að lýsa upp tökustaði viku fyrir [[ljósapera|glóperum]],<ref name=Allen15>{{cite web|author=Allen, Bob|url=http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|title=Let's Hear It For Sound|work=AMPS Newsletter|publisher=Association of Motion Picture Sound|date=Autumn 1995|access-date=December 13, 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000108115255/http://www.amps.net/newsletters/issue15/15_lets_.htm|archive-date=January 8, 2000|df=mdy-all}}</ref> staðla þurfti hraða afspilunar í kvikmyndahúsum við 24 ramma á sekúndu, auk þess sem [[leikari|leikarar]] urðu að breyta um leikstíl og aðlagast hljóðupptökutækjum. Sumar stjörnur þöglu myndanna áttu erfitt með að aðlagast nýjum miðli og hurfu úr sviðsljósinu.<ref>{{cite web|url=https://movieweb.com/silent-movie-stars-who-didnt-make-it-in-the-talkies/|title=10 Silent Movie Stars Who Didn't Make It in the Talkies|author=Taryn Flaherty|date=16. nóvember 2023|website=Movieweb}}</ref> Ljóstónrásin varð brátt ríkjandi aðferð við fjölföldun og afspilun hljóðs, en hún var af lágum gæðum, einrása og veik fyrir truflunum vegna rispa og ryks á filmunni. Aðferðir til að draga úr truflunum fólu í sér að takmarka tíðnisvið afspilunar sem leiddi til þess að myndirnar fengu „holan hljóm“. Þegar [[sjónvarp]]ið kom til sögunnar reyndu kvikmyndahúsin að endurnýja afspilunartækni kvikmynda til að halda stöðu sinni. Árið 1952 kom [[Cinerama]] [[breiðtjald]]stæknin til sögunnar með þremur sýningarvélum og allt að sjö rása hljóðtækni með hágæða hljóði af [[segulband|segulböndum]].<ref>{{cite web |last=Hart |first=Martin B. |title=Cinerama |url=https://www.widescreenmuseum.com/widescreen/wingcr1.htm |publisher=The American WideScreen Museum |access-date=6 October 2012}}</ref> Þessi tækni var mjög mannaflsfrek og því ekki á færi nema stærstu kvikmyndahúsa. Breiðtjaldstæknin fyrir kvikmyndir ([[CinemaScope]] og [[Panavision]]) var þó komin til að vera og breiddist hratt út um heiminn á 6. áratugnum. Árið 1976 komu [[Dolby Laboratories]] fram með tækni til að prenta tvær ljóstónrásir á 35 mm filmur ([[Dolby Stereo]])<ref>{{Cite book |last=Beck |first=Jay |title=Designing sound: audiovisual aesthetics in 1970s American cinema |date=2016 |isbn=978-0-8135-6415-9 |location=[[New Brunswick, New Jersey]] |oclc=945447753}}</ref> og með sérstakri tækni var hægt að ná allt að 4 rásum úr þeim.<ref>{{cite web |url=http://margo.student.utwente.nl/el/audio/dolby1.html |title=Dolby Surround Sound |publisher=Margo.student.utwente.nl |access-date=July 23, 2015}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Kvikmyndir á borð við ''[[Stjörnustríð]]'' (1977) og ''[[Hárið (kvikmynd)|Hárið]]'' (1979) nýttu sér þessa tækni. Á sama tíma komu fram filmur með segulræmu fyrir hljóðupptöku ([[Super 8]]) sem urðu vinsælar í upptökutækjum til heimilisnota.<ref>{{cite journal |url=https://books.google.com/books?id=hOIDAAAAMBAJ&pg=PA64 |title=Home-movie sound gets easier—and more professional |journal=Popular Mechanics |volume=144 |number=4 |page=64 |date=October 1975 |publisher=Hearst Magazines |access-date=2012-07-24}}</ref> Til að draga úr vandamálum með hljómgæði í ólíkum kvikmyndahúsum var [[THX]]-staðallinn mótaður af [[Lucasfilm]] fyrir sýningar á myndinni ''[[Jedinn snýr aftur]]'' 1983.<ref>{{cite book |last1=Rinzler |first1=J.W. |title=The Sounds of Star Wars |year=2010 |publisher=Chronicle Books |location=San Francisco |isbn=978-0-8118-7546-2 |page=146}}</ref> Snemma á 10. áratug 20. aldar tóku svo stafræn hljóðkerfi eins og [[Dolby Digital]] við. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kvikmyndagerð á Íslandi]] * [[Listi yfir íslenskar kvikmyndir]] {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir| ]] cb9vnzl4oxkmqvparxj4t9dvt76f9d9 0 28861 1983751 1906871 2026-10-24T11:46:41Z Berserkur 10188 1983751 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]|[[1367]]|[[1368]]|[[1369]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1366''' ('''MCCCLXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Andrés Gíslason]] og [[Ormur Snorrason]] urðu [[Hirðstjórar á Íslandi|hirðstjórar]]. * [[Oddgeir Þorsteinsson]] kom til landsins með biskupsvígslu. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[13. mars]] - [[Hinrik 2. Kastilíukonungur|Hinrik af Trastámara]] steypti hálfbróður sínum, [[Pétur Kastilíukonungur|Pétri Kastilíukonungi]], af stóli og varð sjálfur konungur. * [[22. ágúst]] - Krossfarar frá [[Savoja]] réðust á Tyrki í Gallipoli og tóku borgina nokkrum dögum síðar. * [[23. september]] - Libourne-sáttmálinn: Játvarður svarti prins sonur Englandskonungs lét Pétur fyrrum Kastilíukonungi í té hermenn til að verjast innrás Frakka og Kastilíumanna undir stjórn Hinriks bróður síns. * Zhu Yuanzhang, verðandi leiðtogi [[Mingveldið|Mingveldisins]] hóf að byggja borgarveggi kringum [[Nanjing]]. * Brugghúsið Den Hoorn, síðar Brouwerij Artois (þekkt fyrir Stella Artois frá 20. öld) var stofnað í [[Leuven]] í Belgíu. ;Fædd * [[22. mars]] - [[Thomas de Mowbray]], 1. hertogi af Norfolk (d. [[1399]]). * [[3. apríl]] - [[Hinrik 4. Englandskonungur]] (d. [[1413]]). * [[11. júlí]] - [[Anna af Bæheimi, Englandsdrottning]], kona [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]] (d. 1394). ;Dáin * [[24. janúar]] - [[Alfons mildi]], konungur [[Aragóníu]]. * [[20. maí]] - [[María af Kalabríu]], keisaraynja í Býsans (f. [[1329]]). [[Flokkur:1366]] [[Flokkur:1361-1370]] cwghqkmpxh9bh5f6pz6lyr5jtbp5ksl 1983752 1983751 2026-10-24T11:47:38Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1983752 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]|[[1367]]|[[1368]]|[[1369]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1366''' ('''MCCCLXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Andrés Gíslason]] og [[Ormur Snorrason]] urðu [[Hirðstjórar á Íslandi|hirðstjórar]]. * [[Oddgeir Þorsteinsson]] kom til landsins með biskupsvígslu. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[13. mars]] - [[Hinrik 2. Kastilíukonungur|Hinrik af Trastámara]] steypti hálfbróður sínum, [[Pétur Kastilíukonungur|Pétri Kastilíukonungi]], af stóli og varð sjálfur konungur. * [[22. ágúst]] - Krossfarar frá [[Savoja]] réðust á Tyrki í Gallipoli og tóku borgina nokkrum dögum síðar. * [[23. september]] - Libourne-sáttmálinn: Játvarður svarti prins sonur Englandskonungs lét Pétur fyrrum Kastilíukonungi í té hermenn til að verjast innrás Frakka og Kastilíumanna undir stjórn Hinriks bróður síns. * Zhu Yuanzhang, verðandi leiðtogi [[Mingveldið|Mingveldisins]] hóf að byggja borgarveggi kringum [[Nanjing]]. * Brugghúsið Den Hoorn, síðar Brouwerij Artois (þekkt fyrir Stella Artois frá 20. öld) var stofnað í [[Leuven]] í Belgíu. ;Fædd * [[22. mars]] - [[Thomas de Mowbray]], 1. hertogi af Norfolk (d. [[1399]]). * [[3. apríl]] - [[Hinrik 4. Englandskonungur]] (d. [[1413]]). * [[11. júlí]] - [[Anna af Bæheimi, Englandsdrottning]], kona [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharðs 2.]] (d. 1394). ;Dáin * [[24. janúar]] - [[Alfons mildi]], konungur [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]]. * [[20. maí]] - [[María af Kalabríu]], keisaraynja í [[Býsans]] (f. [[1329]]). [[Flokkur:1366]] [[Flokkur:1361-1370]] nhdpcv2t0fw94xp5hj67d6irh4bqqoh 0 32744 1983720 1967692 2026-10-24T07:53:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983720 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bianlian.JPG|thumb|Leikari í [[Bian Lian]]-óperu í Kína.]] '''List''' eru verk manna, þar sem [[sköpun]]argáfan fær lausan tauminn og [[mynd]]ir, [[tónverk]], [[stytta|styttur]] eða aðrir hlutir eru búnir til, í þeim megintilgangi að varpa ljósi á [[fegurð]] og mikilfengleika [[heimurinn|heimsins]], að tjá tilfinningar eða skilning listamannsins, eða til að aðrir fái notið [[listaverk]]sins. Orðið list getur einnig átt við um afrakstur slíkrar sköpunar. Erfitt er að skilgreina list á altækan hátt, þótt margir hafi sterkar skoðanir á því hvað er list og hvað ekki. Ótal mælikvarðar eru til um það hvaða skilyrði hlutur eða verknaður þarf að uppfylla til að teljast list.<ref>{{Vísindavefurinn|73703|Hvernig er hægt að útskýra hvað list er?}}</ref> Sumir telja að list sé það sem eykur skilning okkar á umheiminum umfram einfaldan [[hlutlægni|hlutlægan]] skilning. Oft er talað um að verknaður sé list ef afraksturinn er [[fagurfræði]]legur.<ref>{{cite book|editor=Evelyn Hatcher|title=Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art|year=1999|publisher=Praeger}}</ref> Samkvæmt þessari skilgreiningu hefur list fylgt mannkyninu frá örófi alda, eins og [[hellamálverk]] sýna. En þótt hægt sé að skilgreina list á mjög víðtækan máta eru margir sem vilja undanskilja ýmsa iðju sem þó miðar að fagurfræðilegum afrakstri, svo sem [[handverk]] og [[iðnhönnun]]. Samkvæmt þessari skilgreiningu, sem er nýrri af nálinni, er orðið list lítið meira en stytting á hugtakinu „sköpunarlist“ eða „[[hámenning]]arleg list“. Með öðrum orðum er mest áhersla lögð á nýnæmi listarinnar og að listamaðurinn ögri áhorfandanum, svo upplifun listarinnar verður virkur atburður, frekar en að listin sé í bakgrunni og geri umhverfið fallegra. Til dæmis geta handprjónuð föt sem unnin eru samkvæmt uppskrift aldrei orðið list í þessum skilningi orðsins, sama hversu vel þau eru unnin. Til viðbótar við nýnæmið er stundum gerð krafa um að list sé unnin í göfugum tilgangi. Dæmi um það er þegar tónverk eða kvikmyndir sem framleiddar eru í þeim megintilgangi að afla tekna fyrir framleiðandann eru undanskilin frá skilgreiningunni á list, og kölluð [[iðnaður]] (sbr. kvikmyndaiðnaður og tónlistariðnaður). Þegar list er skilgreind á þröngan máta, líkt og rætt er um hér að ofan, er sjaldgæft að menn séu sammála um hvað er list og hvað ekki. Því hafa ýmsir haldið því fram að slíkar skilgreiningar hafi meira að gera með smekk heldur en hlutlæga aðgreiningu. == Saga == [[Mynd:Floete_Schwanenknochen_Geissenkloesterle_Blaubeuren.jpg|thumb|right|Beinflautan frá Geissenklösterle.]] {{aðalgrein|Listasaga|Bókmenntasaga|Leiklistarsaga|Tónlistarsaga}} === Forsöguleg list === Deilt er um það hver elstu ummerki um listræna sköpun gætu verið. Ýmsar fornleifar hafa fundist frá [[fornsteinöld]] sem virðast vitna um tilraunir til [[skraut|skreytinga]], án sýnilegs hagnýts tilgangs.<ref name="Henshilwood 2002">{{cite journal|last1=Henshilwood |first1=Christopher |title=Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-15_295_5558/page/1278 |journal=Science |date=2002 |volume=295 |issue=5558 |pages=1278–1280 |display-authors=etal |doi=10.1126/science.1067575 |pmid=11786608 |bibcode=2002Sci...295.1278H|s2cid=31169551 }}</ref><ref name="Henshilwood et al. 2009">{{cite journal |doi=10.1016/j.jhevol.2009.01.005 |pmid=19487016 |title=Engraved ochres from the Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa |journal=Journal of Human Evolution |volume=57 |issue=1 |pages=27–47 |year=2009 |last1=Henshilwood |first1=Christopher S. |last2=d'Errico |first2=Francesco |last3=Watts |first3=Ian}}</ref><ref name="Texier">{{cite journal | last1 = Texier | first1 = P. J. | last2 = Porraz | first2 = G. | last3 = Parkington | first3 = J. | last4 = Rigaud | first4 = J. P. | last5 = Poggenpoel | first5 = C. | last6 = Miller | first6 = C. | last7 = Tribolo | first7 = C. | last8 = Cartwright | first8 = C. | last9 = Coudenneau | first9 = A. | last10 = Klein | first10 = R. | last11 = Steele | first11 = T. | last12 = Verna | first12 = C. | year = 2010 | title = A Howiesons Poort tradition of engraving ostrich eggshell containers dated to 60,000 years ago at Diepkloof Rock Shelter, South Africa | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-04-06_107_14/page/6180 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences| volume = 107 | issue = 14| pages = 6180–6185 | doi = 10.1073/pnas.0913047107 | pmid = 20194764 | pmc = 2851956 | bibcode = 2010PNAS..107.6180T | doi-access = free }}</ref> Elstu gripirnir sem augljóslega eru dæmi um listaverk eru hins vegar ekki nema um 50.000 ára gamlir. Meðal þeirra eru [[venusstytta|venusstyttur]], litlar útskornar kvenmyndir með ýkt brjóst og mjaðmir, sem gætu tengst [[frjósemi]]sdýrkun af einhverju tagi.<ref name = "unesco">{{cite web |url = http://whc.unesco.org/en/list/229 |title = Place Stanislas, Place de la Carrière and Place d'Alliance in Nancy |website = UNESCO World Heritage Centre |publisher = United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date = 17 October 2021}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/oldest-figurative-art-now-world-treasure-180964035/ | title=World's Oldest Figurative Art is Now an Official World Treasure }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18196349 | title=Earliest music instruments found | work=BBC News | date=24 May 2012 }}</ref> Þekktustu dæmin um [[forsöguleg list|forsögulega list]] eru þó [[hellamálverk]], eins og málverk í [[Maros-Pangkep-hellarnir|Maros-Pangkep-hellunum]] á Súlavesí sem eru um 45.000 ára gömul, og [[hellamálverkin í Lascaux]] sem eru um 19.000 ára (þau elstu).<ref>{{vefheimild|dags=28. júní 2024|titill=Lascaux|vefsíða=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Lascaux}}</ref> Sum þeirra hafa verið túlkuð sem sjónræn ummerki um [[sagnamennska|sagnamennsku]].<ref>{{cite journal|title=Cave art reveals human nature|author=Michael Gross|year=2020|journal=Current Biology|volume=30|number=3|pages=R95-R98|doi=10.1016/j.cub.2020.01.042}}</ref> Elstu [[steinaldarflauta|flautur]] sem fundist hafa eru beinflautur frá [[Geissenklösterle]] í Suður-Þýskalandi sem eru um 45.000 ára gamlar.<ref name="jhevol">{{Cite journal| last = Higham | first = Thomas | author-link = Thomas Higham (archaeologist) |author2=Laura Basell |author3=Roger Jacobic |author4=Rachel Wood |author5=Christopher Bronk Ramsey |author6=Nicholas J. Conard | title = Τesting models for the beginnings of the Aurignacian and the advent of figurative art and music: The radiocarbon chronology of Geißenklösterle | journal = Journal of Human Evolution | volume = 62| issue = 6| pages = 664–76| publisher =Elsevier | date = May 8, 2012 | pmid =22575323| doi = 10.1016/j.jhevol.2012.03.003 }}</ref><ref name="BBC-May2012">{{cite news| title = Earliest music instruments found | publisher = BBC News | date = May 25, 2012 | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349 |access-date=May 26, 2012 }}</ref><ref name="IBT-May2012">{{cite news| title = Earliest musical instrument discovered | work = International Business Times | date = May 25, 2012 | url = http://www.ibtimes.co.uk/articles/345647/20120526/earliest-musical-instrument-discovered.htm |access-date=May 26, 2012 }}</ref> Þegar kemur að upphafi [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] fyrir um 12.000 árum fjölgar [[bergrista|bergristum]] sem sýna fjölbreyttari myndir, eins og [[dans]]andi mannamyndir. Hellamálverk af manni með dýrshöfuð sem hefur verið túlkað sem mynd af galdramanni,<ref name="hutton">{{cite book |last=Hutton |first=Ronald |author-link=Ronald Hutton |title=Witches, Druids, and King Arthur |publisher=Hambledon and London |location=London |year=2003 |isbn=1-85285-397-2 |url=https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/n5/mode/2up |pages=[https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/32/mode/2up 33]–35 }}</ref> fannst í [[Trois-Fréres-hellirinn|Trois-Fréres-hellinum]] í Frakklandi á 3. áratug 20. aldar og er talin vera um 13.000 ára gömul, líkt og myndir af dansandi fólki á hellamálverkum frá Borneó.<ref>{{cite journal|author=Aubert, M., Setiawan, P., Oktaviana, A.A. et al.|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=Nature|volume=564|pages=254–257|year=2018|doi=10.1038/s41586-018-0679-9}}</ref> [[Gríma|Steingrímur]] sem mögulega tengjast helgiathöfunum hafa fundist við uppgrefti í Ísrael og Tyrklandi.<ref>{{cite journal|author=Dietrich, O., Notroff, J., & Dietrich, L.|year=2018|title=Masks and masquerade in the Early Neolithic: a view from Upper Mesopotamia|journal=Time and Mind|volume=11|number=1|pages=3–21|doi=10.1080/1751696X.2018.1433354}}</ref> Frá sama tíma eru elstu minjar um notkun [[jötunsteinn|jötunsteina]] í [[byggingarlist]] í [[Göbekli Tepe]]<ref>{{cite journal|author=Marta Tobolczyk|title=The World's Oldest Temples in Göbekli Tepe and Nevali Çori, Turkey in the Light of Studies in Ontogenesis of Architecture|journal=Procedia Engineering|volume=161|year=2016|pages=1398-1404|issn=1877-7058|doi=10.1016/j.proeng.2016.08.600}}</ref> og lágmyndir sem skreyttu veggi í borginni [[Çatalhöyük]].<ref>{{cite book|author=Hodder, I.|year=2012|chapter=Çatalhöyük. A summary of recent work concerning architecture|editor=B. Söğüt|title=From Straonikeia to Lagina: Festschrift in honour of Ahmet Adil Tırpan|place=İstanbul|pages=303-314}}</ref> Forsöguleg list hefur oft verið túlkuð sem listræn tjáning [[trú]]arlegra hugmynda eða sem [[galdur]] (til að auka frjósemi eða laða að veiðidýr til dæmis) og tengd við [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{cite journal|author=Wallis, R.J.|title=Art and Shamanism: From Cave Painting to the White Cube|journal=Religions|year=2019|volume=10|number=54|doi=10.3390/rel10010054}}</ref> Slíkar túlkanir geta þó verið umdeildar.<ref>{{cite journal|author=Herva, V. P., & Ikäheimo, J.|year=2002|title=Defusing Dualism: Mind, Materiality and Prehistoric Art|journal=Norwegian Archaeological Review|volume=35|number=2|pages=95–108|doi=10.1080/002936502762389729}}</ref> === Fornaldarlist === [[Mynd:Tomb_of_the_Dancers.JPG|thumb|right|Veggmyndir sem sýna danshreyfingar úr „dansaragröfinni“, frá Egyptalandi um 1550 f.o.t.]] Þegar maðurinn tók að notast við [[ritmál]] varðveittust kvæði og sögur á borð við [[Gilgameskviða|Gilgameskviðu]] í rituðum textum á [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá [[Súmer]] og [[helgirúnir|helgirúnum]] [[Egyptaland hið forna|Forn-Egypta]]. Þessi stóru menningarríki skildu eftir sig mörg stór minnismerki og byggingar úr steini og [[leirgljái|gljáðum]] múrsteinum með fáguðum lágmyndum og bronsgripi sem bera vitni um þróaða málmsmíði.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3521911|title=List í 7000 ár|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2002|author=Bragi Ásgeirsson|volume=77|number=5|page=10}}</ref> Bæði Egyptar og Súmerar reistu [[þrepapýramídi|þrepapýramída]] sem hjá Egyptum þróaðist út í [[pýramídi|pýramída]] með sléttum hliðum um 2500 f.o.t. Forn-Egyptar gerðu nákvæmar höggmyndir af fólki, en í veggmyndum og lágmyndum er sjónarhorn á andlit oftast á hlið, bæði í Egyptalandi og [[Persía|Persíu]].<ref>{{cite journal|author=Davis, W.|year=1982|title=Canonical representation in Egyptian art|journal=RES: Anthropology and Aesthetics|volume=4|number=1|pages=20-46|url=https://www.jstor.org/stable/41634873}}</ref><ref>{{cite book|author=Sonik, K.|year=2013|chapter=The monster’s gaze: vision as mediator between time and space in the art of Mesopotamia|title=Time and History in the Ancient Near East: Proceedings of the 56th Rencontre Assyriologique Internationale at Barcelona, 26–30 July 2010|pages=285-300|doi=10.1515/9781575068565-027}}</ref> Á [[Amarna-tímabilið|Amarna-tímabilinu]] um 1350 f.o.t. fylgdi breytt [[myndmál]] breytingum í opinberum trúarbrögðum Egypta um stutt skeið.<ref>{{vefheimild|url=https://www.worldhistory.org/article/1110/the-art-of-the-amarna-period/|titill=The Art of the Amarna Period|höfundur=Elsie McLaughlin|dags=22.9.2017|vefsíða=World History Encyclopedia}}</ref> Egyptar fundu upp bæði [[lín]]ið úr [[hör]]trefjum og [[papýrus]]inn með því að merja saman krosslögð blöð [[papýrusreyr]]sins. Papýrus var helsta undirstaða [[skrift]]ar við Miðjarðarhafið í þúsundir ára eftir það. Papýrusarkir voru bundnar saman í langa renninga sem voru undnir upp á kefli ([[rolla|rollur]]). Fjölbreyttar [[bókmenntagrein]]ar komu fram mjög snemma, eins og [[ástarljóð]], [[sálmur|sálmar]], [[hetjukvæði]], [[ferðasaga|ferðasögur]], [[sagnaritun]], [[vísindarit]] og [[trúarbókmenntir]].<ref>{{cite book|author=Loprieno, A.|year=1996|chapter=Defining Egyptian literature: Ancient texts and modern theories|title=Ancient Egyptian Literature|pages=39-58|publisher=Brill}}</ref> Ríkulegar myndskreytingar í gröfum Forn-Egypta lýsa daglegu lífi, meðal annars [[loftfimleikar|loftfimleikum]], [[stríðsdans|stríðsdönsum]] og ''khener''-hópum kvenkyns tónlistarmanna og dansara.<ref>{{cite book|author=Lexová, I.|year=2000|title=Ancient Egyptian Dances|url=https://archive.org/details/ancientegyptiand0000lexo|publisher=Courier Corporation}}</ref><ref>{{cite book|author=Köpp-Junk, H.|year=2023|chapter=Dance and clothing in ancient Egypt‒the earliest evidence|title=Textiles in Motion. Dress for Dance in the Ancient World|series=Ancient Textiles Series 41|pages=71-92|editor=Audrey Gouy|publisher=Oxbow Books}}</ref> Á þessum myndum sjást líka þróuð [[hljóðfæri]] eins og sveigðar [[harpa (hljóðfæri)|hörpur]], [[lúta|lútur]] með langan háls, [[tréblásturshljóðfæri]] með reyrblaði og alls kyns [[ásláttarhljóðfæri]] og [[hrista|hristur]].<ref>{{cite journal|author=Duchesne‐Guillemin, M.|year=1981|title=Music in ancient Mesopotamia and Egypt|journal=World Archaeology|volume=12|number=3|pages=287-297|doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> Elstu dæmi um skráningu [[tónlist]]ar eru leirtöflur með fleygrúnum frá borginni [[Urartu]] um 1300 f.o.t.<ref>{{cite journal|author=Rahn, J.|year=2011|title=The Hurrian Pieces, ca. 1350 BCE: Part One—Notation and Analysis|journal=Analytical Approaches to World Music|volume=1|number=1|pages=93-151}}</ref> Stórar [[tromma|trommur]] úr bronsi frá því fyrir 600 f.o.t. einkenna [[Dong son-menningin|Dong son-menninguna]] í Víetnam. [[Leikhús]] á sanskrít er stundum rakið til [[Vedatímabilið|Vedatímabilsins]] (þótt það sé líka umdeilt) þar sem löng hefð er fyrir uppsetningu [[helgileikur|helgileikja]] með sögum úr ''[[Rigveda]]''.<ref>{{cite book|author=Shivaprakash, H. S., & Murthy, J. S.|year=2023|chapter=Migration and Ancient Indian Theatre|title=The Palgrave Handbook of Theatre and Migration|pages=183-194|location=Cham|publisher=Springer International Publishing}}</ref> [[Vestrænt leikhús]] rekur uppruna sinn til [[Grikkland hið forna|Forn-Grikkja]]. Elstu varðveittu grísku [[leikrit]]in sem ekki eru helgiathafnir eru [[harmleikur|harmleikir]] frá 5. öld f.o.t.<ref>{{cite journal|author=Morgan, W., & Brask, P.|year=1988|title=Towards a conceptual understanding of the transformation from ritual to theatre|journal=Anthropologica|pages=175-202|doi=10.2307/25605509}}</ref> Forngríska leikhúsið notaði [[kór]] til að draga saman söguþráðinn fyrir áhorfendum.<ref>{{cite journal|author=Foley, H.|year=2003|title=Choral identity in Greek tragedy|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2003-01_98_1/page/n5|journal=Classical Philology|volume=98|number=1|pages=1-30|doi=10.1086/378725}}</ref> ''[[Um skáldskaparlistina]]'' eftir [[Aristóteles]] (um 335 f.o.t.) og ''[[Natyashastra]]'' eftir Bharata (eftir 200 f.o.t.) eru tvö fræðirit frá fornöld sem fjalla um [[leiklist]].<ref>{{cite journal|author=Das, S.|year=2015|title=Ancient Indian dramaturgy: A historical overview of Bharata’s natyashastra|journal=Research Scholar|volume=3|number=3|pages=133-140}}</ref> [[Mynd:20041229-Luchador_Olmeca_(Museo_Nacional_de_Antropología)_MQ.jpg|thumb|right|''Glímumaðurinn'', höggmynd frá tímum Olmeka í Mið-Ameríku, 1200-400 f.o.t.]] [[Forngrísk myndlist]] birtist meðal annars á leirkerjum þar sem myndin er dregin með svörtum leirgljáa á rauðan leirinn, ýmist með rauðan eða svartan forgrunn. Myndirnar sýna atriði úr [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]] og [[daglegt líf|daglegu lífi]] þar sem sjónarhornið er á hlið. [[Freska|Freskur]] þar sem myndin er máluð í blautt lag af kalki, komu fram í [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] og bárust þaðan til Grikklands og síðan um allan hinn [[helleníska tímabilið|helleníska heim]] eftir 4. öld f.o.t.<ref>{{cite book|author=von Rüden, C.|year=2013|chapter=Beyond the East-West dichotomy in Syrian and Levantine wall paintings|title=Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art|editor=Brian A. Brown and Marian H. Feldman|publisher=De Gruyter|pages=55-78|doi=10.1515/9781614510352.55}}</ref> Myndmálið þróaðist út í að sýna flæðandi hreyfingar og fleiri sjónarhorn. Höggmyndir úr [[marmari|marmara]], eins og ''[[Laokoón og synir hans]]'', sýndu mannslíkamann af meiri nákvæmni og í flóknari stöðum en áður þekktust. Í austri þróaðist [[Gandhara-list]] undir áhrifum frá hellenískri list og [[stúpa]]n fylgdi útbreiðslu [[búddatrú]]ar í Asíu. Í [[Kína]] voru mörg einkenni kínverskrar [[nytjalist]]ar komin fram á tímum [[Qin-veldið|Qin-veldisins]] og [[Hanveldið|Hanveldisins]] um 200 f.o.t., eins og skreyttir munir úr [[jaði]], bronsi og [[lakk|lökkuðum]] viði; [[leirherinn|leirhermenn]] og [[postulín]].<ref>{{cite journal|author=Bao, D.|year=2023|title=The Evolution, Characteristics, and Aesthetic Expression of Han Dynasty Sculptures: Exploring the Artistic Achievements of Ancient China|journal=Advances in Education, Humanities and Social Science Research|volume=6|number=1|pages=299-305|doi=10.56028/aehssr.6.1.299.2023}}</ref><ref>{{cite journal|author=Krupa, M., Yang, D., Tovbych, V., & Gnatiuk, L.|year=2020|title=Sacrality, mythologism and realism of mural painting of the Han Dynasty and its influence on the further development of Chinese art and architecture|journal=Wiadomości Konserwatorskie|volume=63|pages=116–124}}</ref> [[Olmekar]] voru fyrsta stóra menningarríkið í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 1000 f.o.t. Olmekar eru þekktir fyrir bæði stór steinhöfuð og höggmyndir af fólki í opnum stellingum.<ref>{{cite journal|author=Mollenhauer, J.|year=2014|title=Sculpting the past in preclassic Mesoamerica: Olmec stone monuments and the production of social memory|journal=Ancient Mesoamerica|volume=25|number=1|pages=11-27|doi=10.1017/S0956536114000042}}</ref> [[Rómaveldi|Rómverjar]] tóku upp tækni og myndmál grískra myndlistarmanna og gerðu stórar [[mósaík]]myndir, höggmyndir og veggmyndir í sama stíl. Rómverskir arkitektar þróuðu [[bogi (byggingarlist)|bogann]] og notuðu óspart í byggingum, auk þverbita á [[súla (byggingarlist)|súlum]] sem einkenna forngríska byggingarlist. Líkt og Grikkir reistu Rómverjar hálfhringlaga [[leikhús]], [[skeiðvöllur|skeiðvelli]] og [[hringleikahús]]. Þar fóru fram [[íþrótt]]akeppnir, [[dýraat]], [[aftaka|aftökur]] og sviðsetningar leikrita og [[látbragðsleikur|látbragðsleiks]] á upphækkuðu [[leiksvið]]i . Útbreiðsla þessara bygginga sýnir hvað [[sviðslistir]] voru mikilvægur hluti af opinberu lífi í Rómaveldi.<ref>{{cite journal|author=Häussler, R.|year=1999|title=Architecture, performance and ritual: the role of state architecture in the Roman Empire|journal=Theoretical Roman Archaeology Journal|doi=10.16995/TRAC1998_1_13}}</ref> Einkenni á grískum og latneskum [[klassískar bókmenntir|klassískum bókmenntum]] eru nafnkunnir [[rithöfundur|rithöfundar]], [[skáld]] og [[heimspeki]]ngar, á borð við [[Evrípídes]], [[Saffó]], [[Platon]], [[Aristóteles]], [[Heródótos]], [[Cíceró]], [[Óvidíus]] og [[Livíus]]. Þar með kemur fram hugmyndin um að nafn [[höfundur|höfundarins]] ljái verkinu tiltekna merkingu. [[Klassískar kínverskar bókmenntir]], meðal annars verk [[Konfúsíus]]ar, eru frá því fyrir tíma Qin-veldisins um 200 f.o.t. Kínverjar skrifuðu bækur sínar aðallega á [[bambus]]renninga, en líka á [[silki]]. Renningarnir voru saumaðir saman í arkir sem ýmist var rúllað upp eða bundnar þannig að þær lögðust saman í [[harmónikkubók|harmónikku]].<ref>{{cite book|author=Staack, T.|chapter=Bindings of Ancient Chinese Bamboo and Wood Scrolls|title=Tied and Bound: A Comparative View on Manuscript Binding|series=Studies in Manuscript Cultures 33|editor=Alessandro Bausi and Michael Friedrich|publisher=De Gruyter|pages=39-68|doi=10.1515/9783111292069-003}}</ref> [[Pappír]] var fundinn upp í Kína á tímum Hanveldisins, gerður úr berki [[mórber]]jarunnans, en var í fyrstu notaður í flest annað en ritstörf.<ref>{{cite journal|author=Yi, X.|year=2023|title=Development and Evolution of Papermaking in Ancient China based on the Uses and Forms of Paper|journal=Paper and Biomaterials|volume=8|number=3|doi=10.26599/pbm.2023.9260016}}</ref> Bæði Rómverjar og [[Keltar]] notuðu stór [[horn (hljóðfæri)|horn]] úr bronsi fyrir boðskipti í daglegu lífi og í hernaði. Í kringum 3. öld f.o.t. fundu Grikkir upp [[vatnsorgel]]ið, fyrsta hljóðfærið með lyklaborði og forvera [[pípuorgel]]sins.<ref>{{Cite book|url=http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/13639|chapter=Hydraulis|title=Groves Dictionary of Music and Musicians|last=McKinnon|first=James W.|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|via=Online Portal to Oxford Music Online}}</ref> Um sama leyti hófu Kínverjar að leika tónlist á strengjahljóðfærið [[guzheng]], láréttan [[sítar (hljóðfæri)|sítar]] með silkistrengjum.<ref>{{cite journal|author=Kang, Y., & Sh, A.|year=2024|title=An Initial Exploration of the Historical Development and Origin of the Guzheng|journal=Highlights in Art and Design|volume=6|number=1|pages=25-31|doi=10.54097/gqgpm010}}</ref> Á 4. öld e.o.t. varð algengara í Evrópu að skrifa á [[pergament]] (skinn) en papýrus.<ref>{{cite book|author=Elliott, J. K.|year=2004|chapter=Early Christian book-production: papyri and manuscripts|title=The Collected Biblical Writings of TC Skeat|pages=33-59|publisher=Brill}}</ref> Elstu varðveittu [[handrit]] [[Gamla testamentið|Gamla testamentisins]] eru bæði rituð á papýrus og pergament.<ref>{{cite journal|author=Tigchelaar, E.|year=2016|title=The material variance of the Dead Sea Scrolls: On texts and artefacts|journal=HTS: Theological Studies|volume=72|number=4|pages=1-6|doi=10.4102/hts.v72i4.3281}}</ref> Í Evrópu var pergamentið bundið í kjöl þannig að það myndaði [[bók]]. Á [[síðfornöld]] tók bókin smám saman við af rollunni í Evrópu.<ref>{{cite journal|author=Resnick, I. M.|year=1992|title=The Codex in Early Jewish and Christian Communities|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religious-history_1992-06_17_1/page/n4|journal=The Journal of Religious History|volume=17|number=1|pages=1-17|doi=10.1111/j.1467-9809.1992.tb00699.x}}</ref> === Síðklassíska tímabilið === Menning [[Majar|Maja]] blómstraði í Mið-Ameríku frá um 200 e.o.t. Þá voru þeir farnir að nota [[majaletur]] og reisa þrepapýramída og stóra íþróttaleikvanga í borgríkjum, eins og [[Teotihuacan]], þar sem nú eru [[Mexíkó]] og [[Gvatemala]]. Majar gerðu málaðar veggmyndir, [[lágmynd]]ir úr [[gifs]]i og höggmyndir sem einkennast af fíngerðum smáatriðum, meðal annars leturtáknum, myndum af blöndu manna og dýra, fljúgandi slöngum og drekum. Tiltölulega lítið af málningunni hefur varðveist vegna rakans. Þeir fundu upp aðferð til að gera pappír úr berki [[villifíkja|villifíkjutrésins]] (''Ficus insipida'') sem þeir bundu saman í bækur, en aðeins fjögur handrit frá því fyrir komu Spánverja til Nýja heimsins hafa varðveist.<ref>{{cite journal|author=Tuszyńska, B.|year=2019|title=On preserved and lost Ancient Maya books|journal=Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi|number=13|pages=21-39|doi=10.33077/uw.25448730.zbkh.2019.156}}</ref> [[Mynd:Istanbul_asv2021-10_img22_Hagia_Sophia.jpg|thumb|right|[[Ægisif]] í Istanbúl var reist á 6. öld sem dómkirkja í býsönskum stíl, en var síðar breytt í mosku.]] Með útbreiðslu [[kristni]] á [[ármiðaldir|ármiðöldum]] breiddist [[messusöngur]] út sem hluti af [[messa|messuhaldi]]. [[Langkirkja|Langkirkjur]] miðalda voru hannaðar þannig að söngur barst úr [[kór (byggingarlist)|kórnum]] við enda kirkjunnar út í [[kirkjuskip]]ið.<ref>{{cite journal|author=Suárez, R., Sendra, J. J., & Alonso, A.|year=2013|title=Acoustics, Liturgy and Architecture in the Early Christian Church. From the domus ecclesiae to the basilica|journal=Acta Acustica united with Acustica|volume=99|number=2|pages=292-301|doi=10.3813/aaa.918611}}</ref> [[Gregorískur söngur]] var sunginn í [[gotneskur stíll|gotneskum dómkirkjum]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]].<ref>{{cite journal|author=Blachly, Alexander|year=1990|title=Some Observations on the "Germanic" Plainchant Tradition|journal=Current Musicology|volume=45-47|pages=85-117|doi=10.7916/D8QR4VZJ}}</ref> Lögin voru skrifuð í söngbækur með [[nauma (nótnaskrift)|naumum]], forvera nútíma [[nótnaskrift]]ar.<ref>{{cite journal|author=Hucke, H.|year=1980|title=Toward a new historical view of Gregorian chant|journal=Journal of the American Musicological Society|volume=33|number=3|pages=437-467|doi=10.2307/831302}}</ref> Margt bendir til þess að [[röddun|fjölradda]] söngur hafi tíðkast um aldir í [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]],<ref>{{cite journal|author=Blench, R.|year=2013|title=Methods and results in the reconstruction of music history in Africa and a case study of instrumental polyphony|journal=Azania: Archaeological Research in Africa|volume=48|number=1|pages=31-64|doi=10.1080/0067270X.2013.771016}}</ref> en fjölradda kirkjusöngur varð fyrst vinsæll í Evrópu í kringum [[páfasundrungin]]a á 14. öld.<ref>{{cite thesis|author=Thöne, J. P.|year=2024|title=Papal Polyphony during the Great Western Schism (1378–1417): How Music Dedicated to Popes Absorbed and Reflected a Time of Crisis|degree=PhD|publisher=Oslo Universitet|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/110518/1/Thoene%2BDissertation%2Bfor%2Bprinting.pdf}}</ref> Í Evrópu þróaðist [[býsönsk list|trúarleg myndlist]] sem kennd er við [[Austrómverska ríkið]].<ref>{{cite book|author=Cormack, R.|year=2018|title=Byzantine art|url=https://archive.org/details/byzantineart0000corm|series=Oxford History of Art|publisher=Oxford University Press}}</ref> Kirkjur og kirkjugripir voru lagðir góðmálmum og eðalsteinum, mósaíkmyndum og [[íkon]]um gerðum með [[eggtempera]]litum á undirlag lagt [[blaðgull]]i.<ref>{{vefheimild|höfundur=Koo Schadler|titill=History of egg tempera painting|dags=2021|vefsíða=http://www.kooschadler.com|url=https://www.kooschadler.com/techniques/history-egg-tempera-2022.pdf}}</ref> [[Hvolfþak]]ið sem einkennir kirkjur frá þeim tíma var skreytt með myndum af [[dýrlingur|dýrlingum]]. Með framrás [[íslam]] í Vestur-Asíu, [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og Evrópu á 7. og 8. öld breiddist þar út [[íslömsk list]] byggð á [[skrautskrift]] og flóknum [[mynstur|mynstrum]] ([[arabeska|arabeskum]]) þar sem helgimyndir voru bannaðar.<ref>{{cite book|author=Shaw, Wendy|year=2021|chapter=Islam and Art: An Overview|title=Oxford Research Encyclopedia of Religion|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.783}}</ref> [[Hindúasiður]] hafði á svipuðum tíma mikil áhrif í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] þar sem [[skuggaleikhús]] (''[[wayang kulit]]'') og [[dansleikhús]] (''[[wayang wong]]'') urðu til byggð á sagnakvæðunum ''[[Ramayana]]'' og ''[[Mahabharata]]'' með undirleik [[gamelan]]sveita.<ref>{{cite journal|author=Hill, D.|year=2001|title=The practice and social evolution of the Javanese Gamelan: Evolution and continuity|journal=Contemporary Theatre Review|volume=11|number=1|pages=19-27|doi=10.1080/10486800108568607}}</ref> Í Kína hófst [[prentun]] með prentmótum úr tré á tímum [[Tangveldið|Tangveldisins]] á 7. öld. Prentunin fylgdi útbreiðslu búddismans um [[Austur-Asía|Austur-Asíu]]. ''[[Dharani-sútran mikla]]'' frá fyrri hluta 8. aldar er talin elsta varðveitta prentaða rit heims.<ref>{{cite journal|author=Pan, J.|title=On the origin of printing in the light of new archaeological discoveries|journal=Chinese Science Bulletin|volume=42|pages=976–981|year=1997|doi=10.1007/BF02882611}}</ref> [[Kínversk ópera]] varð til við samruna ólíkra greina sviðslista: dans, [[söngur]], [[hljóðfæraleikur]], [[loftfimleikar]], [[bardagalist]]ir, [[gríma|grímur]] og [[förðun]], komu saman í [[tónlistarleikhús]]i sem í byrjun byggðist á stöðluðum persónum og aðstæðum, eins og í [[Canjunxi]] þar sem spéfugl hæðist að spilltum aðstoðarforingja (''canjun'').<ref name="dictionary">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=USOzayld_z8C&pg=PA3 |title=Historical Dictionary of Chinese Theater |author= Tan Ye |page=3 |publisher= Scarecrow Press |date= 2008 |isbn=978-0810855144}}</ref> Á 8. öld stofnaði [[Xuanzong keisari]] [[Perugarðurinn|Perugarðinn]], sviðslistaskóla fyrir flytjendur. Leikarar urðu að læra dans, söng, og hljóðfæraleik, áður en þeir hófu nám í leiklist.<ref>{{cite web |url=http://zh.wikisource.org/wiki/%E9%99%B6%E5%BA%B5%E5%A4%A2%E6%86%B6/%E5%8D%B702 |title=陶庵夢憶/卷02 《朱雲崍女戲》 }}</ref> Seinna komu fram nafnkunn leikskáld, eins og [[Gao Ming]] sem var uppi á 14. öld.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_A3t61VgNXkC&pg=PA45 |title=Chinese Theatre |author= Jin Fu|page=447 |publisher= Cambridge University Press |edition= 3rd |year= 2012 |isbn=978-0521186667 }}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] þróuðust mörg af helstu einkennum japanskrar menningar, eins og skriftin [[kana]] sem var notuð til að skrifa [[japanskar bókmenntir]]. ''[[Sagan af Genji]]'' og ''[[Koddabókin]]'' eru dæmi um þekkt ritverk frá þessum tíma. Á sama tíma þróaðist menning [[samúræi|samúræja]] og hirð[[tíska]] sem einkenndi klæðaburð og kurteisissiði í Japan um aldir.<ref>{{cite book|title=A Companion to Japanese History|chapter=The Heian Period|author=G. Cameron Hurst III|editor=William M. Tsutsui|date=01 January 2007|doi=10.1002/9780470751398.ch3}}</ref> Á sama tíma stóð [[gullöld íslam]] í Vestur-Asíu þar sem vísindi og listir blómstruðu í ríki [[Abbasídar|Abbasída]]. Mörg af þekktustu ritum fornaldar varðveittust í arabískum þýðingum sem gerðar voru á þessum tíma í [[Hús viskunnar|Húsi viskunnar]] í [[Bagdad]].<ref>{{Cite book|last=Lyons|first=Jonathan|title=The House of Wisdom|year=2008|pages=64|language=english|isbn=9781608190584}}</ref> Frá þessum tíma eru heimspekingarnir [[Avicenna]] (Ibn Sina) og [[Averróes]] (Ibn Rushd), stærðfræðingurinn [[Al-Khwarizmi]], raunvísindamaðurinn [[Ibn al-Haytham]] og persnesku skáldin [[Omar Khayyam]] og [[Ferdowsi]]. Elsta brot úr sagnasafninu ''[[Þúsund og ein nótt]]'' er frá 9. öld. Á 8. öld var [[Stórmoskan í Córdoba]] reist í [[al-Andalus]]. Höllin [[Alhambra]] var reist undir lok þessa tímabils, eða á 14. öld.<ref>{{Cite book |last=Bloom |first=Jonathan M. |url=https://books.google.com/books?id=IRHbDwAAQBAJ&dq=Architecture+of+the+Islamic+West%3A+North+Africa+and+the+Iberian+Peninsula%2C+700-1800&pg=PP1 |title=Architecture of the Islamic West: North Africa and the Iberian Peninsula, 700–1800 |publisher=Yale University Press |year=2020 |isbn=9780300218701}}</ref> Á 14. öld kom líka [[Noh-leikur|Noh-leikhúsið]] fram í Japan.<ref name="Ortolani">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ge8cWl8OT3gC&q=mugen-no+Genzai-no+waki-no&pg=PA132 |page=132 |title=The Japanese theatre: from shamanistic ritual to contemporary pluralism |first=Benito |last=Ortolani| publisher=Princeton University Press|year=1995 |isbn=0-691-04333-7}}</ref> [[Mynd:Blue_and_white_jar_Jingdezhen_1271_1368.jpg|thumb|right|Bláhvítur postulínsvasi frá 14. öld.]] Útbreiðsla íslam hafði mikil áhrif á byggingarlist á [[Indland]]i ([[indóíslömsk byggingarlist]]<ref>{{cite book|author=Brown, P.|year=2013|title=Indian architecture (the Islamic period)|publisher=Read Books Ltd.|url=https://books.google.is/books?id=YCF9CgAAQBAJ}}</ref>) og kínverska nytjalist ([[bláhvítt postulín]]<ref>{{cite journal|author=Liang, Ding|year=2022|title=The Influence of the Grassland Silk Road on the Porcelain Styles of the Yuan Dynasty During the Mongol-Yuan Period|journal=Burganov House. The Space of Culture|volume=18|number=3|pages=47-51|url=https://scholar.archive.org/work/65b7xikyxjdufiw45wedxm6l7y/access/wayback/https://burganova-text.com/wp-content/uploads/2022/06/Ding-Liang-1.pdf}}</ref>). Myndlist á tíma [[Júanveldið|Júanveldisins]] einkenndist af samruna skrautskriftar og myndlistar samkvæmt hugmyndinni um ljóðræna myndlist.<ref>{{cite book|title=Introduction: The Three Perfections: Poetry, Calligraphy and Painting|author=Fong, Wen C. & Murck, Alfreda|title=Words and Images: Chinese Poetry, Calligraphy, and Painting|pages=xv-xxii|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.is/books?id=wJFbPBjj6ucC}}</ref> Aukin áhrif íslamskrar menningar í Evrópu áttu þátt í að skapa nýja byggingarlist, einkum á Spáni og á Sikiley, á sama tíma og [[rómönsk byggingarlist]] vék fyrir [[gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]] í Norður-Evrópu. Frá Arabaheiminum bárust líka [[spunarokkur]]inn,<ref>{{cite book|author=Landes, David. S.|year=1969|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|location=Cambridge, New York|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|page=138|isbn=0-521-09418-6}}</ref> [[prjón]]alistin<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zq0kddOOErgC&q=The+earliest+known+knitted+items+in+Europe&pg=PA7|title=The Complete Photo Guide to Knitting|last=Hubert|first=Margaret|publisher=Creative Publishing international|year=2010|isbn=9781589235243|location=Minneapolis, Minnesota|pages=7}}</ref> og [[pappír]]sgerð<ref>{{cite book|author=Bloom, J. M.|year=2017|chapter=Papermaking: the historical diffusion of an ancient technique|title=Mobilities of knowledge|pages=51-66|url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/27766/1/1002239.pdf#page=59}}</ref> til Evrópu. Með íslam jókst þekking Evrópumanna á fræðiritum fornaldar sem aftur leiddu til [[12. aldar endurreisnin|12. aldar endurreisnarinnar]].<ref>{{cite book|author=Lindberg, David C.|year=1978|title=Science in the Middle Ages|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48232-3}}</ref> „Enduruppgötvun“ heimspeki [[Aristóteles]]ar hafði áhrif á [[skólaspeki]]na í fyrstu [[háskóli|háskólum]] Evrópu.<ref>{{cite book|editor1=Kretzmann, N.|editor2=Kenny, A.|editor3=Pinborg, J.|year=1982|title=The Cambridge history of later medieval philosophy: from the rediscovery of Aristotle to the disintegration of scholasticism, 1100-1600|publisher=Cambridge University Press}}</ref> [[Trúbador]]ar, [[föruklerkur|föruklerkar]] og [[golíardar]] breiddu út alþýðuskáldskap á þjóðtungum í stað latínu.<ref>{{cite book|author=Cabré, Miriam|year=1999|chapter=Italian and Catalan troubadours|title=The troubadours: An introduction|pages=127-40}}</ref> [[Riddarakvæði]] nutu vinsælda meðal almennings í Evrópu á tímum [[krossferð]]anna. Á 14. öld hófst [[ítalska endurreisnin]] sem sóttist eftir raunsærri myndrænni framsetningu með rannsóknum á mannslíkamanum, ljósi, litum, skynjun og fjarvídd. Endurreisnarmálarar á Ítalíu tóku líka að nota [[olíumálning]]u í stað eggtemperu og mála á [[strigi|striga]] sem festur var á [[blindrammi|blindramma]] í stað tréplötu.<ref>{{cite book|author=DeGhetaldi, K.|year=2016|title=From egg to oil: the early development of oil painting during the Quattrocento|publisher=University of Delaware}}</ref> === Árnýöld === [[Tímúrendurreisnin]] hófst í Mið-Asíu í valdatíð [[Tímúr]]s á 14. öld. Frá þeim tíma eru áberandi moskur, grafhýsi og madrössur með riffluðum næpulaga turnum sem eru klæddir með litríkum gljáðum flísum. Slíkar byggingar er að finna í [[Búkara]] og [[Samarkand]] (Úsbekistan), [[Herat]] (Afganistan) og [[Mashhad]] (Íran).<ref>{{cite journal|author=Madraimov, A., Madraimov, A., & Mamasharipova, M. A.|year=2025|title=Architectural Heritage of Central Asia: Mosques and Madrasas of The Timur And Timurid Era|journal=Frontline Social Sciences and History Journal|volume=5|number=5|pages=9-15}}</ref> Arftakar Tímúrs stofnuðu [[Mógúlveldið]] á Indlandi þar sem byggingarlistin þróaðist áfram undir áhrifum frá indverskum arkitektúr<ref>{{cite book|author=Golombek, L., & Koch, E.|year=2017|chapter=The Mughals, Uzbeks, and the Timurid Legacy|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|pages=811-845}}</ref> sem sjá má í [[Taj Mahal]] í [[Agra]] og [[Badshahi-moskan|Badshahi-moskunni]] í [[Lahore]]. Mógúlarnir voru undir áhrifum frá list [[Persía|Persa]], ortu kvæði og gerðu [[smámynd]]ir í persneskum stíl. Líkt og í persneskri myndlist var [[samsíða sjónarhorn]] ríkjandi í myndlist Mógúlanna, en skyggingar og hlutföll persóna voru raunsærri.<ref>{{cite journal|author=Whiteman, S. H.|year=2021|title=Beyond the perspectival paradigm: Early modern pictorial space and digital challenges to the field|journal=The Art Bulletin|volume=103|number=2|pages=8-23|doi=10.1080/00043079.2021.1847575}}</ref> Íslam breiddist út eftir [[Svahílíströndin]]ni (austurströnd Afríku) á miðöldum. [[Stórmoskan í Kilwa]] hafði röð af hvolfþökum sem voru borin uppi af [[oddbogi|oddbogum]] á súlum.<ref>{{Cite journal |jstor=179533 |title=Kilwa and the Arab Settlement of the East African Coast |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1963_4_2/page/178 |journal=The Journal of African History |volume=4 |issue=2 |pages=179–190 |last1=Chittick |first1=Neville |year=1963 |doi=10.1017/S0021853700004011 }}</ref> Í [[Tyrkjaveldi]] hófst tímabil [[Ottómanaarkitektúr]]s með verkum [[Mimar Sinan]] á 16. öld, þar sem mörg af einkennum býsanskrar listar (hvelfingar sem hvíla hver á annarri) runnu saman við íslamskan arkitektúr (oddboga, bænaturna, og skreyttar flísar).<ref>{{Cite book |last1=Blair |first1=Sheila S. |author-link=Sheila Blair |url=https://books.google.com/books?id=-mhIgewDtNkC |title=The Art and Architecture of Islam 1250-1800 |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |author-link2=Jonathan M. Bloom |publisher=Yale University Press |year=1995 |isbn=9780300064650 |location= |pages= |language=en}}</ref> Í Vestur-Afríku þróaðist útskurður í [[fílabein]] og málmsmíði úr [[brons]]i í kringum borgina [[Edo]] og víðar.<ref>{{cite book |last=Dohlvik |first=Charlotta |title=Museums and Their Voices: A Contemporary Study of the Benin Bronzes |url=http://www.museion.gu.se/digitalAssets/805/805960_Dissertation_Charlotta_Dohlvik.pdf |date=May 2006 |publisher=International Museum Studies |access-date=18 October 2013 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019105247/http://www.museion.gu.se/digitalAssets/805/805960_Dissertation_Charlotta_Dohlvik.pdf }}</ref> Sögu og menningu fólksins var lýst á bronsspjöldum með lágmyndum. Frá [[Malíveldið|Malíveldinu]] eru elstu heimildir um [[griot]]-sagnamenn og -konur sem héldu við munnlegri sagnahefð við hirðir Vestur-Afríku með undirleik strengjahljóðfæra eða [[balafónn|balafóns]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|title=Mali Empire|website=Worldhistory.org|author=Mark Cartwright|date=1. mars 2019}}</ref> Á 15. öld fann [[Johann Gutenberg]] upp [[prentvél]] til að prenta bækur með fjöldaframleiddu lausu prentletri sem, ásamt útbreiðslu pappírsgerðar, olli byltingu í bókagerð í Evrópu. Framfarir í gerð [[prentmynd]]a voru eitt af einkennum [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisnarinnar]] þegar nýjungar í myndrænni framsetningu bárust frá Ítalíu til Norður-Evrópu. Prentlistin er oft talin ein af undirstöðum [[siðbótin|siðbótarinnar]].<ref>{{cite thesis|author=Rubin, Jared|title=Printing and Protestants: Reforming the Economics of the Reformation|year=2011|doi=10.2139/ssrn.1742523|publisher=Chapman University}}</ref> Prentmyndasmiðir eins og [[Albrecht Dürer]] gerðu [[trérista|tréristur]] og [[koparstunga|koparstungur]], auk [[æting]]ar sem [[Daniel Hopfer]] fann upp á 16. öld, en náði ekki sömu vinsældum og hinar aðferðirnar fyrr en á 17. öld.<ref>{{cite book|author=Mayor, A. Hyatt|title=Prints and People|location=Princeton, NJ|publisher=Metropolitan Museum of Art/Princeton U. P.|isbn=0-691-00326-2|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/94303/rec/1|series=Prints & people: a social history of printed pictures}}</ref> Prentmyndir af [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggjum Ameríku]] og menningu þeirra höfðu mikil áhrif á hugmyndaheim Evrópubúa. Meðal þeirra fyrstu voru prentmyndir [[Theodor de Bry]] eftir vatnslitamyndum [[John White]] af frumbyggjum sem enskir landnemar mættu á austurströnd Norður-Ameríku árið 1585.<ref>{{cite web|url=https://publicdomainreview.org/essay/painting-the-new-world/|title=Painting the New World|author=Benjamin Breen|date=24. apríl 2012|website=Public Domain Review}}</ref> Landvinningar og landnám Evrópubúa höfðu líka mikil áhrif á list Ameríkuþjóðanna. Kaþólskar kirkjur og klaustur voru reist á grunni hofa í [[Mexíkóborg]] og [[Cusco]]. Hermenn [[Hernán Cortes]] brenndu pappírshandrit [[Astekar|Asteka]] sem þeir komust yfir, en gerð [[Astekahandrit|myndskreyttra handrita]] sem lýsa sögu og menningu Asteka og [[Mixtekar|Mixteka]] stóð með nokkrum blóma eftir innrás Spánverja.<ref>{{Cite book |last=Batalla |first=Juan José |url=https://academic.oup.com/edited-volume/34663/chapter/295343590 |title=The Oxford Handbook of the Aztecs |date=2016-12-05 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Nichols |editor-first=Deborah L. |volume=1 |pages=29–40 |language=en |chapter=The Historical Sources: Codices and Chronicles |doi=10.1093/oxfordhb/9780199341962.013.30 |editor-last2=Rodríguez-Alegría |editor-first2=Enrique}}</ref> Í Perú þróaðist [[Cusco-skólinn]] í kirkjulist.<ref>{{cite journal|author=Kubiak, E.|year=2019|title=Cuzco School Painting (Esquela Cusqueña) as a Manifestation of Andean Identity in the Past and Present|journal=Roczniki Humanistyczne|volume=67|number=4SP|pages=33-57}}</ref> Í Norður- og Mið-Ameríku urðu evrópskar [[glerperla|glerperlur]] hluti af nytjalist og [[fatahönnun]] frumþjóðanna, um leið og þær hófu málmsmíði úr [[járn]]i. Perluskreyttar [[Bandolier-taska|bandolier-töskur]] byggðar á púðurtöskum Evrópumanna náðu útbreiðslu meðal frumþjóðanna í norðausturhluta Ameríku.<ref>{{Cite book|last=Anderson|first=Marcia|title=A Bag Worth a Pony: The Art of the Ojibwe Bandolier Bag|publisher=Minnesota Historical Society Press|year=2017|isbn=978-1-68134-029-6|location=St. Paul, Minnesota|pages=11-12}}</ref> Í Evrópu á árnýöld varð vaxandi tilhneiging til að aðgreina list frá [[iðngrein]]um. Við hirðir Evrópu á tímum [[einveldið|einveldisins]] fengu listamenn stöður við [[akademía|akademíur]] sem voru stofnaðar í kringum vísindastörf og listir. Ein af þeim fyrstu var [[Accademia delle arti del disegno]] við hirð Medici-fjölskyldunnar í Flórens á 16. öld.<ref>{{cite journal|author=Hughes, A.|year=1986|title=“An Academy for Doing”. II: Academies, Status and Power in Early Modern Europe|journal=Oxford Art Journal|volume=9|number=2|pages=50–62|url=http://www.jstor.org/stable/1360417}}</ref> Sumir listamenn endurreisnartímans skrifuðu lærðar ritgerðir um bæði fagurfræði og tækni í listsköpun, og fengust við rannsóknir á [[ljós]]i, [[líffærafræði]] og [[rúmfræði]]. Á 18. öld voru hinar „fögru listir“ skilgreindar með ýmsum hætti, til dæmis sem málaralist, höggmyndalist, arkitektúr, tónlist og ljóðlist.<ref>{{cite journal|author=Kristeller, P. O.|year=1951|title=The Modern System of the Arts: A Study in the History of Aesthetics Part I|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1951-10_12_4/page/496|journal=Journal of the History of Ideas|volume=12|number=4|pages=496–527|doi=10.2307/2707484}}</ref> Í því tilviki voru ritlistir flokkaðar með fræðigreinum og [[leiklist]] skilgreind sem sérstök iðngrein. Akademíurnar breiddu út hugmyndir um kerfislæga nálgun á list, eins og [[gullinsnið]] í arkitektúr, klassíska [[tónfræði]] og [[einingarnar þrjár]] í leikhúsi.<ref>{{cite journal|author=McNeely, I.F. |year=2009|title=The Renaissance Academies between Science and the Humanities|journal=Configurations|volume=17|number=3|pages=227-258|doi=10.1353/con.2009.a408657}}</ref> Á 17. öld var [[barokk]]ið ríkjandi í evrópskri list, en um miðja 18. öld tók [[nýklassíska stefnan]] við. Nýjar sviðslistagreinar á borð við [[ópera|óperu]] og [[ballett]] urðu til, og [[hljómsveit]]ir skipaðar mörgum ólíkum tegundum hljóðfæra urðu algengar. Fjölbreytt [[strengjahljóðfæri]] nutu mikillar hylli og [[basso continuo]]-aðferðin þróaðist í tengslum við kórsöng og óperu.<ref>{{cite journal|author=Stubbs, S.|year=1994|title=L’armonia sonora: Continuo Orchestration in Monteverdi’s orfeo|journal=Early Music|volume=22|number=1|pages=87–98|url=http://www.jstor.org/stable/3128484}}</ref> == Listgreinar == [[Mynd:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|[[Joseph Beuys]] fremur gjörning árið 1978.]] Til er mikill fjöldi listgreina sem eru flokkaðar ýmist eftir miðli, tilgangi, búnaði, staðsetningu og fleiri þáttum. Ólík flokkunarkerfi byggjast svo á ólíkum viðhorfum til listar og eru menningarbundin. Í [[Kína til forna]] var til dæmis talað um þrjár listgreinar: skrautskrift, málun og ljóðlist. Eftir 17. öld varð algengt að greina [[nytjalist]] og [[skreytilist]] frá [[fagurlist]] á vesturlöndum, og um leið [[alþýðumenning|alþýðulist]] frá [[hámenning]]arlist. Síðan þá hefur verið deilt um hvort tilteknar listgreinar eigi að teljast með sem slíkar eða ekki. Dæmi um þetta eru greinar eins og [[ljósmyndun]], [[kvikmyndagerð]], [[myndasaga|myndasögur]], [[fatahönnun]] og [[tölvuleikur|tölvuleikir]]. Samkvæmt vestrænni hefð er algengt að flokka listgreinar í þrjá eða fjóra yfirflokka: * [[Nytjalist]] ([[hönnun]], [[myndskreyting]]ar, [[skrautskrift]], [[leirlist]], með meiru) * [[Bókmenntir]] eða ritlistir ([[skáldsaga|skáldsagnagerð]], [[ljóð]]list og [[leikrit]]un, með meiru) * [[Myndlist]] eða sjónlistir ([[málaralist]], [[höggmynd]]alist og [[byggingarlist]], með meiru) * [[Sviðslistir]] ([[dans]], [[tónlist]] og [[leiklist]], með meiru) Listgreinar sem hafa verið stundaðar um langt skeið byggjast á tilteknum hefðum, skólum og fjármögnunarleiðum, sem greina þær frá öðrum listgreinum. Þær geta líka haft ólíka lagalega stöðu, til dæmis gagnvart [[hugverkaréttur|hugverkarétti]]. Margar tegundir listsköpunar hafa orðið til á mörkum ólíkra listgreina. Dæmi um það eru [[myndljóð]], [[gjörningalist]], [[innsetning]]ar, [[kvikmyndagerð]], [[ballett]] og [[ópera]]. Aðrar tegundir flokkunar eru til dæmis greinarmunurinn á [[hefðbundin list|hefðbundinni list]] og [[nútímalist]];<ref>{{cite journal|author=Matthías Johannessen|year=1973, 1. apríl|url=https://timarit.is/page/3295459|title=Upphaf nútímalistar|journal=Lesbók Morgunblaðsins|volume=48|number=13|pages=1-8}}</ref> munurinn á [[sígild list|sígildri list]] og [[framúrstefna|framúrstefnulist]]; munurinn á [[óhlutbundin list|óhlutbundinni list]] og [[hlutbundin list|hlutbundinni]] list,<ref>{{vefheimild|url=https://www.theartstory.org/definition/abstract-vs-figurative-art/|titill=Abstract vs. Figurative Art|vefsíða=The Art Story|skoðað=16.10.2024}}</ref> eða munurinn á [[konseptlist]]<ref>{{vefheimild|url=https://www.theartstory.org/movement/conceptual-art/|titill=Conceptual Art|vefsíða=The Art Story|skoðað=16.10.2024}}</ref> og [[efnisleg list|efnislegri list]].<ref>{{vefheimild|url=https://sybaris.com.mx/the-importance-of-materials-in-contemporary-art/|titill=The Importance of Materials in Contemporary Art|vefsíða=SYBARIS|skoðað=16.10.2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:List| ]] cfmmlcj44g2xbbo0km4gojxce0j5ttx 0 40933 1983695 1860010 2026-10-24T04:44:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983695 wikitext text/x-wiki [[Mynd:James Clerk Maxwell.jpg|thumb|James Clerk Maxwell]] '''James Clerk Maxwell''' ([[13. júní]] [[1831]] – [[5. nóvember]] [[1879]]) var [[skotland|skoskur]] stærðfræðingur og eðlisfræðingur. Hann er þekktastur fyrir að hafa sameinað [[rafkraftur|raf-]] og [[segulkraftur|segulkraftana]] í safn fjögurra jafna sem saman kallast [[jöfnur Maxwells]]. Einnig er hann frægur fyrir að hafa komið með tölfræðilega lýsingu á kvikfræðilegri hegðun atóma í formi [[Maxwelldreifing]]arinnar. Uppgötvanir Maxwells höfðu mikil áhrif á nútímaeðlisfræði og lögðu til dæmis grundvöllinn að [[takmarkaða afstæðiskenningin|sértæku afstæðiskenningunni]] og [[skammtafræði]]nni. Maxwell er einnig þekktur fyrir að hafa tekið fyrstu litljósmyndina árið 1861. Nánast allur ferill Maxwell var við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]], þar sem hann byggði rannsóknir sínar oftar en ekki á miklum stærðfræðihæfileikum, sérstaklega á sviði [[rúmfræði]] og [[algebra|algebru]]. Með þessa kunnáttu að vopni gat Maxwell sýnt fram á að [[rafsvið|raf-]] og [[segulsvið]] ferðast um rúmið í formi bylgna á föstum hraða ljóssins. Loks árið 1861 birti Maxwell grein í fjórum hlutum í tímaritinu ''Philosophical Magazine'' sem nefndist ''On Physical Lines of Force'', þar sem í fyrsta skipti kom fram sú kenning að ljós sé bylgjuhreyfing í sama miðli og er orsökin fyrir rafmagni og segulmagni. Maxwell er álitinn af mörgum - sérstaklega innan eðlisfræðinnar - vera sá vísindamaður 19. aldar sem mest áhrif hafði á 20. aldar eðlisfræði. Framlög hans til eðlisfræðinnar eru af mörgum talin mega setja til jafns við framlög [[Isaac Newton|Newtons]] og [[Albert Einstein|Einsteins]]. Árið 1931 á aldarafmæli Maxwells lýsti Albert Einstein verkum Maxwells sem „þeim mikilvægustu og þeim sem mestan ávöxt hafa borið síðan Newton var uppi“. == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|59523|Hver var James Clerk Maxwell og hvert var framlag hans til vísindanna?}} * [https://web.archive.org/web/20080406182956/http://www.vacuum-physics.com/Maxwell/maxwell_oplf.pdf ''On Physical Lines of Force''] {{DEFAULTSORT:Maxwell, James Clerk}} [[Flokkur:Skoskir eðlisfræðingar]] [[Flokkur:Skoskir stærðfræðingar]] {{fd|1831|1879}} ghxepuycz0v45yhzndybjpn6nm074s4 0 42163 1983644 1964887 2026-10-23T15:59:47Z Berserkur 10188 /* Íslendingar sem hafa spilað í meistaradeildinni */ 1983644 wikitext text/x-wiki {{Infobox football tournament | name = UEFA Champions League | founded = {{Start date and age|df=yes|1955}}<br />(endurnefnd 1992) | region = Evrópa ([[UEFA]]) | number of teams = 32 (riðlakeppni)<br />80 (alls) | qualifier for = [[UEFA Super Cup]]<br />[[FIFA Club World Cup]] | related comps = {{nowrap|[[UEFA Europa League]] (2. stig)}}<br/>{{nowrap|[[UEFA Europa Conference League]] (3. stig)}} | current champions = {{FRA}} [[Paris Saint-Germain]] (2. titill) | most successful club = {{ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (15 titlar) | website = [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ Opinber vefsíða] | current = }} [[Mynd:UEFA members Champs League group stage.png|thumb|Lönd sem hafa tekið þátt í riðlakeppni: Grænt. Lið sem ekki hafa tekið þátt í henni: Blátt.]] '''Meistaradeild Evrópu''' ([[enska]]: UEFA Champions League) er árleg keppni í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Keppnina heldur [[Knattspyrnusamband Evrópu]] fyrir öll bestu lið [[Evrópa|Evrópu]]. Sigurvegarar keppninnar hljóta Evrópumeistaratitilinn sem eru mjög virt verðlaun í knattspyrnuheiminum. Sigurvegarinn í keppninni fær þátttökurétt í [[Evrópski ofurbikarinn|Evrópska ofurbikarnum]], sem og í heimsmeistarakeppni félagsliða. Meistaradeildinni var hleypt af stokkunum [[1955]] og hét þá Evrópukeppni félagsliða, en [[1992]] var keppninni breytt í Meistaradeildina. Sigursælasta lið keppninnar er [[Real Madrid]] sem hefur unnið fimmtán sinnum. == Saga == [[Mynd:Trofeo UEFA Champions League.jpg|thumb|Bikar Meistaradeildarinnar]] Keppni evrópskra knattspyrnuliða var ekki ný af nálinni. [[1927]] hófst Mitropabikarinn, en það var félagskeppni liða frá [[Austurríki]], [[Ungverjaland]]i, [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], [[Ítalía|Ítalíu]], [[Sviss]] og [[Rúmenía|Rúmeníu]]. Hún lagði hins vegar upp laupana við upphaf [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjaldarinnar síðari]]. Eftir stríð var önnur slík keppni í gangi, miklu minni þó, og hét hún Coupe Latine. Í henni kepptu meistaralið frá Ítalíu, [[Frakkland]]i, [[Spánn|Spáni]] og [[Portúgal]]. Hugmyndir um nýja Evrópukeppni með meistaraliðum frá sem flestum löndum í Evrópu fæddust snemma á sjötta áratugnum með Gabriel Hanot, íþróttafréttamanni L‘Équipe og fyrrverandi frönskum landsliðsmanni. Skipulagning Hanots var gerð opinber í blaðinu í [[desember]] [[1954]] og hófst keppnin sjálf á haustmánuðum árið eftir. 16 lið voru þátttakendur í fyrstu keppninni. Ekki sáu þó öll lið sér fært að taka þátt. T.d. meinaði [[Enska knattspyrnusambandið]] [[Chelsea F.C.|Chelsea]] þátttöku og var þá Gwardia Varsjá sent í staðinn. Sigurvegari var Real Madrid sem sigraði franska liðið Stade Reims í úrslitaleik 4-3. Real Madrid vann keppnina reyndar 5 fyrstu skiptin, árangur sem ekkert annað lið hefur tekist að gera. Suðurevrópsk lið (frá Spáni, Ítalíu og Portúgal) sigruðu keppnina allt til [[1966]], en [[1967]] tókst [[Glasgow Celtic]] að sigra, fyrst breskra liða. Aðeins tvisvar hefur liði tekist að sigra keppnina þrisvar í röð (eftir hina stórkostlegu byrjun Real Madrid): [[Ajax Amsterdam|Ajax]] 1971-73 og [[Bayern München]] 1974-76. Mesta sigurganga liða frá einu landi var 1977-82 en þá sigruðu [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]], [[Nottingham Forest]] og [[Aston Villa]] til skiptis sex sinnum í röð. Einn sorglegasti viðburður keppninnar var úrslitaleikurinn [[1985]] á Heyselvellinum í [[Brussel]] milli [[Juventus]] og Liverpool en þá hrundi veggur og létust við það 39 manns. Afleiðingarnar voru þær að ensk lið voru útilokuð frá keppninni í fimm ár (Liverpool í sjö ár). Frá byrjun til ársins [[1991]] var fyrirkomulag keppninnar útsláttur, þ.e. heimaleikur og útileikur. Á leiktíðinni 1991-92 var í fyrsta sinn komið upp riðlum, þ.e. í átta liða úrslitum var liðunum komið fyrir í tveimur riðlum. Sigurlið riðlanna komust í úrslitaleikinn. [[1992]] var keppninni breytt í Meistaradeild Evrópu. Fyrsta árið (92-93) var fyrirkomulag keppninnar eins og á síðasta ári, þ.e. útsláttur og tveir riðlar. En [[1994]] var í fyrsta sinn komið upp riðlakeppni strax í upphafi. 16 lið voru sett í fjóra riðla. Efstu tvö liðin í riðlunum komust í átta liða úrslit. Í leiktíðunum 96-97 og 97-98 var liðunum fjölgað í 24 og léku þau í 6 riðlum. Efstu liðin í riðlunum og þau bestu sem lentu í öðru sæti komust í átta liða úrslit. Leiktíðina [[1999]]-[[2000]] var keppninni enn breytt. Að þessu sinni fengu 32 lið þátttökurétt og voru þau skipuð í átta riðla. Tvö efstu lið riðlanna mynduðu svo fjóra nýja riðla. Tvö efstu liðin þar komust í átta liða úrslit. Liðið í þriðja sæti fer í [[Evrópudeild UEFA]] en liðið í neðsta sæti fellur úr leik. Milliriðlarnir voru þó fljótt afnumdir, þannig að í dag hefst útsláttarkeppnin strax að lokinni fyrstu riðlakeppninni. Tólf af liðunum 32 voru meistarar í sínum eigin löndum en þar að auki sex lið sem lentu í 2. sæti. Afgangurinn, 10 lið, vinna sér þátttökurétt með forkeppni. Árið 2024 var á ný fyrirkomulaginu breytt og 4 liða riðlar afnumdir og var liðum fjölgað í 36. Lið dragast gegn átta liðum úr 4 styrkleikaflokkum og stendur deildakeppni frá september til janúar. Útsláttarkeppni byrjar í febrúar. == Úrslitaleikir == {{Aðalgrein|Úrslitaleikur Meistaradeildar Evrópu}} == Tölfræði == === Sigurliðin === Listi yfir öll sigurlið Meistaradeildarinnar frá upphafi. {| class="wikitable" |- ! Röð !! Sigurlið !! Titlar!! Ár !! 2. sætið |- | 1 || [[Real Madrid]] || 15 || 1956, 1957, 1958, 1959, 1960, 1966, 1998, 2000, 2002, 2014, 2016, 2017, 2018, 2022, 2024 || (3) 1962, 1964, 1981, |- | 2 || [[AC Milan]] || 7 || 1963, 1969, 1989, 1990, 1994, 2003, 2007 || (4) 1958, 1993, 1995, 2005 |- | 3-4 || [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]] || 6 || 1977, 1978, 1981, 1984, 2005, 2019 || (4) 1985, 2007, 2018, 2022 |- | || [[Bayern München]] || 6 || 1974, 1975, 1976, 2001, 2013, 2020 || (5) 1982, 1987, 1999, 2010, 2012 |- | 5 || [[FC Barcelona|Barcelona]] || 5 || 1992, 2006, 2009, 2011, 2015 || (3) 1961, 1986, 1994 |- | 6 || [[Ajax Amsterdam|Ajax]] || 4 || 1971, 1972, 1973, 1995 || (2) 1969, 1996 |- | 7-8 || [[Inter Milan]] || 3 || 1964, 1965, 2010 || (3) 1967, 1972, 2023 |- | || [[Manchester United]] || 3 || 1968, 1999, 2008 || (2) 2009, 2011 |- | 9-14 || [[Juventus FC|Juventus]] || 2 || 1985, 1996 || (7) 1973, 1983, 1997, 1998, 2003, 2015, 2017 |- | || [[S.L. Benfica|Benfica]] || 2 || 1961, 1962 || (5) 1963, 1965, 1968, 1988, 1990 |- | || [[Nottingham Forest]] || 2 || 1979, 1980 || (0) |- | || [[FC Porto|Porto]] || 2 || 1987, 2004 || (0) |- | || [[Chelsea FC|Chelsea]] || 2 || 2012, 2021 || (1) 2008 |- | || [[Paris Saint-Germain]] || 2|| 2025, 2026 |- | 15-22 || [[Glasgow Celtic]] || 1 || 1967 || (1) 1970 |- | || [[Hamburger SV|Hamburg]] || 1 || 1983 || (1) 1980 |- | || [[FCSB|Steaua Búkarest]] || 1 || 1986 || (1) 1989 |- | || [[Olympique de Marseille|Olympique de Marseille]] || 1 || 1993 || (1) 1991 |- | || [[Feyenoord]] || 1 || 1970 || (0) |- | || [[Aston Villa]] || 1 || 1982 || (0) |- | || [[PSV Eindhoven]] || 1 || 1988 || (0) |- | || [[Rauða stjarnan Belgrad]] || 1 || 1991 || (0) |- | || [[Borussia Dortmund]] || 1 || 1997 ||2013, 2024 (2) |- | || [[Manchester City]] || 1 || 2023 |- |} === Sigurlið eftir löndum === <small>Uppfært [[2026]]</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Sigurland !! Sigrar !! Hve oft í 2. sæti |- | 1 || [[Spánn]] || 20 || 11 |- | 2 || [[England]] || 15 || 10 |- | 3 || [[Ítalía]] || 12 || 17 |- | 4 || [[Þýskaland]] || 8 || 11 |- | 5 || [[Holland]] || 6 || 2 |- | 6 || [[Portúgal]] || 4 || 5 |- | 7-10 || [[Frakkland]] || 3 || 6 |- | || [[Skotland]] || 1 || 1 |- | || [[Rúmenía]] || 1 || 0 |- | || [[Júgóslavía]] || 1 || 1 |} === Leikjahæstu menn === <small>Uppfært 5/5 [[2026]]</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Leikmaður !! Leikir !! Tímabil |- | 1 || [[Cristiano Ronaldo]] || 183|| 2003-2022 |- | 2 || [[Iker Casillas]] || 177 || 1999-2019 |- | 3 || [[Lionel Messi]] || 163 || 2005-2023 |- | 4 || '''[[Manuel Neuer]]''' || 160 ||2007- |- | 5 || [[Thomas Müller]] || 156|| 2009-2025 |- | 6 || [[Karim Benzema]] || 152 || 2006-2023 |- | 7 || [[Xavi]] || 151 || 1998-2015 |- | 7 || [[Toni Kroos]] || 151 || 2008-2024 |- | 8 || '''[[Robert Lewandowski]]''' || 144 || 2011- |- | 9 || [[Raúl]] || 142 || 1995-2011 |- | 9 || [[Sergio Ramos]] || 142|| 2005-2023 |- | 9 || [[Luka Modrić]] || 142 || 2010-2025 |- | 10 || [[Ryan Giggs]] || 101 || 1993-2014 |- | 11 || [[Andrés Iniesta]] || 130 || 2002-2018 |- | 13 || [[Sergio Busquets]] || 129 || 2008-2022 |- | 12 || [[Gerard Piqué]] || 128 || 2004-2022 |} === Markahæstu menn === <small>Uppfært 5/5 2026.</small> {| class="wikitable" |- ! Röð !! Leikmaður !! Mörk !! Leikir !! Tímabil |- | 1 || [[Cristiano Ronaldo]] || 142|| 182 || 2003-2022 |- | 2 || [[Lionel Messi]] || 129 || 161 || 2005-2023 |- | 3 || '''[[Robert Lewandowski]]''' || 109 || 144 || 2011- |- | 4 || [[Karim Benzema]] || 90 || 152 || 2006-2023 |- | 5 || [[Raúl]] || 71 || 142 || 1995-2011 |- | 6 || '''[[Kylian Mbappé]]''' || 70 || 98 || 2016- |- | 7 || '''[[Erling Haaland]]''' || 57 || 58 || 2019- |- | 7 || [[Thomas Müller]] || 57 || 163|| 2009-2025 |- | 8 || [[Ruud van Nistelrooy]] || 56 || 73 || 1998-2009 |- | 9 || '''[[Harry Kane]]''' || 53 || 69 || 2016- |- | 10 || '''[[Mohamed Salah]]''' || 50 || 98 || 2013- |- | 10 || [[Thierry Henry]] || 50 || 112 || 1997-2012 |- | 11 || [[Alfredo di Stefano]] || 49 || 58 || 1955-1964 |- | 12 || [[Andriy Shevchenko]] || 48 || 100 || 1994-2012 |- | 12 || [[Zlatan Ibrahimovic]] || 48 || 124 || 2001-2021 | |} ==Íslendingar sem hafa spilað í meistaradeildinni== *[[Eyjólfur Sverrisson]] (Hertha Berlin) *[[Eiður Smári Guðjohnsen]] (Chelsea FC) *[[Kolbeinn Sigþórsson]] (Ajax) *[[Alfreð Finnbogason]] (Olympiakos) *[[Arnór Sigurðsson]] (CSKA Moskva) *[[Hörður Björgvin Magnússon]] (CSKA Moskva) *[[Mikael Anderson]] (Midtjylland) *[[Birkir Bjarnason]] (Basel) *[[Árni Gautur Arason]] (Rosenborg) *[[Helgi Sigurðsson]] (Panathinaikos) *[[Rúrik Gíslason]] (FC Köbenhavn) *[[Sölvi Geir Ottesen]] (FC Köbenhavn) *[[Ragnar Sigurðsson]] (FC Köbenhavn) *[[Kári Árnason]] (FC Köbenhavn) *[[Hákon Arnar Haraldsson]] (FC Köbenhavn, Lille) *[[Ísak Bergmann Jóhannesson]] (FC Köbenhavn) *[[Orri Óskarsson]] (FC Köbenhavn) <ref>[https://skessuhorn.is/2018/09/20/yngstur-islendinga-meistaradeild-evropu/ Yngstur Íslendinga í Meistaradeild Evrópu] Skessuhorn, skoðað, 27. október 2020</ref> *[[Viktor Bjarki Daðason]] (FCK) * [[Amin Cosic]] (Viking Stavanger) == Heimildir == * [https://www.uefa.com/uefachampionsleague/ UEFA Champions League - Official website] * [http://www.uefa-coefficients.com UEFA-COEFFICIENTS.COM - Country Ranking and Champions League Statistics] ==Tilvísanir== {{S|1955}} [[Flokkur:Meistaradeild Evrópu]] [[Flokkur:Stofnað 1955]] b91szus7fsgvglo1e44q48fre6hrtdy 0 52034 1983664 1966051 2026-10-23T23:25:16Z Stillbusy 42433 Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1966051|1966051]] frá [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|spjall]]) Þessi heimild er ekki dauð. Hlekkurinn virkar vel. 1983664 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Stephen King | mynd = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | myndastærð = 240px | myndalýsing = King árið 2024. | dulnefni = Richard Bachman<br/>John Swithen | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}} | fæðingarstaður = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]] | dauðadagur = | dauðastaður = | starf = Skáldsagnahöfundur<br/>Smásagnahöfundur<br/>Handritshöfundur<br/>Greinahöfundur<br/>Leikstjóri | þjóðerni = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]] | virkur = | tegund = Hryllingsskáldsögur<br/>[[Fantasía|Fantasíur]]<br/>[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]] | umfangsefni = | stefna = | frumraun = | undiráhrifumfrá = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones) | varáhrifavaldur = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler | undirskrift = Stephen King Signature.png | vefsíða = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] | neðanmálsgreinar = }} '''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]]. Stephen King hefur skrifað smásögur, framhaldssögur en þó aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''. ==Ævi== ===Á sínum ungu árum=== Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.<ref>{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror & Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}</ref> ===Leiðin til frægðar=== Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.<ref>{{Cite web|last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20}}</ref> ==Verk== ===Skáldsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Carrie'' || style="text-align:center|1974 || style="text-align:center|199 || |- | || ''Salem's Lot'' || style="text-align:center|1975 || style="text-align:center|439 || |- | ''Duld'' || ''The Shining'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Stand'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|823 || |- | || ''The Long Walk'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|384 || Sem Richard Bachman |- | ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style="text-align:center|1980 || style="text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''Roadwork'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|274 || Sem Richard Bachman |- | ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|224 || |- | || ''Christine'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|526 || |- | || ''Pet Sematary'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|374 || |- | || ''Cycle of the Werewolf'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]] |- | || ''The Talisman'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]] |- | ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson) |- | || ''The Eyes of the Dragon'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987<ref>The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]</ref> |- | || ''It'' || style="text-align:center|1986 || style="text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|400 || |- | ''Eymd'' || ''Misery'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]]) |- | || ''The Tommyknockers'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|558 || |- | || ''The Dark Half'' || style="text-align:center|1989 || style="text-align:center|431 || |- | || ''The Stand: The Complete & Uncut Edition'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|1153 || |- | || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|512 || |- | || ''Needful Things'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|690 || |- | ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason) |- | ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell) |- | || ''Insomnia'' || style="text-align:center|1994 || style="text-align:center|787 || |- | ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style="text-align:center|1995 || style="text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';<br/>vann Locus Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Prix Ozone (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;<br/>tvíburasaga við ''Desperation'';<br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|787 || |- | || ''Bag of Bones'' || style="text-align:center|1998 || style="text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> British Fantasy Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Locus Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson). |- | || ''Black House'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'';<br/>skrifuð með Peter Straub;<br/>vann Phantastik Preis Award (2003)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982 |- | || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|714 || |- | || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || |- | || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Phantastik Preis Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Colorado Kid'' || style="text-align:center|2005 || style="text-align:center|184 || |- | ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''Blaze'' || style="text-align:center|2007 || style="text-align:center|304 || Sem Richard Bachman |- | || ''Duma Key'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Under the Dome'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|1074 || |- | || ''Blockade Billy'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style="text-align:center|2011 || style="text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style="text-align:center|2012 || style="text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna |- | || ''Joyland'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|288 || |- | || ''Doctor Sleep'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'';<br/>vann Bram Stoker Award (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Mr. Mercedes'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';<br/>vann Edgar Award (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Revival'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|403 || |- | || ''Finders Keepers'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''End of Watch'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''Gwendy's Button Box'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]] |- | || ''Sleeping Beauties'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];<br/>vann Dragon Award (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Outsider'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Elevation'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|144 || |- | || ''The Institute'' || style="text-align:center|2019 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Later'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|256 || |- | || ''Billy Summer's'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|528 || |- | || ''Gwendy's Final Task'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' og ''Gwendy's Magic Feather'' (eftir Richard Chizmar einan);<br/>skrifuð með Richard Chizmar |- | || ''Fairy Tale'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|599 || |- | || ''Holly'' || style="text-align:center|2023 || style="text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''Never Flinch'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|448 || |- |} ===Safnbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Night Shift''<br/>- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | <br/>- ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''<br/>- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);<br/>smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Skeleton Crew''<br/>- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''The Bachman Books''<br/>- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|692 || |- | <br/>- ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''<br/>- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson). |- | || ''Nightmares & Dreamscapes''<br/>- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style="text-align:center|1993 || style="text-align:center|816 || |- | || ''Six Stories''<br/>- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);<br/>fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);<br/>smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Hearts in Atlantis''<br/>- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Everything's Eventual''<br/>- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|464 || |- | || ''Just After Sunset''<br/>- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Stephen King Goes to the Movies''<br/>- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir. |- | || ''Full Dark, No Stars''<br/>- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Bram Stoker Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Bazaar of Bad Dreams''<br/>- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref><br/>smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''If It Bleeds''<br/>- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style="text-align:center|2020 || style="text-align:center|448 || |- | || ''You Like It Darker''<br/>- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style="text-align:center|2024 || style="text-align:center|502 | |} ===Raunsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Danse Macabre'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Nightmares in the Sky'' || style="text-align:center|1988 || style="text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald |- | ''On Writing'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Secret Windows'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|433 || |- | ''Faithful'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]] |- | ''Guns'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|25 || |- |} ===Rafbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir |- | ''Riding the Bullet'' || style="text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''Ur'' || style="text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''Mile 81'' || style="text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''A Face in the Crowd'' || style="text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;<br/>útgefin í prenti árið 2023<ref>A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]</ref> |} ===Aðrar=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Creepshow'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;<br/>myndskreytt af Bernie Wrightson |- | ''The Plant [Installment One]'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000<ref>The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]</ref> |- | ''The Plant [Installment Two]'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''The Plant [Installment Three]'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''Blood and Smoke'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''The New Lieutenant's Rap'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;<br/>endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999) |- | ''American Vampire'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);<br/>skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];<br/>endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010 |- | ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|110 || Söngleikur;<br/>skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]] |- | ''Hansel and Gretel'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|48 || Barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]] |- |} ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> ==Tenglar== * [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] * {{imdb nafn|0000175}} * [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]] * [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database] {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} {{stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{f|1947}} [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] qbno9jbi8dwva0hxgsa6ilbedmg0ve0 1983670 1983664 2026-10-24T00:20:23Z Stillbusy 42433 1983670 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Stephen King | mynd = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | myndastærð = 240px | myndalýsing = King árið 2024. | dulnefni = Richard Bachman<br/>John Swithen<br/>Beryl Evans | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}} | fæðingarstaður = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]] | dauðadagur = | dauðastaður = | starf = Skáldsagnahöfundur<br/>Smásagnahöfundur<br/>Handritshöfundur<br/>Greinahöfundur<br/>Leikstjóri | þjóðerni = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]] | virkur = | tegund = Hryllingsskáldsögur<br/>[[Fantasía|Fantasíur]]<br/>[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]] | umfangsefni = | stefna = | frumraun = | undiráhrifumfrá = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones) | varáhrifavaldur = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler | undirskrift = Stephen King Signature.png | vefsíða = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] | neðanmálsgreinar = }} '''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]]. Stephen King hefur skrifað aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''. ==Ævi== ===Á sínum ungu árum=== Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.<ref>{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror & Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}</ref> ===Leiðin til frægðar=== Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.<ref>{{Cite web|last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20}}</ref> ==Verk== ===Skáldsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Carrie'' || style="text-align:center|1974 || style="text-align:center|199 || |- | || ''Salem's Lot'' || style="text-align:center|1975 || style="text-align:center|439 || |- | ''Duld'' || ''The Shining'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Stand'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|823 || |- | || ''The Long Walk'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|384 || Sem Richard Bachman |- | ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style="text-align:center|1980 || style="text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''Roadwork'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|274 || Sem Richard Bachman |- | ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|224 || |- | || ''Christine'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|526 || |- | || ''Pet Sematary'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|374 || |- | || ''Cycle of the Werewolf'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]] |- | || ''The Talisman'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]] |- | ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson) |- | || ''The Eyes of the Dragon'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987<ref>The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]</ref> |- | || ''It'' || style="text-align:center|1986 || style="text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|400 || |- | ''Eymd'' || ''Misery'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]]) |- | || ''The Tommyknockers'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|558 || |- | || ''The Dark Half'' || style="text-align:center|1989 || style="text-align:center|431 || |- | || ''The Stand: The Complete & Uncut Edition'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|1153 || |- | || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|512 || |- | || ''Needful Things'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|690 || |- | ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason) |- | ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell) |- | || ''Insomnia'' || style="text-align:center|1994 || style="text-align:center|787 || |- | ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style="text-align:center|1995 || style="text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';<br/>vann Locus Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Prix Ozone (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;<br/>tvíburasaga við ''Desperation'';<br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|787 || |- | || ''Bag of Bones'' || style="text-align:center|1998 || style="text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> British Fantasy Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Locus Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson). |- | || ''Black House'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'' (1984);<br/>skrifuð með Peter Straub;<br/>vann Phantastik Preis Award (2003)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982 |- | || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|714 || |- | || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || |- | || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Phantastik Preis Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Colorado Kid'' || style="text-align:center|2005 || style="text-align:center|184 || |- | ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''Blaze'' || style="text-align:center|2007 || style="text-align:center|304 || Sem Richard Bachman |- | || ''Duma Key'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Under the Dome'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|1074 || |- | || ''Blockade Billy'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style="text-align:center|2011 || style="text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style="text-align:center|2012 || style="text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna |- | || ''Joyland'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|288 || |- | || ''Doctor Sleep'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'' (1977);<br/>vann Bram Stoker Award (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Mr. Mercedes'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';<br/>vann Edgar Award (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Revival'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|403 || |- | || ''Finders Keepers'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''End of Watch'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''Gwendy's Button Box'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]] |- | || ''Sleeping Beauties'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];<br/>vann Dragon Award (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Outsider'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Elevation'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|144 || |- | || ''The Institute'' || style="text-align:center|2019 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Later'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|256 || |- | || ''Billy Summer's'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|528 || |- | || ''Gwendy's Final Task'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' (2017) og ''Gwendy's Magic Feather'' (2019, eftir Richard Chizmar einan);<br/>skrifuð með Richard Chizmar |- | || ''Fairy Tale'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|599 || |- | || ''Holly'' || style="text-align:center|2023 || style="text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' (2014–2016) |- | || ''Never Flinch'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|448 || |- | || ''Other Worlds Than These'' || style="text-align:center|2026 || style="text-align:center|691 || Framhald af ''The Talisman'' (1984) og ''Black House'' (2001);<br/>skrifuð með Peter Straub |- |} ===Safnbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Night Shift''<br/>- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | <br/>- ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''<br/>- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);<br/>smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Skeleton Crew''<br/>- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''The Bachman Books''<br/>- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|692 || |- | <br/>- ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''<br/>- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson). |- | || ''Nightmares & Dreamscapes''<br/>- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style="text-align:center|1993 || style="text-align:center|816 || Smásagan ''The Fifth Quarter'' útgefin árið 1972 undir dulnefni John Swithen |- | || ''Six Stories''<br/>- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);<br/>fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);<br/>smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Hearts in Atlantis''<br/>- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Everything's Eventual''<br/>- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|464 || |- | || ''Just After Sunset''<br/>- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Stephen King Goes to the Movies''<br/>- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir. |- | || ''Full Dark, No Stars''<br/>- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Bram Stoker Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Bazaar of Bad Dreams''<br/>- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref><br/>smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''If It Bleeds''<br/>- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style="text-align:center|2020 || style="text-align:center|448 || |- | || ''You Like It Darker''<br/>- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style="text-align:center|2024 || style="text-align:center|502 | |} ===Raunsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Danse Macabre'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Nightmares in the Sky'' || style="text-align:center|1988 || style="text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald |- | ''On Writing'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Secret Windows'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|433 || |- | ''Faithful'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]] |- | ''Guns'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|25 || |- |} ===Rafbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir |- | ''Riding the Bullet'' || style="text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''Ur'' || style="text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''Mile 81'' || style="text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''A Face in the Crowd'' || style="text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;<br/>útgefin í prenti árið 2023<ref>A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]</ref> |} ===Aðrar=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Creepshow'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;<br/>myndskreytt af Bernie Wrightson |- | ''The Plant [Installment One]'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000<ref>The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]</ref> |- | ''The Plant [Installment Two]'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''The Plant [Installment Three]'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''Blood and Smoke'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''The New Lieutenant's Rap'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;<br/>endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999) |- | ''American Vampire'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);<br/>skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];<br/>endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010 |- | ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|110 || Söngleikur;<br/>skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]] |- | ''Charlie the Choo-Choo'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|24 || Undir dulnefni Beryl Evans;<br/>barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Ned Dameron|Ned Dameron]] |- | ''Hansel and Gretel'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|48 || Barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]] |- |} ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> ==Tenglar== * [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] * {{imdb nafn|0000175}} * [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]] * [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database] {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} {{stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{f|1947}} [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] cm8d4fe7i27lklcjy9u1kkbahr8fc23 0 55876 1983714 1857039 2026-10-24T07:46:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983714 wikitext text/x-wiki '''Kynþáttahatur''' er að finna til [[andúð]]ar á tilteknum hópi fólks sem skilgreindur er út frá [[kynþáttur|kynþætti]]. Kynþáttahatur liggur oft [[þjóðernisátök]]um til grundvallar. Kynþáttahatur er sú hugmynd að kynþættir mannkyns séu eðlisólíkir og eru þá sumir kynþættir taldir öðrum æðri. Vísindaleg [[kynþáttahyggja]] er söguleg undirrót rasisma en hann birtist oftast sem [[kynþáttahatur]] eða [[kynþáttafordómar]] og getur leitt til mismununar á grundvelli kynþáttar. Greinarmunur er gerður á kynþáttahatri og útlendingaótta þótt hvort tveggja geti farið saman en útlendingaótti er andúð eða styggð gagnvart útlendingum eða framandi menningu, án kerfislegrar hugmyndafræði. Í daglegu tali er orðið rasismi notað um hverskyns mismunun gagnvart útlendingum, byggða á arfbundnum, útlitslegum, menningarlegum .<ref>Sbr. „… en hún afþakkaði verðlaunin vegna rasisma og and-islamisma sem finna mátti í aðdraganda göngunnar,“ úr [http://www.visindavefur.is/svar.php?id=65469 svari Vísindavefsins við spurningu um Judith Butler].</ref> Þá hefur orðið ''hversdagsrasismi'' einnig verið kynnt til sögunnar „til að sýna fram á hvernig kerfisbundinn rasismi endurnýjast að miklu leyti í gegnum rútínu eða hversdagslega hegðun, sem tekin er sem sjálfsögð í daglegu lífi“.<ref>[http://www.ici.is/assets/Birtingarmyndir_dulinna_ford%C3%B3ma_og_mismununar_2012_x.pdf | ''Um birtingarmyndir dulinna fordóma og mismununar''], skýrsla unnin af InterCultural Iceland, 2012, styrkt af Þróunarsjóði innflytjendamála, Velferðarráðuneytinu. Bls. 9.</ref> == Saga == Kynþáttahyggja lá til grundvallar kerfisbundinni mismunun í Bandaríkjunum á nítjándu öld og fyrri hluta þeirrar tuttugustu og [[Aðskilnaðarstefnan í Suður-Afríku|Apartheid stefnunnar í Suður-Afríku]]. Kynþáttahyggja var einnig drjúgur hluti af hugmyndalegum grundvelli þjóðarmorða á borð við helförina og útrýmingu indíána í Ameríku og tengdist heimsvaldastefnu nánum böndum í Suður-Ameríku og Afríku, Asíu og Ástralíu. Hugmyndafræðileg kynþáttahyggja er alþjóðlega fordæmd af Mannréttindasáttmála Sameinuðu þjóðanna. == Kynþáttahyggja á Íslandi == === Fjórða skýrsla Evrópunefndarinnar gegn kynþáttafordómum === Evrópunefndin gegn kynþáttafordómum (''The European Commission against Racism and Intolerance'', ECRI) var sett á laggirnar árið 1993. Nefndin skilar árlegri skýrslu til Evrópulanda um þau merki sem í löndunum má finna um kynþáttahyggju, ásamt ábendingum til stjórnvalda um úrbætur.<ref>{{Cite web |url=http://www.velferdarraduneyti.is/media/utgafa2010/ECRI_00102009.pdf |title=Umfjöllun um starfsemi og skýrslur ECRI, á íslensku, frá árinu 2010 |access-date=2016-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311151731/https://www.velferdarraduneyti.is/media/utgafa2010/ECRI_00102009.pdf |archive-date=2016-03-11 |url-status=dead}}</ref> Fjórða skýrsla nefndarinnar um stöðu mála á Íslandi kom út árið 2012. Er þar sagt að einhverjar framfarir hafi átt sér stað frá því nefndin skilaði þriðju skýrslunni árið 2007 en einnig gerðar eftirfarandi athugasemdir, meðal annarra: # Ísland hafi ekki sett á laggirnar sérstaka stofnun til að berjast við mismunun „á grundvelli 'kynþáttar', hörundslitar, tungumáls, þjóðernis eða svæðisbundins uppruna. # Minniháttar afbrot geti útilokað tilkall fólks til ríkisborgararéttar. Þá sé krafist kunnáttu í íslenskri tungu til að geta öðlast ríkisborgararétt, en fjárveitingar til íslenskunáms fyrir útlendinga hafi verið skertar. # Í fjölmiðlum sé oft getið ríkisfangs eða uppruna fólks. #Börn innflytjenda hrekist frekar úr námi í menntaskólum en nemendur af íslenskum uppruna. # Hælisleitendur geti enn ekki áfrýjað ákvörðunum í málum sínum til sjálfstæðs og óháðs úrskurðaraðila. Börn á skólaskyldualdri sem stödd eru í umsóknarferli um hæli hafi ekki öll aðgang að námi. # Enn séu engin úrræði til að rannsaka ásakanir um misbeitingu lögregluvalds, óháð lögreglunni og ákæruvaldinu.<ref name=ecri4>[http://www.mcc.is/media/frettir/ECRI-2011.pdf Skýrsla ECRI um Ísland (fjórða eftirlitslota)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307181119/http://www.mcc.is/media/frettir/ECRI-2011.pdf |date=2016-03-07 }}, Evrópuráðið 2012 (íslensk þýðing)</ref> Þá er í tillögunum lögð sérstök áhersla á að yfirvöld styrki þjálfun lögregluliðs, ákæruvalds, dómara og lögfræðinga í að fást við mál sem snúa að rasisma og rasískri mismunun og hvernig bera megi kennsl á rasísk tilefni afbrota.<ref name="ecri4" /> == Tengt efni == * [[Mannréttindi]] * [[Hatursorðræða]] * [[Þjóðernishreyfing Íslendinga|Íslenskir nasistar]] * [[Aporofobia]] == Tenglar == * [http://www.ici.is/assets/Birtingarmyndir_dulinna_ford%C3%B3ma_og_mismununar_2012_x.pdf ''Um birtingarmyndir dulinna fordóma og mismununar''], skýrsla unnin af InterCultural Iceland 2012. * [http://skemman.is/stream/get/1946/1537/5840/3/Baroncelli.pdf „Staðalímyndir og sannleikur“], grein eftir Flavio Baroncelli í þýðingu Egils Arnarsonar, birtist í ''Nordicum-Mediterraneum: Icelandic E-Journal of Nordic and Mediteranean Studies'' == Tilvísanir == <references /> ==Tengt efni== * [[Rasismi]] * [[Kynþáttahyggja]] {{stubbur|samfélag}} [[Flokkur:Átök]] [[Flokkur:Fordómar]] 0xzcdbdehws5f2r3i3okmvxyvvx5mvv 0 58117 1983741 1965261 2026-10-24T10:32:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983741 wikitext text/x-wiki '''Mannanafnanefnd''' er [[íslensk nefnd]] sem ákveður og samþykkir [[íslensk mannanöfn]] samkvæmt [[Lög um mannanöfn|Lögum um mannanöfn]]. Hún var stofnuð árið 1991 og nefndin er skipuð þremur mönnum af [[innanríkisráðherra Íslands]] til fjögurra ára í senn. [[Heimspekideild Háskóla Íslands]] tilnefnir eina manneskju í nefndina, [[lagadeild Háskóla Íslands]] eina og [[Íslensk málnefnd]] eina. [[úrskurður|Úrskurðum]] hennar er ekki hægt að skjóta til [[æðra stjórnvald]]s. == Starfsemi == [[Þjóðskrá Íslands]] viðheldur [[mannanafnaskrá]]. Ef Þjóðskrá berst tilkynning um eiginnafn sem ekki er í skránni vísar hún málinu til Mannanafnanefndar. Nefndin hittist reglulega til að afgreiða umsóknir um mannanöfn, en þau nöfn sem Mannanafnanefnd samþykkir verða, skv. lögum (45/1996)<ref name="log1996" /> að lúta [[íslensk málfræði|íslenskum málfræðireglum]] um [[stafsetning]]u og endingu, eða hafa unnið sér [[hefð]] í málinu. Leyfð nöfn eru færð á [[mannanafnaskrá]]. Mest er heimilt að bera þrjú [[eiginnafn|eiginnöfn]]. == Gagnrýni og þróun == Margvísleg gagnrýni hefur verið sett fram á Lög um mannanöfn, og hlutverk og starfsemi Mannanafnanefndar gegnum tíðina. Árið 1971 var lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um mannanöfn, þar sem fólki yrði á ný heimilt að taka upp ættarnöfn, „enda væru þau íslensk og í samræmi við íslenskt málkerfi.“<ref name="frumvarp1990">http://www.althingi.is/altext/112/s/0828.html>[http://www.althingi.is/altext/112/s/0828.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Frumvarp til laga um mannanöfn á 11. þingi, 1989–1990] Sjá: „Athugasemdir“</ref> Fram að gildistöku nýrra laga árið 1996 þurftu innflytjendur til Íslands að breyta nöfnum sínum til samræmis við lög, og taka upp íslensk nöfn. Á tíunda áratug 20. aldar barðist rithöfundurinn [[Þorgeir Þorgeirson]] fyrir rétti sínum til að skrifa og skrá föðurnafn sitt með einu s-i. Frumvarp um að leggja Mannanafnanefnd niður var lagt fram á þingi haustið 2006, af [[Björn Ingi Hrafnsson|Birni Inga Hrafnssyni]], [[Guðlaugur Þór Þórðarson|Guðlaugi Þór Þórðarsyni]], [[Guðjón Ólafur Guðjónsson|Guðjóni Ólafi Guðjónssyni]] og [[Sæunn Stefánsdóttir|Sæunni Stefánsdóttur]]. Frumvarpið varð ekki að lögum. Á þingi vetrarins 2013–2014 lagði þingflokkur [[Björt framtíð|Bjartrar framtíðar]] fram nýtt frumvarp að lögum á Alþingi, um að fella niður mannanafnanefnd. Sagði í rökstuðningi meðal annars: „Réttur foreldra til að ráða nafni barns síns er mikill og óumdeildur en réttur löggjafans til afskipta af nafngjöfum er að sama skapi takmarkaður. Núgildandi lög um mannanöfn hafa sætt gagnrýni, þá sér í lagi hvað varðar mannanafnanefnd og úrskurði hennar. Dæmi eru um að nöfnum hafi verið hafnað þótt þau eigi sér langa sögu í íslensku samfélagi og tungu og hafi jafnvel tíðkast innan sömu fjölskyldu í margar kynslóðir.“ Almennt ætti að gera ráð fyrir að nöfn séu leyfð, sagði í rökstuðningi, og aðeins í sérstökum undantekningatilfellum ætti ríkisvaldið að geta hlutast til gegn mannanafni. Þá var í rökstuðningi lögð áherslu á að í því fælist mismunun að ákveðnir hópar íbúa hefðu rétt til ættarnafna en aðrir ekki. Var í frumvarpinu lagt til að öllum yrði heimilt að taka upp ættarnafn. Frumvarpið er enn til þingmeðferðar.<ref name="frumvarpbf">[http://www.althingi.is/altext/143/s/0251.html Frumvarp til laga um breytingu á lögum um mannanöfn, 143. löggjafarþing 2013–2014]</ref> Flutningsmaður frumvarpsins var Óttar Proppé.<ref name="proppe">[http://www.althingi.is/altext/raeda/143/rad20131203T200542.html Óttar Proppé mælir fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mannanöfn]</ref> == Fyrri lög um mannanöfn == Í gildi eru Lög um mannanöfn nr. 45 frá árinu 1996.<ref name="log1996">[http://www.althingi.is/lagas/138b/1996045.html Lög um mannanöfn 1996 nr. 45] á vef Alþingis</ref> Fyrri lög um mannanöfn á Íslandi, frá [[1925]], voru svohljóðandi: :1. grein. Hver maður skal heita einu íslensku nafni eða tveim og kenna sig til föður, móður eða kjörföður og jafnan rita nafn og kenningarnafn með sama hætti alla ævi. :2. grein. Ættarnafn má enginn taka sér hér eftir. :3. grein. ::1. mgr. Þeir íslenskir þegnar og niðjar þeirra, sem bera ættarnöfn, sem eldri eru en frá þeim tíma, er lög nr. 41 10. nóv. 1913 komu í gildi, mega halda þeim, enda hafi þau ættarnöfn, sem yngri eru en frá síðastliðnum aldamótum, verið tekin upp með löglegri heimild, sbr. 9. gr. þeirra laga. Sama er og um þá erlenda menn, er til landsins flytjast. ::2. mgr. Þeir íslenskir þegnar og börn þeirra, sem nú bera ættarnöfn, sem upp eru tekin síðan lög nr. 41 1913 komu í gildi, mega halda þeim alla ævi. ::3. mgr. Konur þeirra manna, sem rétt hafa til þess að bera ættarnöfn, mega nefna sig ættarnafni manns síns. :4. grein. Ekki mega menn bera önnur nöfn en þau, sem rétt eru að lögum íslenskrar tungu. Prestar skulu hafa eftirlit með, að þessum ákvæðum sé fylgt. Rísi ágreiningur um nafn, sker heimspekideild háskólans úr. :5. grein. Nú hefir maður hlotið óþjóðlegt, klaufalegt eða erlent nafn áður en lög þessi voru sett, og getur hann þá breytt nafni með leyfi konungs. :6. grein. Stjórnarráðið gefur út skrá, eftir tillögum heimspekideildar háskólans, yfir þau mannanöfn, er nú eru uppi, en bönnuð skulu samkvæmt lögum þessum. Skrá þessi skal send öllum prestum landsins. Skráin skal gefin út á hverjum 10 ára fresti, að lokinni útgáfu hins almenna manntals. :7. grein. Brot gegn ákvæðum þessara laga varða sektum. Með mál út af lögum þessum skal farið að hætti opinberra mála. :8. grein. Lög nr. 41, 10. nóv. 1913, eru numin úr gildi, svo og önnur lagaákvæði, er komið geta í bága við lög þessi." == Leyfð íslensk nöfn sem innihalda ‚th‘ == Dígrafið <!--Þekki ekki betra orð yfir 'digraph'--> ‚th‘ er afar sjaldgæft í [[íslenska|íslensku]] og því fá nöfn sem hafa verið leyfð af mannanafnanefnd. {| class="wikitable" ! colspan="2" | [[Listi yfir íslensk eiginnöfn karlmanna|Drengir]] ! colspan="4" | [[Listi yfir íslensk eiginnöfn kvenmanna|Stúlkur]] |- | Anthony || Theodór<ref>Ritháttur af [[Theódór]].</ref>|| Agatha<ref>Ritháttur af [[Agata]].</ref>|| Dóróthea||Hertha||Matthildur |- | Arthur<ref>Ritháttur af [[Arthúr]].</ref> || Theódór|| Agnethe|| Edith<ref>Ritháttur af [[Edit]].</ref>||Judith<ref>Ritháttur af [[Júdit]].</ref>||Ruth<ref>Ritháttur af [[Rut]].</ref> |- | Arthúr|| Thomas|| Ásthildur|| Elisabeth||Kathinka<ref>Ritháttur af [[Katinka]].</ref>||Thea |- | Lúther<ref>Ritháttur af [[Lúter]].</ref> || Thor<ref>Ritháttur af [[Tór]].</ref>|| Athena<ref>Ritháttur af [[Atena]].</ref>|| Elísabeth<ref>Ritháttur af [[Elísabet]].</ref>||Lisbeth||Thelma<ref>Ritháttur af [[Telma]].</ref> |- | Marthen<ref>Ritháttur af [[Martin]].</ref>|| Thór|| Bertha<ref>Ritháttur af [[Berta]].</ref>|| Esther<ref>Ritháttur af [[Ester]].</ref>||Martha<ref>Ritháttur af [[Marta]].</ref>||Theodóra<ref>Ritháttur af [[Theódóra]].</ref> |- | Mathías<ref>Ritháttur af [[Matthías]].</ref>|| Thorberg|| Bóthildur|| Ethel||Matthea<ref>Ritháttur af [[Mattea]].</ref>||Theódóra |- | Matthías|| Mathías || Dorothea<ref>Ritháttur af [[Dórótea]].</ref>|| Gauthildur||Matthía||Theresa |- | Methúsalem<ref>Ritháttur af [[Metúsalem]].</ref>|| || Dórothea<ref>Ritháttur af [[Dórótea]].</ref>|| Gestheiður||Matthilda|| |} == Tengt efni == * [[Lög um mannanöfn]] * [[Listi yfir nöfn sem mannanafnanefnd hefur hafnað]] == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20180219203719/https://www.urskurdir.is/domsogkirkjumala/mannanafnanefnd/ Úrskurðir Mannanafnanefdar] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116115348/www.rettarheimild.is/mannanofn Heimasíða Mannanafnanefndar] * [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1996045.html Lög um mannanöfn], 1996 nr. 45 17. maí == Neðanmálsgreinar == <references/> == Heimildir == * {{Vefheimild |url= http://www.rettarheimild.is/mannanofn/?Stafrof=&Nafn=th&Stulkur=on&Drengir=on&Millinofn=on&Samthykkt=yes |titill=Grein hjá Mannanafnaskrá um nöfn sem innihalda ‚th‘ |tungumál=íslenska |mánuðurskoðað=janúar |árskoðað=2008 |}} == Tenglar == * Hermann Pálsson. [https://timarit.is/page/3309208?iabr=on#page/n9/mode/1up „Um lögheiti“]. Lesbók Morgunblaðsins. 26. oktober 1991. bls. 10 {{stubbur|Ísland}} [[Flokkur:Nöfn]] [[Flokkur:Íslenskar nefndir]] 31591kxe8yyyrlsuilais0jwyn26cp1 0 58242 1983651 1869498 2026-10-23T19:54:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983651 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ólafur Ragnar Grímsson, September 2011.jpeg|thumb|right|Enginn mótframbjóðandi bauð sig fram gegn Ólafi Ragnari 2008.]] '''Forsetakjör á Íslandi 2008''' fór fram án almennrar atkvæðagreiðslu þar sem einungis barst framboð sitjandi forseta. Forsetakjör hefði annars farið fram þann [[28. júní]] [[2008]]<ref> {{vefheimild | url= http://www.althingi.is/lagas/nuna/1945036.html | titill = Lög um framboð og kjör forseta Íslands |mánuðurskoðað = 20. desember | árskoðað= 2008 }} </ref> ef fleiri en eitt framboð hefði komið fram. Þegar framboðsfrestur rann út 23. maí hafði aðeins borist framboð sitjandi [[Forseti Íslands|forseta]] [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]] sem var því sjálfkjörinn og hóf sitt fjórða kjörtímabil 1. ágúst 2008.<ref>{{Cite news|title=Forsetinn sjálfkjörinn|url=https://timarit.is/page/4190714?iabr=on#page/n47/mode/1up|work=Morgunblaðið|access-date=21.06.2024|publication-date=24.05.2008}}</ref> Í nýársávarpi forseta [[1. janúar]] [[2008]] gaf Ólafur Ragnar kost á sér til endurkjörs sem forseti Íslands. <ref> {{vefheimild | url= http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item184519/ | titill = Gefur kost á sér til endurkjörs |mánuðurskoðað = 2. janúar | árskoðað= 2008 }} </ref> [[Ástþór Magnússon]] sem bauð sig fram í forsetakjöri [[Forsetakjör á Íslandi 1996|1996]] og [[Forsetakjör á Íslandi 2004|2004]] hélt blaðamannafund í janúar 2008 þar sem hann gaf ekki upp hvort að hann sæktist sjálfur eftir embættinu en bauðst til þess að greiða kostnað vegna forsetakosninga úr eigin vasa ef af yrði.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080124/FRETTIR01/80124065&SearchID=73315965767666|titill=Ástþór býðst til að borga fyrir lýðræðið|mánuður=24. janúar|ár=2008}}</ref> Hann lýsti því svo yfir í apríl að hann hygðist ekki bjóða sig fram.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/27/astthor_bydur_sig_ekki_fram/|titill=Ástþór býður sig ekki fram|mánuður=27. apríl|ár=2008}}</ref> Ekki kom til kosninga svo Ólafur Ragnar Grímsson var settur í settur í embætti forseta Íslands í fjórða sinn við hátíðlega athöfn 1. ágúst 2008. [[Forsetakjör á Íslandi 2012|Næsta forsetakjör]] fór fram árið 2012. {{röð | listi = [[Forsetakjör á Íslandi|Forsetakjör]] | fyrir = [[Forsetakjör á Íslandi 2004|2004]] | eftir = [[Forsetakjör á Íslandi 2012|2012]] }} ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist}}</div> ==Tenglar== * [http://www.domsmalaraduneyti.is/raduneyti/starfssvid/kosningar/forsetakjor2008 Vefur Dómsmálaráðuneytisins um forsetakjör 2008] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.forsetakosningar.is/ Forsetakosningar.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161004025940/http://forsetakosningar.is/ |date=2016-10-04 }}, vefsíða Ástþórs Magnússonar um forsetakosningar {{Forsetakjör á Íslandi}} {{Íslensk stjórnmál}} {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Forsetakjör á Íslandi]] [[Flokkur:2008]] 1f8gmfyg7z4lq5kr2t4qkvqyscv2584 0 58788 1983732 1954003 2026-10-24T08:29:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983732 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Langreyður | status = VU | status_system = iucn2.3 | status_ref = <ref name="iucn">{{Cite iucn| author =Cetacean Specialist Group|year=1996| url = https://www.iucnredlist.org/species/2478/50349982|title=Balaenoptera physalus| access-date =10 May 2006}} Database entry includes justification for why this species is endangered </ref> | image = LMazzuca_Fin_Whale.jpg | image_caption = Langreyður kemur upp á yfirborð sjávar í Kenai þjóðgarðinum í Alaska | image2 = Fin_whale_size.svg | image2_caption = Stærð borin saman við meðalmann | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | subclassis = [[Legkökuspendýr]] (''Eutheria'') | ordo = [[Hvalir]] (''Cetacea'') | subordo = [[Skíðishvalir]] (''Mysticeti'') | familia = [[Reyðarhvalir]] (''Balaenoptiidae'') | genus = [[Reyður]] (''Balaenoptera'') | species = '''''B. physalus''''' | binomial = ''Balaenoptera physalus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | range_map = cetacea_range_map_Fin_Whale.PNG | range_map_caption = Útbreiðslusvæði langreyða }} '''Langreyður''' <ref>[https://bin.arnastofnun.is/leit/langrey%C3%B0ur Beygingarlýsing íslensks nútímamáls]</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Balaenoptera physalus'') er [[sjávarspendýr]] sem tilheyrir undirættbálki [[skíðishvalir|skíðishvala]]. Langreyður er næststærst allra hvala og næststærsta núlifandi dýrategund, aðeins [[steypireyður]] er stærri. == Lýsing == Fullvaxin langreyður er 18 til 22 m á lengd og vegur 40 til 70 tonn. Hún er löng og rennileg með stóran haus og mjókkar aftur. Munnvik ná aftur fyrir augu og undir neðri skolti hennar eru reglulegar húðfellingar ([[rengi]]). Í munninum hanga um 600 til 700 hornplötur ([[Skíði (hvalir)|skíði]]) úr efri skolti. Skíðin eru svart- og hvítrákótt. Langreyður er dökkgrá á baki og næstum hvít á kvið. Elsta langreyður sem aldursgreind hefur verið við Ísland var 94 ára. Það er hægt að aldursgreina langreyðar á fjölda bauga í vaxkenndum mergtöppum í eyrum. == Lifnaðarhættir == Langreyður kemur til Íslands í árlegum fæðugöngum sunnan úr höfum. Hún fer að sjást suðvestan lands í maí og er fjöldi hennar mestur við landið í lok júní. Langreyður heldur sig vanalega við [[landgrunnsbrún]]ina vestan við landið og færir sig smám saman norður með fram brúninni. Aðalfæða hér við land er svifkrabbadýr, einkum [[ljósáta]]n [[náttlampi]]. Langreyður étur einnig [[uppsjávarfiskur|uppsjávarfisk]], [[loðna|loðnu]] og [[síli|sílategundir]]. Langreyður dvelur á [[Íslandsmið]]um fram í október og heldur þá til vetrarstöðvanna. Mökun langreyða fer fram á óþekktum vetrarstöðvum í sunnanverðu [[Norður-Atlantshaf]]i. [[Burður]] fer fram eftir 11 mánaða [[meðganga|meðgöngu]]. Kálfurinn fylgir kúnni í 6 til 7 mánuði. Langreyður eignast kálf annað hvert ár. Í talningu árið 2015 var talið er að langreyðastofninn í Norður-Atlantshafi væri 36-37.000 dýr.<ref>Ágúst Ingi Jónsson, „[https://www.mbl.is/200milur/frettir/2021/01/24/yfir_300_thusund_storhveli_i_n_atlantshafi/ Yfir 300 þúsund stórhveli í N-Atlantshafi]“, Mbl.is 24. janúar 2021 (skoðað 7. október 2021).</ref> == Veiðar á langreyði == Á 19. öld veiddu menn stundum langreyði af hvalveiðibátum, en þá var ekki til staðar veiðitækni til að elta hvali sem fara svona hratt yfir og halda sig á opnu hafi. Á seinni hluta 19. aldar varð tæknibylting í hvalveiðum með tilkomu vélknúinna skipa og sprengiskutulsins og þannig var hægt að veiða hraðskreiðari hvalategundir eins og reyðarhvalina langreyði og steypireyði. Þessar tegundir urðu þá aðalnytjategundirnar og ofveiði var mikil. Talið er að um 750.000 langreyðar hafi verið veiddar á hvalveiðistöðvum við Suðurskautslandið á milli 1904 og 1975 og einungis um 3000 langreyðar eru taldar halda sig á suðurhvelinu í dag. Hvalalýsi var þá notað í ljósmeti sem lýsti upp götur í borgum. Norðmenn reistu hvalstöðvar á Íslandi upp úr [[1880]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] og síðar á Austurlandi. Hvalveiðarnar við Ísland voru í hámarki árið 1902 en þá komu 1300 hvalir á land og 30 skip voru að veiðum. Vegna þessarar veiði fækkaði hval stórlega og um 1910 samþykkti [[Alþingi]] lög um bann við veiðum og vinnslu á stórhvölum innan íslenskrar lögsögu. Árið 1916 hættu allar hvalstöðvar við Ísland rekstri. Norðmenn veiddu stórhveli við Ísland á litlum hvalveiðibátum og unnu hvalinn í verksmiðjuskipum sem héldu sig utan landhelginnar, en hún var á þessum tíma þrjár mílur. Árið 1933 var hvalveiðibanni við Ísland aflétt og árið 1935 tók til starfa hvalveiðistöð á [[Suðureyri]] við Tálknafjörð sem starfaði þar til [[seinni heimsstyrjöldin]] skall á. Árið 1948 tók til starfa hvalveiðistöð í [[Hvalfjörður|Hvalfirði]] og starfaði hún til 1985 þegar hvalveiðistöðvun Alþjóðahvalveiðiráðsins gekk í gildi. Á árunum 1948 til 1985 voru veiddar við Ísland að jafnaði 240 langreyðar á ári. Veiðar á langreyði og sandreyði voru stundaðar í vísindaskyni 1986 til 1989. Árið 2006 hófust aftur veiðar á langreyði hér við land. Árið 2009 veiddu Íslendingar 125 langreyðar, og 148 dýr árið 2010. == Myndasafn == <gallery> Mynd:Fin whale from air.jpg|Langreyðar geta orðið 26,8 m langar Mynd:Fin Whale feeding.jpg|Langreyður lifir á smákrabbadýrum </gallery> == Heimildir == * Sjávarnytjar við Ísland bls. 250 * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Fin Whale | mánuðurskoðað = 3. janúar | árskoðað = 2008}} == Neðanmáls == <references /> == Tenglar == {{Commons|Balaenoptera physalus}} * ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Balaenoptera_physalus/ Myndir og myndskeið um langreyði ''(Balaenoptera physalus)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060426184009/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Balaenoptera_physalus/ |date=2006-04-26 }} * [https://web.archive.org/web/20070714185827/http://www.birds.cornell.edu/brp/listen-to-project-sounds/fin-whales Langreyðahljóð] * [https://www.flickr.com/photos/kuhfs/484355054/in/set-72157600209388763/ Neðansjávarmynd af langreyði] * [http://www.ryereflections.org/servlet/pluto?state=3030347061676530303757656250616765303032696430303434383135 Photographs of a Fin Whale breaching] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070916094437/http://www.ryereflections.org/servlet/pluto?state=3030347061676530303757656250616765303032696430303434383135 |date=2007-09-16 }} {{Hvalir við Ísland}} [[Flokkur:Skíðishvalir]] 5b4m5nbolmbmkjkwm416gd1418s5lfb 0 61558 1983658 1981687 2026-10-23T21:11:47Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983658 wikitext text/x-wiki '''Fyrirbærafræði''' er [[heimspeki]]stefna og -hefð sem átti vinsældum að fagna á meginlandi Evrópu um miðja [[20. öld]]. Fyrirbærafræðin var einkum mótuð af þýsku hugsuðunum [[Edmund Husserl]] og [[Martin Heidegger]]. Husserl skilgreindi fyrirbærafræðina sem „huglæga rannsókn á [[eðli]] [[vitund]]arinnar eins og hún birtist í upplifun 1. persónu“. Heidegger taldi að Husserl hefði sést yfir grundvallaratriði bæði frumlags og viðfangs reynslunnar (sem hann kallaði „veru“ þeirra) og víkkaði fyrirbærafræðina út þannig að hún fengist einnig við skilning og upplifun manna á Verunni sjálfri og gerði fyrirbærafræðina þannig að aðferðafræði í [[verufræði]]. Fyrirbærafræðin hafði áhrif á þróun [[tilvistarspeki]]nnar í [[Frakkland]]i, til að mynda hjá höfundum á borð við [[Jean-Paul Sartre]] og [[Simone de Beauvoir]]. == Tenglar == * {{cite web|url=https://plato.stanford.edu/entries/phenomenology/|title=Phenomenology|date=16.12.2013|author=David Woodruff Smith|website=Stanford Encyclopedia of Philosophy}} * {{Vísindavefurinn|7104|Hvað er fyrirbærafræði?|höfundur=Björn Þorsteinsson|dags=12.1.2022}} * {{Vísindavefurinn|5228|Hver er meginmunurinn á hugtökunum verund og engu?|höfundur=Valur Brynjar Antonsson|dags=29.8.2005}} * {{cite web|url=http://heimspeki.hi.is/?page_id=930|title=Fyrirbærafræði og raunhyggja|author=Arnór Hannibalsson|website=Heimspekivefurinn|access-date=4.10.2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921091943/https://heimspeki.hi.is/?page_id=930|archive-date=2019-09-21|url-status=dead}} [[Flokkur:Heimspekistefnur]] [[Flokkur:Heimspeki 20. aldar]] [[Flokkur:Meginlandsheimspeki]] [[Flokkur:Verufræði]] 3o692ei7utfaq46y2xcd5gwr7s2ha3t 0 62332 1983660 1739271 2026-10-23T21:21:56Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983660 wikitext text/x-wiki : ''Þessi grein fjallar um öruggan aðgang að matvælum. Sjá [[matvælaöryggi]] um varnir gegn matarsjúkdómum.'' '''Fæðuöryggi''' er staða þar sem fólk lifir ekki við [[hungur]] eða þarf að óttast [[svelti]]. Um allan heim lifa um 852 milljónir manna við stöðugt hungur vegna [[sárafátækt]]ar; en allt að tveir milljarðar þurfa að þola matarskort við og við vegna mismikillar [[fátækt]]ar, samkvæmt tölum [[Matvælastofnun Sameinuðu þjóðanna|Matvælastofnunar Sameinuðu þjóðanna]] frá 2003. Beint samband er milli neyslu matvæla og fátæktar. Fjölskyldur sem eiga nægileg úrræði til að sleppa við sárustu fátækt þurfa sjaldan að þola langvarandi hungur, á meðan fátækar fjölskyldur þurfa ekki aðeins að þjást vegna stöðugs hungurs, heldur eru líka sá hluti íbúanna sem er í mestri hættu vegna tímabundins matarskorts og [[hungursneyð]]ar. Til eru tvær algengar skilgreiningar á hugtakinu Fæðuöryggi, annar vegar frá Matvælastofnun Sþ, og hins vegar frá [[landbúnaðarráðuneyti Bandaríkjanna]]: * Fæðuöryggi ríkir þegar allir íbúar, hafa alltaf aðgang að nægum, öruggum og næringarríkum matvælum til að uppfylla næringarþarfir sínar og óskir með, til að geta lifað virku og heilsusamlegu lífi. * Fyrir heimili merkir fæðuöryggi að allt heimilisfólk hefur alltaf aðgang að nægum mat til að lifa virku, heilsusamlegu lífi. Matvælaöryggi felur að minnsta kosti í sér (1) nægt aðgengi að næringarríkum og öruggum mat, og (2) tryggingu fyrir því að hægt sé að verða sér út um ásættanlegan mat á félagslega ásættanlegan hátt (það er, án þess að skrimta með því að grípa til neyðarbirgða matvæla, hirða eða stela mat). '''Stutt skilgreining:''' Fæðuöryggi (Food security) fjallar um aðgengi að fæðu og framboð af heilnæmum og öruggum matvælum. == Grunnstoðir fæðuöryggis == [[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]] vísar til þriggja atriða sem skilgreina fæðuöryggi, en það eru fáanleiki matvæla, aðgengi að matvælum og nýting þeirra.<ref name="WHO">{{H-vefur | url = http://www.who.int/trade/glossary/story028/en/ | titill = Food Security | útgefandi = World Health Organization | dags skoðað = 14. apríl 2015}}</ref> === Fáanleiki matvæla === Fáanleiki fæðu tengist aðallega þremur þáttum sem allir hafa áhrif þar á. Þessir þættir eru matvælaframleiðsla, dreifing matvæla og [[viðskipti]] með þau. Þegar litið er til matvælaframleiðslu er fjöldi atriða sem geta haft áhrif á það hversu vel tekst til. Helstu áhrifaþættir eru veðurfar (úrkoma, hitastig, o.s.frv.), eignarhald ræktunarlands, ræktun og val á nytjaplöntum, ræktun búfénaðar og þær aðferðir sem nýttar eru við uppskeru. Einnig má nefna að oft eru landgæði af skornum skammti og því ekki alltaf hægt að nýta allt það ræktarland sem er tiltækt, heldur er það notað til uppbyggingar íbúðarhverfa eða annarra hluta [[þéttbýli|þéttbýlis]]. Dreifing matvæla tekur til vinnslu, flutninga, geymslu og þess að koma matvælum á markað. Flutningar geta haft umtalsverð áhrif á fæðuöryggi af þeirri ástæðu að ef flutningakerfið er illa uppbyggt er afleiðingin sú að verð geta hækkað umtalsvert, einmitt vegna erfiðleika við flutninga. Einnig geta geymsluaðferðir haft veruleg áhrif, þar sem að þær hafa mikið að segja um það hversu mikið af matvælum verða óhæf til neyslu og geta þannig mögulega minnkað framboð einhverra vöruflokka. Til að hægt sé að eiga viðskipti með matvæli verður að treysta á að [[markaður|markaðir]] séu virkir og nothæfir.<ref name="bryan">{{H-bók | nafn = McDonald | eiginnafn = Bryan L. | titill = Food Security | útgefandi = Polity Press | staður = Cambridge | ár = 2010}}</ref> Fæðuframleiðsla á hvern einstakling í heiminum hefur aukist á síðustu áratugum umfram fólksfjölgun, en hinsvegar er þessum gæðum misskipt á milli heimshluta. Ekki hafa allir aðgang að nægilega mikilli fæðu og er hægt að benda á að víða eru ofangreind atriðið í ólestri, en það er helsta hindrunin þegar kemur að fáanleika matvæla.<ref name="FAO">{{H-vefur | titill = Production quantities by country | url = http://faostat3.fao.org/browse/Q/*/E | dagsetning = 2015 | útgefandi = Food and Agriculture Organization of the United Nations | dags skoðað = 14. apríl 2015}}</ref> === Aðgengi að matvælum === Aðgengi að matvælum vísar til hversu viðráðanlegt verð þeirra er auk þess hve auðvelt er að nálgast þau, ásamt því hvað almenningur kýs helst í þessum efnum. Aðgengi að matvælum er tvískipt, annarsvegar beint aðgengi þar sem fæðan er ræktuð eða [[Framleiðsla|framleidd]] innan heimilis og hinsvegar efnahagslegt aðgengi þar sem fæðan er keypt á markaði. Þeir þættir sem helst hafa áhrif á aðgengi eru tekjur og í tilfelli beins aðgengis má einnig nefna landareign eða aðgengi að þeim. Tekjur er þó ein mikilvægasta breytan í þessu samhengi og hefur áhrif bæði á beint og efnahagslegt aðgengi að matvælum.<ref name="bryan" /> === Nýting matvæla === Nýting matvæla vísar til magns og gæða þeirra, en matvæli verða að vera jafnt örugg sem í nægilegu magni til að uppfylla kröfur hvers einstaklings. Það er margt sem hefur áhrif á þessa nýtingu, m.a. undirbúningur og matreiðsla auk næringargildis og menningarlegs vals og hefða. [[Matvælaöryggi]] er því mikilvægt þegar litið er til nýtingar matvæla og eins aðgangur að heilbrigðisþjónustu. Heilbrigði hefur nefnilega áhrif á það hvernig matvæli eru nýtt, auk hreinlætis og fræðslu um næringu. Þessir undirstöðuþættir geta bætt nýtingu matvæla verulega.<ref name="bryan" /> === Fæðustöðugleiki === [[Matvæla- og landbúnaðarstofnun Sameinuðu þjóðanna]] bætir við fjórðu grunnstoðinni í tengslum við fæðuöryggi, sem er [[fæðustöðugleiki]]. Með fæðustöðugleika er átt við getuna til að geta aflað sér fæðu til lengri tíma litið. Það er þó margt sem ógnar þessum stöðugleika, t.d. [[náttúruhamfarir]], styrjaldir, [[verðsveiflur]] og uppskerubrestir ásamt fleiru. Um skammæran óstöðugleika getur verið að ræða þar sem að sum matvæli eru aðeins fáanleg á ákveðnum árstímum, eða jafnvel langvinnan sem getur komið til vegna náttúruhamfara eða styrjalda sem verða til þess að framleiðsla stöðvast eða uppskera bregst.<ref name="FAO" /> == Fæðuöryggi á Íslandi == [[Íslendingar]] búa við nokkuð sérstakar aðstæður hvað öruggt framboð á [[Matvæli|matvælum]] snertir. [[Ísland]] er [[Eyja|eyja,]] sem hefur takmarkaða getu til að [[Framleiðsla|framleiða]] fjölbreytt matvæli, þar af leiðandi eru Íslendingar mjög háðir reglulegum innflutningi matvæla og aðfanga til matvælaframleiðslu. Þótt fæðuöryggi hafi verið tryggt undanfarna áratugi, þá er staða framboðs á matvælum nokkuð veikari en staða nágrannaþjóða. Það sýndi sig í [[Bankahrunið á Íslandi|fjármálakreppunni 2008]] hversu háðir Íslendingar eru innflutningi og hversu alvarleg áhrif [[Gjaldeyrir|gjaldeyrisskortur]] getur haft. Fæðuöryggi Íslendinga var ógnað í bankahruninu, kornbirgðir í landinu dugðu einungis til skamms tíma og ef innflutningur hefði stöðvast og [[Viðskipti|viðskipti]] við útlönd lamast hefði það snert fæðuöryggi með beinum hætti. Verulegur skortur getur meðal annars orðið á [[eldsneyti]], [[Áburður|áburði,]] [[Kartafla|útsæði]] og tækjabúnaði sem [[Landbúnaður|landbúnaðurinn]] þarfnast. Skortur gæti orðið á [[Olía|olíu]] og veiðarfærum sem eru [[Sjávarútvegur á Íslandi|sjávarútveginum]] nauðsynleg. Ef aðgangur að alþjóðamörkuðum skerðist þá myndi innlend matvælaframleiðsla dragast verulega saman. Lágmarksframleiðsla á matvælum yrði þó áfram fyrir hendi.<ref name="utan">{{H-vefur | url = http://www.utanrikisraduneyti.is/media/Skyrslur/Skyrsla_um_ahattumat_fyrir_Island_a.pdf | titill = Áhættumatsskýrsla fyrir Íslands: Hnattrænir, samfélagslegir og hernaðarlegir þættir. | dagsetning = 2009 | útgefandi = Utanríkisráðuneytið | dags skoðað = 15. apríl 2015}}</ref> ==Tengt efni== * [[Græna byltingin]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == *FAO. (2015). ''Production qunatities by country''. Sótt 14. apríl 2015 af http://faostat3.fao.org/browse/Q/*/E {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150402144817/http://faostat3.fao.org/browse/Q/*/E |date=2015-04-02 }} *McDonald, B.L. (2010). ''Food Security''. Cambridge: Polity Press. *Utanríkisráðuneytið. (2009). ''Áhættumatsskýrsla fyrir Ísland.'' Sótt 15. apríl af https://web.archive.org/web/20160324055033/https://www.utanrikisraduneyti.is/media/Skyrslur/Skyrsla_um_ahattumat_fyrir_Island_a.pdf *WHO. (e.d). ''Food Security''. Sótt 14. apríl af http://www.who.int/trade/glossary/story028/en/ [[Flokkur:Matvælastefna]] [[Flokkur:Neyðarhjálp]] [[Flokkur:Hagvísindi]] [[Flokkur:Hagfræði]] d9pk3z3qzgc9gh5l8g4d9qbey98oyux 0 63178 1983742 1727241 2026-10-24T10:37:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983742 wikitext text/x-wiki '''Maquiladora''' eða '''maquila''' er [[verksmiðja]] í Mið-Ameríku þangað sem [[hráefni]] er flutt tollfrjálst inn og unnið er úr því og fullunnin varan [[útflutningur|flutt út]] tollfrjálst á ný, oftast til sama lands og hráefnið kom frá. Í seinni tíð hafa sambærileg svæði, sem nefnd eru [[fríiðnaðarsvæði]], sprottið upp víða um heim. Aðstæðurnar í þessum maquiladora-verksmiðjum eru oftast slæmar. Rannsóknir hafa leitt í ljós að eigendur reyna að koma í veg fyrir myndun [[verkalýðssamtök|verkalýðssamtaka]]<ref>{{vefheimild|url=http://en.maquilasolidarity.org/FAQ/sweatshops#8|titill=Questions about sweatshops | maquilasolidarity.org}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.amnesty.org/fr/library/asset/AMR34/012/1997/en/26ff73db-b64b-11dc-91ef-e7bbfd81dfbe/amr340121997en.html|titill=Document - Guatemala: Torture/ill-treatment / fear for safety|ár=1997|mánuður=21. mars}}</ref>, vegna eðlis vinnunnar - einhæf og einföld færibandavinna - eru það oftast ungar konur sem ráðast til vinnu í nokkra mánuði í senn. Oft er ekki gætt að heilsu starfsfólks og önnur réttindi fótum troðin. ==Orðsifjar== Orðið ''maquiladora'' er úr [[spænska|spænsku]], sem töluð er í Mið-Ameríku, og vísar annað hvort til þess hluta [[korn]]s sem malarinn þáði sem greiðslu fyrir að mala korn fyrir fólk eða þá vélar (sp. ''maquina''). Á ensku er orðið ''sweatshop'' stundum notað um sambærilega vinnustaði en skásta íslenska þýðingin á íslensku er þrælkunarbúðir.<ref>Beinþýðing skv. orðabók væri þrælabúðir eða þrælakista en það ýjar að nauðungarvinnu sem vinna við þessar verksmiðjur telst ekki vera.</ref> Maquiladora er helst notað um slíka vinnustaði í [[Mexíkó]] og víðar í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] þaðan sem flutt er út aðallega til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. ==Staðsetning== Flestar maquiladora-verksmiðjurnar eru staðsettar meðfram [[landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó|landamærum Bandaríkjanna og Mexíkó]]. Margar þessara verksmiðja hafa orðið til fyrir tilstilli [[Fríverslunarsamningur Norður Ameríku|Fríverslunarsamnings Norður Ameríku]] (NAFTA). Til dæmis eru 300 maquiladora-verksmiðjur í og við mexíkóska landamærabæinn [[Ciudad Juárez]]. Fjöldi þessara verksmiðja hefur aukist gríðarlega undanfarið. Árið 1985 voru 789 verksmiðjur, 2.747 árð 1995 og 3.508 árið 1997. Árið 1997 var áætlað að um 1 milljón manns störfuðu við þessar verksmiðjur.<ref>{{bókaheimild|titill=No Logo|höfundur=Naomi Klein|útgefandi=Flamingo|ár=2001|ISBN=0006530400}}, bls 205</ref> Samkvæmt nýjustu tölum [[Alþjóða vinnumálastofnunin|Alþjóða vinnumálastofnunarinnar]], frá 2005, störfuðu rúmlega 1,2 milljón manns í maquiladora-verksmiðjum, 3,1 milljón ef tengd þjónustuvinna er tekin með. Samanlagt verðmæti útflutnings frá þessum verksmiðjum nam rúmlega 10,5 milljarði bandaríkjadala og er það helmingur af heildarútflutningi Mexíkó.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ilo.org/public/english/dialogue/sector/themes/epz/epz-db.pdf|titill=ILO database on export processing zones (Revised)|ár=2007|mánuður=apríl|snið=pdf}}</ref> ==Lagalegt umhverfi== Í orði kveðnu eiga sömu kröfur um umhverfisvernd við á maquiladora-verksmiðjunum og annarsstaðar í Mexíkó. Opinbert heilbrigðiskerfi stendur öllum til boða sem hluti launanna eiga að renna til. Hverri þeirri verksmiðju með fleiri en 100 manns í vinnu ber að hafa lækni við vinnu. Í Mexíkó eru þrjú mismunandi [[lágmarkslaun]] eftir landssvæðum. Við landamærin í norðri eru lágmarkslaunin um 49 [[pesó]]ar. Meðallaun maquiladora-vinnufólks eru ríflega tvöföld sú upphæð, um 110 pesóar sem hækkar með [[vinnualdur|vinnualdri]]. [[Vinnuvika]]n í Mexíkó er 48 klukkustundir, á sunnudögum er greidd [[yfirvinna]]. ===Skattar=== * [[Fyrirtækjaskattur]] - Fyrirtækjum bjóðast þrír valmöguleikar: að greiða 6,9% af öllum eignum skráðum í Mexíkó, 6,5% af rekstrarkostnaði og útgjöldum það árið eða beita [[milliverðlagning]]u skilyrta samþykkis yfirvalda BNA og Mexíkó. Í öllum þrem tilvikum er skatturinn frádráttarbær í BNA. * [[Fasteignaskattur]] - Varla marktækur. * [[Atvinnuskattur]] - Maquiladora-verksmiðjum ber að greiða sérstakan atvinnuskatt sem leggst ofan á [[tekjuskatt]] starfsmanna. * [[Virðisaukaskattur]] - Maquiladora-verksmiðjur þurfa eingöngu að greiða virðisaukaskatt af þeim vörum sem keyptar eru í Mexíkó. Hægt er að sækja um að fá hann endurgreiddan. ===Tollar=== Allt hráefni, vélar og aukahlutir má flytja inn til Mexíkó án þess að greitt sé af þeim tollur í 18 mánuði. Sé um vélar að ræða má framlengja um óákveðinn tíma. Hráefni og aukahlutir þarf að flytja aftur út innan þess tímaramma. Innflutningur á vöru sem er framleidd innan NAFTA er tollfrjáls sömuleiðis en af henni þarf að greiða 10% virðisaukaskatt. ==Saga== Landamæri Bandaríkjanna og Mexíkó eru 3.169 km á lengd. Frá því á [[seinni heimsstyrjöldin|stríðsárunum]] eða árið [[1942]], þegar [[Bracero-samningurinn]] var gerður um aðgengi mexíkóskra verkamenn sem komu til árstíðarbundinna verkefna í landbúnaði, hefur samstarf tekist á milli þessara tveggja ríkisstjórna. Þeim samningi var slitið árið [[1964]] og Mexíkönunum gert að fara til síns heima. Sökum þess að talsverður fjöldi Mexíkana reiddi sig á atvinnu handan landamæranna lagði mexíkanska ríkisstjórnin af stað með áætlun um iðnvæðingu landamæranna (e. ''Border Industrialization Program'') strax árið eftir. Mexíkanar leyfðu því innflutning hráefnis án tolla og í staðinn ákváðu bandarísk yfirvöld að skattleggja aðeins virðisaukann, þ.e. andvirði vinnunnar. Þetta gerði það að verkum að vinnuaflið handan landamæranna varð ódýrara fyrir bandaríska framleiðendur. Upphaflega voru þessar maquiladora-verksmiðjur bundnar við landamærin en árið [[1989]] var samþykkt að leyfa framleiðendum að hafa slíkar verksmiðjur hvar sem er í Mexíkó. Með tilkomu [[Fríverslunarsamningur Norður Ameríku|Fríverslunarsamnings Norður Ameríku]] árið [[1994]] var skatturinn á vinnunni sem framkvæmd er í Mexíkó afnuminn. Uppúr [[2001]], þegar [[Kína]] hlaut inngöngu í [[Alþjóða viðskiptastofnunin]]a, leiddi aukin [[samkeppni]] til þess að mörg fyrirtæki færðu framleiðslu sína annað. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Maquildora | mánuðurskoðað = 18. mars | árskoðað = 2008}} * {{vefheimild|url=http://www.understandmexico.com/mexico/investment/forum/understandmexico-history-maquiladora-program-mexico|titill=UnderstandMexico: History of the Maquiladora Program in Mexico|ár=2008|mánuður=10. febrúar}} ==Tenglar== * [http://www.maquilasolidarity.org Maquila Solidarity Network] * [https://web.archive.org/web/20080420070229/http://www.mexicosolidarity.org/ Mexico Solidarity] * [http://www.understandmexico.com/ Opinber viðskiptagátt mexíkósku ríkisstjórnarinnar] * [http://mhssn.igc.org/ Maquiladora Health & Safety Support Network] * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1083392 Línan], grein í Morgunblaðinu eftir Kristínu Guðrúnu Jónsdóttur * [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1134079 Talin í hópi "óvina ríkisins"], viðtal við Marisela Ortiz Rivera * [http://www.corpwatch.org/article.php?id=1528 Corpwatch: Maquiladoras at a Glance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080222213629/http://www.corpwatch.org/article.php?id=1528 |date=2008-02-22 }} [[Flokkur:Efnahagur Mexíkó]] [[Flokkur:Efnahagur Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Alþjóðaviðskipti]] o6sha1dvopadeix51lg1qqj766mdwga 0 63475 1983740 1968605 2026-10-24T10:16:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983740 wikitext text/x-wiki Embætti '''lögreglustjórans á höfuðborgarsvæðinu (LRH)''' tók til starfa [[1. janúar]] [[2007]]. Embættið varð til við sameiningu þriggja lögregluembætta á höfuðborgarsvæðinu; lögreglunnar í [[Reykjavík]], [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] og [[Kópavogur|Kópavogi]]. Hjá því starfa tæplega 400 starfsmenn, þar af um 300 lögreglumenn. Umdæmið nær yfir sjö [[sveitarfélög á Íslandi|sveitarfélög]] á höfuðborgarsvæðinu og eru íbúar umdæmisins um 200 þúsund talsins. Sérstök kynningarsíða á netinu var sett upp þegar embættið tók til starfa,<ref>{{cite web |url=http://www.logreglan.is/nyttembaetti/ |title=Kynningarsíða LRH á netinu |access-date=2008-03-21 |archive-date=2008-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080411121101/http://www.logreglan.is/nyttembaetti/ |url-status=dead }}</ref> en embættið er einnig með vefsíðu á lögregluvefnum.<ref>{{Cite web |url=http://www.logreglan.is/frontpage_emb.asp?cat_id=1039 |title=Heimasíða LRH |access-date=2008-03-21 |archive-date=2008-06-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080605203919/http://www.logreglan.is/frontpage_emb.asp?cat_id=1039 |url-status=dead }}</ref> Stofnun embættisins var liður í víðtækum breytingum á skipulagi lögreglumála á Íslandi en nánari upplýsingar um þær breytingar má m.a. finna í vefriti dóms- og kirkjumálaráðuneytisins frá janúar 2007.<ref>{{Cite web |url=http://www.domsmalaraduneyti.is/media/vefrit/2007_01_tbl.pdf |title=Vefrit dóms- og kirkjumálaráðuneytisins - Nýskipan í starfi lögreglu og sýslumanna |access-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071021082539/http://www.domsmalaraduneyti.is/media/vefrit/2007_01_tbl.pdf |archive-date=2007-10-21 |url-status=dead}}</ref> == Grundvallarstefna LRH og helstu áhersluatriði == Grundvallarstefna embættisins og helstu áhersluatriði ásamt skipulagi og æðstu stjórnendum var kynnt á blaðamannafundi í [[október]] [[2006]].<ref>{{Cite web |url=http://www.domsmalaraduneyti.is/frettatilkynningar/nr/1407 |title=Fréttatilkynning dóms- og kirkjumálaráðuneytisins október 2006 |access-date=2008-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070724011856/http://www.domsmalaraduneyti.is/frettatilkynningar/nr/1407 |archive-date=2007-07-24 |url-status=dead}}</ref> Í drögum að grundvallarstefnun embættisins er haft að leiðarljósi að auka öryggi og öryggistilfinningu þeirra sem búa, starfa og dvelja á höfuðborgarsvæðinu, auk þess sem markmið eru sett um fækkun [[afbrot]]a á nánar skilgreindum sviðum. Eftirtaldir lykilþættir skipta mestu til að þessum markmiðum verði náð: * Aukin sýnileg löggæsla. * Efld hverfa- og grenndarlöggæsla og forvarnastarf í samvinnu við sveitarfélög, stofnanir, fyrirtæki, félagasamtök og einstaklinga. * Betri og skilvirkari rannsóknir sakamála. * Traust og fagleg þjónusta á öllum sviðum og skilvirk miðlun upplýsinga bæði innan embættisins og gagnvart almenningi. * Bætt nýting fjármuna. == Skipulag LRH og æðstu stjórnendur == Starfsemi LRH skiptist í þrjú meginsvið. Í fyrsta lagi löggæslusvið, í öðru lagi ákæru- og lögfræðisvið og í þriðja lagi stjórnsýslu- og þjónustusvið. Starfandi lögreglustjóri er [[María Káradóttir]]. [[Margrét Kristín Pálsdóttir]] er aðstoðarlögreglustjóri. [[Egill Bjarnason]] er yfirlögregluþjónn almennrar deildar og Friðrik Smári Björgvinsson yfirlögregluþjónn rannsóknardeildar. Jónmundur Kjartansson er yfirlögregluþjónn innri endurskoðunar LRH. Framkvæmdastjóri LRH er Halldór Halldórsson en hann stýrir fjármála- og þjónustudeild embættisins og Sigríður Hrefna Jónsdóttir er starfsmannastjóri og stýrir starfsmannadeild LRH. Skipurit LRH var staðfest af dóms- og kirkjumálaráðherra 9. janúar 2007.<ref>[http://www.logreglan.is/upload/files/Skipurit.ppt Skipurit LRH]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Lögreglustöðvar á höfuðborgarsvæðinu og aðrar starfsstöðvar LRH == Höfuðstöðvar LRH eru við Hverfisgötu 113-115 í Reykjavík. Á höfuðborgarsvæðinu eru fimm lögreglustöðvar og sérstakt rannsóknarsvið á þeim öllum. Miðlæg rannsóknardeild embættisins rannsakar stærri og flóknari sakamál. Lögreglustöðvarnar eru þessar: Lögreglustöð 1 - Grensásvegi 9, 108, Reykjavík , en þaðan er sinnt verkefnum austan Snorrabrautar til vestan Elliðaáa. Stöðvarstjóri: Árni Þór Sigmundsson. Lögreglustöð 2 - Flatahrauni 11, Hafnarfirði - en þaðan er sinnt verkefnum í Hafnarfirði, Garðabæ og á Álftanesi. Stöðvarstjóri: Ómar Smári Ármannsson. Lögreglustöð 3 - Dalvegi 18, Kópavogi - en þaðan er sinnt verkefnum í Kópavogi og Breiðholti. Stöðvarstjóri: Ómar Smári Ármannsson. Lögreglustöð 4 - Vínlandsleið 2-4, Reykjavík - en þaðan er sinnt verkefnum í Árbæ, Grafarholti, Grafarvogi, Norðlingaholti, Mosfellsbæ, Kjósarhreppi og á Kjalarnesi. Stöðvarstjóri: Árni Þór Sigmundsson. Lögreglustöð 5 - Hverfisgötu 113-115, Reykjavík - en þaðan er sinnt verkefnum vestan Snorrabrautar og á Seltjarnarnesi. Stöðvarstjóri: Kristján Ólafur Guðnason. Miðlæg rannsóknardeild embættisins er staðsett á Hverfisgötu 113-115 - sími 444-1000. Deildin er þrískipt og annast rannsóknir kynferðisbrota og alvarlegra ofbeldisbrota, fíkniefnabrota og fjármunabrota. == Afbrot á höfuðborgarsvæðinu == Ítarleg skýrsla um afbrot á höfuðborgarsvæðinu var gefin út haustið 2007 en þar er að finna nákvæmar upplýsingar um dreifingu tilkynntra brota á höfuðborgarsvæðinu sem og upplýsingar um reynslu íbúa af lögreglu, öryggi og afbrotum.<ref>[http://www.logreglan.is/upload/files/Afbrot(2).pdf Skýrsla um afbrot á höfuðborgarsvæðinu]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Höfundar skýrslunnar eru Rannveig Þórisdóttir og Benjamín Gíslason. Skýrslan byggir annars vegar á opinberum gögnum um fjölda afbrota eftir svæðum á árunum 2005 og 2006, íbúafjölda, tekjum og félagslegum stuðningi. Hins vegar er byggt á niðurstöðum rannsóknar sem gerð var meðal íbúa höfuðborgarsvæðisins vorið 2007 þar sem spurt var um reynslu af afbrotum, viðhorfi til lögreglu og mat á eigin öryggi. Fram kemur m.a. í skýrslunni að aðspurðir um það hvaða afbrot þátttakendur teldu mesta vandamálið í sínu hverfu nefndu flestir innbrot eða þriðjungur þátttakenda, 25 prósent nefndu umferðarlagabrot og 20 prósent eignaspjöll. Í rannsókninni kom almennt fram ánægja þátttakenda með störf lögreglu í sínu hverfi til að stemma stigu við afbrotum. Mikill meirihluti þátttakenda, eða rúmlega 90 af hundraði, sagðist mjög eða frekar öruggur einn á gangi að næturlagi í sínu hverfi. Í skýrslunni kemur fram að árið 2006 voru 9.666 hegningarlagabrot tilkynnt til lögreglu á höfuðborgarsvæðinu. Þetta er nokkur aukning frá árinu á undan þegar 7.742 brot voru skráð. Í skýrslunni er sérstaklega tekið fram að hafa beri í huga að árið 2005 var nýtt tölvukerfi tekið í notkun hjá lögreglu og gæti það skýrt þessa fjölgun brota milli ára. Nánari upplýsingar um fjölda brota, skiptingu milli brotaflokka o.fl. má finna í skýrslunni. == Neðanmálsgreinar == <div class="references-small"><references/></div> {{Innanríkisráðuneyti Íslands}} [[Flokkur:Löggæsla á Íslandi]] mw2zqowsxm4fi2vsvymcxst6kxpik4f 0 65326 1983678 1955019 2026-10-24T01:19:35Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983678 wikitext text/x-wiki '''Heiti yfir Ísland''' sem einkum hafa verið notuð af [[ljóðskáld]]um. * ''Eykona'' (kv.) eyjan persónugerð, sbr. fjallkona. *''Eylenda'' {{kvk..}} - eyja, þ.e.a.s. Ísland *: ''Fjarst í eilífðar útsæ *: ''vakir '''eylendan''' þín. ([[Stephan G. Stephansson]]) *''Fjalladrottning'' {{kvk..}} - [[fjallkonan]] eða Ísland *''Fjallkonan'' {{kvk..}} með [[greinir|greini]] - fjalladrottning, persónugert tákn Íslands *''Frón'' {{hk..}} Ísland. *:''Heima á '''Fróni'''.'' <ref>[https://visindavefur.hi.is/svar.php?id=6232 Hvaðan kemur orðið Frón (eins og í Ísland farsældar Frón)?; af Vísindavefnum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Íslendingar oft nefndir ''Frónbúar''. *''Garðarshólmi'' {{kk..}} Ísland, eftir [[Garðar Svavarson|Garðari Svavarssyni]] *''Hrímey'' {{kvk..}} *''Hrímgrund'' {{kvk..}} *''Hrímland'' {{hk..}} (bókin ''[[Crymogaea]]'' er stundum nefnd „Hrímland”)<ref>{{Cite web |url=https://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedurGHH/nr/2343 |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731045713/https://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedurghh/nr/2343 |archive-date=2016-07-31 |url-status=dead}}</ref> *''Ísafold'' {{hk..}} *''Ísaland'' {{hk..}} *: ''...og flykkjast heim að fögru landi ísa.'' ({{skammst|sbr.}}) *''Jökulmær'' {{kvk..}} Fjallkonan, Ísland. *''[[Norðurey]]'' {{kvk..}} Í skopskyni er ýmist talað um að Norðurey sé stærsta (eða nyrsta) eyjan í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjaklasanum]]. *''Snjóland'' {{hk..}} Ísland. *''Snæland'' {{hk..}} ([[latína]]: ''Snelandia'') er það nafn sem [[Naddoður]] víkingur er sagður hafa gefið Íslandi á [[9. öld]] *''[[Thule]]'' {{hk..}} Sumir fræðimenn telja Ísland vera Thule, er [[Pýþeas]] fann um [[300 f.Kr.]], en sumir telja það ólíklegt. Pýþeas (frá [[Massalía|Massalíu]]) segir að Týli sé lengst í norðri, bætir hann þessu við til að skýra nákvæmar legu og breidd eyjarinnar *: Parois ontos dsi tw apcticw o derinos tropikos cuclo.'' <!--Hérna þarf Cessator að bæta smá--> *:: Þýtt: Þar er hvarfbaugur ígildi heimskautsbaugs. *''Týli'' {{hk..}} Thule *''Þyli'' {{hk..}} Thule == Háðsyrði um Ísland == Ísland hefur einnig verið kallað í hálfkæringi: * ''hólminn'' - [[Tómas Sæmundsson]] segir þegar hann er að hvetja [[Jónas Hallgrímsson]] að koma til Kaupmannahafnar: ''Þú ert sá, sem bezt er lagaður til að gera það svo, að hólminn okkar geti haft sóma af''. <ref>[http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3276187 Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * ''klakinn'' - dæmi: Þegar ég kem upp á klakann þá hittumst við. * ''skerið'' - dæmi: Þú verður nú að koma upp á skerið einhverntíma. == Latnesk heiti Íslands == * ''Hislant terra'' - Hin víðförla [[Guðríður Þorbjarnardóttir]] gekk til Rómaborgar. Í gestabók klaustursins í [[Reichenau]], þar sem skráð eru nöfn allra pílagríma sem þar komu við á 9., 10. og 11. öld, er að finna 39 nöfn karla og kvenna sem sögð eru vera frá Hislant terra (Íslandi). Hún er þar nefnd Gurid. * ''Insula Gardari'' - þýðing á Garðarshólma, orðrétt: eyja Garðars. * ''Islandia'' - ummyndun á Íslandi. * ''Snelandia'' - ummyndun á Snæland == Eitt og annað == * ''Trekt Helvítis'' - Í [[Íslandsklukkan|Íslandsklukkunni]] eftir [[Halldór Laxness]] segir svo frá og eru danskir menn að tala um Ísland: „Töldu þeir [ónefndir Danir] að utaná þessari trekt Helvítis skrældist lúsugur þrælalýður áfram á grút og úldnum hákalli ásamt ölmusu frá kónginum“. <ref>Halldór Laxness, Íslandsklukkan; 15. kafli í frysta hluta (Íslandsklukkunni).</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=436399&pageSelected=2&lang=0 ''Hvers vegna heitir landið okkar Ísland?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 2000]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Ísland]] [[Flokkur:Íslenska]] nv2ptjkj6ko4amq1p38967ylninmybw 0 65785 1983642 1983618 2026-10-23T15:54:24Z Stillbusy 42433 1983642 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Þerney_01.jpg|thumb|right|Þerney.]] '''Þerney''' er [[eyja]] á [[Kollafjörður_(Faxaflóa)|Kollafirði]]. Þerney er nefnd eftir [[Kría|kríunni]] sem fyrrum var nefnd „þerna“.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15>{{cite journal|first=Hafliði |last=Vilhelmsson |url=https://timarit.is/page/4078714?iabr=on#page/n14/mode/1up |title=Þerney, hvíldarparadís húsdýranna í Laugardal |journal=[[Tíminn]] |page=15 |access-date=2026-10-23 |date=1994-12-10}}</ref> Hún er um 0,54 ferkílómetrar að stærð. Þerney er notuð sem sumarleyfisstaður fyrir dýr sem [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn]] hefur á sínum vegum. Þangað fara þau í tveimur hópum, fyrri helmingurinn um miðjan júlí og seinni helmingurinn miðjan ágúst. Reynt er að miða við að dýrin fái jafn langt frí og starfsfólk í garðinum eða um mánuð.<ref name=Reykjavíkurborg>{{vefheimild|url=https://reykjavik.is/engey-akurey-therney-og-lundey |titill=Engey, Akurey, Þerney og Lundey |vefsíða=Reykjavíkurborg |skoðað=2022-12-16}}</ref> Í Þerney var kirkja um 1200 og líka er hennar getið árin 1397 og 1575.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15/> Á 18. öld var leiguliði bóndans verðlaunaður með konungsúrskurði fyrir garðhleðslu í eyjunni. Árið 1931 drukknuðu þrír menn þegar þeir voru að flytja kú með bát frá Þerney til lands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1221391?iabr=on#page/n3/mode/1upmode/1up |title=Slys – Þrír menn drukkna við Þerney |journal=[[Morgunblaðið]] |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1931-06-11}}</ref> Árið 1932 voru fluttar til Þerneyjar í sóttkví 25 kindur (7 hrútar og 18 ár) af tegund {{ill|Border Leicester|en|Border Leicester}} frá [[Inverness]] í [[Skotland]]i. Þær allar yfirgáfu Þerney í september 1932, og flestar þeirra fóru á [[Halldórsstaðir (Laxárdal)|Halldórsstaði]], nema tveir hrútar sem fóru á hvorn bændaskólann.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/997036?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Innflutningur sauðfjár |journal=Tíminn |page=1 |access-date=2026-10-22 |date=1933-02-25}}</ref> Árið eftir var gerð önnur tilraun til að flytja inn dýr frá útlöndum til Þerneyjar í sóttkví.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1224697?iabr=on#page/n1/mode/1up |title=Útlenda fjeð í Þerney – Karakúl kindur og enskir nautgripir |journal=Morgunblaðið |page=2 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-27}}</ref> Þann 4. júlí 1933 komu fimm nautgripir frá Skotlandi til Íslands og svo til Þerneyjar í einangrun,<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140096?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Innflutningur nautgripa |journal=[[Vísir (dagblað)|Vísir]] |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-04}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405405?iabr=on#page/n12/mode/1up |title=Frá Skotlandi |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=93 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> og þann 8. júlí 1933 voru fluttar 20 {{ill|karakúl-kindur|en|Karakul sheep}} – nokkrar hreinræktaðar og aðrar blandaðar – frá [[Halle]] í [[Þýskaland]]i þangað.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140172?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Karakúl-féð |journal=Vísir |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-23}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405403?iabr=on#page/n10/mode/1up |title=(án titils uppi á síðunni) |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=91 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> Í september 1933 var féð tekið úr eynni og dreift út um land.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068184?iabr=on#page/n3/mode/1up |title=Karakúlféð |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1933-09-23}}</ref> Hinsvegar fór að koma fram [[hringskyrfi]] á nautgripunum og breiddist sýkin út í nautgripi bóndans þar. Öllu innfluttu búfénu var slátrað og flestum nautgripum bóndans á Þerney.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068247?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Á víð og dreif – Skozku nautin |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1934-01-13}}</ref> Þerney er ásamt [[Lundey (Kollafirði)|Lundey]], [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] og [[Engey (Kollafirði)|Engey]] á [[Náttúruminjaskrá]].<ref name=Reykjavíkurborg/> Eyjan er í eigu Reykjavíkurborgar.<ref>{{cite journal|first=Jón Þ. |last=Ólafsson |author-link=Jón Þ. Ólafsson|url=https://timarit.is/page/4889095?iabr=on#page/n33/mode/2up |title=Saltfiskverkun við Sundin blá – Þerney |journal=[[Ægir (tímarit)|Ægir]] |pages=594–595 |access-date=2026-10-23 |date=1990-11-01}}</ref><ref>{{cite journal|first=Hjálmtýr |last=Pétursson |url=https://timarit.is/page/3727391?iabr=on#page/n5/mode/1up |title=Þegar Landsbankinn kúgaði Sambandið |journal=Tíminn |page=6 |access-date=2026-10-23 |date=1972-10-01}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://is.nat.is/therney/ Þerney], nat.is * [https://www.ferlir.is/?id=6930 Álfsnes – Glóra – Niðurkot – Urðarkot – Háheiði – Víðines – Þerney], ferlir.is {{Reykjavík}} {{Stubbur|landafræði|Ísland}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] su7wgfljij7yc7yo1ljqnosbho4l4qz 1983643 1983642 2026-10-23T15:55:25Z Stillbusy 42433 1983643 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Þerney_01.jpg|thumb|right|Þerney.]] '''Þerney''' er [[eyja]] í [[Kollafjörður_(Faxaflóa)|Kollafirði]]. Þerney er nefnd eftir [[Kría|kríunni]] sem fyrrum var nefnd „þerna“.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15>{{cite journal|first=Hafliði |last=Vilhelmsson |url=https://timarit.is/page/4078714?iabr=on#page/n14/mode/1up |title=Þerney, hvíldarparadís húsdýranna í Laugardal |journal=[[Tíminn]] |page=15 |access-date=2026-10-23 |date=1994-12-10}}</ref> Hún er um 0,54 ferkílómetrar að stærð. Þerney er notuð sem sumarleyfisstaður fyrir dýr sem [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn]] hefur á sínum vegum. Þangað fara þau í tveimur hópum, fyrri helmingurinn um miðjan júlí og seinni helmingurinn miðjan ágúst. Reynt er að miða við að dýrin fái jafn langt frí og starfsfólk í garðinum eða um mánuð.<ref name=Reykjavíkurborg>{{vefheimild|url=https://reykjavik.is/engey-akurey-therney-og-lundey |titill=Engey, Akurey, Þerney og Lundey |vefsíða=Reykjavíkurborg |skoðað=2022-12-16}}</ref> Í Þerney var kirkja um 1200 og líka er hennar getið árin 1397 og 1575.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15/> Á 18. öld var leiguliði bóndans verðlaunaður með konungsúrskurði fyrir garðhleðslu í eyjunni. Árið 1931 drukknuðu þrír menn þegar þeir voru að flytja kú með bát frá Þerney til lands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1221391?iabr=on#page/n3/mode/1upmode/1up |title=Slys – Þrír menn drukkna við Þerney |journal=[[Morgunblaðið]] |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1931-06-11}}</ref> Árið 1932 voru fluttar til Þerneyjar í sóttkví 25 kindur (7 hrútar og 18 ár) af tegund {{ill|Border Leicester|en|Border Leicester}} frá [[Inverness]] í [[Skotland]]i. Þær allar yfirgáfu Þerney í september 1932, og flestar þeirra fóru á [[Halldórsstaðir (Laxárdal)|Halldórsstaði]], nema tveir hrútar sem fóru á hvorn bændaskólann.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/997036?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Innflutningur sauðfjár |journal=Tíminn |page=1 |access-date=2026-10-22 |date=1933-02-25}}</ref> Árið eftir var gerð önnur tilraun til að flytja inn dýr frá útlöndum til Þerneyjar í sóttkví.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1224697?iabr=on#page/n1/mode/1up |title=Útlenda fjeð í Þerney – Karakúl kindur og enskir nautgripir |journal=Morgunblaðið |page=2 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-27}}</ref> Þann 4. júlí 1933 komu fimm nautgripir frá Skotlandi til Íslands og svo til Þerneyjar í einangrun,<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140096?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Innflutningur nautgripa |journal=[[Vísir (dagblað)|Vísir]] |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-04}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405405?iabr=on#page/n12/mode/1up |title=Frá Skotlandi |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=93 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> og þann 8. júlí 1933 voru fluttar 20 {{ill|karakúl-kindur|en|Karakul sheep}} – nokkrar hreinræktaðar og aðrar blandaðar – frá [[Halle]] í [[Þýskaland]]i þangað.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140172?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Karakúl-féð |journal=Vísir |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-23}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405403?iabr=on#page/n10/mode/1up |title=(án titils uppi á síðunni) |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=91 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> Í september 1933 var féð tekið úr eynni og dreift út um land.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068184?iabr=on#page/n3/mode/1up |title=Karakúlféð |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1933-09-23}}</ref> Hinsvegar fór að koma fram [[hringskyrfi]] á nautgripunum og breiddist sýkin út í nautgripi bóndans þar. Öllu innfluttu búfénu var slátrað og flestum nautgripum bóndans á Þerney.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068247?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Á víð og dreif – Skozku nautin |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1934-01-13}}</ref> Þerney er ásamt [[Lundey (Kollafirði)|Lundey]], [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] og [[Engey (Kollafirði)|Engey]] á [[Náttúruminjaskrá]].<ref name=Reykjavíkurborg/> Eyjan er í eigu Reykjavíkurborgar.<ref>{{cite journal|first=Jón Þ. |last=Ólafsson |author-link=Jón Þ. Ólafsson|url=https://timarit.is/page/4889095?iabr=on#page/n33/mode/2up |title=Saltfiskverkun við Sundin blá – Þerney |journal=[[Ægir (tímarit)|Ægir]] |pages=594–595 |access-date=2026-10-23 |date=1990-11-01}}</ref><ref>{{cite journal|first=Hjálmtýr |last=Pétursson |url=https://timarit.is/page/3727391?iabr=on#page/n5/mode/1up |title=Þegar Landsbankinn kúgaði Sambandið |journal=Tíminn |page=6 |access-date=2026-10-23 |date=1972-10-01}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://is.nat.is/therney/ Þerney], nat.is * [https://www.ferlir.is/?id=6930 Álfsnes – Glóra – Niðurkot – Urðarkot – Háheiði – Víðines – Þerney], ferlir.is {{Reykjavík}} {{Stubbur|landafræði|Ísland}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] tc2tllyajdr55yv6a0hjllgqhdbshdf 0 71688 1983754 1952646 2026-10-24T11:57:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983754 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Map of Iceland highlands-en.svg|thumbnail|Miðhálendið nær yfir samfellt hálent svæði í miðju landsins. Þetta kort sýnir hæð yfir 500 metra á Íslandi.]] [[Mynd:Herdubreid-iceland.JPG|thumbnail|Herðubreið]] [[Mynd:Kerlingarfjöll west.JPG|thumbnail|Kerlingarfjöll séð frá Kili]] [[Mynd:Nyidalur - Vatnajokull National Park.JPG|thumbnail|Nýidalur er ein ferðamannamiðstöð á hálendinu.]] [[Mynd:Wading on Iceland (1).jpg|thumbnail|Ferðalangur á hálendinu.]] [[Mynd:Islande Sprengisandur désert Þjórsá.jpg|thumbnail|Á Sprengisandi. Séð til Hofsjökuls.]] [[Mynd:Landmannalaugar Iceland 2005 2.JPG|thumbnail|Á [[Fjallabak|Friðlandi að Fjallabaki]] eru jarðmyndanir litskrúðugar.]] '''Miðhálendið''' er óbyggt [[hálendi]] í yfir 500 metra hæð sem nær yfir stærstan hluta [[Ísland]]s inni í landi og sem að jafnaði hentar ekki til búsetu vegna kulda og/eða skorts á [[jarðvegur|jarðvegi]]. Að öðru leyti er náttúra þessa svæðis fjölbreytt. Á þessu svæði er t.d. að finna eldfjöll, hveri, hraun, ýmsar jarðmyndanir, sanda, jökla, ár, stöðuvötn og gróðurvinjar. Stór hluti hálendisins er á gosbeltinu, þ.e. [[eldvirkni|eldvirku]] svæði. Hálendið samanstendur að miklu leyti af [[þjóðlendur|þjóðlendum]] og er íslenska ríkið með eignarétt af þeim. Hluti hálendisins hefur verið nýttur sem [[afréttur]]. [[Ferðamennska]] hefur farið þar vaxandi, einkum á sumrin. Ekki er til eitt algilt svar við því hvert er flatarmál miðhálendis Íslands. Í tengslum við vinnu við gerð svæðisskipulags miðhálendisins var rætt um að skipulagssvæðið væri um 40% af flatarmáli landsins.<ref>http://www.visindavefur.is/svar.php?id=67980</ref> Samkvæmt [[Náttúrufræðistofnun Íslands]] er flatarmálið 42.700 km² <ref>{{Cite web |url=http://www.ni.is/frettir/nr/14130 |title=Geymd eintak |access-date=2015-09-30 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016213707/http://www.ni.is/frettir/nr/14130 |url-status=dead }}</ref> Kort hafa verið gerð af Miðhálendinu. <ref>https://web.archive.org/web/20160304224546/http://www.halendi.is/media/files/C1-a3-fleka.jpg</ref> Þjóðleiðir milli landshluta voru eitt sinn á miðhálendinu. Í dag eru ákveðnir fjallvegir um það líkt og [[Kjölur]], [[Kaldidalur]] og [[Sprengisandur]]. Fimm hæstu fjallvegir á Íslandi eru á miðhálendinu. <ref>http://www.visindavefur.is/svar.php?id=4690</ref> [[Vatnajökulsþjóðgarður]] nær yfir stóran hluta austursvæðis miðhálendisins.<ref>{{Cite web |url=http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/vatnajokullkort.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923072517/http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/vatnajokullkort.pdf |archive-date=2016-09-23 |url-status=dead}}</ref> ==Vötn== Meðal vatna eru [[Langisjór]], [[Þórisvatn]], [[Öskjuvatn]] og [[Hvítárvatn]]. Þórisvatn hefur verið stækkað vegna virkjana og er stærsta vatnið á landinu. [[Blöndulón]], [[Hágöngulón]] og [[Hálslón]] eru manngerð vötn vegna virkjana. ==Fjöll== Ýmis merk fjöll eru á eða við Miðhálendið. Þar má nefna virkar og óvirkar [[megineldstöð]]var, [[móbergsstapi|móbergsstapa]] og [[dyngja|dyngjur]]. Meðal fjalla eru: [[Kerlingarfjöll]], [[Askja_(fjall)|Askja]], [[Herðubreið]], [[Hrútfell]], [[Eiríksjökull]], [[Kverkfjöll]], [[Trölladyngja]], [[Skjaldbreiður]] og [[Snæfell (Eyjabakkajökull)|Snæfell]]. [[Hekla]] er í jaðri hálendisins. ==Jöklar== Stærstu jöklar landsins eru á miðhálendinu eða í námunda við það: [[Vatnajökull]], [[Langjökull]], [[Hofsjökull]], [[Mýrdalsjökull]] ásamt smærri jöklum. ==Fljót== Stærstu fljót landsins eiga upptök sín í jöklum á miðhálendinu: [[Þjórsá]], [[Jökulsá á Fjöllum]], [[Hvítá]], [[Skjálfandafljót]], [[Blanda]] og [[Skaftá]]. [[Jökulsá á Dal]] myndaði [[Dimmugljúfur]] og [[Hafrahvammagljúfur]] ==Hraun== [[Ódáðahraun]] er stærsta hraunflæmi á landinu. Síðan má nefna [[Kjalhraun]] og [[Hallmundarhraun]] af stærri hraunum á miðhálendinu. [[Eldhraun]] sem kom úr [[Lakagígar|Lakagígum]] er að hluta til á miðhálendinu. ==Gróður== [[Þjórsárver]] og [[Guðlaugstungur]] við Hofsjökul eru mikilvægar varpstöðvar [[heiðagæs]]a og gróðurfarslega fjölbreytt svæði. [[Arnarvatnsheiði]] og [[Vesturöræfi]] eru að miklu leyti grónar heiðar. [[Hvannalindir]] og [[Herðubreiðarlindir]] eru dæmi um gróðurvinjar á norðurhluta hálendisins. [[Náttúrufræðistofnun Íslands]] hefur gert stafrænt gróðurkort af hálendinu. <ref>{{Cite web |url=http://www.ni.is/frettir/nr/14130 |title=Geymd eintak |access-date=2015-09-30 |archive-date=2015-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016213707/http://www.ni.is/frettir/nr/14130 |url-status=dead }}</ref> Gróðurþekja er sem hér segir: * Lítt/ógróið land eða <10% gróðurþekja: 41%. * Gróðurþekja 25%: 6%. * Gróðurþekja 50%: 5%. * Gróðurþekja 75%: 9%. * Algróið eða >90% gróðurþekja: 10%. * Jöklar: 25%. * Vatn: 3%. Mosagróður er algengasta gróðurlendið eða samtals 46%. <ref>https://www.youtube.com/watch?v=JV_4MUZ_W7U</ref> ==Dýralíf== [[Heimskautarefur]]inn eða tófan lifir víða á miðhálendinu og á heiðum innan þess. [[Hreindýr]] halda til á [[Vesturöræfi|Vesturöræfum]]. Á hálendinu hafa verið taldar 32 fuglategundir. Fuglar eru m.a. [[heiðagæs]], [[rjúpa]], mófuglar eins og [[heiðlóa]], [[snjótittlingur]] og [[þúfutittlingur]] <ref>{{cite web |url=http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=21 |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233332/http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=21 |url-status=dead }}</ref>. [[Spói]] er strjáll á hálendinu.<ref>{{cite web |url=http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=10 |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-02 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304233633/http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&id=10 |url-status=dead }}</ref> [[Himbrimi]] og [[hávella]] lifa við vötn á heiðum hálendisins. Á Kili verpa fimm tegundir mófugla: Heiðlóa, [[sendlingur]], [[lóuþræll]], [[steindepill]] og snjótittlingur. <ref>{{cite web |url=http://www.ni.is/media/midlunogthjonusta/utgafa/skyrslur_2009/NI-09008_vef.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2015-09-30 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731155807/http://www.ni.is/media/midlunogthjonusta/utgafa/skyrslur_2009/NI-09008_vef.pdf |url-status=dead }}</ref> ==Ferðamannastaðir og skálar== Ýmsir skálar og ferðamannamiðstöðvar hafa verið byggðar á miðhálendinu. [[Landmannalaugar]], [[Hveravellir]] og [[Herðubreiðarlindir]] eru með þeim þekktari. Meðal annarra staða eru [[Nýidalur]], [[Ásgarður]] við Kerlingarfjöll, [[Sigurðarskáli]] við Kverkfjöll, [[Drekagil]], og [[Snæfellsskáli]] við Snæfell. ==Önnur mannvirki== Mannvirki utan ferðaskála eru umdeild. Félagið [[Landvernd]], aðrir umhverfishópar og ferðafélög hafa gagnrýnt áform um virkjanir, uppbyggða vegi og háspennulínur á miðhálendinu. '',,Fram­kvæmd­irn­ar eru sagðar munu kljúfa víðerni há­lend­is­ins, valda um­ferðargný í stað ör­æfa­kyrrðar og bjóða upp á hættu á frek­ari „lág­lendi­svæðingu“ há­lend­is­ins með upp­bygg­ingu margskon­ar innviða og þjón­ustu á svæðinu.'' <ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/11/30/hefdi_oafturkraef_ahrif_a_midhalendid/</ref> Hugmyndir eru uppi að leggja háspennulínu yfir Sprengisand. Gagnrýnendur vilja fremur jarðstreng til að minnka umhverfisáhrif. ===Virkjanir=== [[Landsvirkjun]] hefur reist virkjanir á hálendinu, þar á meðal: [[Búrfellsvirkjun]], [[Sultartangavirkjun]], [[Búðarhálsvirkjun]], [[Hrauneyjafossvirkjun]], [[Sigölduvirkjun]], [[Vatnsfellsvirkjun]] og [[Blönduvirkjun]]. [[Kárahnjúkavirkjun]] sem var lokið að byggja árið 2007 á austurhluta miðhálendisins og [[Hálslón]] sem fylgdi því hafði í för með sér pólitískar deilur. [[Rammaáætlun]] hefur verið gerð um orkunýtingarkosti, þar á meðal á hálendinu. Svæði eru sett í nýtingarflokk, biðflokk og verndarflokk. Fyrsta rammaáætlunin var samþykkt árið 2013.<ref>http://www.althingi.is/altext/141/s/0892.html</ref> ==Verndun== [[Vatnajökulsþjóðgarður]] þekur stóran hluta austursvæðis hálendisins og er hann á heimsminjalista [[UNESCO]]. [[Kerlingarfjöll]], [[Guðlaugstungur]], [[Þjórsárver]] og [[Friðland að Fjallabaki]] eru meðal stærri svæða sem hafa einnig verið vernduð. ===Hugmyndir um miðhálendisþjóðgarð=== Umhverfis- og auðlindaráðuneyti hefur tillögur á borði sem myndi gera 85 prósent af miðhálendinu að þjóðgarði. <ref>[https://www.ruv.is/frett/85-prosent-af-midhalendinu-undir-thjodgard 85 prósent af miðhálendinu undir þjóðgarð]Rúv, skoðað 23. júlí 2019</ref> eða um 30.000 ferkílómetra svæði. En helmingur þess er þegar verndaður. <ref>[https://www.stjornarradid.is/verkefni/umhverfi-og-natturuvernd/natturuvernd/thjodgardar-og-fridlyst-svaedi/stofnun-thjodgards-a-halendi-islands/spurt-og-svarad-um-halendisthjodgard/ Spurt og svarað um Hálendisþjóðgarð] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201210083326/https://www.stjornarradid.is/verkefni/umhverfi-og-natturuvernd/natturuvernd/thjodgardar-og-fridlyst-svaedi/stofnun-thjodgards-a-halendi-islands/spurt-og-svarad-um-halendisthjodgard/ |date=2020-12-10 }} Stjórnarráðið, skoðað 11. desember 2020.</ref> [[Guðmundur Ingi Guðbrandsson]] umhverfisráðherra, <ref>[https://www.ruv.is/frett/skiludu-radherra-skyrslu-um-midhalendisthjodgard Skiluðu ráðherra skýrsu um miðhálendisþjóðgarð] Rúv, skoðað 29. janúar 2020.</ref> undirbýr frumvarp um verndun hálendisins; ''mörk þjóðgarðsins miðist við þjóðlendur og friðlýst svæði á miðhálendinu, þar með talinn Vatnajökulsþjóðgarð''. Ýmis sveitarfélög og orkufyrirtæki hafa mótmælt þessum áætlunum. Bent er á að skipulagsvald sveitarfélaga sé skert <ref>[https://www.ruv.is/frett/motmaela-thjodgardi-a-midhalendinu Mótmæla þjóðgarði á miðhálendinu] Rúv, skoðað 29. jan. 2020.</ref> ==Tenglar== * [http://baekur.is/bok/000270783/0/58/Midhalendi Miðhálendi Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210513025933/https://baekur.is/bok/000270783/0/58/Midhalendi |date=2021-05-13 }} *[https://www.nat.is/travelguideeng/icelandic_saga_highland_iceland_isl.htm Nat.is - HÁLENDIÐ: MENNING OG SAGA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190802211328/https://www.nat.is/travelguideeng/icelandic_saga_highland_iceland_isl.htm |date=2019-08-02 }} *[https://www.ruv.is/frett/2021/01/30/hvad-er-i-frumvarpi-um-halendisthjodgard Hvað er í frumvarpi um hálendisþjóðgarð? - Rúv] == Tilvísanir == [[Flokkur:Hálendi Íslands| ]] a5v1doxepuzen3fimj8v3axs0ippftn 0 72272 1983709 1956258 2026-10-24T07:16:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983709 wikitext text/x-wiki '''Kraumur''' er sjálfstæður sjóður og starfsemi á vegum Auroru velgerðasjóðs sem hefur það meginhlutverk að efla íslenskt tónlistarlíf, fyrst og fremst með stuðningi við unga listamenn. Markmið Kraums er að styrkja stöðu ungra tónlistarmanna á Íslandi með beinum styrkjum, faglegri aðstoð og samstarfi af ýmsu tagi. Stuðningur og verkefni sjóðsins eru skilgreind með tilheyrandi samningi og fjárhags- og tímaáætlun. Framkvæmdastjóri Kraums er listamönnum til halds og trausts og annast tengsl sjóðsins við samstarfsaðila og fylgir því eftir að markmiðum samstarfs og stuðnings sé náð. Kraumur notast ekki við umsóknareyðublöð eða formleg umsóknarferli. Umsóknir og fyrirspurnir er varða styrki og samstarf eru afgreiddar af framkvæmdastjóra sjóðsins. Unnt er að sækja um með tilgreind verkefni en einnig getur framkvæmdastjóri haft frumkvæði að samningum við listamenn. Framkvæmdastjóri gefur nánari upplýsingar. == Stofnun == Aurora velgerðasjóðurinn ákvað þann 23. janúar 2008 að stofna sjálfstæðan sjóð til stuðnings íslensku tónlistarlífi og veita 20 milljónir króna sem stofnfé sjóðsins. Ráðgert að Aurora leggi sjóðnum til 15 milljónir króna á árinu 2009 og annað eins árið 2010, alls 50 milljónir króna á árunum 2008-2010. Í rökstuðningi sjóðsstjórnar Auroru segir m.a.; <blockquote> „Íslenskt tónlistarlíf er sérstakt um margt, einkum vegna áberandi krafts og áræðis sem einkennir tónlistarfólk af yngri kynslóðinni. Sykurmolarnir og Björk ruddu braut í tónlistarútrás sem á sér enga hliðstæðu. Fjöldamargir tónlistarmenn fetuðu í fótspor þeirra með undraverðum árangri og nú er tónlistarlíf á Íslandi orðinn einn sterkasti þátturinn í ímynd lands og þjóðar út á við. Óvenjulegt samspil dægurtónlistar og sígildrar tónlistar getur orðið drifkraftur frekari landvinninga. Stuðningur við unga tónlistarmenn, til verkefna og samstarfs af ýmsu tagi, skýtur styrkari stoðum undir þennan mikilvæga vaxtarbrodd í íslensku menningarlífi.“<ref>http://www.aurorafund.is/styrktarverkefni/kraumur/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081025071700/http://www.aurorafund.is/styrktarverkefni/kraumur/ |date=2008-10-25 }} Heimasíða Auroru velgerðarsjóð, Styrktarverkefni > Kraumur, heimsótt 22. desmber 2008</ref> </blockquote> == Stjórn og fagráð == Formaður stjórnar Kraums er Þórunn Sigurðardóttir, en meðstjórnendur Ásmundur Jónsson og Pétur Grétarsson. Framkvæmdastjóri er Eldar Ástþórsson. Í fagráði Kraums eiga sæti [[Björk Guðmundsdóttir]] tónlistarmaður, Anna Hildur Hildibrandsdóttir, framkvæmdarstjóri Útflutningsskrifstofu íslenskrar tónlistar (ÚTÓN), Árni Heimir Ingólfsson, tónlistarstjóri Sinfóníuhljómsveitar Íslands, Árni Matthíasson, blaðamaður á Morgunblaðinu, Mist Þorkelsdóttir, deildarforseti Tónlistardeildar Listaháskóla Íslands, [[Kjartan Sveinsson]], hljómborðsleikari Sigur Rósar og SJÓN ([[Sigurjón Birgir Sigurðsson]]), rithöfundur. == Starfsemi == Kraumur rekur skrifstofu í miðborg Reykjavíkur þar sem unnið er að því að „styrkja stöðu ungra tónlistarmanna á Íslandi með beinum styrkjum, faglegri aðstoð og samstarfi af ýmsu tagi.“ Á fyrsta starfsári sínu, árið 2008, hefur Kraumur unnið með rúmlega 20 listamönnum og hljómsveitum. Má þar nefna [[Mugison]], [[Víking Heiðar Ólafsson]], Amiina, FM Belfast, Ólöfu Arnalds og Dikta. Verkefni listamannanna hafa verið af ýmsum toga, allt frá tónleikahaldi og kynningu á innlendum og erlendum vettvangi til plötugerðar.<ref> [http://kraumur.is/?page_id=433 Kraumur heimasíða, Verkefni 2008, heimsótt 22. desember 2008] </ref> Kraumur hefur jafnframt ýtt úr vör eigin verkefnum á borð við [[Innrásina]] og [[Kraumsverðlaunin]]. Kraumur hefur stutt og staðið fyrir þáttagerð um íslenska tónlist og tónlistarmenn á [[YouTube]] og annars staðar á internetinu.<ref>{{Cite web |url=http://lofi.tv/category/kraumur/ |title=Kraumur á LoFi.tv, heimsótt 22. desember 2008 |access-date=2008-12-23 |archive-date=2009-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090102210821/http://lofi.tv/category/kraumur/ |url-status=dead }}</ref> Sjóðurinn hefur jafnframt unnið með ungum listamönnum að skipulagningu tónleika í Fríkirkjunni, Íslensku óperunni og æfingahúsnæði nokkurra hljómsveita að Smiðjustíg 4A. <ref> [http://kraumur.is/?page_id=433 Kraumur heimasíða, Verkefni 2008, heimsótt 22. desember 2008] </ref> Kraumur og Aurora velgerðarsjóður lögðu Náttúru-tónleikum [[Björk Guðmundsdóttir|Björk]] og [[Sigur Rós]] þann 28. júlí í Þvottabrekkunni í Laugardal lið. Á tónleikunum, sem voru öllum opnir án endurgjalds, komu einnig fram Ólöf Arnalds og Ghostigital ásamt Finnboga Péturssyni. Talið er að rúmlega 30 þúsund manns hafi sótt tónleikana, meðan um 2,5 milljónir fylgdust með þeim á netinu. <ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/article/20080630/LIFID01/542902252/1093 |title=Visir.is Mikill mannfjöldi á Náttúru tónleikum |access-date=2008-12-23 |archive-date=2011-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522142811/http://www.visir.is/article/20080630/LIFID01/542902252/1093 |url-status=dead }}</ref> == Innrásin == Vorið 2008 setti Kraumur af stað átak til stuðnings tónleikahaldi innanland sem hlaut nafnið [[Innrásin]]. Markmið Innrásarinnar hefur verið að auka við möguleika íslenskra listamanna til tónleikahalds, gefa þeim færi á að koma sér og tónlist sinni á framfæri víðar en á höfuðborgarsvæðinu og efla tónlistarlíf á landsbyggðinni. [[Rás 2]] hefur stutt við Innrásina sem samstarfsaðili, m.a. með því að kynna og auglýsa þá tónleika sem farið hafa fram í tengslum við átakið. Meðal þeirra hljómsveita og listamanna sem Kraumur hefur stutt og unnið með í tengslum við Innrásina eru; Benni Hemm Hemm, Benny Crespo’s Gang, Bloodgroup, Borko, Dr. Spock, Elfa Rún Kristinsdóttir, Melkorka Ólafsdóttir, Morðingjarnir, Njútón, Reykjavík!, [[Sign]], [[Skátar]] og Sykur. <ref> [http://www.mbl.is/mm/folk/frettir/2008/06/19/kraumur_stydur_tonleikhald_i_sumar/ Mbl.is, Kraumur styður við tónleikahald í sumar, 19. júlí 2008] </ref> == Kraumsverðlaunin == Haustið 2008 hófst undirbúningur plötuverðlauna Kraums, [[Kraumsverðlaunin]], sem boðað hafði verið til í apríl þetta sama ár. Verðlaununum er ætlað að „að kynna og styðja við plötuútgáfu íslenskra hljómsveita og listamanna — og verðlauna og vekja sérstaka athygli á þeim verkum sem skara fram úr í gæðum, metnaði og frumleika“.<ref>{{cite web |url=http://kraumur.is/?page_id=5 |title=Heimasíða Kraums, Krausmverðlaunin, heimsótt 22. desember 2008 |access-date=2008-12-23 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215113225/http://kraumur.is/?page_id=5 |url-status=dead }}</ref> Kraumsverðlaunin eru ekki bundin ákveðinni tónlistarstefnu og þeim fylgja engir undirflokkar. Ekkert umsóknarferli er fyrir listamenn eða plötuútagáfur, né þátttökugjöld. Verðlaunin hafa ekkert aldurstakmark, en markmið þeirra er engu að síður að einbeita sér að verkum yngri kynslóðar íslenskra hljómsveita og tónlistarmanna. Dómnefnd Kraumsverðlaunanna er skipuð 15 blaðamönnum, útvarpsmönnum og bloggurum sem hafa áralanga reynslu af að fjalla um og spila íslenska tónlist og hugmyndafræði verðlaunanna er að sögn framkvæmdastjóra Kraums og hugmyndasmiðs verðlaunanna, [[Eldars Ástþórssonar]], að einhverju leyti sótt til erlendra plötuverðlauna á borð við Mercury Awards í Bretlandi og Shortlist Awards í Bandaríkjunum. <ref>[https://www.visir.is/article/20081105/LIFID02/641350114 Visir.is, Kraumur verðlaunar í desember, 5. nóvember 2008].</ref> Kraumsverðlaunin eru þó frábrugðin að því leiti að fleiri en ein plata hlýtur verðlaunin og verðlaunin eru fólgin í stuðningi Kraums, sem kauðir verðlaunaplöturnar og dreifir þeim á valda aðila innan tónlistarbransans erlendis.<ref> http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081203175950/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item239299/ RUV.is, Kraumsverðlaunin afhent í dag, 28. nóvember 2008].</ref> Alls voru 20 breiðskífur tilnefndar til Kraumsverðlaunanna 2008. Af þeim hlutu sex breiðskífur sjálf verðlaunin; [[Agent Fresco]] fyrir Lightbulb Universe, [[FM Belfast]] fyrir How to Make Friends, Hugi Guðmundsson fyrir Apocrypha, Ísafold fyrir All Sounds to Silence Come, [[Mammút]] fyrir Karkara og [[Retro Stefson]] fyrir Montaña. == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20260314162646/http://kraumur.is/ Heimasíða Kraums] * [http://is.wikipedia.org/wiki/Innr%C3%A1sin Innrás Kraums á Wikipedia] * [[Kraumsver%C3%B0launin|Kraumsverðlaunin á Wikipedia]] * [http://www.aurorafund.is Heimasíða Auroru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090217063027/http://www.aurorafund.is/ |date=2009-02-17 }} * [http://lofi.tv/category/kraumur/ Kraumur TV á LoFi.TV] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090102210821/http://lofi.tv/category/kraumur/ |date=2009-01-02 }} * [http://www.icetrade.is/Euro-Info-Skrifstofan/Frettir/799/default.aspx Kraumur Award Winners 2008 á vef Útflutningsráðs Íslands]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://spintrunk.labzero.net/report/icelands-kraumur-awards-2008-documentary Iceland's Kraumur Awards 2008 Documentary á vef SPIN Magazine; SPIN Earth]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslensk tónlist]] [[Flokkur:Íslensk menningarverðlaun]] [[Flokkur:Íslenskir styrktarjóðir]] {{s|2009}} 6uzsntq7iv42ps4ao5t5j55e7ehtxy2 0 72273 1983708 1958024 2026-10-24T07:16:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983708 wikitext text/x-wiki '''Kraumsverðlaunin''' eru íslensk plötuverðlaun á vegum Kraums - tónlistarsjóðs sem fyrst voru veitt þann 28. nóvember 2008. Markmið verðlaunanna er að kynna og styðja við íslenska plötuútgáfu, þá sérstaklega verk ungra listamanna og hljómsveita, verðlauna og vekja athygli á því sem er nýtt og spennandi í íslenskri tónlist ár hvert á sviði plötuútgáfu og verðlauna þau verk sem skara fram úr í gæðum, metnaði og frumleika. [[Kraumur]] er sjálfstæður sjóður og starfsemi á vegum Auroru velgerðasjóðs sem hefur það meginhlutverk að efla íslenskt tónlistarlíf, fyrst og fremst með stuðningi við unga listamenn. == Framkvæmd == Kraumsverðlaunin snúast ekki um eina einstaka verðlaunaplötu, heldur að viðurkenna og verðlauna fleiri titla. Dómnefnd skipuð aðilum úr fjölmiðlamönnum með reynslu af því að fjalla um og/eða spila íslenska tónlist í útvarpi og prenti sjá um valið á bæði tilnefningum til verðlaunanna og verðlaunaplötunum sjálfum. Dómnefnd þyggur ekki laun fyrir sína vinnu. Samkvæmt reglum Kraumsverðlaunanna er gert ráð fyrir að dómnefndin velji og verðlauni fimm breiðskífur sem koma út á árinu, þó með þeim fyrirvara að hægt sé að fjölga í þeim hópi ef sérstakt tilefni sé til. Í ár er tilefni, Kraumsverðlaunaplöturnar eru sex talsins. Kraumsverðlaunin eru ekki bundin neinni ákveðinni tónlistarstefnu og þeim fylgja engir undirflokkar. Ekkert umsóknarferli eða þátttökugjald er fyrir listamenn og plötuútagáfur. Verðlaunin hafa ekkert aldurstakmark, en markmið þeirra er engu að síður að einbeita sér að verkum yngri kynslóðar íslenskra tónlistarmanna og hljómsveita. == Verðlaun == Umgjörð Kraumsverðlaunanna er haldið í lágmarki, og yfirlýst markmið Kraums er frekar að setja fé í stuðning verðlaunaplöturnar. Vinninghafar verðlaunanna hljóta ekki verðlaunagrip, heldur eru þau fremst fólgin í viðurkenningu, kynningu - og plötukaupum og stuðningi Kraums á verðlaunatitlunum. Kraumur styðjur við Kraumsverðlaunaplöturnar með því að kaupa ákveðinn fjölda af plötunum og dreifa til starfsmanna tónlistarbransans erlendis, m.a. tónlistarhátíðir og umboðsskrifstofur, í samvinnu við [Útflutningsskrifstofu íslenskrar tónlistar, ÚTÓN. Með þessu vill Kraumur auka við möguleika listamannanna bakvið verðlaunaplötur að koma verkum sínum á framfæri utan landsteinana. == Kraumsverðlaunin 2008 == === Kraumsverðlaunin 2008 === * [[Agent Fresco]] for ''Lightbulb Universe'' * FM Belfast for ''How to Make Friends'' * Hugi Guðmundsson for ''Apocrypha'' * Ísafold for ''All Sounds to Silence Come'' * Mammút for ''Karkari'' * Retro Stefson for ''Montaña'' === Plötur tilnefndar til Kraumsverðlaunanna 2008 === * [[Agent Fresco]] — ''Lightbulb Universe'' * Celestine — ''At the Borders of Arcadia'' * Dísa — ''Dísa'' * Dr. Spock — ''Falcon Christ'' * [[Emilíana Torrini]] — ''[[Me and Armini]]'' * FM Belfast — ''How to Make Friends'' * Hugi Guðmundsson — ''Apocrypha'' * Introbeats — ''Tívólí chillout'' * Ísafold — ''All Sounds to Silence Come'' * Klive —''Sweaty Psalms'' * Lay Low — ''Farewell Good Night’s Sleep'' * Mammút — ''Karkari'' * Morðingjarnir — ''Áfram Ísland'' * Múgsefjun — ''Skiptar skoðanir'' * Ólafur Arnalds — ''Variations of Static'' * Retro Stefson — ''Montaña'' * Reykjavík! — ''The Blood'' * [[Sigur Rós]] — ''[[Með suð í eyrum við spilum endalaust]]'' * Sin Fang Bous — ''Clangour'' * Skakkamanage — ''All Over the Face'' === Dómnefnd === Dómnefnd Kraumsverðlaunanna 2008 skipa: * Árni Matthíasson — formaður dómnefndar, blaðamaður, [[Morgunblaðið]] * Alexandra Kjeld — blaðamaður, [[Rjominn.is]]/[[Morgunblaðið]] * [[Andrea Jónsdóttir]] — útvarpsmaður, [[Rás 2]] * Arnar Eggert Thoroddsen — blaðamður, [[Morgunblaðið]] * Halldór Laxness (Dóri DNA) — blaðamaður, [[DV]] * Hildur Maral Hamíðsdóttir — bloggari, [[Rjominn.is]] * Ólafur Páll Gunnarsson — útvarpsmaður, [[Rás 2]] * Trausti Júlíusson — blaðamaður, [[Fréttablaðið]] * Þorkell Máni Pétursson — útvarpsmaður, [[X-ið]] * Ragnheiður Eiríksdóttir — blaðamaður, [[Fréttablaðið]] * Arndís Björk Ásgeirsdóttir — útvarpsmaður, [[Rás 1]] * Halla Steinunn Stefánsdóttir — útvarpsmaður, [[Rás 1]] * Sigvaldi Kaldalóns — útvarpsmaður, [[FM 957]] * Matthías Már Magnússon — útvarpsmaður [[Rás 2]] * Sveinn Birkir Björnsson — blaðamaður, [[Grapevine]] == Tengt efni == * [[Kraumur]] == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20260314162646/http://kraumur.is/ Kraumur heimasíða] * [http://www.icetrade.is/Euro-Info-Skrifstofan/Frettir/799/default.aspx Útflutningsráð Íslands, Kraumur Award Winners 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.visir.is/article/20081129/LIFID01/309986612 Visir.is, Kraumsverðlaunin afhent - Myndir]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://www.icelandmusic.is Útflutningsskrifstofa íslenskrar tónlistar, ÚTÓN] * [http://spintrunk.labzero.net/report/icelands-kraumur-awards-2008-documentary Iceland's Kraumur Awards 2008 Documentary - myndband á vef SPIN Magazine; SPIN Earth]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslensk tónlistarverðlaun]] k8e1f5mqwb4ivsdad4fixh2y124xxi0 0 74250 1983646 1949785 2026-10-23T18:05:41Z ~2026-56596-97 122140 /* Landsmál */ Bætt inn orði svo setningin verði skiljanleg. 1983646 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | titill = [[Innviðaráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start = [[9. apríl]] [[2024]] | stjórnartíð_end = [[17. október]] [[2024]] | forsætisráðherra = [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] | forveri = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | eftirmaður = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | titill2 = [[Matvælaráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start2 = [[28. nóvember]] [[2021]] | stjórnartíð_end2 = [[9. apríl]] [[2024]] | forsætisráðherra2 = [[Katrín Jakobsdóttir]] | forveri2 = [[Kristján Þór Júlíusson]] | eftirmaður2 = [[Bjarkey Gunnarsdóttir]] | titill3 = [[Heilbrigðisráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start3 = [[11. janúar]] [[2017]] | stjórnartíð_end3 = [[28. nóvember]] [[2021]] | forsætisráðherra3 = [[Katrín Jakobsdóttir]] | forveri3 = [[Óttarr Proppé]] | eftirmaður3 = [[Willum Þór Þórsson]] | titill4 = [[Umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands]] | stjórnartíð_start4 = [[10. maí]] [[2009]] | stjórnartíð_end4 = [[23. maí]] [[2013]] | forsætisráðherra4 = [[Jóhanna Sigurðardóttir]] | forveri4 = [[Kolbrún Halldórsdóttir]] | eftirmaður4 = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | titill5 = Formaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingarinnar – græns framboðs]] | stjórnartíð_start5 = [[5. október]] [[2024]] | stjórnartíð_end5 = [[8. mars]] [[2026]] | forveri5 = [[Guðmundur Ingi Guðbrandsson]] | eftirmaður5 = [[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] | stjórnmálaflokkur = Vinstrihreyfingin – grænt framboð | skammstöfun = SSv | AÞ_CV = 730 | AÞ_frá1 = 2009 | AÞ_til1 = 2024 | AÞ_kjördæmi1 = [[Reykjavíkurkjördæmi suður|Reykjavík s.]] | AÞ_flokkur1 = Vinstrihreyfingin – grænt framboð | SS1_titill = [[Borgarstjórn Reykjavíkur|Borgarfulltrúi]] í [[Reykjavík]] | SS1_frá1 = 2006 | SS1_til1 = 2009 | SS1_flokkur1 = Vinstrihreyfingin – grænt framboð | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1964|8|24}} | fæðingarstaður = [[Selfoss]] | menntun = Málvísindi og íslenska | háskóli = [[Háskóli Íslands]] | faðir = [[Svavar Gestsson]] | maki = 1. [[Ástráður Haraldsson]]<br>2. Torfi Hjartarson | börn = Oddur Ástráðsson<br>Auður Ástráðsdóttir<br>Tumi Torfason<br>[[Una Torfadóttir]] }} '''Svandís Svavarsdóttir''' (fædd [[24. ágúst]] [[1964]]) er [[Ísland|íslensk]] stjórnmálakona sem var formaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs]] frá árinu 2024 til ársins 2026. Hún var alþingismaður fyrir Vinstri græna í [[Reykjavík]] frá 2009] til [[2024]].<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.ruv.is/frett/sex-karlar-og-fimm-konur|titill=Sex karlar og fimm konur|útgefandi=[[RÚV]]|dagsetning=30. nóvember 2017}}</ref> Hún var [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands|umhverfis- og auðlindarráðherra]] frá [[2009]] til [[2013]], [[Heilbrigðisráðherra Íslands|heilbrigðisráðherra]] frá [[2017]] til [[2021]], [[Matvælaráðherra Íslands|matvælaráðherra]] frá [[2021]] til [[2024]] og [[Innviðaráðherra Íslands|innviðaráðherra]] árið [[2024]]. Hún sat í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] árin [[2006]] til [[2009]], þar til hún var kjörin á þing. Svandís var kjörin formaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]] í [[október]] [[2024]] og var formaður flokksins í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] þegar flokkurinn missti öll þingsæti sín og féll út af þingi. == Menntun og fyrri störf == Svandís er stúdent frá [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólanum við Hamrahlíð]] og lauk BA-prófi við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í almennum málvísindum og íslensku árið 1989. Hún gegndi ýmsum störfum fyrir Samskiptamiðstöð heyrnarlausra og heyrnarskertra á árabilinu 1992-2005, með hléum. Svandís er gift og á fjögur börn. Hún er dóttir [[Svavar Gestsson|Svavars Gestssonar]], (1944-2021) f.v. ráðherra og [[sendiherra]] og fyrri konu hans Jónínu Benediksdóttur (1943-2005) skrifstofukonu. == Stjórnmálaferill == Svandís hóf stjórnmálaferil sinn í Vinstri grænum skömmu eftir stofnun flokksins. Hún var formaður Reykjavíkurfélags VG frá 2003-2005 og framkvæmdastjóri flokksins 2005-2006. === Borgarstjórn === Hún leiddi lista VG í borgarstjórnarkosningunum 2006, þegar samstarf [[R-listinn|R-listans]] leið undir lok og flokkurinn bauð í fyrsta sinn fram undir eigin merkjum. Svandís varð staðgengill borgarstjóra þann [[16. október]] [[2007]], eftir að meirihluti [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokks]] sprakk. [[Björn Ingi Hrafnsson]] sagði skilið við borgarfulltrúa [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] [[11. október]] [[2007]], en dagana á undan hafði verið misklíð innan meirihlutans um tilveru útrásararms [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]], þ.e. [[Reykjavik Energy Invest]]. Meirihlutinn samanstóð af borgarfulltrúum [[Samfylking]]arinnar, Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs, Framsóknarflokks og [[F-listinn|F-lista]]. Samstarfinu lauk skyndilega í ársbyrjun 2008. === Landsmál === Í febrúar 2009 tilkynnti Svandís um framboð sitt í forvali Vinstri grænna fyrir [[Alþingiskosningar 2009|Alþingiskosningarnar 2009]]. Hún hlaut annað sætið, leiðtogasæti í Reykjavíkurkjördæmi suður og var kjörin á Alþingi þann [[25. apríl]] [[2009]]. Hún tók við embætti umhverfisráðherra [[10. maí]] [[2009]] og varð [[umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands|umhverfis- og auðlindaráðherra]] við stjórnkerfisbreytingar [[1. september]] [[2012]]. Svandís var í leiðtogasæti Vinstri grænna í Reykjavíkurkjördæmi suður fyrir [[alþingiskosningar 2013]] og aftur í [[Alþingiskosningar 2017|kosningunum 2017]]. Hún var heilbrigðisráðherra í ríkisstjórn Katrínar Jakobsdóttur frá 2017-2021 og því í áberandi hlutverki þegar [[Covid-19 faraldurinn|heimsfaraldur Covid-19]] hófst árið 2020. Eftir [[Alþingiskosningar 2021|alþingiskosningarnar 2021]] tók Svandís við embætti [[Matvælaráðherra Íslands|matvælaráðherra]]. Í því embætti tók hún umdeilda ákvörðun um stöðvun [[hvalveiðar|hvalveiða]] vegna brota á lögum um velferð dýra. [[Umboðsmaður Alþingis]] komst að þeirri niðurstöðu að ákvörðunin hafi farið gegn stjórnsýslulögum og stjórnarskrá<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2024/01/05/Umbodsmadur-Althingis-skilar-aliti-vegna-frestunar-hvalveida/|title=Umboðsmaður Alþingis skilar áliti vegna frestunar hvalveiða|date=2024-01-05|website=|publisher=Matvælaráðuneyrið}}</ref> og stjórnarandstöðuflokkar á þingi boðuðu vantraust gegn Svandísi. Svandís fór í veikindaleyfi frá ráðherrastörfum 22. janúar 2024 vegna [[brjóstakrabbamein|krabbameins í brjósti]].<ref>{{Cite news|title=Svandís í leyfi eftir krabbameinsgreiningu í morgun|url=https://heimildin.is/grein/20570/|last=Aðalsteinn Kjartansson|publisher=Heimildin|publication-date=22. janúar 2024}}</ref> Hún sneri aftur til starfa 3. apríl<ref>{{Cite news|title=Svandís snýr aftur á morgun|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-04-02-svandis-snyr-aftur-a-morgun-409034|last=Valur Grettisson|date=2. apríl 2024|work=RÚV}}</ref> en 9. apríl var gerð uppstokkun á ráðherraembættum í ríkisstjórninni þar sem Svandís færðist í embætti [[Innviðaráðherra Íslands|innviðaráðherra]]. Hún var í embætti í aðeins um 6 mánuði eða þar til ríkistjórnin sprakk og boðað var til kosninga. Hún tók ákvörðun fyrir hönd VG að taka ekki þátt í starfstjórn fráfarandi ríkisstjórnar, fyrsta skipti sem að það hefur gerst. Svandís var formaður VG frá 5. október 2024 2024 til 8. mars 2026. == Heimildir == {{reflist}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kolbrún Halldórsdóttir]] | titill=[[Umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands|Umhverfis- og auðlindaráðherra]] | frá=[[10. maí]] [[2009]] | til=[[23. maí]] [[2013]] | eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Óttarr Proppé]] | titill=[[Heilbrigðisráðherra Íslands|Helbrigðisráðherra]] | frá=[[30. nóvember]] [[2017]] | til=[[28. nóvember]] [[2021]] | eftir=[[Willum Þór Þórsson]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Kristján Þór Júlíusson]] | titill=[[Matvælaráðherra Íslands|Matvælaráðherra]] | frá=[[28. nóvember]] [[2021]] | til=[[9. apríl]] [[2024]]| eftir=[[Bjarkey Gunnarsdóttir]]}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]] | titill=[[Innviðaráðherra Íslands|Innviðaráðherra]] | frá=[[9. apríl]] [[2024]] | til=[[17. október]] [[2024]]| eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}} {{Töfluendir}} {{Navboxes | title = Ríkisstjórnir | state = collapsed | list = {{Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur}} {{Fyrsta ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur}} {{Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur}} {{Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar}} }} [[Flokkur:Borgarfulltrúar Vinstri hreyfingarinnar græns framboðs]] {{f|1964}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] [[Flokkur:Heilbrigðisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Umhverfisráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Þingmenn Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs]] [[Flokkur:Manneskja ársins á Rás 2]] ehd6tl6hbvcxs4b4lubgknqthnjakyh 0 76293 1983731 1980339 2026-10-24T08:24:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983731 wikitext text/x-wiki '''Landssamband eldri borgara''' var stofnað 19. júní 1989 á Akureyri af níu félögum eldri borgara víðs vegar um landið. 59 félög eldri borgara, með um 36 þúsund félagsmenn, eiga nú aðild að LEB. Sambandið er sjálfstætt starfandi landssamband sem gætir hlutleysis varðandi trúmál og stjórnmálaflokka. Hlutverk landssambandsins er að vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum aldraðra og koma fram gagnvart stjórnvöldum. Einnig stuðlar LEB að samvinnu félaga eldri borgara og að slík félög séu starfandi í öllum sveitarfélögum landsins. Algengast er að heilt sveitarfélag sé starfssvæði hvers félags eldri borgara en landfræðilegar aðstæður og afleiðingar sameiningar sveitarfélaga gera það að verkum að félög eldri borgara geta spannað fleiri en eitt sveitarfélag eða að fleiri en eitt félag eldri borgara starfar í einu sveitarfélagi. Hvert sveitarfélag ber að hafa á sínum vegum öldungaráð sem að jafnaði er m.a. skipað amk. þremur fulltrúum eldri borgara sem öllu jafna eru fulltrúar félags eldri borgara í sveitarfélaginu. Landsfundur sem haldinn er árlega, fer með æðsta vald í málefnum Landssambands eldri borgara og kýs sambandinu fimm manna stjórn og þrjá til vara. Hvert aðildarfélag á rétt á amk 2 fulltrúum, fleiri eftir stærð aðildarfélaga. Aðild að landssambandinu geta átt félög fólks, sem er 60 ára og eldra, og vinna að hagsmuna-, velferðar- og áhugamálum eldri borgara. Einnig getur félag orðið aðili að LEB þó félagaaðild þess miðist við lægra aldursmark en réttindi og skyldur félagsins miðast við þá félagsmenn sem eru 60 ára og eldri. Aðild nýrra aðildarfélaga er háð samþykki landsfundar LEB en stjórn LEB getur veitt nýju félagi aukaaðild og rétt til þátttöku í starfsemi sambandsins án annarra réttinda fram að næsta landsfundi, þar sem tillaga um aðild verður afgreidd. LEB gefur út tímaritið ''LEB-blaðið'' (áður Listin að lifa) == Myndir == <gallery widths="90px" heights="60px" perrow="5"> Mynd:OB090511-6791 LES.JPG|Á stjórnarfundi 11. maí 2009 Mynd:HH090513-1265 LEB Helgi Hjalmsson.JPG|Landsfundur: Ávarp formanns Mynd:HH090513-1268 LEB Arni Pall Arnason.JPG|Landsfundur: Ræða Árna Páls Árnasonar Mynd:HH090513-1269 LEB Stefan Olafsson.JPG|Landsfundur: Ræða Stefáns Ólafssonar Mynd:HH090513-1287 LEB Margret Margeirsdottir.JPG|Landsfundur: Ræða Margrétar Margeirsdóttur Mynd:OB090513-6792 LES ÁrniPáll Stefán Borgþór.JPG|Landsfundur: Árni Páll, Stefán og Borgþór Mynd:OB090513-6800 LES Fulltrúar.JPG|Á Landsfundi 13.-14. maí 2009 </gallery> == Ytri tenglar == * [http://www.leb.is Landssamband eldri borgara] * [https://web.archive.org/web/20090909095034/http://www.felagsmalaraduneyti.is/malaflokkar/malefni_aldradra/ Félags- og tryggingamálaráðuneyti - Málefni aldraðra] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080724135711/www.heilbrigdisraduneyti.is/stofnanir/oldrunarstofnanir/ Heilbrigðisráðuneyti] ** [https://island.is/reglugerdir?rn=hr Reglugerðarsafn heilbrigðisráðuneytis] ** [https://www.stjornarradid.is/verkefni/lif-og-heilsa/oldrunarmal/thjonusta-vid-aldrada/ Stofnanir fyrir aldraða] *[https://www.althingi.is/lagasafn/?leitartegund=5&texti=aldraða&rodun=0 Lagasafn um aldraða] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502151631/www.tr.is/eldri-borgarar/ Tryggingastofnun - Eldri borgarar] == Erlendir tenglar== * [http://www.losenior.dk/ Dönsk samtök] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091020071743/http://www.losenior.dk/ |date=2009-10-20 }} * [http://www.ifa-fiv.org/ International Federation on Ageing] {{S|1989}} [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] 2436sr0i0hycfhsj5hoy6ml95vctqvb 0 76469 1983691 1956575 2026-10-24T04:07:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983691 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Icesave.png|thumb|250px|Fyrra myndmerki Icesave.]] '''Icesave''' var [[vörumerki]] [[innlán]]sreikninga á [[internetið|netinu]] sem [[Landsbanki Íslands]] bauð í [[Bretland]]i og í [[Holland]]i. Þessi þjónusta stóð viðskiptavinum í þessum löndum til boða þar til í október [[2008]], þegar [[Bankahrunið á Íslandi|íslenska bankakerfið hrundi]] í kjölfar [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009|efnahagslegrar lægðar]] sem staðið hafði frá byrjun árs. Alls voru viðskiptavinir þessarar þjónustu um 350 þúsund talsins, nokkru fleiri en íslenska þjóðin. Við fall Landsbankans urðu reikningarnir óaðgengilegir en stjórnvöld í Bretlandi og Hollandi tóku þá ákvörðun að greiða innstæðueigendum upp að þeim mörkum sem þau höfðu áður ábyrgst vegna þarlendra banka. Í kjölfarið þróaðist milliríkjadeila á milli [[Ísland]]s annars vegar og [[Bretland]]s og [[Holland]]s hins vegar um það hvort og þá að hvaða marki Ísland bæri ábyrgð á reikningunum og því einnig ábyrgð á endurgreiðslu til Bretlands og Hollands. Þrjár tilraunir voru gerðar til þess að semja um málið. Í fyrsta skiptið samþykkti [[Alþingi]] endurgreiðslusamning með fyrirvörum sem Bretar og Hollendingar felldu sig ekki við. Í annað skiptið samþykkti þingið endurgreiðslusamning sem [[forseti Íslands]], [[Ólafur Ragnar Grímsson]], neitaði staðfestingar og vísaði til [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] þar sem samningurinn var felldur með miklum meirihluta. Þriðji samningurinn um Icesave fór áþekka leið og var felldur i þjóðaratkvæðagreiðslu 9. apríl 2011. Þegar ljóst var að samningaleiðin var fullreynd hóf [[eftirlitsstofnun EFTA]] undirbúning málssóknar fyrir [[EFTA-dómstóllinn|EFTA-dómstólnum]] vegna meintra brota Íslands á skyldum sínum samkvæmt samningi um [[evrópska efnahagssvæðið]]. Dómur féll 28. janúar 2013 með því að Ísland var sýknað af öllum liðum málsins. == Upphaf Icesave == [[Fréttablaðið]] sagði frá því þann [[11. október]] [[2006]] <ref name="11okt">{{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3918398|titill=Sækja sér bresk innlán|útgefandi=Fréttablaðið|ár=2006|mánuður=11. október}}</ref> að Landsbankinn hefði deginum áður kynnt, það sem þeir kölluðu, nýja innlánsvöru í Bretlandi. Um væri að ræða sérsniðna sparnaðarleið ætlaða breskum almenningi sem eingöngu væri aðgengileg á netinu. Lágmarksinnistæða á Icesave-reikningi var 250 pund og hámarksinnistæða ein miljón punda. [[Sigurjón Þ. Árnason]], þáverandi bankastjóri Landsbankans, sagði við þetta tækifæri að þetta væri liður í því markmiði bankans að breyta samsetningu heildarfjármögnunar bankans og auka vægi innlána. Hann bætti svo við: {{tilvitnun2|Það sem er sérstakt við Icesave er að við lofum föstum lágmarksviðmiðunum allt til ársins 2009 miðað við ákveðna grunnvexti sem [[breski seðlabankinn]] ákvarðar og verður þar að auki í hærri enda þeirra vaxta sem er verið að bjóða hér.<ref name="11okt"/>|Sigurjón Þ. Árnason}} Landsbankinn hafði þá verið á breska innlánsmarkaðnum í þrjú ár og heildarinnlán þar námu um 200 milljörðum króna, bæði frá einstaklingum og fyrirtækjum. Í ársskýrslu Landsbankans fyrir árið 2007 kom fram að sökum [[undirmálslánakreppan|undirmálslánakreppunnar í Bandaríkjunum]] og þeirrar lausafjárþurrðar sem henni fylgdi hefði Landsbankinn leitast við „að styrkja verulega fjármögnunargrunn sinn og draga mjög úr vægi markaðsfjármögnunar en leggja þeim mun meiri áherslu á almenn innlán“.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsbanki.is/Uploads/Documents/ArsskyrslurOgUppgjor/landsbanki_arsskyrsla_2007.pdf|titill=Ársskýrsla Landsbankans 2007|ár=2008}}, bls 9</ref> Þar kom einnig fram að ákveðið hefði verið að hefja sem andsvar við áhyggjum markaðsgreinenda vegna vandamála [[efnahagur Íslands|íslensks efnahags]] árið 2006. Í lok árs 2007 höfðu 128 þúsund Icesave-reikningar verið stofnaðir.<ref>{{vefheimild|url=http://www.landsbanki.is/Uploads/Documents/ArsskyrslurOgUppgjor/landsbanki_arsskyrsla_2007.pdf|titill=Ársskýrsla Landsbankans 2007|ár=2008}}, bls 25, 77</ref> === Stjórnendur === Lykilstjórnendur í Landsbankanum á því tímabili sem Icesave varð að veruleika voru þeir [[Sigurjón Þ. Árnason]] og [[Halldór J. Kristjánsson]]. Í bankaráði sátu [[Björgólfur Guðmundsson]], [[Kjartan Gunnarsson]], [[Þór Kristjánsson]], [[Þorgeir Baldursson]], forstjóri [[Odda (prentsmiðja)|Odda]] og einn af eigendum [[Þórsmörk ehf|Þórsmarkar ehf]] (sem er eigandi [[Árvakur|Árvakurs]] sem gefur út [[Morgunblaðið]]) <ref>{{cite web |url=http://www.visir.is/article/20090504/VIDSKIPTI06/738036952/1288 |title=Samruni Árvakurs og Þorsmerkur samþykktur; grein af Vísi.is 4. maí 2009 |access-date=2009-09-25 |archive-date=2011-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110923232056/http://www.visir.is/article/20090504/VIDSKIPTI06/738036952/1288 |url-status=dead }}</ref> og [[Guðbjörg Matthíasdóttir]], afhafnakona í Vestmannaeyjum. [[Svafa Grönfeldt]] kom í stað Guðbjargar í bankaráðinu er hún hætti en Svafa átti ekki þátt í stofnun Icesave. [[Guðbjartur Hannesson]], formaður fjárlaganefndar, hélt því fram í [[Fréttablaðið|Fréttablaðinu]] þann [[21. ágúst]] [[2009]] að ríkið ætti að láta stjórnendur sæta ábyrgð og krefja þá til að borga upp í Icesave skuldirnar úr eigin vasa. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4296136 Stjórnendur verði dregnir til ábyrgðar; grein í Morgunblaðinu 2009]</ref> == Fyrir hrun == Í byrjun júli [[2008]] spáði [[Bert Heemskerk]], bankastjóri [[Rabobank]], eins stærsta banka í Hollandi, því að Landsbankinn færi á hausinn og að þeir Hollendingar sem lagt höfðu peninga sína inn Icesave-reikning bankans myndu líklega aldrei sjá þá aftur. Þessi orð lét hann falla í umræðuþætti í ríkissjónvarpi Hollands. Hann líkti Landsbankanum við tyrkneska banka, sem njóta ekki trausts í Hollandi. Þann [[8. júlí]] sagðist [[Sigurjón Þ. Árnason]], þáverandi bankastjóri Landsbankans, ekki skilja hvað Heemskerk gengi til með orðum sínum. Pláss væri fyrir alla á markaðnum. Hann teldi þó að Heemskerk væri að tala um litlu bankana sem hefðu að undanförnu komið sterkir inn á innlánamarkaðinn í Hollandi og ógnuðu ef til vill stöðu Rabobank. Heemskerk var harðlega gagnrýndur fyrir orð sín heima fyrir og sögðu sérfræðingar að hann væri hræddur við þá samkeppni sem framundan væri á markaði. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4002969 Bankastjóri hollenska bankans Rabobank úthúðar Landsbankanum; grein í Fréttablaðinu 2008]</ref> Á fundi kröfuhafa Landsbanka Íslands [[28. febrúar]] [[2009]] kom fram að þann [[14. nóvember]] [[2008]] hafi andvirði innlána hjá útibúum Landsbankans í Bretlandi og Hollandi numið samtals 1.330 milljörðum króna sem er um 90% [[verg landsframleiðsla|vergar landsframleiðslu]] Íslands.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090421210927/lbi.is/Uploads/document/Landsbanki-OCM-presentation-is-200209.pdf Glærur - Landsbanki Íslands hf. - 20. febrúar 2009 - Kröfuhafafundur skv. 14. gr. laga um gjaldþrotaskipti o.fl. nr. 21/1991] , bls 24</ref> == Samningar um Icesave == Þann [[19. október]] [[2009]] skrifaði [[ríkisstjórn Íslands]] undir samning um greiðslur vegna tjóns af völdum Icesave ásamt fulltrúum Breta og Hollendinga. Margir þingmenn voru harðorðir við umræður og atkvæðagreiðsluna í þinginu og olli málið miklum deilum. Frumvarp ríkisstjórnarinnar um ríkisábyrgð vegna Icesave-skuldbindinganna var samþykkt í atkvæðagreiðslu á Alþingi þann [[30. desember]] með 33 atkvæðum gegn 30. Atkvæðagreiðslan tók þrjár klukkustundir. Þann [[5. janúar]] [[2010]] neitaði forseti Íslands, [[Ólafur Ragnar Grímsson]], að skrifa undir lögin.<ref>{{cite web |url=http://eyjan.is/blog/2010/03/07/thjodaratkvaedagreidslan-oll-atkvaedi-hafa-verid-talin-taeplega-135-thusund-kjosendur-hofnudu-icesave-logunum/ |title=Þjóðaratkvæðagreiðslan: Öll atkvæði hafa verið talin. Tæplega 135 þúsund kjósendur sögðu nei. |access-date=2010-03-07 |archive-date=2010-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100309102439/http://eyjan.is/blog/2010/03/07/thjodaratkvaedagreidslan-oll-atkvaedi-hafa-verid-talin-taeplega-135-thusund-kjosendur-hofnudu-icesave-logunum/ |url-status=dead }}</ref> Í framhaldi af neitun forseta á að skrifa upp á lögin var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um Icesave þann [[6. mars]] [[2010]] þar sem kosið var um eftirfarandi spurningu: "Lög nr. 1/2010 kveða á um breytingu á lögum nr. 96/2009, um heimild til handa fjármálaráðherra, fyrir hönd ríkissjóðs, til að ábyrgjast lán Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta frá breska og hollenska ríkinu til að standa straum af greiðslum til innstæðueigenda hjá Landsbanka Íslands hf. Alþingi samþykkti lög nr. 1/2010 en forseti synjaði þeim staðfestingar. Eiga lög nr. 1/2010 að halda gildi?" Niðurstaða talningar yfirkjörstjórna og umdæmiskjörstjórna á landinu öllu var eftirfarandi: 2.599 svöruðu: „Já, þau eiga að halda gildi.“ 134.397 svöruðu: „Nei, þau eiga að falla úr gildi.“ Ógild atkvæði voru 7.235. Þar af voru 6.744 seðlar auðir en 491 atkvæði var ógilt af öðrum ástæðum." Kjörsókn í kosningunum var 62,7% Nei sögðu 93,2%, já sögðu 1,8%, Auðir og ógildir: 5% Nei sem hlutfall af öllum atkvæðabærum mönnum: 58,4% === Fyrri þjóðaratkvæðagreiðsla === {{aðalgrein|Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 1/2010}} Út frá niðurstöðum þjóðaratkvæðagreiðslan var stofnuð samninganefnd skipuð með [[Lee Buchheit]] í fararbroddi. Nefndin var skipuð af öllum flokkum alþingis. Aðrir nefndarmenn en Bucheit eru: Guðmundur Árnason, Einar Gunnarsson og Jóhannes Karl Sveinsson ráðuneytistjórar, Lárus Blöndal lögmaður og Don Johnston til ráðgjafar. Í kjölfarið sendu Íslendingar frá sér tilboð um samning, með kúluláni á breytilegum vöxtum frá 2012 til 2016. Samningsnefndin tók fram í tilboðinu, að þeir myndu ekki fallast á samning þar sem Bretar og Hollendingar myndu hagnast á samningunum.<ref>{{Vefheimild |url=http://wikileaks.org/file/icesave2.pdf |titill=February 25, 2010 Icelandic Icesave offer to UK-NL |tungumál=enska |snið=pdf |mánuðurskoðað=2. október |árskoðað=2010|}}</ref> Bretar og Hollendingar svöruðu með móttilboði, þar sem væru 2 vaxtalaus ár, 2009-2010, á fljótandi vöxtum. Löndin tvö sögðu að þessi samningur væri þeirra besta boð.<ref>{{Vefheimild |url=http://wikileaks.org/file/icesave1.pdf |titill=Final United Kingdom-Netherlands Icesave offer to the Goverment of Iceland |tungumál=enska|snið=pdf |mánuðurskoðað=2. október |árskoðað=2010|}}</ref> Eftir nokkra upplýsingafundi á milli ríkjanna kom álit EFTA. EFTA var gagnrýnið á viðbrögð Íslands. Í álitinu segir að íslenska ríkið ætti að sjá til þess að lögum um TIF væri framfylgt, vegna þess að Icesave málið væri óleyst. Ekki stendur þó beint í áliti EFTA að íslenska ríkið ætti að borga Icesave. Alþingi svaraði ekki áliti EFTA og fór málið því til EFTA dómstólsinns.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.eftasurv.int/media/internal-market/LFN-Icesave.pdf|titill=Álit EFTA á Icesave |tungumál=enska |snið=pdf |mánuðurskoðað=2. október |árskoðað=2010|}}</ref> Allar samningsumleitanir um Icesave gætu þó haft enga meiningu. Landsbankinn er að höfða mál gegn þeirri kröfu að heildsölu- og peningamarkaðslán njóti forgangs í útgreiðslu úr þrotabúi gamla Landsbankans. Málið er fyrir dómstólum og vilji svo til að málið verði dæmt Landsbankanum í hag, þá fellur ekkert á íslenska ríkið af skuldbindingum Icesave miðað við núverandi mati á endurheimtuhlutfalli eignasafns bankans.<ref>{{cite journal |author= |year=2010 |title=Dómsmál gæti þurrkað út Icesave skuld |journal=Fréttatíminn |publisher= |volume=1. tölublað |issue=1. október |pages= |url= |doi= |pmid= |pmc= }}</ref> [[9. desember]] [[2010]] komst samninganefnd Íslands, Hollands og Bretlands að niðurstöðu. Núverandi samningur er endurgreiðslusamningur. Samningurinn er í breskum pundum og evrum. Samningurinn er til ársins 2024 en er framlengjanlegur til ársins 2042. Framlengingin virkar þannig að ef heildargreiðslur fara yfir 40 milljarða, hækkar lánstíminn um eitt ár við hverja 10 milljarða aukalega. Vextir af láninu frá október 2009 til 2016 eru 3,3% til Bretlands og 3% til Hollands. Eftir þann tíma er miðað við CIRR vexti, sem eru reiknaðir mánaðarlega. Núverandi CIRR vextir eru 2,27% til Bretlands og 2,32% til Hollands.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/dataoecd/15/47/39085836.pdf |title=OECD - CIRR Rates |access-date=2010-12-09 |archive-date=2011-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110313114759/http://www.oecd.org/dataoecd/15/47/39085836.pdf |url-status=dead }}</ref> Í samningnum er jafnframt að finna 5% þak, miðað við tekjur ríkisins, gjaldfellingarákvæði, vanefndarúrræði, fjárhæðaviðmið og greiðslufresti. Komi upp ágreiningur um samninginn fer ágreiningurinn fyrir [[Alþjóðadómstóllinn í Haag|Alþjóðagerðardómstólinn í Haag]].<ref>[https://www.fjarmalaraduneyti.is/media/adrarskyrslur/Samantekt_samninganefndar_vegna_Icesave.pdf Samantekt samningarnefndar vegna Icesave]</ref> Lög um heimild til handa [[fjármálaráðherra]] til að staðfesta samninginn voru samþykkt á [[Alþingi]] [[16. febrúar]] [[2011]]. [[Ólafur Ragnar Grímsson]], [[forseti Íslands]] neitaði að staðfesta lögin með undirskrift sinni [[20. febrúar]] og vísaði þeim til þjóðaratkvæðis. === Seinni þjóðaratkvæðigreiðslan === {{Aðalgrein|Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 13/2011}} [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 13/2011]] var haldin [[9. apríl]] [[2011]]. Lögunum var hafnað með um 60% á móti 40% (nákvæmlega 59,7% með og 40,1% á móti), sem var meira en skoðanakannanir höfðu gefið til kynna. == Mótmæli gegn Icesave-samningunum == Icesave-mótmælin 2009-2010 voru vegna óánægju margra íslendinga með Icesave-samningana. Hópurinn [[InDefence]] var stofnaður til að mótmæla kyrrsetningu eigna Landsbankans í Bretlandi með beitingu hryðjuverkalaga 8. október 2008. InDefence vakti fyrst athygli á þeim gríðarlegu skuldbindingum<ref>http://www.mbl.is/media/27/1527.pdf</ref>, sem þessir samningar myndu hafa í för með sér fyrir íslenska þjóð. Mörgum ofbauð ranglætið og upp spruttu hópar sem boðuðu mótmælaaðgerðir. === Fyrstu mótmælin === Fyrstu mótmæli vegna samninganna voru skipulögð 8. júní kl. 14:50, á sama tíma og [[Steingrímur J. Sigfússon]], þáverandi [[fjármálaráðherra]] flutti skýrslu um samningana.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/08/motmaeli_bodud_a_austurvelli/</ref> Skipuleggjendur sögðu að mótmælin myndu halda áfram þar til Alþingi hefði tekið samningsdrögin fyrir. Hátt í þúsund manns<ref>http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=291294&pageId=4275459&lang=is&q=Icesave%20M%D3TM%C6LI%20Icesave</ref> söfnuðust saman fyrir framan Alþingishúsið. Þrátt fyrir að mótmælin hefðu að mestu farið friðsamlega fram þá voru 5 handteknir fyrir að óhlýðnast lögreglu. Margir börðu með pottum og pönnum sem sköpuðu mikil læti. Mörg skilti voru á lofti en á flestum þeirra stóð „Iceslave“.<ref>http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=291294&pageId=4275459&lang=is&q=Icesave%20M%D3TM%C6LI%20Icesave</ref> Sama dag ruddist hópur fólks inn í [[Fríkirkjuvegur 11|Fríkirkjuveg 11]] í mótmælaskyni og hrópaði: „Húsið er okkar“ og dró gulan fána að húni. Daginn eftir mættu um hundrað manns á [[Austurvöllur|Austurvöll]] til að mótmæla. Haldið var áfram mótmælum nokkrum dögum seinna en þann 11. júní kom fólk saman til að mótmæla Icesave-samningunum á sama tíma og [[Hagsmunasamtök heimilanna]] boðuðu mótmæli vegna uppgjörs lána bankanna. Í framhaldi var boðað á fleiri mótmælafundi og voru næstu mótmæli áætluð 13. júní á Austurvelli. 29.000 manns höfðu boðað komu sína á [[Facebook]], en samkvæmt lögreglu og blaðamönnum sem voru í miðbænum höfðu einungis örfáir einstaklingar safnast saman til að mótmæla.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/13/motmaeli_vegna_icesave/</ref><ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/13/famenn_icesave_motmaeli/</ref> Mótmælin héldu áfram þó þau væru almennt frekar fámenn, svo sem þann 15. júní en þá mynduðu mótmælendur hávaða með því að berja í potta og pönnur. Þann 16. júní höfðu 1.000 manns boðað komu sína á [[Austurvöllur|Austurvöll]]. Einstaklingar, eins og [[Frosti Sigurjónsson]]<ref>https://frostis.is/um-frosta/</ref> nýttu sér einnig fjölmiðla til þess að vekja almenning til meðvitundar um hvað samningar þessir myndu þýða með slagorðum eins og „Milljón í verðlaun...“<ref>{{cite web |url=http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/milljon-i-verdlaun-fyrir-ad-vera-med-mestan-havada-i-icesave-motmaelum-a-morgun |title=Geymd eintak |access-date=2017-04-11 |archive-date=2010-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100113033803/http://pressan.is/Frettir/LesaFrett/milljon-i-verdlaun-fyrir-ad-vera-med-mestan-havada-i-icesave-motmaelum-a-morgun |url-status=dead }}</ref> === Mótmælt á þjóðhátíðardegi Íslendinga 17. júní === Hópur fólks kom saman til að mótmæla við ræðu forsætisráðherra, Jóhönnu Sigurðardóttur, á Austurvelli. Mótmælendur mættu með skilti og hrópuðu að forsætisráðherra þegar hún var að fjalla um Icesave-samningana. Lögreglan hafði undirbúið sig fyrir mótmæli og var Austurvöllur því vel mannaður af lögregluliði sem stóð allt í kringum aðalsvæði hátíðarhaldanna. Allt fór þó vel fram að sögn lögreglu sem jafnframt sagði að mótmælendur hefðu verið á bilinu 10-15.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/18/frammikoll_undir_raedu_radherra/</ref><ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/17/motmaeli_a_austurvelli/</ref> [[Hagsmunasamtök heimilanna]] boðuðu friðsamleg mótmæli á þjóðhátíðardaginn. Almenningur var hvattur til þess að setjast niður hvar sem viðkomandi væri staðsettur kl. 15:00, hvort heldur væri á gangstéttina, grasið eða á götuna. Fjölskyldur voru hvattar til þess að setjast niður saman með börnunum sínum og haldast í hendur. Aðgerðirnar áttu að minna á að þúsundir íslenskra fjölskyldna myndu missa heimili sín vegna Icesave-skulda fjárglæpamanna sem hvíldu á íslenskum almenningi. === Mótmælt á Akureyri og Austurvelli === Laugardaginn 20. júní var boðað til mótmæla á Akureyri þar sem þess var krafist að dómsvöld myndu taka á „hvítflibbaglæpamönnum“.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/19/boda_motmaeli_a_akureyri/</ref> Á Austurvelli voru mótmæli sama dag á vegum [[Raddir fólksins|Radda fólksins]]. Um 400 manns tóku þátt í þeim mótmælum og var þess krafist að Icesave-samningnum yrði hafnað. Þetta var 30. fundur samtakanna.<ref>https://www.visir.is/raddir-folksins-a-austurvelli-i-dag/article/2009495068878 </ref> <ref>https://www.visir.is/fleiri-en-300-manns-a-motmaelum/article/2009882846902</ref>. Ræðumenn voru [[Andrea Ólafsdóttir]] <ref>http://andreaolafs.blog.is/blog/andreaolafs/entry/900454/</ref> og [[Jóhannes Þór Skúlason]].<ref>http://larahanna.blog.is/blog/larahanna/entry/900581/</ref> Viku síðar, eða 27. júní, var áætlað að um 300 manns hafi komið saman á Austurvelli til að mótmæla Icesave-samningunum. Mótmælin voru skipulögð af Röddum fólksins. Mótmælendur létu vel í sér heyra og margir mættu með flautur, trommur og gong.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/06/27/nokkur_fjoldi_a_austurvelli/</ref>. Ræðumenn á mótmælunum voru [[Helgi Áss Grétarsson]] lögfræðingur, Guðmundur Magnússon varaformaður Aðgerðahóps háttvirtra öryrkja, og Þórður B. Sigurðsson formaður Hagsmunasamtaka Heimilanna. === Börnin munu borga === Þann 23. júlí var aftur mótmælt fyrir utan Alþingishúsið vegna Icesave-samninganna og jafnframt boðuð mótmæli fyrir framan sýsluskrifstofur landsins þann 24. júní. Mótmælin voru boðuð af hópi sem kallapi sig „Börn Íslands“ undir slagorðinu: „Ekki samþykkja Icesave samningana í núverandi mynd.“<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/07/23/motmaeli_gegn_icesave_a_austurvelli/</ref> Þann 10. ágúst var svo efnt til mótmæla fyrir utan þinghúsið undir yfirskriftinni „Börnin munu borga“. Ein fjölmennustu mótmæli sem haldin höfðu verið Íslandi voru haldin þennan fimmtudaginn 13. ágúst. Mótmælendur komu saman á Austurvelli þar sem boðað var til samstöðufundar vegna Icesave-samkomulagsins.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/08/13/motmaeli_a_austurvelli/</ref> Um þrjú þúsund manns komu þar saman og mótmæltu þáverandi Icesave samkomulagi, þar á meðal [[Davíð Oddsson]] fyrrverandi forsætisráðherra.<ref>https://www.visir.is/k/vtv169140d0-f462-4918-a988-d32d13e2ecc0</ref> Icesave-samkomulaginu var líka mótmælt við Alþingishúsið á Austurvelli við upphaf þingfundar í október 2009.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/10/19/motmaeli_vegna_icesave/</ref> === Mótmælt við Stjórnarráðið === Þann 19. október 2009 skrifaði ríkisstjórn Íslands<ref>http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1315752/</ref> undir samning um greiðslur vegna tjóns af völdum Icesave ásamt fulltrúum Breta og Hollendinga. Hópur fólks stóð fyrir mótmælum þann 21. nóvember fyrir utan [[Stjórnarráð Íslands]]<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/11/21/motmaela_icesave/</ref> og síðan voru mótmælin flutt yfir á Austurvöll. Þar héldu mótmælin áfram þann daginn. Síðan voru fyrirhuguð mótmæli aftur á fullveldisdaginn [[1. desember]]. [[Rauður vettvangur]] boðaði til mótmæla þann 30. desember 2009 á Austurvelli.<ref>http://raudurvettvangur.blog.is/blog/raudurvettvangur/entry/997935/</ref> og einnig fyrir utan Bessastaði 31. desember<ref>https://www.visir.is/boda-til-motmaela-vid-bessastadi/article/2016160408972</ref> Mótmælendur komu saman á Austurvelli 19. nóvember til að mótmæla Icesave-samkomulaginu og voru önnur mótmæli jafnframt boðið þann 1. desember<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/11/19/icesave_motmaelt_a_laugardaginn/</ref> Frumvarp ríkisstjórnarinnar um ríkisábyrgð vegna Icesave-skuldbindinganna var samþykkt í atkvæðagreiðslu á Alþingi þann 30. desember með 33 atkvæðum gegn 30. Þrátt fyrir það fór það svo að einungis á fjórða tug mótmælenda mættu fyrir utan Bessastaði á gamlársdag. Óljóst var hvort forsetinn myndi staðfesta lögin strax á ríkisráðsfundinum 2009 <ref>https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/3897 {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> eða hvort hann tæki sér tíma til umhugsunar. Forsvarsmenn InDefence-hópsins óskuðu eftir fundi með forsetanum<ref>http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1315752/</ref> og var sagt að þeir yrðu boðaðir á slíkan fund. 46 þúsund manns höfðu þá skrifað undir áskorun þess efnis að Ólafur Ragnar Grímsson staðfesti ekki lögin. Milli 70 og 80 manns komu saman á Austurvelli 30. desember til að mótmæla Icesave-samkomulaginu. Ekki kom til átaka, en mótmælin stóðu yfir fram á kvöld. Bílflautur voru stanslaust þeyttar og reglulega var skotið upp flugeldum. Jafnframt var kveiktur eldur sem lögreglan slökkti í. Lögreglan viðhélt lágmarksviðbúnaði vegna mótmælanna.<ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/12/30/motmaeli_a_austurvelli/</ref> === Mótmælt við Bessastaði === Næst kom svo til mótmæla á Bessastöðum en þar mættu hátt í þúsund manns 2. janúar til þess að biðja Ólaf Ragnar Grímsson forseta Íslands um að synja nýsamþykktum Icesave-lögum á Alþingi undirskriftar. Kveikt var í blysum en annars voru mótmælin friðsamleg.<ref>http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=323547&pageId=5066213&lang=is&q=M%D3TM%C6LI%20Bessast%F6%F0um</ref> Á fundi með forseta afhentu fulltrúar InDefence lista með 56.000 undirskriftum gegn samþykkt Icesave-laganna.<ref>{{tímarit.is|5300291|Fjölmörg blys tendruð á Bessastöðum|blað=Morgunblaðið|útgáfudagsetning=4.1.2010|blaðsíða=4}}</ref> ===Alþingi götunnar=== Boðað var til mótmælaaðgerða þann 6. mars, daginn sem þjóðaratkvæðagreiðslan var haldin. Mótmælendur gengu niður Laugaveginn og enduðu fyrir framan Alþingishúsið. Þar var útifundur þar sem krafan var að þjóðin myndi hafna lögunum. Um eitt þúsund manns söfnuðust saman á Austurvelli þar sem „Alþingi götunnar“ var sett. Fjöldi samtaka stóðu að fundinum á Austurvelli, til dæmis [[Hagsmunasamtök heimilanna]], [[Nýtt Ísland]] og [[Siðbót (samtök)|Siðbót]]. Þar voru settar fram yfirlýsingar um að „Alþingi götunnar“ myndi berjast fyrir leiðréttingu lána, afnámi verðtryggingar og fleiri málum. „Alþingi götunnar“ lýsti líka yfir andstöðu við samstarf við Alþjóðagjaldeyrissjóðinn. Þarna mátti sjá skilti þar sem Icesave-samningum var mótmælt.  Mótmælin fóru ekki bara fram á Íslandi, heldur tóku félagar í [[Attac]] Norge sér stöðu fyrir framan sendiráð Íslands í [[Osló]] í hádeginu sama dag, til að styðja þá Íslendinga sem hugðust kjósa nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni. Þeir héldu á borða sem  á stóð: „Kjósum gegn skuldaþrælkun! AGS frá Íslandi!“ == Dómur EFTA-dómsstólsins þann 28. janúar 2013 == [[EFTA-dómstóllinn]] sýknaði þann [[28. janúar]] [[2013]] Íslenska ríkið af öllum kröfum [[ESA]] í Icesave málinu. <ref>http://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/01/28/island_vann_icesave_malid/ Ísland vann Icesave-málið; af Mbl.is 28. janúar 2013</ref> Hægt er að nálgast dóm EFTA dómstólin [http://www.eftacourt.int/images/uploads/16_11_Judgment.pdf hér] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228110715/http://www.eftacourt.int/images/uploads/16_11_Judgment.pdf |date=2013-02-28 }}, og yfirlýsingu frá EFTA um málið á íslensku [http://www.eftacourt.int/images/uploads/16_11_PR_ICE.pdf hér]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.<ref>https://www.ruv.is/frett/island-vann-icesave-malid Ísland vann Icesave-málið; af ruv.is 28. janúar 2013</ref> == Lokagreiðslur Icesave == Slita­stjórn þrotabús gamla Lands­bank­ans (LBI) lauk uppgjöri við for­gangskröfuhafa með greiðslu 11. jan­úar 2016. Slita­stjórn LBI greiddi for­gangskröfur í búið með sex greiðslum frá 2. des­em­ber 2011 til 11. jan­úar 2016. Greiðsl­urnar voru sem hér seg­ir:<ref>https://kjarninn.is/skodun/2016-05-02-uppgjorid-vegna-icesave/</ref> * 2. des­em­ber 2011       29,616% for­gangskrafna        409,9 millj­arðar króna * 24. maí 2012               12,981% for­gangskrafna        172,3 millj­arða króna * 5. október 2012            8,029% for­gangskrafna        80,0 millj­arða króna * 12. sept­em­ber 2013      5,062% for­gangskrafna        67,2 millj­arðar króna * 14. des­em­ber 2014     30,310% for­gangskrafna        402,7 millj­arða króna * 11. jan­úar 2016           16,002% for­gangskrafna        210,6 millj­arðar króna Íslenski inni­stæðu­trygg­inga­sjóð­ur­inn (TIFF) greiddi Bretum um 68 milljón punda til viðbótar við greiðslur slita­bús­ins. Að greiðsl­u­m frá TIFF meðtöldum urð­u greiðslur til Breta vegna tryggðu Ices­ave-reikn­ing­anna 131 milljónum punda (24,7 milljörðum íslenskra króna) hærri en höfuðstóll inni­stæðna sem þeir yfirtóku. Sjóðurinn greiddi líka Hol­lend­ingum um 46 milljón evra til viðbótar við greiðslur slita­bús­ins.  Að greiðslum frá TIFF meðtöldum urðu greiðslur til­ Hol­lend­inga vegna tryggðu Ices­ave-reikn­ing­anna 203 milljónum evra (28,8 milljörðum íslenskra króna) hærri en höfuðstóll innistæðna.   == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}}</div> == Tenglar == * [http://www.icesave.co.uk/ Heimasíða Icesave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821033701/http://www.icesave.co.uk/ |date=2009-08-21 }} * [http://hdl.handle.net/1946/3657 ''Icesave-deila Íslendinga og Breta''], BA-ritgerð í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands júní 2009 === Fréttir og greinar úr dagblöðum === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4009054 ''Óvissa um verðmæti eignanna í Bretlandi''; grein í Fréttablaðinu 21. okt. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4009094 ''Vissu um Icesave-ábyrðir''; grein í Fréttablaðinu 22. okt. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4009413 ''Orð stendur gegn orði um Icesave''; grein í Fréttablaðinu 28. okt. 2009] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4009856 ''Bretar greiða út af Icesave''; grein í Fréttablaðinu 5. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4010081 ''Fjármálaeftirlitið átti að stoppa Icesave''; grein í Fréttablaðinu 9. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4010125 ''Ráðherra ekki sagt frá Icesave''; grein í Fréttablaðinu 10. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4010169 ''Deilt um ríkisábyrgð''; grein í Fréttablaðinu 11. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4010312 ''Icesave-samkomulag í augsýn í Brussel''; grein í Fréttablaðinu 14. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4011126 ''Tryggingarsjóðurinn efldur vegna Icesave''; grein í Fréttablaðinu 28. nóv. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4013364 ''Vissi ekki um tilboð Breta''; grein í Fréttablaðinu 7. des. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4015830 ''Vissi ekki um tilboð Bretanna''; grein í Fréttablaðinu 23. des. 2008] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4016170 ''Icesave: ævintýri í evrum og pundum''; grein í Fréttablaðinu 31. des. 2008] * [https://www.visir.is/article/20090705/FRETTIR01/809114049 ''Lofsöng Landsbankann og Icesave rúmu hálfu ári fyrir hrun''; af Vísi.is 05. júl. 2009] * [https://www.visir.is/article/20091219/VIDSKIPTI06/45039579 ''Lausn Icesave deilunnar skilyrði erlendra banka''; af Vísi.is 19. des 2009] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100212000000/www.utanrikisraduneyti.is/frettaefni/frettatilkynningar/nr/5371 ''Yfirlit um aðgerðir til að kynna erlendis stöðuna í Icesavemálinu 5. - 6. janúar 2010''; af Utanríkisráðuneytinu.is] * [http://www.pressan.is/pressupennar/LesaOlafArnarson/hvert-foru-icesave-peningarnir-var-teim-stolid ''Hvert fóru Icesave peningarnir? - Var þeim stolið?''; af Pressunni 19. jan. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100122134908/http://www.pressan.is/pressupennar/LesaOlafArnarson/hvert-foru-icesave-peningarnir-var-teim-stolid |date=2010-01-22 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100211090241/frettir.ruv.is/frett/icesave-nanast-tilbuid-fyrir-ari ''Icesave nánast tilbúið fyrir ári''; af RÚV.is 10.02.2010] * [http://www.dv.is/frettir/2010/2/10/geir-hafnadi-buchheit/ ''Geir hafnaði Buchheit''; af Dv.is 10. feb. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100213161637/http://www.dv.is/frettir/2010/2/10/geir-hafnadi-buchheit/ |date=2010-02-13 }} * [https://www.visir.is/article/20100210/FRETTIR01/619922197 ''Indriði svarar fullum hálsi''; af Vísi.is 10. feb. 2010] * [http://eyjan.is/blog/2010/02/10/kristrun-svarar-indrida-enginn-fullbuinn-samningur-i-desember-2008-aldrei-lagdur-fyrir-radherra/ ''Kristrún svarar Indriða: Enginn fullbúinn samningur í desember 2008, aldrei lagður fyrir ráðherra''; af Eyjunni.is 10. feb. 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211205332/http://eyjan.is/blog/2010/02/10/kristrun-svarar-indrida-enginn-fullbuinn-samningur-i-desember-2008-aldrei-lagdur-fyrir-radherra/ |date=2010-02-11 }} * [https://www.visir.is/article/20100210/FRETTIR01/156840387 ''Íslendingar viðurkenndu Icesave skuldbindingar í desember 2008''; af Vísi.is 10. feb. 2010] * [https://www.visir.is/article/20100412/VIDSKIPTI06/560351548 ''Óskiljanlegt að opnað var Icesave útibú í Amsterdam''; grein af Vísi.is 12. apríl 2010] * [http://www.dv.is/frettir/2011/2/20/olafur-sendir-icesave-i-thjodaratkvaedi/ ''Ólafur sendir Icesave í þjóðaratkvæði''; grein af Dv.is 20. febrúar 2011.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110223123421/http://www.dv.is/frettir/2011/2/20/olafur-sendir-icesave-i-thjodaratkvaedi/ |date=2011-02-23 }} {{Hrunið}} [[Flokkur:Íslenskir bankar]] [[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]] [[Flokkur:Þjóðfélagsleg hitamál á Íslandi]] 1o7sp5jq9bttjntsfox0wftp7cvb7no 0 82634 1983656 1906013 2026-10-23T20:30:59Z ~2026-56773-29 122141 /* Listi yfir varaformenn Sjálfstæðisflokksins */ 1983656 wikitext text/x-wiki Eftirfarandi er tæmandi '''listi yfir formenn og varaformenn [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]]'''. Allir formenn Sjálfstæðisflokksins hafa gegnt embætti forsætisráðherra að [[Guðrún Hafsteinsdóttir|Guðrúnu Hafsteinsdóttur]] núverandi formanni flokksins frátaldri en hún tók við embætti formanns [[2. mars]] [[2025]]. == Listi yfir formenn Sjálfstæðisflokksins == {| class="wikitable" |- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" |'''Formaður''' |'''Kjörinn''' |'''Hætti''' |'''Kjördæmi''' |'''Þátttaka flokks í ríkisstjórnum''' |'''Forsætisráðherra''' |- |[[Mynd:JThorl1927.jpg|frameless|111x111dp]] |[[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jón Þorláksson]] |[[29. maí]] [[1929]] |[[2. október]] [[1934]] |Reykjavík |[[1932]]-<nowiki/>[[1934]] |1926-1927 |- |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|128x128dp]] |[[Ólafur Thors]] |[[2. október]] [[1934]] |[[22. október]] [[1961]] |Reykjanes |[[1939]]-[[1942]],[[1944]]-[[1956]],[[1959]]-<nowiki/>[[1961]] |1942, 1944-1947, 1949-1950, 1953-1956, 1959-1963 |- |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 1964 cropped.jpg|frameless|109x109dp]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[22. október]] [[1961]] |[[10. júlí]] [[1970]] |Reykjavík |[[1961]]-<nowiki/>[[1970]] |1961, 1963-1970 |- |[[Mynd:Jóhann Hafstein.jpg|frameless|97x97dp]] |[[Jóhann Hafstein]] |[[10. júlí]] [[1970]] |[[12. október]] [[1973]] |Reykjavík |[[1970]]-<nowiki/>[[1971]] |1970-1971 |- | [[Mynd:Geir Hallgrímsson (cropped).jpg|frameless|98x98dp]] |[[Geir Hallgrímsson]] |[[12. október]] [[1973]] |[[6. nóvember]] [[1983]] |Reykjavík |[[1974]]-[[1978]], [[1983]] |[[1974]]-<nowiki/>[[1978]] |- |[[Mynd:Þorsteinn Pálsson (cropped).jpeg|frameless|121x121dp]] |[[Þorsteinn Pálsson]] |[[6. nóvember]] [[1983]] |[[10. mars]] [[1991]] |Suðurland |[[1983]]-<nowiki/>[[1988]] |1987-1988 |- |[[Mynd:Bilden ar tagen vid Nordiska radets session i Oslo, 2003.jpg|frameless|127x127dp]] |[[Davíð Oddsson]] |[[10. mars]] [[1991]] |[[16. október]] [[2005]] |Reykjavík |[[1991]]-<nowiki/>[[2005]] |[[1991]]-<nowiki/>[[2004]] |- |[[Mynd:Islands stasminister Geir H. Haarde under presskonferens vid globaliseringsmotet i Riksgransen 2008-04-09.jpg|frameless|130x130dp]] |[[Geir H. Haarde]] |[[16. október]] [[2005]] |[[29. mars]] [[2009]] |Reykjavík |[[2005]]-[[2009]] |[[2006]]-<nowiki/>[[2009]] |- |[[Mynd:Bjarni Benediktsson - 2023 (cropped).jpg|frameless|119x119dp]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]] |[[29. mars]] [[2009]] |[[2. mars]] [[2025]] |Suðvestur |[[2013]]<nowiki/>-<nowiki/>[[2024]] |[[2017]], [[2024]]<nowiki/> |- |[[Mynd:Guðrún Hafsteinsdóttir 2025.jpg|frameless|119x119dp]] |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |[[2. mars]] [[2025]] |Enn í embætti |Suður | | |} == Listi yfir varaformenn Sjálfstæðisflokksins == {| class="wikitable" |- bgcolor="#D8D8D8" | colspan="2" |'''Varaformaður''' |'''Kjörinn''' |'''Hætti''' |'''Kjördæmi''' |'''Sat á Alþingi''' |'''Sat í ríkisstjórn''' |- |[[Mynd:Magnús Guðmundsson.jpg|frameless|116x116px]] |[[Magnús Guðmundsson]] |[[1929]] |[[1932]] |Skagafjörður | 1916-1937 | 1920-1922, 1924-1927, 1932-1934 |- |[[Mynd:Olafur Thors.jpg|frameless|145x145px]] |[[Ólafur Thors]] |[[1932]] |[[1934]] |Gullbringu og Kjósarsýsla | 1926-1964 | 1932, 1939-1942, 1944-1947, 1949-1956, 1956-1963 |- |[[Mynd:Magnús Guðmundsson.jpg|frameless|113x113px]] |[[Magnús Guðmundsson]] |[[1934]] |[[1937]] |Skagafjörður | 1916-1937 | 1920-1922, 1924-1927, 1932-1934 |- | |[[Pétur Magnússon]] |[[1937]] |[[1948]] |Rangárvallasýsla og Reykjavík | 1930-1937, 1942-1948 | 1944-1947 |- |[[Mynd:Bjarni Benediktsson 1964 cropped.jpg|frameless|119x119px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[1948]] |[[1961]] |Reykjavík |[[1942]]-<nowiki/>[[1970]] |1947-1956, 1959-1970 |- |[[Mynd:Gunnarthoroddsen.JPG|frameless|133x133px]] |[[Gunnar Thoroddsen]] |[[1961]] |[[1965]] |Reykjavík og Snæfellsnes |1934-1937, 1942-1965, 1971-1983 |1959-1965, 1974-1978 |- |[[Mynd:Jóhann Hafstein.jpg|frameless|109x109px]] |[[Jóhann Hafstein]] |[[1965]] |[[1970]] |Reykjavík |1946-1978 |1961, [[1963]]-<nowiki/>[[1971]] |- | [[Mynd:Geir Hallgrímsson (cropped).jpg|frameless|98x98dp]] |[[Geir Hallgrímsson]] |[[1971]] |[[1973]] |Reykjavík |[[1970]]-<nowiki/>[[1983]] |[[1974]]-[[1978]], [[1983]]-<nowiki/>[[1986]] |- | |[[Magnús Jónsson (f. 1919)|Magnús Jónsson frá Mel]] |[[1973]] |[[1974]] |Norðurland eystra |[[1953]]-<nowiki/>[[1974]] |[[1965]]-<nowiki/>[[1971]] |- |[[Mynd:Gunnarthoroddsen.JPG|frameless|133x133px]] |[[Gunnar Thoroddsen]] |[[1974]] |[[1981]] |Reykjavík og Snæfellsnes |1934-1937, 1942-1965, 1971-1983 |1959-1965, 1974-1978 |- |[[Mynd:Friðriksophusson.JPG|frameless|114x114px]] |[[Friðrik Sophusson]] |[[1981]] |[[1989]] |Reykjavík |[[1978]]-<nowiki/>[[1998]] |1987-1988, 1991-1998 |- |[[Mynd:Bilden ar tagen vid Nordiska radets session i Oslo, 2003.jpg|frameless|136x136px]] |[[Davíð Oddsson]] |[[1989]] |[[1991]] |Reykjavík |[[1991]]-<nowiki/>[[2005]] |[[1991]]-<nowiki/>[[2005]] |- |[[Mynd:Friðriksophusson.JPG|frameless|114x114px]] |[[Friðrik Sophusson]] |[[1991]] |[[1999]] |Reykjavík |[[1978]]-<nowiki/>[[1998]] |1987-1988, 1991-1998 |- |[[Mynd:Islands stasminister Geir H. Haarde under presskonferens vid globaliseringsmotet i Riksgransen 2008-04-09.jpg|frameless|136x136px]] |[[Geir H. Haarde]] |[[1999]] |[[2005]] |Reykjavík |[[1987]]-<nowiki/>[[2009]] |[[1998]]-<nowiki/>[[2009]] |- |[[Mynd:Islands kulturminister thorgerdur K. Gunnarsdottir.jpg|frameless|135x135px]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |[[2005]] |[[2010]] |Suðvestur |[[1999]]-<nowiki/>[[2013]] |[[2003]]-<nowiki/>[[2009]] |- |[[Mynd:Ólöf Nordal.jpg|frameless|90x90px]] |[[Ólöf Nordal]] |[[2010]] |[[2013]] |Reykjavík |[[2007]]-<nowiki/>[[2013]] |2014-2017 |- | |[[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] |[[2013]] |[[2016|2015]] |Reykjavík |[[2013]]-<nowiki/>[[2016]] |2013-2014 |- |[[Mynd:Ólöf Nordal.jpg|frameless|90x90px]] |[[Ólöf Nordal]] |[[2015]] |[[2017]] |Reykjavík |[[2016|2016-2017]] |2014-2017 |- |[[Mynd:Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir 2016.jpg|frameless|123x123dp]] |[[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir]] |[[2017]] |[[2018]] |Reykjavík |[[2016]]<nowiki/>-2026 |2019-2024 |- |[[Mynd:Þórdís Kolbrún R. Gylfadóttir.jpg|frameless|133x133dp]] |[[Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir]] |[[2018]] |[[2025]] |Norðvestur |[[2016]]<nowiki/>-2026 |2017-2024 |- |[[Mynd:Jens Garðar Helgason 2025.jpg|frameless|123x123dp]] |[[Jens Garðar Helgason]] |[[2025]] |Enn í embætti |Norðaustur |[[2024]]<nowiki/>- | |} [[Flokkur:Sjálfstæðisflokkurinn]] [[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]] [[Flokkur:Listar yfir Íslendinga]] n46dntzle1yzhvwpvyoalx7gh4wfaj3 0 84103 1983729 1832916 2026-10-24T08:05:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983729 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Harriet Mill from NPG.jpg|thumb|right|Málverk af [[Harriet Taylor Mill]] sem var í ástarsambandi við John Stuart og átti vafalítið einhvern þátt í samningu bókarinnar ''Kúgun kvenna''.]] '''Kúgun kvenna''' er bók eftir [[Bretland|breska]] [[heimspekingur|heimspekinginn]] [[John Stuart Mill]] þar sem hann rökstuddi aukin réttindi kvenna út frá [[nytjastefna|nytjastefnu]]. Bókin, sem er hugsanlega einnig skrifuð af [[Harriet Taylor Mill]], kom út á frummálinu árið 1869. Strax ári seinna þýddi [[Georg Brandes]] bókina og kom hún út þá í Danmörku undir titlinum ''Kvindernes Underkuelse''. Bókin var þýdd á íslensku af Sigurði Jónassyni og gefin út af [[Hið íslenska kvenfélag|Hinu íslenska kvenfélagi]] árið 1900 og hafði mikil áhrif í [[kvenfrelsi]]sbaráttu. Árið 1997 kom ''Kúgun kvenna'' út í flokki Lærdómsrita [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] og árið 2003 kom bókin út í 2. útgáfu. == Tenglar == * [http://en.wikisource.org/wiki/The_Subjection_of_Women The Subjection of Women], enska útgáfa textans á WikiSource * [https://web.archive.org/web/20120503072231/https://heimspeki.hi.is/?page_id=391 „Að stoppa í götin“ eftir Brynhildi Heiðardóttur Ómarsdóttur] * [http://kvennasogusafn.is/uploads/images/SJtexti.JPG ''Sigurður Jónasson frá Eyjólfsstöðum og Kúgun kvenna''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111112152231/http://kvennasogusafn.is/uploads/images/SJtexti.JPG |date=2011-11-12 }}, bæklingur [[Flokkur:Heimspekileg ritverk]] [[Flokkur:Kvenréttindi]] [[Flokkur:Bókaárið 1869]] [[Flokkur:Lærdómsrit Bókmenntafélagsins]] ef6zknyq2zkyfh4d7gb37nmrtclm7no 0 84192 1983681 1958190 2026-10-24T02:02:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983681 wikitext text/x-wiki '''Hið íslenska fornritafélag''' – eða '''Fornritafélagið''' – er [[Almenn félagasamtök|félagasamtök]] sem var stofnað í [[Reykjavík]] árið [[1928]] til þess að gefa út íslensk fornrit í vönduðum útgáfum. Félagið er enn starfandi og hefur gefið út 31 bindi íslenskra fornrita, auk nokkurra smárita. [[Fornritafélagið]] nýtur mikillar virðingar fyrir útgáfur sínar, sem eru að jafnaði lagðar til grundvallar við útgáfu á einstökum ritum, svo sem [[Íslendingasögur|Íslendingasögum]], [[konungasögur|konungasögum]] og [[biskupasögur|biskupasögum]], og þýðingu þeirra á önnur mál. Fyrir útgáfunum eru ítarlegir formálar, orða- og vísnaskýringar eru neðanmáls og aftast nafnaskrár. Bækurnar eru myndskreyttar og þeim fylgja ættaskrár, kort o.fl. Félagið var stofnað 14. júní 1928. [[Jón Ásbjörnsson]] hæstaréttarlögmaður átti frumkvæði að stofnun þess og var forseti til dauðadags (1966). Aðrir í fyrstu stjórn voru [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthías Þórðarson]] þjóðminjavörður ritari, [[Pétur Halldórsson]] bóksali gjaldkeri, og [[Ólafur Lárusson]] og [[Tryggvi Þórhallsson]] meðstjórnendur. Meðal fyrirmynda að útgáfunni var þýska ritröðin ''[[Altnordische Saga-Bibliothek]]'', sem kom út á árunum 1892–1929, en einnig var höfð hliðsjón af öðrum vönduðum útgáfum. Segja má að stofnun félagsins hafi verið yfirlýsing um að Íslendingar ætluðu sér að taka forystu í útgáfu á hinum forna menningararfi þjóðarinnar, en áður hafði miðstöð þeirrar starfsemi verið í [[Kaupmannahöfn]]. [[Sigurður Nordal]] prófessor var ráðinn útgáfustjóri, en [[Einar Ólafur Sveinsson]] var einna mikilvirkastur við útgáfustörfin fyrstu árin. Fyrsta útgáfurit félagsins, [[Egils saga]], kom út árið [[1933]] í útgáfu Sigurðar Nordal, sem 2. bindi í ritröðinni ''[[Íslenzk fornrit]]''. Með þeirri bók var allt fyrirkomulag útgáfunnar ákveðið í megindráttum. Í seinni tíð hefur það verið aðlagað nútímakröfum, t.d. með ítarlegum ritaskrám. Þann 27. desember 2011 var gerður samstarfssamningur milli Fornritafélagsins og [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|Stofnunar Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]] til að færa í fastara form samskipti félagsins og stofnunarinnar. == Forsetar félagsins == * ''[[Jón Ásbjörnsson]]'', 1928–1966. * ''[[Pétur Benediktsson]]'', 1966–1969. * ''[[Jóhannes Nordal]]'', 1969–2018. * ''[[Halldór Blöndal]]'', 2018– == Útgáfurit félagsins == * 1. – 14. ''[[Íslendingasögur]]'' 1–14, Rvík 1933–1991. * 15. – 17. ''[[Biskupa sögur]]'' 1–3, Rvík 1998 og 2003. — ''[[Guðmundar sögur biskups]]'' eru væntanlegar (2 bindi). * 20 – 22. ''[[Sturlunga saga]]'' 1–3, Rvík 2021. * 23. – 24. ''[[Morkinskinna]]'' 1–2, Rvík 2011. * 25. ''[[Færeyinga saga]]. [[Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk]]'', Rvík 2006. * 26. – 28. ''[[Heimskringla]]'' 1–3, Rvík 1941–1951. * 29. ''[[Ágrip af Noregskonunga sögum]], [[Fagurskinna]]'', Rvík 1984. * 30. ''[[Sverris saga]]'', Rvík 2007. * 31. – 32. ''[[Böglunga saga]]'', ''[[Hákonar saga Hákonarsonar]]'', ''[[Magnúss saga lagabætis]]'', Rvík 2013. * 33. ''[[Jómsvíkinga saga]]'', Rvík 2018. [[Þorleifur Hauksson]] gaf út. * 34. ''[[Orkneyinga saga]]'', Rvík 1965. * 35. ''[[Danakonunga sögur]]'', Rvík 1982. ——— '''Nýtt safn, utan ofangreindrar ritraðar:''' * ''[[Eddukvæði]]'' 1–2, Rvík 2014. — [[Jónas Kristjánsson (f. 1924)|Jónas Kristjánsson]] og [[Vésteinn Ólason]] sáu um útgáfuna. ——— '''Smárit:''' * ''Hið íslenzka fornritafélag, 1928, Stofnun, lög, efnisskrá'', Rvík 1928. * ''Hið íslenzka fornritafélag, 1929–1930, Skýrsla, reikningar, félagatal'', Rvík 1931. * ''Hið íslenzka fornritafélag, 1931–1934, Skýrsla, reikningar, félagatal, efnisskrá'', Rvík 1935. * Andrés Björnsson: ''Hið íslenzka fornritafélag, Afmælisrit 1928–1958'', Rvík 1958. ——— Nokkur bindi eru í undirbúningi (2017), m.a.: * 18 – 19. ''[[Guðmundar sögur biskups]]'' 1–2. [[Hið íslenska bókmenntafélag]] sér um daglegen rekstur og sölu á ritum Fornritafélagsins. == Þjóðargjöf til Norðmanna == Í tilefni af því að árið 2005 voru liðin 100 ár frá því að Norðmenn hlutu sjálfstæði og konungsveldi þar var endurreist, ákvað ríkisstjórn Íslands að standa að sérstakri útgáfu fjögurra Noregskonunga sagna í 500 eintökum. Þessar sögur eru: [[Sverris saga]], [[Morkinskinna]], [[Böglunga saga]] og [[Hákonar saga Hákonarsonar]]. Ríkisstjórnin samdi um útgáfuna við stjórn Hins íslenska fornritafélags. Vorið 2005 afhenti [[Halldór Ásgrímsson]] forsætisráðherra [[Kjell Magne Bondevik]] forsætisráðherra Noregs gjafabréf frá íslensku þjóðinni, en fyrsta bókin, ''Sverris saga'', kom út vorið 2007. [[Geir H. Haarde]] forsætisráðherra afhenti Guttorm Vik sendiherra, fyrsta eintakið við hátíðlega athöfn í Norræna húsinu 17. maí 2007, á þjóðhátíðardegi Norðmanna. Hinn 15. september 2011 afhenti [[Katrín Júlíusdóttir]] iðnaðarráðherra, [[Anniken Huitfeldt]] menningarmálaráðherra Noregs annan hluta gjafarinnar, fyrsta eintakið af hátíðarútgáfu ''Morkinskinnu'' I–II. Athöfnin fór fram í Osló. Þann 28. október 2013 afhenti [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] forsætisráðherra, [[Erna Solberg|Ernu Solberg]] forsætisráðherra Noregs þriðja og síðasta hluta gjafarinnar, hátíðarútgáfu af ''Böglunga sögu'', ''Hákonar sögu Hákonarsonar'' og ''Magnúss sögu lagabætis''. Fór afhendingin fram við hátíðlega athöfn í Þjóðarbókhlöðunni í Osló. Meðal viðstaddra voru Vigdis Moen Skarsten landsbókavörður, [[Guðrún Nordal]] forstöðumaður Árnastofnunar og [[Þórður Ingi Guðjónsson]] ritstjóri Íslenskra fornrita. Hátíðarútgáfan er eins og útgáfa Fornritafélagsins af sögunum, nema einnig fylgir norsk þýðing formála og bækurnar eru bundnar í brúnt skrautband. Bókunum verður dreift til fræðimanna og bókasafna í Noregi, og þær verða einnig til sölu. == Tenglar == *[https://www.hib.is Vefsíða Hins íslenska bókmenntafélags] *[https://hib.is/wp-content/uploads/2019/01/HIB_fornritabaeklingur_2018.pdf Íslenzk fornrit bókaskrá 2018, á 90 ára afmæli Fornritafélagsins] *[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1017469 Þjóðargjöfin til Norðmanna er konungasögur – Af mbl.is] *[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1146081 Afhenti Norðmönnum Sverris sögu – Af mbl.is] *[http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/utgafa/frettir/eldri-frettir/idn/nr/1446 Þjóðargjöf til Norðmanna – Af vefsíðu Iðnaðarráðuneytisins]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7759 Þjóðargjöf til Norðmanna – Af vefsíðu Forsætisráðuneytisins] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2019/12/27/Otult-starf-Hins-islenzka-fornritafelags/ Ötult starf Fornritafélagsins - Mennta- og menningarmálaráðuneytið 27. desember 2019] {{Félag íslenskra bókaútgefenda}} [[Flokkur:Íslensk fræðafélög]] [[Flokkur:Íslensk bókaforlög]] [[Flokkur:Íslenskar fornbókmenntir]] {{s|1928}} ofg62dmqmt80fflor9mygdd1qdqrnwo 0 86234 1983728 1972326 2026-10-24T08:04:41Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983728 wikitext text/x-wiki {{hreingerning}} '''Hugmegin''' eða '''psychokinesis''' (úr [[Gríska|grísku]] ''ψυχή'', „psyche“, þýðir ''sál, hjarta eða lífsandi''; og ''κίνησις'', „kinesis“, þýðir ''hreyfing''; bókstaflega „hugarhreyfing“),<ref> {{cite book | year = 2001 | title = Random House Webster's Unabridged Dictionary | url = https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2 | publisher = Random House Reference | location = Boston, Massachusetts | isbn = 0-375-42599-3 | quote = psycho-, a combining form representing ''[[psych]]e'' in compound words. ... (Gk, comb. form of ''psyche'' breath, spirit, soul, mind; akin to ''psycheim'' to blow). | page = [https://archive.org/details/randomhousewebst0000unse_ed2/page/1560 1560] |author1= | oclc = 48010385 }}</ref><ref> {{cite book | year = 1994 | title = The New Oxford American Dictionary | url = https://archive.org/details/newoxfordamerica0000unse_f5v0 | publisher = Oxford University Press | location = New York City | isbn = 0-19-517077-6 | quote = psycho. comb. form relating to the mind or psychology: ...from Greek ''psukhe'' breath, soul, mind. | page = [https://archive.org/details/newoxfordamerica0000unse_f5v0/page/1367 1367] |author1= Erin McKean, [principal editor]. | oclc = 123434455 }}</ref> einnig þekkt sem '''telekinesis'''<ref>{{cite web | url = http://www.britannica.com/eb/article-9061720 | title = Encyclopedia Britannica online: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = maí 29, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060529014130/http://www.britannica.com/eb/article-9061720 |url-status=dead }}</ref> ([[Gríska]] ''{{polytonic|τῆλε}}'' + ''{{polytonic|κίνησις}}'', bókstafleg þýðing er „fjarhreyfing“), er hugtak sem var búið til af útgefandanum [[Henry Holt]]<ref>Holt, Henry, ''On the Cosmic Relation'' - Book II- Part III, Psychokinesis, pp.216-217</ref> um bein áhrif [[hugur|hugarins]] á efnislega hluti sem er ekki hægt að greina sem miðlun eitthverrar þekktrar líkamlegrar orku.<ref name=parapsych_glossary>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association, glossary of key words frequently used in parapsychology | accessdate = December 20, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Dæmi um hugmegin eru að aflaga eða færa til hluti<ref>{{cite web | url = http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= | title = On-Line Medical Dictionary: psychokinesis | accessdate = July 16, 2006 | archive-date = febrúar 5, 2008 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080205080940/http://cancerweb.ncl.ac.uk/cgi-bin/omd?query=psychokinesis&action= |url-status=dead }}</ref> og að hafa áhrif á útkomu forrits sem velur tölur af handahófi.<ref name=parapsych_glossary/><ref> {{cite book |author1= Jeffers, Stanley | date = May/June 2007, Vol. 31, Issue 3 | title = "PEAR Lab Closes, Ending Decades of Psychic Research," Skeptical Inquirer | publisher = Committee for Skeptical Inquiry | location = Amherst, New York, USA | quote = Much of the work of the PEAR group has employed 'random event generators' (REGs), which are essentially electronic random number generators whose ' operators' are invited by dint [force, power] of their own intentionality, to bias in such a way, that the mean of the random number distribution would be either higher or lower than it would be in the absence of their intentional efforts... | page = 16}}</ref><ref name=faqfile1>{{cite web | url = http://www.parapsych.org/faq_file1.html | title = Parapsychological Association FAQ | accessdate = 2007-07-02 | year = 1995 | publisher = Parapsychological Association | archive-date = 2007-06-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070626192424/http://www.parapsych.org/faq_file1.html |url-status=dead }}</ref> Rannsóknir á fyrirbærum sem sögð eru vera hugmegin eru hluti af [[dulsálfræði]]. Sumir rannsakendur hugmegina fullyrða að hugmegin sé til og eigi skilið frekari rannsókir, þó svo að fókus rannsókna í gegnum tíðina hafi færst frá stórum fyrirbærum yfir í tilraunir til að hafa áhrif á teninga og svo á talnaforritin sem velja tölur af handahófi.<ref>{{cite web | url = http://www.princeton.edu/~pear/ | title = The Princeton Engineering Anomalies Research | access-date = 2010-03-22 | archive-date = 2004-11-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20041130232723/http://www.princeton.edu/~pear/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/faq_file2.html#12 | title = Parapsychological Association FAQs - discussion of random number generator experiments. | accessdate = August 13, 2007 | archive-date = ágúst 19, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070819201537/http://www.parapsych.org/faq_file2.html#12 |url-status=dead }}</ref><ref name="Bosch2006" /><ref name="Hyman2007">{{cite book |last=Hyman |first=Ray |authorlink=Ray_Hyman |editor=Robert J. Sternberg, Henry L. Roediger, Diane F. Halpern |title=Critical Thinking in Psychology |url=https://archive.org/details/criticalthinking0000unse_r8b1 |year=2007|publisher=Cambridge University Press |isbn=0521608341 |page=[https://archive.org/details/criticalthinking0000unse_r8b1/page/218 218] |chapter=Evaluating Parapsychological Claims}}</ref> Það eru engin beinhörð [[vísindi|vísindaleg]] sannindi fyrir því að hugmegin sé til.<ref name="Vyse1997">{{cite book|title=Believing in Magic: The Psychology of Superstition|url=https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3|last=Vyse|first=Stuart A.|publisher=Oxford University Press US| isbn=0195136349|year=1997| page=[https://archive.org/details/believinginmagic0000vyse_p9o3/page/129 129]|quote=[M]ost scientists, both psychologists and physicists, agree that it has yet to be convincingly demonstrated.}}</ref> Árið 2006 var greint 380 rannsóknir og fundust „mjög lítil“ áhrif, hægt er að útskýra það með hlutdrægni útgefenda þar sem þeir gefa aðeins út jákvæðu niðurstöðurnar en ekki þær neikvæðu.<ref name="Bosch2006">{{cite journal| title=Examining psychokinesis: The interaction of human intention with random number generators--A meta-analysis| url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_2006-07_132_4/page/497| last=Bösch |first= Holger| coauthors=Fiona Steinkamp, Emil Boller| journal=Psychological Bulletin| volume= 132|issue=4| date=July 2006|pages= 497–523|accessdate=2008-11-17 |doi=10.1037/0033-2909.132.4.497| pmid=16822162}}</ref> Rannsóknir á hugmeginum hafa í gegnum tíðina verið gagnrýndar meðal annars fyrir að ekki er hægt að endurtaka þær.<ref name="girden1962">{{cite journal|title=A review of psychokinesis (PK)|url=https://archive.org/details/sim_psychological-bulletin_1962-09_59_5/page/353|last=Girden|first=Edward|journal=Psychological Bulletin|volume=59|issue=5|date=September 1962|pages=353–388|doi=10.1037/h0048209}}</ref><ref name="Humphrey1995">{{cite book|last=Humphrey|first=Nicholas K.|title=Soul Searching: Human nature and supernatural belief|url=https://archive.org/details/soulsearchinghum0000hump|publisher=Chatto & Windus|year=1995|isbn=0-7011-5963-4}}</ref><ref name=Carroll>{{cite web | last = Carroll | first = Robert Todd | title = psychokinesis (PK) | work = Skepdic.com | publisher = The Skeptics Dictionary |year=2005 | url = https://skepdic.com/kinesis.html | accessdate = 2007-10-05}}</ref> == Hugtök == === Sagan === [[Mynd:Edouard-Isidore-Buguet-PK-spirit-photographer.jpg|thumb|right|Franskur svikahrappur í andaljósmyndun Édouard&nbsp;Isidore&nbsp;Buguet<ref>{{cite web | url = https://www.azcentral.com/ent/arts/articles/1003occult.html | title = New exhibit looks at occult photography |author1= Hajela, Deepti | coauthors = | date = October 3, 2005 | accessdate = January 19, 2008 | work = Associated Press story | pages = | quote = }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> (1840-1901) falsar hugmegin á þessari ljósmynd, ''Fluidic Effect'', frá árinu 1875.]] Hugtakið „telekinesis“ var búið til árið 1890 af rússneskum rannsakanda á yfirskilvitlegum fyrirbærum, Alexander N. Aksakof.<ref> {{cite book |author1= Myers, Frederic William Henry | date = December 1890 | title = Proceedings | publisher = the journal of the Society for Psychical Research | location = London, England | quote=For the alleged movements without contact... M. A. Aksakof's new word 'telekinetic' seems to me the best attainable.}} Note: this quote as a cited reference can also be found in the multivolume "The Oxford English Dictionary, Second Edition", 1989, Clarendon Press, Oxford, England, ISBN [[Kerfissíða:Bókaheimildir/0-19-861229-X]]."</ref><ref>{{cite web | url = https://www.etymonline.com/index.php?term=telekinesis | title = Online Etymology Dictionary | accessdate=January 20, 2007 | quote = Telekinesis. 1890, said to have been coined by Alexander N. Aksakof (1832-1903) Imperial Councilor to the Czar... Translates Ger. 'Fernwirkung.'}}</ref> Hugtakið psychokinesis eða hugmegin var búið til árið 1914<ref> {{cite book | year = 2005 | title = Merriam-Webster's Collegiate Dictionary, Eleventh Edition | publisher = Merriam-Webster, Incorporated | location = Springfield, Massachusetts, USA | isbn = 0-87779-809-5 | quote = Psychokinesis (1914).... | page = 1004 |editor=Frederick C. Mish| oclc = 146761465}}</ref> af bandaríska höfundinum og útgefandanum Henry Holt, í bókinni hans ''On the Cosmic Relations''.<ref>{{cite web | url = http://www.parapsychology.org/dynamic/060100.html | title = Parapsychology Foundation "Basic terms in Parapsychology" | accessdate = December 22, 2006 | archive-date = júlí 27, 2011 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110727164031/http://www.parapsychology.org/dynamic/060100.html | url-status = dead }}</ref><ref> {{cite book |last= Holt |first= Henry |authorlink= Henry Holt (publisher) |title=On the Cosmic Relations |url= http://books.google.com/books/pdf/On_the_Cosmic_Relations.pdf?id=Kts0AAAAMAAJ&output=pdf&sig=wjwlmxTPn5b4UPGjqjaxcyEGE0o |format= PDF |accessdate= 2007-12-13 |publisher= Houghton Mifflin |location= Cambridge |year= 1914}}</ref> Vinur hans, bandaríski dulsálfræðingurinn [[J. B. Rhine]], tók hugtakið upp á arma sína í tengslum við tilraunir til að finna út hvort að manneskja gæti haft áhrif á hvernig teningar falla.<ref name=Spence> {{cite book |author1= Spence, Lewis | year = 1920 | title = Encyclopedia of Occultism and Parapsychology | publisher = Kessinger Publishing (reprint publisher) | isbn = 0-7661-2817-2 | pages = 752–753, 879, 912, 933}}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p | title = Parapsychological Association - Glossary: PK/Psychokinesis | accessdate = July 19, 2006 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#p |url-status=dead }}</ref> Báðum hugtökunum hefur verið lýst með öðrum orðum, svo sem „fjaráhrif“, „fjarlægðaráhrif“.<ref>, {{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Introduction | coauthors = May, Edwin C., Ph.D and Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = AMP research programs in the Soviet Union have primarily focused on experimental studies in 'distant influence' on animate an inanimate systems; i.e., psychokinesis (PK) and bio-PK. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> „fjargeðáhrif“,<ref name=Broughton> {{cite book |author1= Broughton, Richard S. | year = 1991 | title = Parapsychology: The Controversial Science |url= https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9 | publisher = Ballantine Books | location = New York | pages = [https://archive.org/details/parapsychologyco0000brou_e2e9/page/34 35], 75–79, 149, 161–162, 329–330 | isbn = 0-345-35638-1 }}</ref>, "miðaður meðvitaður ásetningur".<ref>{{cite web | url = http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf | title = Overview of Current Parapsychology Research in the Former Soviet Union, Abstract | author1 = May, Edwin C., Ph.D | author2 = Vilenskaya, Larissa | year = 1992 | accessdate = July 3, 2007 | format = PDF | work = Subtle Energies Volume 3, Number 3 | page = 1 | quote = The authors primarily discuss experiments in anomalous perturbation (often referred to as psychokinesis&mdash;PK and bio- which have been the main focus of AMP research programs in the Soviet Union. | archive-date = ágúst 28, 2011 | archive-url = https://www.webcitation.org/61GUseg6i?url=http://www.lfr.org/LFR/csl/library/Fsu1.pdf |url-status=dead }}</ref> og „hugurinn ofar efninu“.<ref name=Berger> {{cite book |author1= Berger, Arthur S. | author2 = Berger, Joyce | year = 1991 | title = The Encyclopedia of Parapsychological and Psychical Research | url = https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg | publisher = Paragon House | location = New York | pages = [https://archive.org/details/encyclopediaofpa00berg/page/326 326], 341, 430 | isbn = 1-55778-043-9 }}</ref> Upprunalega var telekinesis notað til að vísa til hreyfingu hluta sem fundust ekki skýringar á, haldið var að draugar, englar, djöflar eða önnur yfirnáttúruleg öfl stæðu þar að baki.<ref name=Berger/> Síðar fóru vangaveltur af stað um að manneskjur stæðu fyrir þessum atburðum<ref> {{cite book | origyear = 1970 |year = 1995 | title = Man, Myth & Magic: The Illustrated Encyclopedia of Mythology, Religion, and the Unknown | publisher = Marshall Cavendish Corporation | location = New York | isbn = 1-85435-731-X | quote = Spiritualism aroused violent antagonism and criticism concentrating particularly on the physical phenomena occurring at seances, which opponents claimed were faked. | page = 2442 |editor=Richard Cavendish |author1=editorial board |author2=C.A. Burland |author3= Brian Innes. | oclc = 228665658}}</ref> og gætu mögulega hreyft hluti án nokkurra tengsla við [[Spíritismi|spíritisma]], líkt og miðilsfundi, og þá var psychokinesis bætt í orðasafnið.<ref name=Berger/> Á endanum varð psychokinesis viðurkennda orðið hjá dulsálfræðingum. Sjónvarpsþættir, bækur og kvikmyndir nota hins vegar frekar telekinesis til að lýsa hlutum sem færast yfirnáttúrulega, líklega vegna þess að orðið er líkt öðrum hugtökum í sama geira líkt og telepathy eða hugsanaflutningur og teleportation eða fjarflutningur. == Mælingar og athuganir == [[Mynd:Poltergeist-Therese Selles.jpg|thumb|right|Dæmi um ósjálfrátt hugmegin birtist á forsíðu franska tímaritsins ''La Vie Mysterieuse'' árið 1911.]] Dulsálfræðingar lýsa tveimur gerðum af mælanlegum og athuganlegum áhrifum hugmegina.<ref name=Broughton/><ref name=Berger/><ref>{{cite web | url = http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html | title = Library.ThinkQuest.org - Glossary: Macro PK and Micro PK | accessdate = October 14, 2006 | archive-date = maí 5, 2006 | archive-url = https://web.archive.org/web/20060505002830/http://library.thinkquest.org/C0120993/glossaryfull.html |url-status=dead }}</ref> Mjög lítil áhrif eru kölluð míkró-PK, þau eru til dæmis stjórnun á sameindum, atómum<ref name=Broughton/>, öreindum<ref name=Broughton/> o.s.frv. sem er aðeins hægt að athuga með vísindalegum tækjum. Makró-PK eru stór áhrif sem er hægt að sjá með berum augum. === Ósjálfráð verkun === Ósjálfráðar hreyfingar á hlutum hafa verið tilkynntir og margir dulsálfræðingar telja að þær séu mögulega dæmi um hugmegin.<ref name=Spence/><ref name=Berger/> Dulsáfræðingurinn [[William G. Roll]] bjó til hugtakið „endurtekin ósjálfráð hugmegin“ (RSPK) árið 1958.<ref> {{cite book |author1= Roll, William G. | author2 = Pratt, J. G. | year = 1958 | title = The Seaford Disturbances | publisher = Journal of Parapsychology, Vol. 2, | pages = 79–124 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r | title = Parapsychological Association - Glossary: "RSPK" | accessdate = January 5, 2007 | archive-date = ágúst 24, 2010 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100824232035/http://parapsych.org/glossary_l_r.html#r |url-status=dead }}</ref> Skyndileg hreyfing hluta án ásetnings í viðurvist vitna er talið af mörgum vera hugmegin í undirmeðvitundinni<ref>. {{cite book |author1= Guiley, Rosemary Ellen | year = 1991 | title = Encyclopedia of the Strange, Mystical & Unexplained |url= https://archive.org/details/liang.encyclopediaofst0000guil_b7j4 | publisher = Gramercy Books | location = New York | isbn = 0-517-16278-4 | pages = [https://archive.org/details/liang.encyclopediaofst0000guil_b7j4/page/454 454], 456, 478, 609}}</ref> Ósjálfráðar hreyfingar þar sem fólk skaðast ef til vill eru stundum rannsakaðar sem [[ærsladraugur|ærsladraugsmál]].<ref> {{cite book | year = 1990 | title = Mysteries of the Unexplained | publisher = Readers Digest Association | isbn = 0-89577-146-2 | quote = Attempting to understand the forces at work, researchers in parapsychology have hypothesized that the poltergeist's feats in moving objects (which are seen to fly in violation of the laws of gravity, gliding, rising, and turning corners) are examples of psychokinesis, or PK&mdash;the ability to influence inanimate objects by mind power. | page = 181 |editor=Richard Marshall |author1=Monte Davis, |author2=Valerie Moolman |author3=Georg Zappler | oclc = 10605367}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> lzmzh8wtu6v6pewp3aig0qlgo8idb9u 0 94640 1983747 1953318 2026-10-24T10:59:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983747 wikitext text/x-wiki '''Dr. Matthías Þórðarson''' (f. [[30. október|30. okt.]] [[1877]] á Fiskilæk í [[Melasveit]], d. [[29. desember|29. des]] [[1961]] í [[Reykjavík]]) var [[þjóðminjavörður]] 1908-1947. Foreldrar Matthíasar voru Þórður Sigurðsson hreppstjóri á Fiskilæk og kona hans Sigríður Runólfsdóttir. Matthías varð stúdent frá [[MR|Lærða skólanum]] í Reykjavík [[1898]] og stundaði síðan nám við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]] til 1906. Hann kom þá heim og varð aðstoðarmaður við [[Forngripasafnið]] en var settur fornminjavörður [[1. janúar]] [[1908]] og skipaður sama ár. Því embætti gegndi hann í rétt tæp 40 ár, eða til 1. desember 1947. Hann var í stjórn [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] frá [[1912]] til dauðadags og forseti þess síðustu 15 árin. Fyrri kona Matthíasar var Alvilde Marie Jensen frá Kaupmannahöfn en síðar giftist hann Guðríði Guðmundsdóttur frá Lambhúsum á Akranesi. Matthías átti hugmyndina að [[íslenski fáninn|íslenska fánanum]], rauður, hvítbryddaður kross í bláum feldi. Hann kynnti hugmynd sína á fundi í Stúdentafélagi Reykjavíkur 27. september 1906.<ref>{{Cite web |url=https://www.forsaetisraduneyti.is/upplysingar/faninn/Saga_fana/ |title=Saga íslenska fánans |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160418210014/https://www.forsaetisraduneyti.is/upplysingar/faninn/Saga_fana/ |archive-date=2016-04-18 |url-status=dead}}</ref> == Tengill == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1340361 Dr. Matthías Þórðarson látinn], Morgunblaðið 30. desember 1961 == Heimildir == <references/> {{stubbur|æviágrip|ísland}} [[Flokkur:Þjóðminjaverðir]] {{fd|1877|1961}} av9axqfhhbbca20j56jj6gpm30ckxy4 0 94715 1983647 1977277 2026-10-23T19:12:33Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983647 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fjárlög 2011.png|thumb|600px|Fjárlög 2011]] '''Fjárlög íslenska ríkisins 2011''' skiptast þannig að bróðurparturinn fer til útgjalda tengdum heilbrigðismálum líkt og hefur verið undanfarin ár. Mikil aukning hefur einnig orðið á vaxtaútgjöldum ríkisins en þau eru nýlega tilkomin vegna mikillar skuldsetningar eftir [[bankahrunið á Íslandi|bankahrunið haustið 2008]]. Við afgreiðslu fjárlagafrumvarpsins gerðust þau tíðindi að við atkvæðagreiðslu frumvarpsins sat [[Lilja Mósesdóttir]] hjá. Ekki er vitað til þess að slíkt hafi áður gerst, að stjórnarþingmaður styðji ekki fjárlagafrumvarp ríkisstjórnarinnar. <ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101215130402/www.ruv.is/frett/sat-hja-i-atkvaedagreidslu]</ref> Við lokaafgreiðslu frumvarpsins sátu samflokksmenn Lilju þeir [[Atli Gíslason]] og [[Ásmundur Einar Daðason]] einni hjá. <ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110127012706/www.ruv.is/frett/fjarlagafrumvarpid-samthykkt]</ref> {| class="wikitable sortable" ! style="background:silver;" | Flokkur ! style="background:silver;" | Upphæð (milljónir króna) |- |''[[Æðsta stjórn ríkisins]]''||''3.541,0'' |- |- |''[[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneyti]]''||''881,9'' |- |- |''[[Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands|Mennta- og menningarmálaráðuneyti]]''||''57.134,3'' |- |- |''[[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneyti]]''||''9.968,7'' |- |- |''[[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti Íslands|Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðuneyti]]''||''18.632,1'' |- |- |''[[Innanríkisráðuneyti Íslands|Innanríkisráðuneyti]]''||''59.905,5'' |- |- |''[[Velferðarráðuneyti Íslands|Velferðarráðuneyti]]''||''209.389,9'' |- |- |''[[Fjármálaráðuneyti Íslands|Fjármálaráðuneyti]]''||''61.606,1'' |- |- |''[[Iðnaðarráðuneyti Íslands|Iðnaðarráðuneyti]]''||''4.953,9'' |- |- |''[[Efnahags- og viðskipta­ráðuneyti Íslands|Efnahags- og viðskiptaráðuneyti]]''||''3.309,8'' |- |- |''[[Umhverfisráðuneyti Íslands|Umhverfisráðuneyti]]''||''6.831,2'' |- |- |''[[Vaxtagjöld ríkissjóðs]]''||''73.654,0'' |- |} * ''Samtals = 509.808,4 (milljónir króna)'' == Heimildir == * [https://hamar.stjr.is/ Fjárlagavefurinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170428121310/http://hamar.stjr.is/ |date=2017-04-28 }} <references /> == Tenglar == * [http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=139&mnr=1 Alþingi - Ferill máls 1. - 139. lþ. Fjárlög 2011] * [https://web.archive.org/web/20160405054447/https://www.fjarmalaraduneyti.is/verkefni/fjarlog/nr/13596 Upplýsingar um fjárlögin á vefsíðu fjármálaráðuneytisins.] {{röð | listi = [[Fjárlög íslenska ríkisins]] | fyrir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2010|Fjárlög 2010]] | eftir = [[Fjárlög íslenska ríkisins 2012|Fjárlög 2012]] }} [[Flokkur:Fjárlög íslenska ríkisins]] fqbqhul9dprpktm4afkp6j4af9djnom 0 95096 1983662 1390167 2026-10-23T22:45:41Z Juppi lantteineen 121924 mynd 1983662 wikitext text/x-wiki [[File:Ichiro Cropped AL.jpg|200px|thumb|Ichiro Suzuki (2008)]] '''Ichiro Suzuki''' (铃木 一 朗, すずき いちろう) er [[japan]]skur [[Hafnabolti|hafnaboltaleikmaður]] sem lék fyrir [[Seattle Mariners]]. Hann er sá japanski leikmaður sem hefur náð mestum árangri í Major League Baseball í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hann er þekktur í Bandaríkjunum sem samuræinn hljóði („the silent samurai“). {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Japanskir íþróttamenn]] s4ndbsjvxh1e9egdba4r2vtb7y81keq 0 95852 1983690 1848743 2026-10-24T03:50:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983690 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right |image1=Copyright.svg |width1=130 |image2=Coat of arms of Iceland.svg |width2=130 |caption1=Alþjóðlega höfundarréttarmerkið. |caption2=Skjaldarmerki Íslands.}} [[Höfundaréttur]] á Íslandi veitir hugverkahöfundum réttindi til verka sinna, verndar [[Eignarréttur|eignarrétt]] þeirra, og kveður á um hvernig megi dreifa eða nota efnið. Það er [[Alþingi]] sem fer með lög um höfundarétt, þar eru þau kölluð '''höfundalög'''. Með málefni og stjórnsýslu höfundaréttar fer [[Mennta- og menningarmálaráðuneyti Íslands|mennta- og menningarmálaráðuneytið]]. Ísland er aðili að ýmsum alþjóðlegum samningum um höfundarétt og tekur þátt í samstarfi við [[Alþjóðahugverkastofnunin|alþjóðahugverkastofnun Sameinuðu þjóðanna]].<ref>[https://www.stjornarradid.is/verkefni/menningarmal/hofundarettur/ ''Höfundaréttur.''] Vefsíða [[Stjórnarráð Íslands|Stjórnarráðsins]].</ref> Kjarni höfundaréttar er tvískiptur, ''[[sæmdarréttur]]'' annars vegar og ''fjárhagsleg réttindi'' hins vegar. Fjárhagslegu réttindin fela í sér einkarétt til þess að gefa út og dreifa efni. Útgáfuréttur er framseljanlegur. Sæmdarréttur er réttur höfundar til þess að njóta viðurkenningar fyrir verk sín. Hann er óframseljanlegur og varanlegur réttur höfundar. Fjárhagslegu réttindin erfast til erfingja höfundarins en sæmdarréttur er hins vegar persónubundinn réttur sem aðeins höfundurinn sjálfur nýtur. Í núgildandi lögum eru refsiákvæði sem leyfa fangelsun í allt að tvö ár eða sektir fyrir brot á höfundarétti. Nú stendur yfir endurskoðun höfundalaga. == Gildistími höfundaréttar á Íslandi == Höfundaréttur á Íslandi helst þangað til 70 ár eru liðin frá næstu áramótum eftir lát þess höfundar sem lengst lifir. Það þýðir að deyi höfundur árið {{CURRENTYEAR}} heldur dánarbúið höfundarétti út árið '''{{#expr:{{CURRENTYEAR}} + 70}}'''. Nú er höfundaréttur fallinn af verkum þeirra höfunda sem dóu árið '''{{#expr:{{CURRENTYEAR}} - 71|}}''' eða fyrr. == Rétthafasamtök == [[Mennta- og menningarmálaráðherra Íslands|Mennta- og menningamálaráðherra]] getur veitt rétthafasamtökum leyfi til þess að stofna til samninga, ef þau eru í forsvari fyrir stóran hluta höfunda ákveðinna verka. Þess lags samtök hafa þá leyfi til að innheimta höfundaréttartengd gjöld fyrir félagsmenn sína. Viðurkennd rétthafasamtök eru:<ref>''[https://www.stjornarradid.is/verkefni/menningarmal/hofundarettur/vidurkenningar-a-retthafasamtokum/ Viðurkenningar á rétthafasamtökum.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200622124916/https://www.stjornarradid.is/verkefni/menningarmal/hofundarettur/vidurkenningar-a-retthafasamtokum/ |date=2020-06-22 }}'' Vefsíða [[Stjórnarráð Íslands|Stjórnarráðsins]].</ref> * Fjölís er hagsmunafélag fyrir önnur rétthafasamtök. * Innheimtumiðstöð gjalda. Samtökin taka á móti gjöldum úr ríkissjóði og útdeila til annarra rétthafasamtaka. *[[Rithöfundasamband Íslands]]. *[[STEF|STEF – Samband tónskálda og eigenda flutningsréttar]]. Veitir leyfi til endurbirtingar tónverka. * [[Myndstef]]. Veitir leyfi til endurbirtingar myndverka. * Samband flytjenda og hljómplötuframleiðenda. == Alþjóðlegar skuldbindingar == Ísland er aðili að nokkrum alþjóðlegum höfundaréttar-sáttmálum:<ref>[https://www.stjornarradid.is/verkefni/menningarmal/hofundarettur/althjodlegar-skuldbindingar/ ''Alþjóðlegar skuldbindingar og samstarf á sviði höfundaréttarmála.''] Vefsíða [[Stjórnarráð Íslands|Stjórnarráðsins]].</ref> * [[Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum|Bernarsáttmálinn]] frá 1886. * [[Genfarsamþykkt um höfundarétt]] frá 1952. * Rómarsáttmálinn um vernd listflytjenda, framleiðenda hljóðrita og útvarpsstofnana frá 1961. Tók gildi 1994. * [[Samningur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar um hugverkarétt í viðskiptum]] frá 1994. * Samræmdar höfundaréttarreglur [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðisins]] og [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]]. Ísland tekur líka þátt í samstarfi við [[Alþjóðahugverkastofnunin|alþjóðahugverkastofnun Sameinuðu þjóðanna]]. == Saga == Íslensku höfundalögin voru upprunalega sett árið 1972 og voru þróuð í sameiningu við hinar [[Norðurlöndin|Norðurlandaþjóðirnar]]. Þá leystu þau af hólmi nokkur lög, meðal annars lög um rithöfundarétt og prentrétt frá 1905. Þeim lögum hafði svo aftur verið breytt nokkrum sinnum, meðal annars árið 1947 til að Ísland gæti orðið aðili að [[Bernarsáttmáli til verndar bókmenntum og listaverkum|Bernarsambandinu]]. Breytingar voru fyrst gerðar á höfundalögunum frá 1972 árið 1984 en með frumvarpi til breytingar á löggjöfinni var útskýrt að „''tækniframfarir á síðari árum hafa haft í för með sér stórfellda röskun á hagsmunum og réttindum höfunda, listflytjenda og annarra rétthafa samkvæmt höfundalögum.''“<ref>[http://www.althingi.is/altext/106/s/pdf/0219.pdf 219. Frumvarp til laga um breytingu á höfundalögum, nr. 73 29. maí 1972]</ref> Hér var átt við margvíslega þróun sem hefur verið gefið nafnið [[hnattvæðing]] og á meðal annars við um þróun á sviði [[upplýsingatækni]]. Nokkrar breytingar voru gerðar á höfundalögunum á tíunda áratugnum eftir að Ísland gekk í [[Evrópska efnahagssvæðið]] (EES) til að aðlagast þeim stöðlum og viðmiðunum sem krafist var með útgáfu [[tilskipun|tilskipana]] Evrópusambandsins. [[Katrín Jakobsdóttir]], menntamálaráðherra, ákvað árið 2009 að setja af stað þriggja ára endurskoðun á höfundalögum myndi fara fram í þremur skrefum og ljúka 2012.<ref name="endursk">Menntamálaráðuneytið: [http://www.menntamalaraduneyti.is/menningarmal/hofundarettur/endurskodun/ Endurskoðun höfundarlaga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110910165311/http://www.menntamalaraduneyti.is/menningarmal/hofundarettur/endurskodun/ |date=2011-09-10 }}</ref> Upphafleg tímaáætlun stóðst hins vegar ekki og í apríl 2015 lagði [[Illugi Gunnarsson]], menntamálaráðherra, fram frumvarp til þrennra nýrra laga um breytingar á höfundalögum.<ref>{{Cite web |url=https://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/forsidugreinar/nr/8290 |title=Mælt fyrir þremur frumvörpum um höfundaréttarmál |access-date=2015-11-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306000338/https://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/forsidugreinar/nr/8290 |archive-date=2016-03-06 |url-status=dead}}</ref> Lögin voru sett 2016. == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist}}</div> == Tenglar == * [http://www.althingi.is/lagas/137/1972073.html 1972 nr. 73 29. maí/ Höfundalög] * [http://www.fjolis.is Fjölís], hagsmunafélag samtaka sem koma fram fyrir hönd rétthafa að verkum sem njóta höfundaréttar og nýtt eru með ljósritun eða annarri hliðstæðri eftirgerð rita * [http://hdl.handle.net/1946/4468 Höfundaréttur : Eru höfundaréttarlögin að úreldast : hvað er verið að gera og hvað er til ráða], lokaverkefni í lagadeild (BS) eftir Erlend Eiríksson * [http://www.fsfi.is/malefni/menning/hofundalog-2010/ Félag um stafrænt frelsi á Íslandi » Höfundalög 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160324191152/https://www.fsfi.is/malefni/menning/hofundalog-2010 |date=2016-03-24 }} === Fréttir og greinar === * [http://timarit.logretta.is/article/view/1678/pdf_11 Heildarendurskoðun höfundalaga og þróun íslensks höfundaréttar frá 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110337/http://timarit.logretta.is/article/view/1678/pdf_11 |date=2016-03-04 }}, eftir Rán Tryggvadóttur birtist 2013 í Tímaritinu Lögrétta * [http://timarit.logretta.is/article/view/1581/pdf_54 Áhrif nýrrar tækni á höfundarétt : fyrirhuguð innleiðing tilskipunar nr. 2001/29/eb frá 22. Maí 2001 um samræmingu tiltekinna þátta höfundaréttar og skyldra réttinda í upplýsingasamfélaginu í íslensk höfundalög] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171106022123/http://timarit.logretta.is/article/view/1581/pdf_54 |date=2017-11-06 }}, eftir Rán Tryggvadóttur birtist 2006 í Tímaritinu Lögrétta * [http://www.visir.is/utvarpsreglur-i-netheimi/article/2011709169991 Útvarpsreglur í netheimi], grein eftir Pawel Bartoszek 16. september 2011 * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20120325213814/smugan.is/2012/01/vill-ekki-loka-fyrir-adgang-ad-einstokum-netsidum/ Vill ekki loka fyrir aðgang að einstökum netsíðum, 19.01.2012] * [http://www.ruv.is/frett/vidsja/listaverkid-a-timum-stafraenunnar Listaverkið á tímum stafrænunnar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, viðtal við Kristínu Atladóttur menningarhagfræðing, 07.02.2012 * [http://www.piratar.is/stefnumal/endurskodun-hofundarrettar/ Endurskoðun höfundarréttar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151220012329/http://www.piratar.is/stefnumal/endurskodun-hofundarrettar/ |date=2015-12-20 }}, stefnumál Pírata * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1834351 Höfundarréttur lengdur í sjötíu ár], frétt í Morgunblaðinu frá 1995 [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/214224/] === Erlent efni === * [http://www.scribd.com/doc/37406039/Thesis-Bjerkoe-Sorbo The Norwegian Music Industryin the Age of Digitalization], meistararitgerð í viðskiptafræði um norska tónlistariðnaðinn á tímum stafrænnar tækni 2010 * [https://www.gov.uk/government/publications/digital-opportunity-review-of-intellectual-property-and-growth Digital opportunity: review of intellectual property and growth] skýrsla um hugverkaréttindi unnin f. breska þingið 2011 [[Flokkur:Íslensk lög]] [[Flokkur:Íslensk menning]] [[Flokkur:Höfundaréttur]] {{s|1972}} d35qzn6725s2mkioqndh0rvf0fp5z6a 0 97869 1983672 1865817 2026-10-24T00:25:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983672 wikitext text/x-wiki '''Halldór Hermannsson''' ([[6. janúar]] [[1878]] – [[28. ágúst]] [[1958]]) var íslenskur [[prófessor]], sem var lengst [[bókavörður]] við [[Fiske-safnið]] í [[Cornell-háskóli|Cornell-háskóla]] í Bandaríkjunum. == Æviágrip == Halldór Hermannsson fæddist á Velli á Rangárvöllum. Foreldrar hans voru [[Hermanníus E. Johnson]] (1825–1894) sýslumaður þar, og kona hans Ingunn Halldórsdóttir frá Álfhólum í [[Landeyjar|Landeyjum]]. Þau áttu sex börn. Halldór lauk stúdentsprófi við Menntaskólann í Reykjavík 1898. Fór þá til Kaupmannahafnar og varð Cand. phil. 1899. Hóf svo nám í lögfræði, en réðst í desember 1899 í þjónustu [[Willard Fiske|Willards Fiske]] í Flórens á Ítalíu, til þess að sjá um Íslandsdeildina í bókasafni hans. Þegar Fiske dó, 1904, hafði hann ánafnað Cornell-háskóla í Ithaca, New York, bókasafn sitt. Fór Halldór með safnið vestur um haf og varð síðan forstöðumaður þess. Hann varð einnig kennari og síðar prófessor við háskólann uns hann náði aldursmörkum, 1948. Eitt ár, 1925–1926, var hann bókavörður við [[Árnasafn]] í Kaupmannahöfn, en fannst þröngt um sig þar undir stjórn [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finns Jónssonar]] og fleiri, og tók aftur við fyrra starfi sínu. Hann var þó áfram í [[Árnanefnd]] í mörg ár. Það var að hans frumkvæði að Árnanefnd hóf útgáfu á ritröðinni [[Bibliotheca Arnamagnæana]]. Sem bókavörður vann Halldór ötullega að því að efla Fiske-safnið, og hafði árið 1942 aukið það úr 8.600 bindum í tæp 22.000 bindi. Meðal fágætra bóka sem hann útvegaði safninu var íslensk [[eindæmabók]] bók frá 16. öld. Undir hans stjórn varð Fiske-safnið helsta upplýsingamiðstöð um íslensk og norræn fræði í Vesturheimi. Árið 1905 hóf Halldór kennslu í Norðurlandamálum við Cornell-háskóla. Hann varð aðstoðarprófessor 1920 og prófessor 1924, uns hann lét af kennslu 1946. Auk tungumálakennslu, flutti hann fyrirlestra um sögu, bókmenntir og menningu Norðurlanda, og ekki síst um forníslensk fræði. Halldór var stórvirkur fræðimaður, einkum um [[bókfræði]] og [[sagnfræði]], og gaf út heildarskrár um Fiske-safnið, sem hafa verið mikilvæg bókfræðirit allt til þessa dags. Einnig hóf hann útgáfu á tímaritinu eða ritröðinni ''Islandica'', þar sem hann birti sagnfræðilegar ritgerðir og ritaskrár um ýmis efni. Þessar sérskrár voru brautryðjandaverk og fjölluðu um ýmsa þætti forníslenskra bókmennta, svo sem [[Íslendingasögur]], [[konungasögur]], [[fornaldarsögur]], [[Eddukvæði]], lögbækur, [[Vínland]]sferðirnar o.s.frv. Hafa þær reynst ómissandi handbækur fræðimanna. Ritskrá Halldórs, eftir Stefán Einarsson, birtist í ''Árbók Landsbókasafns Íslands'', 1957–1958. Aðgengilegri ritaskrá er í ''Islandica'' 41. Halldór var heiðursdoktor við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] 1930, heiðursfélagi [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hins íslenska bókmenntafélags]] og [[Þjóðræknisfélag Íslendinga í Vesturheimi|Þjóðræknisfélags Íslendinga]]. Bréfafélagi í [[Vísindafélag Íslendinga|Vísindafélagi Íslendinga]] og í [[The Medieval Academy of America]]. Mörg ár í útgáfunefnd [[American Scandinavian Foundation]], fulltrúi þess frá 1943. Hann hlaut [[Fálkaorðan|fálkaorðuna]] þrisvar sinnum, þ.e. riddarakross, stórriddarakross og stórriddarakross með stjörnu. Hann var heiðraður með mynd á frímerki, sem kom út á aldarafmæli hans, 1978. Halldór var ógiftur og barnlaus. == Helstu rit == ; Bækur * ''Catalogue of the Icelandic collection bequeathed by Willard Fiske'' 1, Ithaca, NY 1914, 8+755 s. * ''Catalogue of the Icelandic collection bequeathed by Willard Fiske'' 2, Additions 1913–1926, Ithaca, NY 1927, 10+284 s. * ''Catalogue of the Icelandic collection bequeathed by Willard Fiske'' 3, Additions 1927–1943, Ithaca, NY 1943, 10+295 s. * ''Catalogue of runic literature forming a part of the Icelandic collection bequeathed by Willard Fiske'', London 1918, 10+105 s * ''Islandica: an annual relating to Iceland and the Fiske Icelandic collection in the Cornell University Library'' 1–31 og 39, Ithaca 1908–1945 og 1958. — Fyrstu 36 bindin voru ljósprentuð 1966. ; Greinar Halldór ritaði fjölmargar greinar um íslenska bókfræði og menningarsögu, sjá [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=230851&pageId=3134907&lang=is&q= Ritskrá hans]. Sem dæmi má nefna: * Willard Fiske. ''Eimreiðin'' 11, Kaupmannahöfn 1905, 104–109. * Skjaldarmerki Íslands. ''Eimreiðin'' 22, Kaupmannahöfn 1916, 157–175. * Ole Worm. ''Ársrit Hins íslenska fræðafélags'' 2, Kaupmannahöfn 1917, 42–64. * Sir George Webbe Dasent. ''Skírnir'' 93, Rvík 1919, 117–140. * Handritamálið. ''Skírnir'' 103, Rvík 1929, 1–35. * Þormóður Torfason. ''Skírnir'' 128, Rvík 1954, 65–94. ; Afmælisrit * ''Afmæliskveðja til Halldórs Hermannssonar 6. janúar 1948'', Reykjavík (1948), 12+166 s. — Sérprent úr ''Árbók Landsbókasafns Íslands''. == Heimildir == * [[Stefán Einarsson]]: [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=230851&pageId=3134892&lang=is&q= Halldór Hermannsson.] – ''Árbók Landsbókasafns Íslands'', 1957–1958, 139–152. * Páll Eggert Ólason: ''Íslenskar æviskrár'' 6. Rvík 1976. * Philip M. Mitchell: ''Halldór Hermannsson'', Ithaca, N.Y. 1978. — ''Islandica'' 41. Ritaskrá Halldórs er á bls. 123–163. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20110527145856/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&page=past&handle=cul.isl ''Islandica'' – Listi yfir bindin.] [[Flokkur:Íslenskir bókaverðir]] [[Flokkur:Íslenskir prófessorar]] [[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]] {{fd|1878|1958}} bzpo7n6o7vg4yxs47ipfnyoyt4jor80 0 97939 1983693 1860039 2026-10-24T04:24:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983693 wikitext text/x-wiki '''''Inspired by Iceland''''' var snarpt markaðsátak, sem hleypt var af stokkunum árið [[2010]] af [[Iðnaðarráðuneyti Íslands]] í samstarfi við [[Icelandair]], [[Reykjavík|Reykjavíkurborg]], [[Iceland Express]], Útflutningsráð og [[Samtök ferðaþjónustunnar]] (um 70 fyrirtæki). Vegna öskufalls frá [[Eldgosið í Eyjafjallajökli 2010|eldgosinu í Eyjafjallajökli 2010]] og truflana sem urðu vegna þess í alþjóðlegum flugsamgöngum kom upp alvarleg staða í íslenskri ferðaþjónustu. Komum ferðamanna til landsins hafði fækkaði um 22% í apríl og óttast var að þeim myndi fækka enn frekar. Hugmyndin var að markaðsátakið myndi bæta ímynd landsins út á við. == Ytri tenglar == * [http://www.islandsstofa.is Útflutningsráð] == Heimildir == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100813131040/www.idnadarraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/2905 ''Iðnaðarráðuneytið: Markaðsátak ferðaþjónustunnar, Inspired by Iceland''] * [https://web.archive.org/web/20100529181021/http://www.utanrikisraduneyti.is/frettir/nr/5562 ''Utanríkisráðuneytið: Marðasátakið Inspired by Iceland''] * [http://www.inspiredbyiceland.com/ ''Heimasíða kynningarátaksins''] {{stubbur|ísland}} [[Flokkur:Ferðaþjónusta á Íslandi]] 5jp79tfktgj4vy9d7pdd8p3x2cj5hjp 0 100208 1983654 1954114 2026-10-23T20:09:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983654 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {{alþjóðavæða}} '''Forvirkar rannsóknarheimildir''' eru lagaheimildir til að rannsaka glæpi sem ekki hafa verið framdir en gætu verið það að mati yfirvalda. Ekki eru heimildir fyrir slíku í íslenskum lögum. Helstu talsmenn forvirkra rannsóknarheimilda á Íslandi eru [[Ögmundur Jónasson]], [[Björn_Bjarnason_(f._1944)|Björn Bjarnason]], [[Ragna Árnadóttir]] og [[Siv Friðleifsdóttir]]. Forvirkar rannsóknarheimildir fela í sér persónunjósnir og hleranir án dómsúrskurðar. Athæfi sem forvirkar rannsóknarheimildir er beitt gegn þarf ekki að vera refsivert.<ref>[https://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir/Forvirkar1.pdf Forvirkar rannsóknarheimildir - fyrirlestur, Björn Bjarnason] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Forvirkar rannsóknarheimildir beinast gegn fólki með tilteknar skoðanir, svo sem náttúruverndarsinnum, og fela í sér að fylgst væri sérstaklega með skoðunum sem fólk tjáir, en á heimasíðu Björns segir til dæmis: „Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra hefur rætt um forvirkar rannsóknarheimildir lögreglu án þess að þær eigi að snúa að hópum af pólitískum toga. Undir þá skilgreiningu falla umhverfis- og náttúruverndarsinnar og ýmsir hryðjuverkahópar. Þá segist ódæðismaðurinn í Ósló og Útey vinna að pólitísku markmiði með fjöldamorðinu. Ef fylgst hefði verið með vefsíðu hans hefði kannski mátt greina hvað fyrir honum vakti. Hann hafði hins vegar aldrei komist í kast við lögin og lá ekki undir grun þrátt fyrir öfgafullar skoðanir.“<ref>[https://www.bjorn.is Heimasíða Björns Bjarnasonar - laugardagur 23. 07. 11]</ref> Þann fjórtánda febrúar 2011 lagði hópur níu þingmanna fram þingsályktunartillögu um að innanríkisráðherra legði fram frumvarp um forvirkar rannsóknarheimildir.<ref>[http://www.althingi.is/altext/139/s/0829.html Þingsályktunartillaga um forvirkar rannsóknarheimildir]</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> [[Flokkur:Löggæsla]] r1uac1bc0y0fmeqwbk1klshblqqtoxt 0 103482 1983715 1958723 2026-10-24T07:47:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983715 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Antti_Aarne.png|thumb|right|Antti Aarne sem fyrstur samdi flokkunarkerfið.]] '''Flokkunarkerfi Aarne-Thompson''' er [[flokkunarkerfi]] fyrir [[þjóðsaga|þjóðsögur]], [[ævintýri]] og [[sögn|sagnir]] byggt á [[söguefni|söguefnum]] og [[sagnaminni|minnum]] sem koma fyrir aftur og aftur. Flokkunarkerfið var upphaflega búið til af finnska [[þjóðfræði]]ngnum [[Antti Aarne]] og kom út í litlu kveri árið [[1910]].<ref>{{cite book|author=Antti Aarne| url=http://de.wikisource.org/wiki/Verzeichnis_der_M%C3%A4rchentypen|title=Verzeichnis der Märchentypen|series=Folklore Fellows' Communications|volume=3|location=Helsinki, FI|issn=0014-5815}}</ref> Síðar var það þróað áfram af bandaríska þjóðfræðingnum [[Stith Thompson]] sem gaf út hina miklu gerðaskrá sína árið 1961 með upptalningu á yfir 2500 númeruðum sagngerðum.<ref>{{cite book|author=Stith Thompson|year=1961|title=The Types of the Folktale: A classification and bibliography|series=Folklore Fellows' Communications|volume=184|location=Helsinki, FI|publisher=Suomalainen Tiedeakatemia|issn=0014-5815}}</ref> Númerakerfið er oft notað til að flokka þjóðsögur og sagnir með svokölluðum AT-númerum (eftir Aarne og Thompson). [[Vladimír Propp]] gagnrýndi þessa flokkunaraðferð á 3. áratug 20. aldar fyrir að líta framhjá virkni söguefnisins.<ref name=Propp-MoF>{{cite book |first=Vladimír|last=Propp |author-link=Vladimir Propp| editor-first=Louis A.|editor-last=Wagner|others=Scott, Laurence (þýðandi)|year= 1971|title=Morphology of the Folktale |url=https://archive.org/details/morphologyoffolk00prop_0|pages=[https://archive.org/details/morphologyoffolk00prop_0/page/6 5]–6|publisher=University of Texas Press|edition=2|isbn=0292783760 }}</ref> Árið 2004 gaf þýski þjóðsagnafræðingurinn [[Hans-Jörg Uther]] út uppfærða og alþjóðavædda útgáfu af flokkunarkerfinu.<ref>{{cite book|author=Hans-Jörg Uther|year=2004|title=The types of international folktales: A classification and bibliography, based on the system of Antti Aarne and Stith Thompson|series=Folklore Fellows' Communications|volume=7|location=Helsinki, FI|publisher=Suomalainen Tiedeakatemia|pages=284–286|issn=0014-5815}}</ref> Eftir það er algengast að vísa í ATU-númer fyrir flokkunarkerfið. ==Sagngerðir og dæmi um flokkun== ===Dýrasögur=== *Villt dýr 1-99 *Villt dýr og húsdýr 100-149 :: ATU 124 ''[[Grísirnir þrír]]'' *Villt dýr og menn 150-199 *Húsdýr 200-219 *Önnur dýr og hlutir 220-299 ===Ævintýri=== *Yfirnáttúrulegir andstæðingar 300-399 :: ATU 310 ''[[Garðabrúða (ævintýri)]]'' :: ATU 327A ''[[Hans og Gréta]]'' :: ATU 365 ''[[Djákninn á Myrká]]'' *Yfirnáttúrulegir ættingjar eða í álögum 400-459 :: ATU 410 ''[[Þyrnirós (ævintýri)]]'' *Yfirnáttúruleg verkefni 460-499 *Yfirnáttúrulegir aðstoðarmenn 500-559 *Töfragripir 560-649 :: ATU 561 ''[[Alladín og töfralampinn]]'' *Yfirnáttúrulegir hæfileikar eða þekking 650-699 *Aðrar sögur um hið yfirnáttúrulega 700-749 :: ATU 709 ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö]]'' ===Trúarsagnir=== *Guð launar og refsar 750-779 :: ATU 777 ''[[Gyðingurinn gangandi]]'' *Sannleikurinn kemur í ljós 780-791 *Himnaríki 800-809 *Fjandinn 810-826 *Aðrar trúarsögur 827-849 ===Raunsæjar sögur eða smásögur=== *Maður giftist konungsdóttur 850-869 :: ATU 853 ''[[Hans klaufi]]'' *Kona giftist konungssyni 870-879 *Trúmennska og sakleysi sannað 880-899 *Þrjósk kona lærir að hlýða 900-909 :: ATU 900 ''[[Þrastarskeggur konungur]]'' *Góðar lífsreglur 910-919 *Snjöll orð og athafnir 920-929 *Forlagasögur 930-949 :: ATU 930 ''[[Ödipus konungur]]'' *Ræningjar og morðingjar 950-969 *Aðrar raunsæjar sögur 970-999 ===Sögur um heimsku risa, trölla eða púka=== *Starfssamningur 1000-1029 *Félag manns og risa 1030-1059 *Keppni milli manns og risa 1060-1114 *Maður drepur eða særir risa 1115-1144 *Maður hræðir risa 1145-1154 *Maður snýr á Kölska 1155-1169 *Sálum bjargað frá Kölska 1170-1199 :: ATU 1180 ''[[Sæmundur fróði]] og vatnsburður Kölska'' ===Gamansögur=== *Sögur um kjána 1200-1349 :: ATU 1245 ''[[Bakkabræður]] bera inn sólskin'' *Sögur um hjón 1350-1439 *Sögur um konur 1440-1524 *Sögur um karla 1525-1724 :: ATU 1620 ''[[Nýju fötin keisarans]]'' :: ATU 1635* ''[[Ugluspegill]]'' *Gamansögur um klerka 1725-1849 *Gamansögur um aðra hópa fólks 1850-1874 *Ýkjusögur 1875-1999 ===Formúlusögur=== *Endurtekningasögur 2000-2100 :: ATU 2020 ''[[Sagan um Skrat, Skratskratarat og Skratskrataratskratskrúmurskrat]]'' :: ATU 2035 ''[[Gamla myllan]]'' (''This is the house that Jack built'') *Gildrusögur 2200-2299 *Aðrar formúlusögur 2300-2399 ===Óflokkað=== *Óflokkaðar sögur 2400-2499 ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Sagngerðir]] [[Flokkur:Þjóðsagnafræði]] mthbwmfjabkryn13pd4tqb39lmgqcxd 0 104727 1983680 1954092 2026-10-24T01:48:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983680 wikitext text/x-wiki [[Mynd:FFF 0111.jpg|thumb|Reykjavík 1910 þar sem Stakkholt er núna, húsið á myndinni er á svipuðum slóðum og Heyrnleysingjaskólinn]] [[Mynd:1893 Horace Mann School for the Deaf, Miss Fuller and Her Class byAHFolsom BostonPublicLibrary.png|thumb|Kennslustund í heyrnleysingjaskóla í Boston árið 1893]] '''Heyrnleysingjaskólinn í Reykjavík''', áður Málleysingjaskólinn var [[sérskóli]] fyrir [[heyrnarskerðing|heyrnarskert]] og [[heyrnarleysi|heyrnarlaus]] börn og unglinga. Skólinn starfaði sem sérskóli 1909 til 2002. == Upphaf skólahalds == Skipulagt skólahald fyrir heyrnarlausa hófst á Íslandi [[1867]] og skólaskylda heyrnarlausra [[1872]] en frá árinu [[1820]] höfðu heyrnarlausir á Íslandi getað sótt nám í [[Danmörk]]u. Árið 1857 kom út kennslubók, ritið Fingramálsstafróf. Upphaflega fór kennsla heyrnarlausra fram á heimilum kennara, fyrst á heimili [[Páll Pálsson|Páls Pálssonar]] en [[1892]] hóf [[Ólafur Helgason]] að kenna heyrnarlausum nemendum að Stóra-Hrauni en hann var sóknarprestur á Eyrarbakka frá [[1893]] til [[1904]] samkvæmt ábúendasögu Eyrarbakka. Sá skóli lagðist niður [[1908]]. Árið [[1909]] tók skóli til starfa í [[Reykjavík]] og var hann kallaður Málleysingjaskólinn. Áður hafði kennsla heyrnarlausra verið í höndum einstaklinga sem fengu styrk en frá þeim tíma var skólinn rekinn af ríkinu. Forstöðumaður skólans frá stofnun til 1944 var [[Margrét Theodóra Bjarnadóttir Rasmus]] en frá 1944-1982 [[Brandur Jónsson]]. [[Guðlaug Snorradóttir]] stýrði skólanum frá 1981-1986 og [[Gunnar Salvarsson]] tók við stjórn skólans [[1986]] og svo Berglind Stefánsdóttir árið [[1996]]. == Kennslustefna == Í fyrstu var kennslustefna við skólann að nota [[fingramál|fingra- og bendingarmál]] en árið [[1922]] var tekin upp kennsluaðferð þar sem nemendum var kennt að tala með rödd og gera merki með fingrum fyrir hljóð sem erfiðast voru í [[varalestur|varalestri]]. 1944 var tekin upp talmálsstefna og farið að taka börn inn í skólann þegar þau voru fjögurra ára gömul. Nafni skólans var einnig breytt úr Málleysingjaskólanum í Heyrnleysingjaskólinn. Síðan var stefnan alhliða boðskipti og horfið frá áherslu á talmál. Nafni skólans var breytt árið 1995 í Vesturhlíðarskóli og var skólinn sameinaður Hlíðaskóla [[1. september]] [[2002]]. == Nemendahópur == Á árunum 1909 til 1921 voru að jafnaði 9 til 12 börn við skólann. Nemendum fækkaði 1981-1992 en árið 1982 voru nemendur 84 en áratug síðar 23. Fyrstu árin voru við skólann einnig nemendur með þroskahömlun. == Húsnæði skólans == Skólinn var í fyrstu staðsettur á [[Laugavegur|Laugavegi]] 17 en fyrsta veturinn í [[Iðnskólinn_gamli|Iðnskólanum í Vonarstræti]]. Nemendur vistuðust í fyrstu á einkaheimilum í Reykjavík. Skólinn fluttist svo á [[Spítalastígur|Spítalastíg]] 9 og var þar starfrækt heimavist við skólann, börnin sváfu í kjallaranum og kennt var á hæðinni. Árið 1917 fluttist skólinn að [[Stakkholt]]i 3 og starfaði þar til ársins 1971 en var þá fluttur í húsnæði í Vesturhlíð við [[Öskjuhlíð]] sem sérstaklega var byggt fyrir starfsemi skólans. Húsnæði skólans í Stakkholti var fyrst timburhús með skáþaki sem var byggt [[1905]] og rifið 1953. Austan megin við húsið var fjós, hænsnahús og salerni. Nýtt skólahús var byggt við austurenda eldra hússins árið [[1927]] eftir teikningum [[Guðjón Samúelsson|Guðjóns Samúelssonar]] húsameistara ríkisins. Árið [[1953]] var reist ný viðbygging við húsið frá 1927 en sú viðbygging var þrjár hæðir með skáþaki byggt úr steinsteypu með svölum. Árin 1963 til 1964 gekk faraldur rauðra hunda og 30 heyrnarskert og heyrnarlaus börn fæddust og var því byggður nýr skóli 1971 sunnan í Öskjuhlíð. Heimavistarhús voru reist þar 1973. Heimavistin var lögð niður 1991. == Heimildir == * [https://web.archive.org/web/20170219045739/http://www.tengilidur.is/skyrslur/nr/2 Könnun á starfsemi Heyrnleysingjaskólans, vistheimilisins Kumbaravogs og skólaheimilisins Bjargs] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20061114171653/www.arbaejarsafn.is/skyrslur/skyrsla_106.pdf Húsakönnun Ásholt – Brautarholt – Einholt – Háteigsvegur – Laugavegur – Mjölnisholt –Stakkholt – Þverholt.] {{s|1909}} [[Flokkur:Íslenskir sérskólar]] g27pzahkpurvhv6s5n8bo7ya6ulftcx 0 105812 1983745 1951481 2026-10-24T10:54:01Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983745 wikitext text/x-wiki {{taxobox |image = Snijboon peulen Phaseolus vulgaris.jpg |image_caption = Baunaafbrigði |image2 = Ab food 19.jpg |image2_caption = Eitt af mörgum afbrigðum af þurrkuðum baunum |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_division = [[Berfrævingar]] (''Angiosperma'') |unranked_classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Eudicota'') |unranked_ordo = [[Rósjurtir]] (''Rosida'') |ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'') |familia = [[Ertublómaætt]] (''[[Fabaceae]]'') |genus = ''[[Phaseolus]]'' |species = '''''P. vulgaris''''' |binomial = ''Phaseolus vulgaris'' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |}} '''Matbaun''' ([[fræðiheiti]] ''Phaseolus vulgaris'') er fjölær [[matjurt]] sem var ræktuð til forna í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] og [[Andesfjöll]]um en er núna ræktuð víða vegna baunar sem er vinsæl bæði þurrkuð og sem grænar baunir. Laufin eru stundum borðuð og stönglar eru notaðir sem skepnufóður. Matbaunir, squash og [[maís]] voru undirstaða undir jarðrækt [[Frumbyggjar Ameríku|frumbyggja Ameríku]]. Matbaunir eru [[tvíkímblöðungar]]. Þær eru [[baun]]ir sem fá köfnunarefni úr jarðvegi með aðstoð svepprótar. [[Mynd:Phaseolus vulgaris cv Contender flor.JPG|thumb|left|Blóm venjulegrar matbaunar (afbrigði 'Contender')]] Til eru fjölmargar tegundir matbauna og þær hafa verið lengi ræktaðar. Sumar eru runnar 20 – 60 sm sem standa óstuddir en aðrar eru skriðplöntur sem geta orðið 2 – 3 m langar. Blöðin eru græn eða fjólublá, þrískipt. Blómin eru hvít, bleik eða fjólublá og eru um 1 sm . == Þurrkaðar baunir == [[Mynd:Painted Pony Bean.JPG|thumb|left|200px|„Painted Pony“ þurrkaðar baunir (''Phaseolus vulgaris'')]] Matbaunir eru eins og aðrar baunir með mikið sterkjuinnihald, eggjahvítuefni og [[trefjar]] og eru ágæt uppspretta járns, [[kalíum]]s, [[selenium]]s, [[molybdenum]]s, [[þíamín]]s, [[B6 vítamín]]s og [[fólínsýra|fólínsýru]]. [[File:Phaseolus vulgaris MHNT.BOT.2016.24.73.jpg|thumb|left|200px|''Phaseolus vulgaris”]] Þurrkaðar baunir geta geymst mjög lengi ef þær eru geymdar á þurrum og svölum stað en næringargildi minnkar við geymslu. Þurrkaðar baunir eru soðnar eftir að hafa legið í bleyti í margar klukkustundir. Það styttir suðutímann að setja baunir í bleyti. Það eru nokkrar aðferðir við að setja baunir í bleyti; ein er að setja þær í bleyti yfir nótt, önnur að sjóða þær í þrjár mínútur og setja svo í bleyti í 2 – 4 tíma, skola og henda vatninu og halda áfram að sjóða. Það tekur lengri tíma að sjóða matbaunir en aðrar ertur. Það tekur einn til tvo klukkutíma. Í [[Mexíkó]], [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] er hefðbundið krydd með baunum [[epazote]]. Í [[Austur-Asía|Austur-Asíu]] er sérstakri tegund af þangi bætt út í baunir þegar þær sjóða. [[Salt]], [[sykur]] og súr fæða eins og tómatar geta valdið því að það þarf lengri suðutíma. Þurrkaðar baunir geta verið seldar eldaðar, niðursoðnar, heilar í vatni og með salti og stundum sykri. == Tenglar == {{commons|Phaseolus vulgaris|Matbaunum}} * [http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=275 Crop Wild Relatives '''Gap Analysis''' Portal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110226104413/http://gisweb.ciat.cgiar.org/GapAnalysis/?p=275 |date=2011-02-26 }} reliable information source on where and what to conserve ''ex-situ'', regarding '''''Phaseolus''''' genepool. * [http://www.whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=89 Fact sheet with nutritional information on pinto beans at WHFoods.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090303151030/http://whfoods.com/genpage.php?tname=foodspice&dbid=89 |date=2009-03-03 }}. * [http://www.plantnames.unimelb.edu.au/Sorting/Flageolet.html Introducing flageolet beans] on the Multilingual Multiscript Plantname Database site. * [http://books.nap.edu/books/030904264X/html/174.html Lost Crops of the Incas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070225090405/http://books.nap.edu/books/030904264X/html/174.html |date=2007-02-25 }}, p.&nbsp;174 displays a popped seed of P. vulgaris nunas. (An extremely attractive color photograph by J. Kucharski featuring many cultivars can be found in Lost Crops of the Incas between p.&nbsp;192 & p.&nbsp;193, unfortunately not shown on web site). * [https://web.archive.org/web/20080610181714/http://www.ansci.cornell.edu/plants/toxicagents/lectins/lectins.html Plant lectins]. * [http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm USAID fact sheet with nutritional information on black beans.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121212095207/http://www1.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeansblack.htm |date=2012-12-12 }} * [http://www.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeanspinto.htm USAID fact sheet with nutritional information on pinto beans.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421042034/http://www.usaid.gov/our_work/humanitarian_assistance/ffp/crg/fsbeanspinto.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html Dry bean nutritional comparison chart.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150322033504/http://www.dietbites.com/Diet-2/beans-calories-nutrition-info.html |date=2015-03-22 }} * [http://www.beansbeansbeans.com/how-to-cook-dried-beans Instruction guide to cooking dried beans] [[Flokkur:Ertublómaætt]] 2zt2is999m7u1mep2yjpxug13cztgvt 0 106161 1983652 1977682 2026-10-23T19:56:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983652 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OB090126c-3053_Bessastadir.JPG|thumb|right|Híbýli forseta Íslands eru á [[Bessastaðir|Bessastöðum]].]] '''Forsetakjör á Íslandi 2012''' fór fram laugardaginn 30. júní 2012.<ref>[https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7121 Auglýsing um framboð og kjör forseta Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160409163450/https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7121 |date=2016-04-09 }}, Forsætisráðuneytið 20. mars 2012</ref> [[Ólafur Ragnar Grímsson]], sitjandi forseti, sigraði með með 52,78% fylgi.<ref name="olafursigrar">[https://www.visir.is/lokatolur-yfir-landid--olafur-52,78-prosent/article/2012120709984 Lokatölur yfir landið: Ólafur 52,78%], Visir.is. Skoðað 2. júlí 2012</ref> Hann er fyrsti forseti Íslands sem hefur setið lengur en fjögur kjörtímabil. Þetta var fyrsta forsetakjörið eftir [[bankahrunið á Íslandi]] haustið 2008. Í [[Forsetakjör á Íslandi 2008|forsetakjörinu 2008]] var Ólafur sjálfkjörinn í embættið þar sem enginn annar bauð sig fram. Aldrei höfðu fleiri forsetaframbjóðendur boðið sig fram. Í [[forsetakjör á Íslandi 1980|forsetakjörinu 1980]] og [[forsetakjör á Íslandi 1996|1996]] buðu fjórir sig fram en nú buðu fram sex einstaklingar, þrír karlmenn og þrjár konur: [[Andrea Jóhanna Ólafsdóttir]], [[Ari Trausti Guðmundsson]], [[Hannes Bjarnason (1971)|Hannes Bjarnason]], [[Herdís Þorgeirsdóttir]], [[Ólafur Ragnar Grímsson]] og [[Þóra Arnórsdóttir]]. == Frambjóðendur == [[Ólafur Ragnar Grímsson]], þáverandi [[forseti Íslands]], tilkynnti um framboð sitt 4. mars 2012.<ref>[http://www.dv.is/frettir/2012/3/4/olafur-ragnar-vill-vera-forseti-afram/ Ólafur Ragnar vill vera forseti áfram] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120306212459/http://www.dv.is/frettir/2012/3/4/olafur-ragnar-vill-vera-forseti-afram/ |date=2012-03-06 }}, 4. mars 2012</ref> Samkvæmt könnun sem hópurinn „Betri valkost á Bessastaði“ lét gera í mars vildu nærri tveir af hverjum þremur fá nýjan forseta.<ref>[https://visir.is/tveir-af-hverjum-thremur-vilja-nyjan-forseta/article/2012120329411 Tveir af hverjum þremur vilja nýjan forseta], Vísir.is 24. mars 2012</ref> [[Herdís Þorgeirsdóttir]], doktor í lögfræði, lýsti yfir framboði 2. apríl 2012.<ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2012/4/2/skapstor-barattukona/ |title=Herdís Þorgeirsdóttir er skapstór baráttukona |access-date=2012-04-02 |archive-date=2012-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120403060344/http://www.dv.is/frettir/2012/4/2/skapstor-barattukona/ |url-status=dead }}</ref> [[Hannes Bjarnason (1971)|Hannes Bjarnason]] lýsti einnig yfir framboði þann 29. mars 2012.<ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2012/3/29/hannes-vill-verda-forseti-vill-skapa-betra-samfelag/ |title=Hannes vill verða forseti: Vill skapa betra samfélag |access-date=2012-04-02 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331011210/http://www.dv.is/frettir/2012/3/29/hannes-vill-verda-forseti-vill-skapa-betra-samfelag/ |url-status=dead }}</ref> Eftir að hafa tekið sér umhugsunarfrest lýsti fjölmiðlakonan [[Þóra Arnórsdóttir]] því yfir að hún hygðist bjóða sig fram.<ref>[https://www.visir.is/thora-arnors-ihugar-forsetaframbod/article/2012120329356 Þóra Arnórs íhugar forsetaframboð]</ref><ref>[http://mbl.is/media/91/4491.pdf Yfirlýsing frá Þóru Arnórsdóttur um framboð til forseta Íslands]</ref> [[Ari Trausti Guðmundsson]] lýsti yfir framboði í apríl.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/03/08/ari_trausti_ihugar_forsetaframbod/ Ari Trausti íhugar forsetaframboð]; [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/04/19/ari_trausti_aetlar_i_frambod/ Ari Trausti ætlar í framboð]</ref> [[Andrea Jóhanna Ólafsdóttir]] tilkynnti um forsetaframboð sitt þann [[1. maí]], á degi verkalýðsins. === Ólafur Ragnar Grímsson === [[DV]] fjallaði um hlut Ólafs Ragnars Grímsonar í „útrásinni“ íslensku, svokölluðu, í aðdraganda hrunsins.<ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2012/4/15/var-embaetti-forseta-islands-misnotad-i-thagu-utrasarinnar/ |title=„Var embætti forseta Íslands misnotað í þágu útrásarinnar?“ |access-date=2012-04-16 |archive-date=2012-04-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120417021815/http://www.dv.is/frettir/2012/4/15/var-embaetti-forseta-islands-misnotad-i-thagu-utrasarinnar/ |url-status=dead }}</ref> Ólafur mætti í útvarpsviðtal í Sprengisandi á Bylgjunni 14. maí þar sem hann gagnrýndi fréttaflutning DV, fréttaflutning Svavars Halldórssonar, eiginmanns Þóru, um forsetakosningarnar og nefndi væntanlegar breytingar á [[íslenska kvótakerfið|kvótakerfinu]] sem gott dæmi um málefni sem vísa ætti í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]].<ref>[http://www.visir.is/vidtal-vid-olaf-ragnar-grimsson-a-sprengisandi/article/2012120529841 Viðtal við Ólaf Ragnar Grímsson á Sprengisandi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Strax eftir viðtalið opnaði Ólafur kosningamiðstöð sína á Laugavegi og þangað komu blaðamenn DV. Blaðamenn DV vildu skýringar á ásökunum sem Ólafur hafði sett fram, úr urðu nokkrar deilur.<ref>[http://www.dv.is/frettir/2012/5/14/olafur-ragnar-i-ham-ertu-komin-til-ad-koma-i-deilur/ Ólafur Ragnar í ham: „Ertu komin til að koma í deilur?“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120616161950/http://www.dv.is/frettir/2012/5/14/olafur-ragnar-i-ham-ertu-komin-til-ad-koma-i-deilur/ |date=2012-06-16 }}; [http://eyjan.pressan.is/frettir/2012/05/14/olafur-tekur-bladamann-dv-a-beinid-ef-thu-serd-thad-ekki-sjalf-tha-get-eg-ekki-laeknad-thig/ Ólafur tekur blaðamann DV á beinið – „Ef þú sérð það ekki sjálf þá get ég ekki læknað þig“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624190429/http://eyjan.pressan.is/frettir/2012/05/14/olafur-tekur-bladamann-dv-a-beinid-ef-thu-serd-thad-ekki-sjalf-tha-get-eg-ekki-laeknad-thig/ |date=2016-06-24 }}</ref> === Þóra Arnórsdóttir === Í umræðu í fjölmiðlum í aðdraganda kosninganna var nokkuð fjallað um þá staðreynd að Þóra Arnórsdóttir hefði átt von á barni rétt fyrir kosningar eða 8. maí.<ref>[http://www.dv.is/folk/2012/4/4/ekkert-oedlilegt-ad-faeda-barn-i-kosningabarattu/ Ekkert óeðlilegt að fæða barn í kosningabaráttu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120407000223/http://www.dv.is/folk/2012/4/4/ekkert-oedlilegt-ad-faeda-barn-i-kosningabarattu/ |date=2012-04-07 }}; [https://www.visir.is/forsetaframbod.-born.-olett./article/2012704139999 Forsetaframboð. Börn. Ólétt.]</ref> == Mögulegir frambjóðendur == [[Ástþór Magnússon]] tilkynnti framboð sitt í þriðja sinn<ref>[http://mbl.is/frettir/innlent/2012/03/02/frambod_til_forseta_i_thridja_sinn/ Framboð til forseta í þriðja sinn]</ref> en 1. júní var það dæmt ógilt að mati [[Innanríkisráðuneyti Íslands|innanríkisráðuneytisins]].<ref>[http://mbl.is/frettir/kosning/2012/06/01/forsetaframbod_astthors_ogilt/ Forsetaframboð Ástþórs ógilt], mbl.is 1. júní 2012</ref> [[Elín Hirst]], fjölmiðlakona, íhugaði framboð en staðfesti síðar að hún hygðist ekki bjóða sig fram.<ref>[https://www.visir.is/elin-hirst-horfir-til-bessastada/article/2012120309825 Elín Hirst horfir til Bessastaða]; [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/04/09/elin_hirst_gefur_ekki_kost_a_ser/ Elín Hirst gefur ekki kost á sér]</ref> [[Stefán Jón Hafstein]] ýjaði að framboði.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/03/07/stefan_jon_audvitad_vil_eg_gera_gagn/ Stefán Jón: Auðvitað vil ég gera gagn]</ref> [[Salvör Nordal]] forstöðumaður Siðfræðistofnunar Háskóla Íslands, sagðist vera að íhuga framboð mjög alvarlega.<ref>[https://www.ruv.is/frett/salvor-ihugar-forsetaframbod Salvör íhugar forsetaframboð]</ref> [[Kristín Ingólfsdóttir]] rektor Háskóla Íslands íhugaði einnig framboð en gaf út yfirlýsingu um að hún færi ekki fram.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/03/29/kristin_ihugar_frambod/ Kristín íhugar framboð]; [https://www.ruv.is/frett/kristin-ekki-i-forsetaframbod Kristín ekki í forsetaframboð]</ref> S. Valentínus Vagnsson, maður sem sprengdi sprengju við [[Stjórnarráð Íslands]] í janúar 2012 í mótmælaskyni, sagði í blaðaviðtali að hann hygðist tilkynna um framboð sitt.<ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2012/4/23/sprengjumadur-vill-verda-forseti/ |title=Sprengjumaður vill verða forseti |access-date=2012-04-27 |archive-date=2012-04-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120428124713/http://www.dv.is/frettir/2012/4/23/sprengjumadur-vill-verda-forseti/ |url-status=dead }}</ref> Jón Lárusson lögreglumaður lýsti yfir því yfir í janúar að hann ætlaði að bjóða sig fram <ref>[http://mbl.is/frettir/innlent/2012/01/09/jon_larusson_i_forsetaframbod/ Jón Lárusson í forsetaframboð], 9. janúar 2012</ref> en tilkynnti [[15. maí]] að hann drægi framboð sitt til baka þar sem hann náði ekki að safna þeim undirskriftum sem til þarf.<ref>[http://mbl.is/frettir/kosning/2012/05/15/jon_dregur_frambodid_til_baka/ Jón dregur framboðið til baka]</ref> == Skoðanakannanir == {|class="wikitable" align="right" style="font-size: 8pt;" !Nafn||11.-12. apríl<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20120522162249/smugan.is/2012/04/22-prosent-oakvedin-thora-og-olafur-jofn/ 22 prósent óákveðin – Þóra og Ólafur jöfn]</ref>||26. apríl<ref name="konnun1">[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2012/04/26/thora_maelist_med_mest_fylgi/ Þóra mælist með mest fylgi]; [http://www.mbl.is/media/34/4634.pdf Könnun Félagsvísindastofnunar Háskóla Íslands 26. apríl 2012]</ref>||14.-20. júní<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20120803132506/www.capacent.is/frettir-og-frodleikur/thjodarpulsinn/thjodarpulsinn/2012/06/26/Forsetaframbod/ Þjóðarpúlsinn. Forsetaframboð]. Sótt 27. júní 2012</ref>||28. júní<ref>{{Cite web |url=http://www.ruv.is/frett/olafur-ragnar-med-508 |title=Ólafur Ragnar með 50,8% |access-date=2012-06-30 |archive-date=2012-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120630214021/http://www.ruv.is/frett/olafur-ragnar-med-508 |url-status=dead }}</ref> |- |Andrea Jóhanna Ólafsdóttir||-||-||1,6%||2,5% |- |Ari Trausti Guðmundsson||-||11,5%||10,5%||9,3% |- |Ástþór Magnússon||1,5%||0,8%||-||- |- |Hannes Bjarnason||0,4%||0,3%||0,8%||0,5% |- |Herdís Þorgeirsdóttir||2,9%||3%||5,3%||3,4% |- |Jón Lárusson||1,2%||0,6%||-||- |- |Ólafur Ragnar Grímsson||46%||34,8%||44,8%||50,8% |- |Þóra Arnórsdóttir||46,5%||49%||37,0%||33,6% |} Fyrstu skoðanakannanirnar sem framkvæmdar voru um fylgi forsetaframbjóðendanna gáfu til kynna að Þóra Arnórsdóttir og Ólafur Ragnar Grímsson fengju mest fylgi. Ari Trausti Guðmundsson fékk einnig nokkuð fylgi.<ref name="konnun1"/> == Úrslit == {{Kosningaúrslit |image=[[File:Forsetakosningar 2012.svg|400px]] |cand1=[[Ólafur Ragnar Grímsson]] |votes1=84036 |cand2=[[Þóra Arnórsdóttir]] |votes2=52795 |cand3=[[Ari Trausti Guðmundsson]] |votes3=13764 |cand4=[[Herdís Þorgeirsdóttir]] |votes4=4189 |cand5=[[Andrea Jóhanna Ólafsdóttir]] |votes5=2867 |cand6=[[Hannes Bjarnason]] |votes6=1556 |blank= 3514 |invalid= 530 |electorate= 235743 |source= [https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__kosningar__forsetakosningar/ Hagstofa Íslands] }} {{röð | listi = [[Forsetakjör á Íslandi]] | fyrir = [[Forsetakjör á Íslandi 2008|2008]] | eftir = [[Forsetakjör á Íslandi 2016|2016]] }} == Tilvitnanir == <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Tenglar == * [http://www.andreaolafs.is Andrea Ólafs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120529062937/http://www.andreaolafs.is/ |date=2012-05-29 }} * [http://www.aritrausti.is Ari Trausti Guðmundsson] * [https://www.herdis.is Herdís Þorgeirsdóttir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260316173451/https://herdis.is/ |date=2026-03-16 }} * [http://www.jaforseti.is/ jaforseti.is | Hannes Bjarnason í framboð til forseta!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120401202012/http://jaforseti.is/ |date=2012-04-01 }} * [http://www.jonlarusson.is Jón Lárusson] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120702095821/http://www.jonlarusson.is/ |date=2012-07-02 }} * [http://www.thoraarnors.is Þóra Arnórs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120712182411/http://www.thoraarnors.is/ |date=2012-07-12 }} {{Íslensk stjórnmál}} {{Forsetakjör á Íslandi}} [[Flokkur:Forsetakjör á Íslandi]] [[Flokkur:2012]] 7beiimca3hwff2wqpk1ot49gv4wc565 0 106563 1983685 1961227 2026-10-24T02:45:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983685 wikitext text/x-wiki '''Hrauneyjafossvirkjun''' er [[vatnsaflsvirkjun]] staðsett á [[Sprengisandsleið]] í jaðri hálendisins. Hún var reist á árunum 1977-1981. Virkjunin er [[vatnsaflsvirkjun]] og nýtir 88&nbsp;m vatnsfall við Hrauneyjar. Hrauneyjafossvirkjun var fyrst tekin í notkun árið 1981 og var þá 150 MW, árið 1990 fékk [[Iðnaðarráðherrar á Íslandi|iðnaðarráðherra]] heimild til að stækka virkjunina upp í 280 MW og er hún þriðja stærsta [[raforkuvirkjun]] landsins í dag. Virkjunin tekur vatn úr [[Tungnaá]] og [[Þórisvatn]]i, með [[dragá]]r-, [[jökulá]]r- og [[lindá]]r<nowiki/>innrennsli. Inni í virkjuninni eru þrjár 70 MW vélasamstæður. Fyrsta vélin var tekin í notkun 28. október 1981, vél númer tvö 21. janúar 1982 og þriðja vélin 1. desember 1982. Vélarnar þrjár eru af gerðinni Francis með lóðrétta öxla. Fremur lágreist jarðvegsstífla teygir sig eftir [[hraunflákar|hraunflákunum]] á suðurbakka árinnar. Um eins kílómetra langur aðrennslisskurður liggur frá [[lón]]inu í norður um lægð í [[Fossalda|Fossöldu]] að inntaki við norðurbrún öldunnar. Þaðan liggja þrjár [[stálpípur]] (4,8&nbsp;m í þvermál) 272&nbsp;m niður hlíðina að stöðvarhúsi. Frárennslisskurður er rúmlega eins kílómetra langur og liggur út í [[Sporðöldukvísl]] sem síðan rennur í Tungnaá. Tengivirki stöðvarinnar er innan dyra í stöðvarhúsinu og er það einangrað með [[gas]]i. [[Mynd:Pre-2008 Suðurland map.png|thumb|Suðurhluti Íslands]] [[Mynd:Hrauneyjafoss.jpg|thumb|Hrauneyjafoss]] Tungnaá er [[Stífla|stífluð]] á fremur flötu landi um 1,5&nbsp;km ofan við [[Hrauneyjafoss]] og um 5&nbsp;km neðan við [[Sigöldustöð]]. Hæðarmunurinn er þar á milli um 15&nbsp;m. Við stífluna myndast 8,8&nbsp;km² [[lón|dægurmiðlunarlón]]. == Jarðlög og umhverfi == Jarðlög virkjunarstaðarins við Hrauneyjafoss eru öll mynduð í [[eldgos]]um. Jarðlögin skiptast í tvær myndanir. [[Móberg]], [[bólstraberg]] og [[jökulberg]] frá jökultímanum annars vegar og hraun runnin á eftir jökultíma hins vegar. Stífla og lón verður að mestu á [[hraun]]i en önnur [[mannvirki]] á eða í móbergsmyndun Hrauneyjafossvirkjun er í nágrenni við nokkrar af helstu náttúruperlum [[hálendi]]s Íslands eins og [[Landmannalaugar]], [[Þjórsárdalur|Þjórsárdal]], [[Hekla|Heklu]], [[Sprengisandur|Sprengisand]], [[Veiðivötn]] og [[Fjallabak]]. Virkjunin er um það bil 150&nbsp;km frá [[Reykjavík]] og hefur Landsvirkjun lagt bundið slitlag á vegi þar á milli. Í nágrenni við virkjunina er Hálendismiðstöðin en hún er seinasti áningastaðurinn áður en haldið er upp á hálendi Íslands. Aðgengi að hálendinu ofan virkjunarinnar er talið hafa breyst mikið með tilkomu hennar og þess vegna er talið að hún hafi jákvæð áhrif á útivist og [[ferðamennska á Íslandi|ferðamennsku]] á þessi svæði. Landsvirkjun annaðist uppgræðslu í kringum Hrauneyjarfossstöð frá árinu 1979–1994, notast var við grastegundina [[túnvingull|túnvingul]]. Talið er að markmiðum hafi verið náð hvað varðar heftingu [[sandfok]]s og fegrun á umhverfi starfsfólks virkjunarinnar. [[Búðarhálsvirkjun]] virkjar um 40 metra fall í Tungnaá milli Hrauneyjafossvirkjunar og [[Sultartangavirkjun]]ar. Lón, Sporðöldulón, myndast þegar frárennslisfarvegur neðan Hrauneyjafossvirkjunar og Köldukvíslar stíflast. Lónið getur nýst til skammtímamiðlunar. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160405123716/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/leiga-a-vatns-og-jardhitarettindum.pdf Nefnd forsætisráðherra. (2010). Fyrirkomulag varðandi leigu á vatns- og jarðhitaréttindum í eigu íslenska ríkisins:Skýrsla nefndar forsætisráðherra sem skipuð var samkvæmt III. bráðabirgðaákvæði laga nr. 58/2008. (bls. 56). Reykjavík: Forsætisráðuneyti] * [https://www.landsvirkjun.is/Fyrirtaekid/Aflstodvar/Hrauneyjafossstod Hrauneyjafossstöð á vef Landsvirkjunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200319203035/https://www.landsvirkjun.is/Fyrirtaekid/Aflstodvar/Hrauneyjafossstod |date=2020-03-19 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813190038/www.landsvirkjun.is/starfsemin/virkjanir/hrauneyjafossstod/ Hrauneyjafosstöð. (e.þ.) Landsvikjun.] * [http://www.hrauneyjar.is/is/ Hálendismiðstöðin Hrauneyja]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813175317/www.landsvirkjun.is/starfsemin/virkjanir/ Aflstöðvar. (e.þ.) Landsvirkjun] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090813175627/www.landsvirkjun.is/um-landsvirkjun/saga-landsvirkjunar/ Landsvirkjun] * [http://www1.leitir.is/primo_library/libweb/action/display.do?tabs=detailsTab&ct=display&fn=search&doc=ICE01_PRIMO000406645&indx=5&recIds=ICE01_PRIMO000406645&recIdxs=4&elementId=4&renderMode=poppedOut&displayMode=full&frbrVersion&dscnt=0&vl%281UIStartWith0%29=exact&scp.scps=scope%3A%28%22ICE%22%29&vl%2851513903UI1%29=all_items&vl%282800050UI0%29=sub&tab=default_tab&dstmp=1333816576526&vl%28freeText0%29=Hrauneyjafossvirkjun+&vid=ICE&mode=Basic Verkfræðistofa Sigurðar Thoroddsen. (1969). Virkjun Tungnaár við Hrauneyjafoss : áætlun um 135 MW virkjun, bls.25. Orkustofnun]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www1.leitir.is/primo_library/libweb/action/display.do?dscnt=1&elementId=5&recIdxs=5&frbrVersion&vl%282800050UI0%29=sub&scp.scps=scope%3A%28%22ICE%22%29&tab=default_tab&displayMode=full&dstmp=1333817333502&ct=display&mode=Basic&indx=6&recIds=ICE01_PRIMO000021993&renderMode=poppedOut&vl%281UIStartWith0%29=exact&vl%2851513903UI1%29=all_items&doc=ICE01_PRIMO000021993&vl%28freeText0%29=Hrauneyjafossvirkjun+&fn=search&vid=ICE&tabs=detailsTab&fromLogin=true Ásgeir Sigurðsson, Sigfinnur Snorrason og Svanur Pálsson (1997). Vatnsbúskapur Hrauneyjarfossvirkjunar árin 1981–1995, bls.3. Landsvirkjun.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Hálendi]] [[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]] [[Flokkur:Virkjanir í eigu Landsvirkjunar]] gc8xup1kauarvxawleh6468fxb4plnw 0 107932 1983653 1956982 2026-10-23T20:01:39Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983653 wikitext text/x-wiki {{Sjá einnig|tilskipun}} '''Forsetaúrskurður''' eru bindandi fyrirmæli af hálfu þjóðhöfðingja, oft [[forseti|forseta]] eða [[konungur|konungs]]. Í sumum löndum hefur heitið neikvæða tengingu í alræðistilburði í daglegu máli. Notkunin er mjög misjöfn eftir löndum, í Bandaríkjunum þar sem er [[forsetaræði]], á sér stað visst [[valdaframsal]] milli þings og forseta, og eru forsetaúrskurðir (e. ''executive order'') jafngildir lögum. Í [[Frakkland]]i þar sem er hálf-forsetaræði hafa forsetaúrskurðir sögulega nokkurt vægi og eru flokkaðir í undirflokka eftir tilgangi þeirra. [[Forseti Rússlands]] getur einnig samkvæmt stjórnarskránni frá 1993 gefið bindandi fyrirmæli (r. ''ukaz''). == Forsetaúrskurðir á Íslandi == [[Forseti Íslands]] er æðsti handhafi [[framkvæmdavald]]s en jafnframt mælir 13. grein [[stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskrár lýðveldisins Íslands]] fyrir um að forsetinn láti [[ráðherra]] framkvæma vald sitt. Til þess að fara ekki á svig við stjórnarskránna getur forsetinn gefið út forsetaúrskurði og [[forsetabréf]] þegar hann framkvæmir sumar af stjórnarskrárbundnum skyldum sínum: * 15. gr. Forsetinn skipar ráðherra og veitir þeim lausn. Hann ákveður tölu þeirra og skiptir störfum með þeim. Alþingi setur bæði lög og reglugerð um [[Stjórnarráð Íslands]] í hvert sinn sem tölu og samsetningu [[ráðuneyti|ráðuneyta]] á Íslandi er breytt. En þar sem stjórnarskráin mælir fyrir um að forsetinn skipi ráðherra, veiti þeim lausn, ákveði tölu þeirra og verkaskiptingu öðlast skiptingin ekki gildi fyrr en forsetinn hefur gefið út forsetaúrskurð þess efnis. * 24. gr. Forseti lýðveldisins getur rofið Alþingi, og skal þá stofnað til nýrra kosninga, [áður en 45 dagar eru liðnir frá því er gert var kunnugt um þingrofið], enda komi Alþingi saman eigi síðar en [tíu vikum]1) eftir, að það var rofið. [Alþingismenn skulu halda umboði sínu til kjördags.] [[Þingrof]] eru fátíð á Íslandi en síðast var þing rofið á Íslandi [[8. maí]] [[1974]] þegar [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafur Jóhannesson]] fór fram á það við [[Kristján Eldjárn]] að þing yrði rofið. Til þess þarf forsetaúrskurð og er hefð fyrir því á Íslandi að [[forsætisráðherra]] fari með þingrofsréttinn, það er að segja að forsætisráðherra þurfi að fara þess á leit við forsetann að hann rjúfi þing og til þess þurfi undirskriftir þeirra beggja. == Tenglar == * {{vísindavefurinn|6032|Hvað er forsetabréf?}} * [https://web.archive.org/web/20160405185315/https://www.forsaetisraduneyti.is/log-og-reglugerdir-for/forsetaurskurdir/ Forsetaúrskurðir á vef forsætisráðuneytisins] {{stubbur|lögfræði}} [[Flokkur:Lögfræði]] [[Flokkur:Stjórnmálafræði]] rrjdg8l4ojq6y0bpozdouy2zq95y6ol 0 111725 1983655 1956131 2026-10-23T20:16:28Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983655 wikitext text/x-wiki '''Framkvæmdanefnd um einkavæðingu''', oft kölluð '''einkavæðingarnefnd''', var [[nefnd]] á vegum [[íslenska ríkið|íslenska ríkisins]] sem hafði það hlutverk að annast sölu á eignarhlutum ríkisins í félögum, færa verkefni til einkaaðila með útboðum og fara í kerfisbundna athugun á eignaumsýslu ríkisins til að draga úr kostnaði við hana. Skipan nefndarinnar var í samræmi við [[einkavæðing]]aráform [[Viðeyjarstjórn]]ar [[Alþýðuflokkur|Alþýðuflokks]] og [[Sjálfstæðisflokkur|Sjálfstæðisflokks]] undir forsæti [[Davíð Oddsson|Davíðs Oddssonar]] sem tók við völdum í apríl [[1991]]. Nefndin var skipuð fulltrúum [[fjármálaráðuneyti Íslands|fjármálaráðuneytis]], [[iðnaðar- og viðskiptaráðuneyti Íslands|iðnaðar- og viðskiptaráðuneytis]] og [[utanríkisráðuneyti Íslands|utanríkisráðuneytis]], en formaður hennar var skipaður af [[forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Nefndin tók til starfa [[4. febrúar]] [[1992]]. Fyrsti formaður hennar var [[Hreinn Loftsson]] hrl. sem áður var [[aðstoðarmaður ráðherra|aðstoðarmaður forsætisráðherra]]. Hinn 11. febrúar 2002 var Ólafur Davíðsson ráðuneytisstjóri í forsætisráðuneytinu skipaður formaður og árið 2004 tók Jón Sveinsson hrl. við. Síðasti formaður nefndarinnar var [[Baldur Guðlaugsson]] ráðuneytisstjóri í fjármálaráðuneytinu, skipaður í ársbyrjun 2007. Fyrsta árið sem nefndin starfaði var hlutur ríkisins í átta fyrirtækjum seldur. Fyrsta salan var á ríkisfyrirtækinu [[Prentsmiðjan Gutenberg|Prentsmiðjunni Gutenberg]]. Frá upphafi risu deilur um margar af þessum sölum, allt frá því að [[Menningarsjóður]] var seldur 1992 þar til hlutur ríkisins í [[Hitaveita Suðurnesja|Hitaveitu Suðurnesja]] var seldur árið 2007. Mestur styr stóð þó um einkavæðingu [[Íslenskir aðalverktakar|Íslenskra aðalverktaka]] 1998, [[Síminn|Símans]] árið 2005 og [[Einkavæðing bankanna|sölu á hlut ríkisins í bönkunum]]; [[Fjárfestingarbanki atvinnulífsins|Fjárfestingarbanka atvinnulífsins]], [[Landsbanki Íslands|Landsbankanum]] og [[Búnaðarbankinn|Búnaðarbankanum]] á árunum 1999-2003. Samkvæmt yfirliti nefndarinnar skiluðu 44 sölur á ríkiseignum frá 1992-2005 samtals rúmlega 141 milljarði króna í ríkissjóð á verðlagi ársins 2005. Nefndin starfaði til ársins 2007 þegar [[annað ráðuneyti Geirs Haarde|Þingvallastjórn]] [[Samfylkingin|Samfylkingar]] og [[Sjálfstæðisflokkur|Sjálfstæðisflokks]] tók við völdum. ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20160407191458/https://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/verkefni/Einkavaeding/ Um einkavæðingarnefnd á vef forsætisráðuneytis] [[Flokkur:Íslenskar nefndir]] [[Flokkur:Íslenskt efnahagslíf]] [[Flokkur:Einkavæðing]] {{sa|1992|2007}} [[Flokkur:1991-2000]] [[Flokkur:2001-2010]] 2nkmlill1iphzoj6tkxj6p2iwjic0m2 0 116686 1983657 1858072 2026-10-23T20:58:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983657 wikitext text/x-wiki {{Alþingismaður |forskeyti= |nafn=Frosti Sigurjónsson |viðskeyti= |skammstöfun=FSigurj |mynd=FrostiSigurjonsson.png |myndastærð= |myndatexti=Frosti Sigurjónsson |fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1962|12|19}} |fæðingarstaður= |dánardagur= |dánarstaður= |kjördæmisnúmer=2 |kjördæmi_nf=Reykjavíkurkjördæmi norður |kjördæmi_ef=Reykjavíkurkjördæmis norður |flokkur={{framsókn}} |nefndir=Efnahags- og viðskiptanefnd, utanríkismálanefnd |tímabil1=2013-2016 |tb1-kjördæmi=Reykjavíkurkjördæmi norður |tb1-kj-stytting=Rvk. n. |tb1-flokkur=Framsóknarflokkurinn |tb1-fl-stytting=Framsfl. |tb1-stjórn=x |tímabil2= |tb2-kjördæmi= |tb2-kj-stytting= |tb2-flokkur= |tb2-fl-stytting= |tb2-stjórn= |tímabil3= |tb3-kjördæmi= |tb3-kj-stytting= |tb3-flokkur= |tb3-fl-stytting= |tb3-stjórn= |tímabil4= |tb4-kjördæmi= |tb4-kj-stytting= |tb4-flokkur= |tb4-fl-stytting= |tb4-stjórn= |tímabil5= |tb5-kjördæmi= |tb5-kj-stytting= |tb5-flokkur= |tb5-fl-stytting= |tb5-stjórn= |embættistímabil1=2013- |embætti1=Formaður Efnahags- og viðskiptanefndar |embættistímabil2= |embætti2= |embættistímabil3= |embætti3= |embættistímabil4= |embætti4= |embættistímabil5= |embætti5= |cv=1162 |vefur=http://www.frostis.is |neðanmálsgreinar= }} '''Frosti Sigurjónsson''' er fyrrum [[Alþingi|þingmaður]] fyrir [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]]. Stúdentspróf [[Menntaskólinn við Sund]] 1982. Cand.oecon-próf [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] 1988. MBA-próf [[London Business School]] 1991. Fjármálastjóri [[Marel]] 1993–1996. Forstjóri [[:en:Nyherji|Nýherja]] 1996–2001. Stjórnarformaður [[CCP]] 1999–2005. Stofnandi og framkvæmdastjóri [[Dohop]] 2005–2010, stjórnarformaður frá 2010. Meðstofnandi og stjórnarformaður [[:Datamarket]] 2009–2013. Í stjórn [[Arctica Finance]] 2012–2013. Formaður Félags viðskiptafræðinema 1986–1988. Í stjórn Verslunarráðs 1996–2000 (nú [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráð]] Íslands). Í háskólaráði [[Háskólinn í Reykjavík|Háskólans í Reykjavík]] 1997–2000. Í stjórn Vísindagarða Háskóla Íslands 2005–2008. Í ráðgjafahóp MBA-náms Háskóla Íslands frá 2008. Í stjórn [[Heimssýn|Heimssýnar]], hreyfingar sjálfstæðissinna í Evrópumálum, 2009-2014. Stofnandi Advice-hópsins gegn [[Icesave]] 2011. Stofnandi [[Betra peningakerfi|Betra peningakerfis]] samtaka um umbætur í peningamálum 2012. Frosti ákvað að gefa ekki kost á sér í [[Alþingiskosningar 2016|Alþingiskosningunum 2016]].<ref>[http://www.ruv.is/frett/13-thingmenn-haetta-6-fyrrverandi-radherrar 13 þingmenn hætta - 6 fyrrverandi ráðherrar] Rúv, skoðað 14. september, 2016. </ref> ==Tenglar== * [https://web.archive.org/web/20160223202150/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/monetary-reform.pdf Monetary Reform - A better monetary system for Iceland] Edition 1.0 March 2015 Reykjavik - ICELAND ©2015 Frosti Sigurjónsson ==Tilvísanir== <references/> {{Stubbur|Æviágrip}} {{f|1962}} [[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]] [[Flokkur:Íslenskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1962]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Sund]] e9oh7ix8un3gw1clsx3drbnrhmsh9rz 0 116978 1983649 1956869 2026-10-23T19:16:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983649 wikitext text/x-wiki '''Fjársýsla ríkisins''' (áður '''Ríkisbókhald''') er [[Ríkisstofnanir á Íslandi|ríkisstofnun]] sem sér um [[fjármál]] ríkisins. Fjársýslustjóri veitir Fjársýslu ríkisins forstöðu og er skipaður af fjármálaráðherra til fimm ára í senn og ber ábyrgð gagnvart honum. Hlutverk Fjársýslu ríkisins er að samræma reikningsskil ríkisaðila og tryggja tímanlegar og áreiðanlegar upplýsingar um fjármál ríkisins og stuðla að öruggri og skilvirkri greiðslumiðlun fyrir ríkissjóð. Helstu verkefni Fjársýslu ríkisins eru * Gerð og framsetning uppgjöra fyrir ríkissjóð. * Samræming og gerð verklagsreglna fyrir bókhald og reikningsskil ríkisins. * Rekstur upplýsingakerfa og þróun og ráðgjöf er tengist notkun þeirra. * Ráðgjöf og kennsla fyrir ríkisaðila um bókhald, reikningsskil, innheimtu og launaafgreiðslu. Einnig ráðgjöf um nýtingu fjárhagsupplýsinga við fjármálastjórn. * Eftirfylgni með því að bókhald stofnana sé uppfært reglulega og um tilhögun innra eftirlits. * Færsla fjárhags- og launabókhalds fyrir ríkisstofnanir eftir því sem hagkvæmt þykir. * Móttaka innheimtufjár og annast greiðslur fyrir ríkissjóð. * Umsjón með innheimtugagnavinnslum ríkissjóðs. == Saga == Árið 1910 var ráðinn aðalbókari á skrifstofu Stjórnarráðsins til að annast bókhald Landssjóðs. Fyrstu lögin um starfsemi Ríkisbókhalds voru sett árið 1931 og giltu þau allt fram til ársins 1966. Þá voru sett ný lög og komið á nýrri skipan um samningu fjárlaga og bókhald ríkisins. Árið 1997 varð Ríkisbókhald sérstök ríkisstofnun með lögum nr. 88/1997. Árið 1952 fluttist launaafgreiðsla ríkisins til Ríkisbókhalds en hún var síðar færð undir fjármálaráðuneytið og síðan aftur 1998 til Ríkisbókhalds. Embætti ríkisféhirðis heyrir undir Ríkisbókhald frá 1. mars 2002 og var þá nafni stofnunarinnar breytt úr Ríkisbókhald í Fjársýsla Ríkisins og forstöðumaður hennar ber starfsheitið fjársýslustjóri. == Heimildir == * [https://www.fjs.is/ Fjársýsla ríkisins] * [https://web.archive.org/web/20160809234810/https://www.fjarmalaraduneyti.is/raduneytid/stofnanir/erindisbref/nr/9219 Erindisbréf fjársýslustjóra] [[Flokkur:Íslenskar ríkisstofnanir]] iu051avnfynvb4m80ro8ip0tqcqdho2 0 117483 1983710 1954981 2026-10-24T07:21:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983710 wikitext text/x-wiki '''Kristján Guy Burgess''' (fæddur [[31. mars]] [[1973]]) er íslenskur alþjóðastjórnmálafræðingur, fyrrverandi framkvæmdastjóri [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] og fyrrverandi [[aðstoðarmaður ráðherra]]. Kristján Guy gekk í [[MR|Menntaskólann í Reykjavík]] og nam svo sagnfræði við [[HÍ|Háskóla Íslands]]. Hann hefur framhaldsmenntun í alþjóðastjórnmálum og alþjóðalögum. Kristján hefur starfað sem fréttamaður á [[RÚV|Ríkisútvarpinu]] og var um tíma fréttastjóri á [[DV]]. Hann varð aðstoðarmaður [[Össur Skarphéðinsson|Össurar Skarphéðinssonar]] utanríkisráðherra í [[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur|ríkisstjórn Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs]]. Kristján er í sambúð með [[Rósa Björk Brynjólfsdóttir|Rósu Björk Brynjólfsdóttur]] og eiga þau tvö börn saman. == Tenglar == * [http://www.mbl.is/smartland/stars/2013/08/17/rosa_bjork_og_kristjan_eignudust_stulku/ „Rósa Björk og Kristján eignuðust stúlku“], mbl.is, 17. ágúst 2013. * [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1176601/ Hefur undið hratt upp á sig], Viðskiptablað Morgunblaðsins, 22. nóvember 2007. * [https://web.archive.org/web/20160802200406/https://www.utanrikisraduneyti.is/frettir/nr/4761 Kristján Guy Burgess aðstoðarmaður utanríkisráðherra], utanríkisráðuneytið 2. febrúar 2009. [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálamenn]] {{f|1973}} tch4pyyjzvlvcl4kxe8h5l48kqziuh1 0 117484 1983671 1953237 2026-10-24T00:24:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983671 wikitext text/x-wiki '''Halla Gunnarsdóttir''' (f. [[8. janúar]] [[1981]]) er íslenskur [[blaðamaður]], [[rithöfundur]], fyrrverandi [[aðstoðarmaður ráðherra]]<ref>[https://halla.is Heimasíða Höllu]</ref> og núverandi formaður [[VR]]. Halla er kennari að mennt og með meistarapróf í alþjóðasamskiptum frá [[HÍ|Háskóla Íslands]]. Hún starfaði sem blaðamaður á [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] 2003-2009 og frá 2009-2013 var hún [[aðstoðarmaður ráðherra|aðstoðarmaður]] [[Ögmundur Jónasson|Ögmundar Jónassonar]] í heilbrigðisráðuneytinu og síðar í dómsmálaráðuneytinu.<ref>{{Cite web |url=https://www.innanrikisraduneyti.is/dmr/frettir/nr/7658 |title=Halla Gunnarsdóttir ráðin aðstoðarmaður dómsmála- og mannréttindaráðherra |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160909084809/https://www.innanrikisraduneyti.is/dmr/frettir/nr/7658 |archive-date=2016-09-09 |url-status=dead}}</ref> Hún starfaði um tíma sem skrif­stofu­stjóri hjá breska Kvenna­list­anum (The Women’s Equ­ality Par­ty) en þar leiddi hún stefnu­mótun sam­tak­anna. Halla hefur einnig starf­að á alþjóð­legri lög­manns­stofu í [[Lundúnaborg|Lundún­um]], McAll­ister-Oli­vari­us, sem sér­hæfir sig í málum er lúta að kyn­bund­inni áreitni á vinnu­stöð­um, innan mennta­stofn­ana og á inter­net­inu.<ref name=":0">[https://kjarninn.is/frettir/2018-03-08-halla-gunnarsdottir-radin-radgjafi-forsaetisradherra/ Halla ráðin ráðgjafi forsætisráðherra], kjarninn.is, 8. mars 2018 </ref> Frá 2018-2020 var hún ráðgjafi [[Katrín Jakobsdóttir|Katrínar Jakobsdóttur]] forsætisráðherra í jafnréttismálum<ref name=":0" /> en í mars árið 2020 var tilkynnt að Halla tæki við stöðu framkvæmdastjóra Alþýðusambands Íslands þann 15. apríl 2020.<ref>Kjarninn.is, [https://kjarninn.is/frettir/2020-03-25-halla-gunnarsdottir-radin-framkvaemdastjori-asi/ „Halla ráðin framkvæmdastjóri ASÍ“] (skoðað 25. mars 2020)</ref> Hún hefur gefið út bækurnar ''Leitin að Fjalla-Eyvindi'' (ljóðabók, 2007), ''Slæðusviptingar - raddir íranskra kvenna'' (2008), ''[[Guðrún Ögmundsdóttir]] - hjartað ræður för'' (viðtalsbók, 2010) og ''Tvö jarðarber'' (ljóðabók, 2013). Auk þess hefur hún skrifað fræðigreinar á sviði öryggis- og varnarmála. Halla bauð sig fram til formanns [[KSÍ]] árið 2007,<ref>[https://www.visir.is/halla-gunnarsdottir-bydur-sig-fram-til-formanns-ksi/article/200770118024 Halla Gunnarsdóttir býður sig fram til formanns KSÍ], visir.is, 18. janúar 2007.</ref> en laut í lægra haldi fyrir [[Geir Þorsteinsson|Geir Þorsteinssyni]].<ref>[https://www.visir.is/geir-sigradi-med-miklum-yfirburdum/article/200770210032 Geir sigraði með miklum yfirburðum], visir.is, 10. febrúar 2007.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"> <references/></div> [[Flokkur:Íslenskar fréttakonur]] [[Flokkur:Íslenskar stjórnmálakonur]] {{f|1981}} h72wcxt68v8bnm55e1iz15yl3iewe9y 0 118317 1983667 1956897 2026-10-23T23:55:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983667 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 17.jpg|thumb|Gálgahraun]] [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 22.jpg|thumb|Gróður í Gálgahrauni.]] '''Gálgahraun''' er sérstæð [[hraun]]spilda á [[Álftanes]]i, nyrst í [[Garðahraun]]i við botni [[Lambhúsatjörn|Lambhúsatjarnar]]. Hraunið er komið úr [[Búrfell upp af Hafnarfirði|Búrfelli]] ofan Hafnarfjarðar. Það er hluti af miklu hrauni sem þaðan rann fyrir um 8000 árum og nefnist einu nafni [[Búrfellshraun]]. Aðrir hlutar hraunsins eru t.d. [[Garðahraun]] og [[Hafnarfjarðarhraun]]. Gálgahraun er kennt við háan, klofinn hraundranga, ''Gálgaklett'', þar sem sakamenn voru hengdir og dysjaðir. Þar var refsingarstaður þingsins í [[Kópavogur|Kópavogi]]. Umboðsmaður Danakóngs á Bessastöðum hafði refsingarstaðinn svo til í túnjaðrinum hjá sér. Gálgahraun er mjög sérstakt útlits, bæði úfið og hrikalegt. Talið er að glóandi hraunstraumur hafi runnið út á mýrlendi sem þarna hefur verið, suður af Lambhúsatjörn, og vatnsgufurnar hafi sprengt það allt sundur, gert í það gíga og stórar gjár, en hrúgað upp röðlum og klettum á öðrum stöðum. Í Gálgahrauni leynist að minnsta kosti einn hellir. [[Jóhannes Kjarval]] málaði fleiri tugi málverka út í Gálgahrauni og eru sum þeirra talin með helstu meistaraverkum hans. Í október [[2013]] stóðu ''Hraunvinir'', sem er félagsskapur sem er á móti lagningu vegar gegum suðurenda hraunsins, fyrir mótmælum og lögðust fyrir vinnuvélar til að hindra framgang verkefnisins. Þann [[21. október]] fóru fram stórfeldar handtökur á mótmælendum. Einn af þeim sem var handtekinn var [[Ómar Ragnarsson]], skemmtikraftur og fréttamaður. <ref>[http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/article?AID=2013131029893 Ómar Ragnarsson handtekinn; grein af Vísi.is 2013]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Á Gálgakletti í Gálgahrauni vex sjaldgæf [[flétta|fléttutegund]] sem nefnist [[gálgaskegg]] eftir eina þekkta fundarstað hennar á Íslandi.<ref>Náttúrufræðistofnun Íslands (án árs). [https://www.ni.is/biota/fungi/ascomycota/pezizomycotina/lecanoromycetes/lecanoromycetidae/lecanorales/parmeliaceae-45 Gálgaskegg (''Bryoria implexa'').] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026173122/https://www.ni.is/biota/fungi/ascomycota/pezizomycotina/lecanoromycetes/lecanoromycetidae/lecanorales/parmeliaceae-45 |date=2019-10-26 }} Sótt þann 26. október 2019.</ref> Gálgaskegg er á [[válisti|válista]] sem [[tegund í bráðri útrýmingarhættu]] á Íslandi.<ref>Náttúrufræðistofnun Íslands (1996). ''[https://utgafa.ni.is/valistar/valisti_1.pdf Válisti 1: Plöntur.]'' Reykjavík: Náttúrufræðistofnun Íslands.</ref> == Eitt og annað == * Í byrjun áttunda áratugarins tók [[Ferðafélag Íslands]] að bjóða upp á gönguferðir um Gálgahraun. * Útivistassvæði voru á sínum tíma fyrirhuguð í Engidal, við íþróttasvæðið í Víðistaðadal, Gálgahraun norðan Álftanesvegar og hraunið og strandlengjan við Brúsastaði. * [[Eysteinn Jónsson]] sagði eitt sinn í viðtali: Þá eru einstök minni svæði, sem mjög mikil ástæða væri til að sinna. Ég vil sérstaklega i þvi sambandi nefna Gálgahraun, einkum norðurhluta þess, og ströndina við Lambhúsatjörn og Arnarnesvog. == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160331145708/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/frettir/galgahraunfridlysing.jpg „Gálgahraun, friðlýsing“; af vef Umhverfisráðuneytisins] * [https://www.ust.is/library/Skrar/Einstaklingar/Fridlyst-svaedi/Auglysingar/galgahraun_877_2009.pdf „Auglýsing um friðlýsingu Gálgahrauns í Garðabæ“; pdf-skjal] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3280423 „Í Gálgahrauni“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4995480 „Gönguför í Gálgakletta“; grein í Melkorku 1954] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3885661 „Ævintýri handan vegar“; grein í Tímanum 1977] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5250150 „Einstök náttúruperla eyðilögð?“; grein í Morgunblaðinu 2009] * [http://omarragnarsson.blog.is/blog/omarragnarsson/entry/1322199/ „Gálgahraun er ekki Gálgahraun og málið dautt?“; blogg Ómars Ragnarssonar] {{Friðlönd}} {{Stubbur|jarðfræði}} [[Flokkur:Hraun á Íslandi]] [[Flokkur:Álftanes]] enw91090tuix8covoch3varkt4luwb1 1983676 1983667 2026-10-24T01:04:22Z Stillbusy 42433 1983676 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 17.jpg|thumb|Gálgahraun]] [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 22.jpg|thumb|Gróður í Gálgahrauni.]] '''Gálgahraun''' er sérstæð [[hraun]]spilda á [[Álftanes]]i, nyrst í [[Garðahraun]]i við botni [[Lambhúsatjörn|Lambhúsatjarnar]]. Hraunið er komið úr [[Búrfell upp af Hafnarfirði|Búrfelli]] ofan Hafnarfjarðar. Það er hluti af miklu hrauni sem þaðan rann fyrir um 8000 árum og nefnist einu nafni [[Búrfellshraun við Hafnarfjörð|Búrfellshraun]]. Aðrir hlutar hraunsins eru t.d. [[Garðahraun]] og [[Hafnarfjarðarhraun]]. Gálgahraun er kennt við háan, klofinn hraundranga, ''Gálgaklett'', þar sem sakamenn voru hengdir og dysjaðir. Þar var refsingarstaður þingsins í [[Kópavogur|Kópavogi]]. Umboðsmaður Danakóngs á Bessastöðum hafði refsingarstaðinn svo til í túnjaðrinum hjá sér. Gálgahraun er mjög sérstakt útlits, bæði úfið og hrikalegt. Talið er að glóandi hraunstraumur hafi runnið út á mýrlendi sem þarna hefur verið, suður af Lambhúsatjörn, og vatnsgufurnar hafi sprengt það allt sundur, gert í það gíga og stórar gjár, en hrúgað upp röðlum og klettum á öðrum stöðum. Í Gálgahrauni leynist að minnsta kosti einn hellir. [[Jóhannes Kjarval]] málaði fleiri tugi málverka út í Gálgahrauni og eru sum þeirra talin með helstu meistaraverkum hans. Í október 2013 stóðu ''Hraunvinir'', sem er félagsskapur sem er á móti lagningu vegar gegum suðurenda hraunsins, fyrir mótmælum og lögðust fyrir vinnuvélar til að hindra framgang verkefnisins. Þann 21. október fóru fram stórfeldar handtökur á mótmælendum. Einn af þeim sem var handtekinn var [[Ómar Ragnarsson]], skemmtikraftur og fréttamaður.<ref>{{cite web|first=Hanna Rún |last=Sverrisdóttir |url=https://www.visir.is/g/2013131029893 |title=Ómar Ragnarsson handtekinn |website=visir.is |access-date=2026-10-24 |date=2013-10-21}}</ref> Á Gálgakletti í Gálgahrauni vex sjaldgæf [[flétta|fléttutegund]] sem nefnist [[gálgaskegg]] eftir eina þekkta fundarstað hennar á Íslandi.<ref>Náttúrufræðistofnun Íslands (án árs). [https://www.ni.is/biota/fungi/ascomycota/pezizomycotina/lecanoromycetes/lecanoromycetidae/lecanorales/parmeliaceae-45 Gálgaskegg (''Bryoria implexa'').] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191026173122/https://www.ni.is/biota/fungi/ascomycota/pezizomycotina/lecanoromycetes/lecanoromycetidae/lecanorales/parmeliaceae-45 |date=2019-10-26 }} Sótt þann 26. október 2019.</ref> Gálgaskegg er á [[válisti|válista]] sem [[tegund í bráðri útrýmingarhættu]] á Íslandi.<ref>Náttúrufræðistofnun Íslands (1996). ''[https://utgafa.ni.is/valistar/valisti_1.pdf Válisti 1: Plöntur.]'' Reykjavík: Náttúrufræðistofnun Íslands.</ref> == Eitt og annað == * Í byrjun áttunda áratugarins tók [[Ferðafélag Íslands]] að bjóða upp á gönguferðir um Gálgahraun. * Útivistassvæði voru á sínum tíma fyrirhuguð í Engidal, við íþróttasvæðið í Víðistaðadal, Gálgahraun norðan Álftanesvegar og hraunið og strandlengjan við Brúsastaði. * [[Eysteinn Jónsson]] sagði eitt sinn í viðtali: „Þá eru einstök minni svæði, sem mjög mikil ástæða væri til að sinna. Ég vil sérstaklega i þvi sambandi nefna Gálgahraun, einkum norðurhluta þess, og ströndina við Lambhúsatjörn og Arnarnesvog.“<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3717896?iabr=on#page/n9/mode/2up |title=Hinn hvíti Bláfjallageimur |journal=[[Tíminn]] |page=10–11 |access-date=2026-10-24 |date=1972-04-06}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160331145708/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/frettir/galgahraunfridlysing.jpg „Gálgahraun, friðlýsing“; af vef Umhverfisráðuneytisins] * [https://www.ust.is/library/Skrar/Einstaklingar/Fridlyst-svaedi/Auglysingar/galgahraun_877_2009.pdf „Auglýsing um friðlýsingu Gálgahrauns í Garðabæ“; pdf-skjal] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3280423 „Í Gálgahrauni“; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4995480 „Gönguför í Gálgakletta“; grein í Melkorku 1954] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3885661 „Ævintýri handan vegar“; grein í Tímanum 1977] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5250150 „Einstök náttúruperla eyðilögð?“; grein í Morgunblaðinu 2009] * [http://omarragnarsson.blog.is/blog/omarragnarsson/entry/1322199/ „Gálgahraun er ekki Gálgahraun og málið dautt?“; blogg Ómars Ragnarssonar] {{Friðlönd}} {{Stubbur|jarðfræði}} [[Flokkur:Hraun á Íslandi]] [[Flokkur:Álftanes]] 2kuf7ea4ldx9fjlgub74cye7ngyg4s1 0 119675 1983696 1645134 2026-10-24T05:28:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983696 wikitext text/x-wiki '''Jóhannes Þór Skúlason''' (fæddur í Reykjavík 24. janúar 1973) er íslenskur sagnfræðingur, almannatengslaráðgjafi og fyrrverandi aðstoðarmaður og ræðuhöfundur [[forsætisráðherra Íslands]] [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]. Jóhannes Þór tók þátt í starfi [[InDefence|InDefence]] hópsins frá október 2008 til febrúar 2011. == Menntun og fyrri störf == Jóhannes Þór lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1993 og B.A prófi í sagnfræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 1999. Hann lauk námi í kennslufræði til kennsluréttinda frá sama skóla árið 2000. Jóhannes Þór starfaði sem grunnskólakennari við Seljaskóla í Reykjavík frá 2000 til 2011. Hann starfaði hjá [[Alþingi|Alþingi]] sem aðstoðarmaður formanns [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]<ref>[http://www.visir.is/johannes-adstodar-sigmund-david/article/2011545789216 Jóhannes aðstoðar Sigmund Davíð]</ref> frá febrúar 2011 til apríl 2013. Jóhannes Þór gegndi stöðu aðstoðarmanns [[forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] frá maí 2013<ref>[http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7592 Jóhannes Þór ráðinn aðstoðarmaður forsætisráðherra] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> til apríl 2016. Hann hefur rekið almannatengslafyrirtækið Orðspor<ref>http://www.vb.is/frettir/johannes-thor-i-radgjof/136268/?q=Sigmundur%20Dav%C3%AD%C3%B0%20Gunnlaugsson</ref> en frá árinu 2018 hefur hann verið framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar.<ref>[https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2018/05/04/johannes_nyr_framkvaemdastjori_samtaka_ferdathjonus/ Jóhannes nýr framkvæmdastjóri Samtaka ferðaþjónustunnar]</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{fe|1973}} owr8q8fo4fm2j6vb86ruu9w5id1ycsi 0 121456 1983635 1828399 2026-10-23T12:04:20Z Hönnunarsafn 122132 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|1|0 */ 1983635 wikitext text/x-wiki [[File:Nes við Seltjörn.jpg|thumb|Lækningaminjasafn vinstra megin og Nesstofa hægra megin, efst á bæjarhólnum (horft til austurs)]] '''Nes við Seltjörn''' er fornbýli á [[Seltjarnarnes]]i. Þar hafa fundist [[mannvistarleifar]] sem spanna langt tímabil en talið er að búið hafi verið á jörðinni allt frá því um 900 eða tiltölulega fljótlega eftir [[landnám Íslands]]. Staðurinn er nú einna þekktastur fyrir [[Nesstofa|Nesstofu]], bústað fyrsta landlæknisins og þar hefur til skamms tíma verið rekið [[Lækningaminjasafn Íslands]]. Vettvangsnámskeið fyrir fornleifafræðinema við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] hafa verið haldin í Nesi síðan sumarið 2007. == Náttúra og staðhættir == Nes er ysta jörðin á [[Seltjarnarnes]]i. [[Seltjarnarnesbær|Sveitarfélagið Seltjarnarnes]] er nú aðeins ysti hluti nessins en áður fyrr náði [[Seltjarnarneshreppur]] yfir mun stærra svæði og er [[Reykjavík]] að stærstum hluta vaxin út úr honum. Landsvæðið sem í dag er skilgreint sem Seltjarnarnes er fremur mjótt og láglent að undanskilinni [[Valhúsahæð]] sem hæst er um 30 metrar yfir sjávarmáli. Nesjörðin er rétt austan við sjálfa [[Seltjörn]], sem nú er vík en ekki tjörn vegna ágangs sjávar. Norðvestan við Nes er [[Grótta]], sem vegna landrofs er nú eyja en var áður tangi. Nes var stærsta jörðin í Nessókn og jafnframt [[kirkjustaður]]. Ólafur Lárusson taldi að jarðirnar Nes og Vík hafi verið kjarninn hvor í sínu byggðarlagi, Nessókn og Reykjavíkursókn.<ref>Ólafur Lárusson 1944, bls. 109-110, 122.</ref> === Úttektir og yfirlit === Ýmiss konar rannsóknir og skráningar hafa einnig verið gerðar í Nesi og á svæðinu þar í kring. Árið 1936 var gerð fyrsta ítarlega rannsóknin á landnámi og byggðarþróun á Seltjarnarnesi. Hana gerði Ólafur Lárusson og birti hann niðurstöðurnar í greininni „Hversu Seltjarnarnes byggðist“ sem síðar kom út í ritgerðasafni hans ''Byggð og sögu''. Á sjötta áratug 20. aldar tók Ari Gíslason saman skrá um [[örnefni]] á Seltjarnarnesi á vegum Örnefnastofnunar. Önnur örnefnaskrá var tekin saman árið 1976 af Guðrúnu S. Magnúsdóttur og árið 1978 vann Guðrún Einarsdóttir, landfræðinemi við Háskóla Íslands, lokaverkefni um örnefni á Seltjarnarnesi.<ref>Elín Ósk Hreiðarsdóttir og Rúnar Leifsson 2006, bls. 9.</ref> Á aldarafmæli [[Hreppsnefndarkosningar á Seltjarnarnesi|hreppsnefndar Seltjarnarness]], árið 1975, var ákveðið að láta skrifa og gefa út sögu bæjarins. Heimir Þorleifsson, sagnfræðingur, var ráðinn til verksins og kom ''Seltirningabók'', ítarleg úttekt á sögu byggðar á Seltjarnarnesi, síðan út árið 1991.<ref>Heimir Þorleifsson 1991</ref> Árið 1980 var gerð fornleifaskráning í landi Seltjarnarness, en það var á meðal fyrstu [[sveitarfélög á Íslandi|sveitarfélaga landsins]] sem gekkst fyrir slíku. Sú skráning var gerð af Ágústi Ó. Georgssyni og leiddi í ljós 61 minjastað. Birna Gunnarsdóttir fornleifafræðingur gaf skrána út 1995.<ref>Ágúst Ólafur Georgsson & Birna Gunnarsdóttir 1995</ref> Árið 2006 kom út endurskoðuð og uppfærð skrá og reyndust þá vera 324 minjastaðir á Seltjarnarnesi öllu og þar af 144 í landi Ness.<ref>Elín Ósk Hreiðarsdóttir og Rúnar Leifsson 2006</ref> == Búseta í Nesi == Elsta heimildin sem getur um Nes er frá því um 1200. Í kirknatali [[Páll Jónsson (biskup)|Páls biskups Jónssonar]] er talin kirkja með prestskyld í Nesi. Fyrstu nafngreindu ábúendurnir í Nesi voru Hafurbjörn Styrkársson og Guðrún Þorláksdóttir, en þau bjuggu þar á síðari hluta 13. aldar. Hafurbjörn var kominn af Ásbirni Össurarsyni í beinan karllegg, en Ásbjörn var bróðursonur [[Ingólfur Arnarson|Ingólfs Arnarsonar]]. Hjónanna Hafurbjörns og Guðrúnar er getið í [[Árna saga biskups|Árna sögu biskups]] þar sem segir að þau hafi verið stórauðug af peningum. Veturinn 1280-1281 hafði [[Loðinn leppur]], sem konungur hafði sent til Íslands með [[Jónsbók]], vetursetu hjá þeim hjónum. Þess var getið að í Nesi hafi verið hið ríkmannlegasta heimili á landinu og hið mesta [[höfuðból]].<ref>Ólafur Lárusson 1944, bls.113.</ref> Óljóst er um eignarhald á jörðinni á miðöldum, eða frá 1341 og fram undir [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskipti]] 1550. Við siðaskiptin komst jörðin í eigu [[Skálholt|Skálholtsstóls]]. Árið 1556 eignaði konungur sér Nes og á meðan jörðin var í hans eigu bjuggu þar aðallega prestar og veraldlegir embættismenn.<ref>Kristinn Magnússon 2006, bls. 5.</ref> [[Bjarni Pálsson]] var skipaður fyrsti [[Landlæknisembættið|landlæknirinn]] á Íslandi með konungsúrskurði árið 1760. Í fyrstu bjó hann á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] en árið 1761 hófst bygging [[Nesstofa|Nesstofu]] við Seltjörn. Þar skyldi vera bústaður og vinnustaður landlæknis. Nesstofa var fullbyggð árið 1763. Hún var bústaður fimm fyrstu landlæknanna og fjögurra fyrstu lyfsalanna. Með konungsúrskurði árið 1833 voru embætti landlæknis og lyfsala flutt til Reykjavíkur.<ref>Kristinn Magnússon 2006, bls. 5-6.</ref> Nesstofa hefur frá árinu 1979 verið hluti af húsasafni [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns Íslands]]. [[Þórður Sveinbjörnsson]], háyfirdómari og síðar dómstjóri í [[Landsyfirréttur|Landsyfirrétti]], keypti Nes árið 1834. Þar stundaði hann mikinn búskap ásam því að sinna embætti sínu í Reykjavík. Þórður og Kirstin Cathrine Knudsen kona hans bjuggu í Nesi til 1851. [[Sveinbjörn Sveinbjörnsson]] tónskáld var sonur þeirra, en hann fæddist í Nesstofu árið 1847. Fljótlega eftir tíð Þórðar og Kirstínar varð jörðin tvíbýli, en búskapur var stundaður í Nesi fram yfir 1960.<ref>Kristinn Magnússon 2006, bls. 6.</ref> Allmörg gömul býli eru talin hafa byggst úr Neslandi, þar á meðal Bakki, Bygggerði, Eiði og [[Lambastaðir]], en einnig tilheyrðu jörðinni fjölmargar hjáleigur og þurrabúðir.<ref>Orri Vésteinsson 1997, bls. 111.</ref> == Kirkjan í Nesi og rannsóknir í kirkjugarðinum == Saga [[Kirkja|kirkjunnar]] í Nesi spannar meir en 600 ár. Þó kirkjunnar sé fyrst getið í heimildum um 1200 er sennilegt að kirkja hafi verið reist þar strax á 11. öld í Nesi eins og á flestum stórbýlum í landinu.<ref>Orri Vésteinsson 1997, bls. 111.</ref> Engin lýsing er til á kirkjunni eða staðsetningu hennar fyrr en á 17. öld. Árið 1695 var reist ný kirkja í Nesi, en hún var byggð bæði úr timbri og torfi. Þessari byggingu var haldið við í tæpa öld þar til ný kirkja var reist af grunni árið 1785. Engar heimildir segja til um staðsetningu þessara tveggja bygginga og ekki er vitað hvort sú nýja var reist á grunni þeirrar eldri eður ei. Hin nýja kirkja var stór og vönduð, byggð úr timbri að öllu leyti. Einnig var nýtt klukknaport reist við hana. Það hefur verið annað hvort frístandandi framan við kirkjuna eða áfast við hana að framan. Klukkuturninn var um 4 metra breiður og tæplega 9 metra hár og hefur því verið tilkomumikið mannvirki í þá tíð. Þessi nýja [[Neskirkja]] átti ekki eftir að þjóna sóknarbörnum þar lengi vegna þess að hún var aflögð með konungsúrskurði árið 1797 og sóknin lögð til Reykjavíkur. Eftir það var kirkjubyggingin seld apótekaranum í Nesi sem mun m.a. hafa notað hana til að þurrka í lyfjagrös. Húsið fauk svo í [[Básendaflóðið|Básendaveðrinu]] 1799 og eyðilagðist. Svo langt er síðan kirkjan fauk og hætt var að greftra í kirkjugarðinum að vitneskja um nákvæma staðsetningu kirkjubyggingarinnar og kirkjugarðsins hafði gelymst er rannsóknir hófust á kirkjustæðinu um miðjan 10. áratug 20. aldar.<ref>Orri Vésteinsson 1997, bls. 110, 111-114.</ref> Vísbendingar um staðsetningun voru einkum mannabeinafundir. Árið 1979 var komið niður á mannabein þegar unnið var að hitaveitulögn við Nesstofu. Í upphafi níunda áratugarins komu tvisvar í ljós mannabein við framkvæmdir á lóðum íbúðarhúsanna sem standa næst bæjarhólnum á Nesi.<ref>Elín Ósk Hreiðarsdóttir og Rúnar Leifsson 2006, bls. 10-11.</ref> Uppgröftur sem gerður var 1995 leiddi í ljós bæði grafir og kirkjugarðsvegg og má út frá þeim upplýsingum afmarka kirkjugarðinn með nokkurri nákvæmni, austan við Nesstofu en að stærstu hluta norðan við heimreiðina og vestan við íbúðarhúsið sem næst er stofunni við Neströð.<ref>Orri Vésteinsson 1997</ref> Vorið 2000 komu enn einu sinni í ljós mannabein í tengslum við framkvæmdir á lóð íbúðarhússins sem næst stendur.<ref>Kristinn Magnússon og Guðmundur Ólafsson 2000.</ref> == Bæjarhóllinn og minjar í túninu == Bæjarhóllinn í Nesi og svæðið umhverfis hann er eitt mest rannsakaða svæðið á landinu í [[fornleifafræði]]legum skilningi. Rannsóknirnar hafa bæði verið í formi fornleifaskráningar, prufuskurða og [[fjarkönnun|fjarkannana]]. Fornleifar á svæðinu eru óvenju vel varðveittar m.a. vegna þess að stór hluti túnsins í Nesi var aldrei sléttaður með stórvirkum vinnuvélum, en varðveisluskilyrði í jarðvegi eru einnig venju fremur góð.<ref>Garðar Guðmundsson 1995.</ref> === Hringlaga gerði === Í kringum 1970 veittu menn því fyrst athygli að í túninu vestan Nesstofu væru hringlaga mannvirki en þau sjást skýrar úr lofti en af jörðu niðri.<ref>Sigurjón Páll Ísaksson og Þorgeir S. Helgason 1994, bls. 152.</ref> Könnunarskurðir sem grafnir voru í nokkur gerðanna 1993 og 1996 sýndu að þau eru byggð úr einföldum torfhleðslum skömmu eftir að [[landnámsgjóskan]] féll 871+/-2. Engar skýrar vísbendingar komu fram um hlutverk þeirra en rannsakendur voru sammála um að líklegast væri að gerðin hefðu verið byggð í tengslum við jarðrækt af einhverju tagi.<ref>Kristinn Magnússon 1995; Hildur Gestsdóttir og Orri Vésteinsson 1996</ref> === Bæjarhóllinn === Bungan þar sem Nesstofa stendur í dag, er mjög stór. Hann hefur smátt og smátt byggst upp vegna búsetu í meir en þúsund ár. Árið 1989 voru grafnir prufuskurðir í bæjarhólinn austan og vestan við Nesstofu. Austan við stofuna var komið niður á hús frá 18. og 19. öld en undir þeim voru mannvistarlög niður á 2,7 m dýpi. Þar neðst var landnámsgjóskan óhreyfð og lágu mannvistarlögin beint ofan á henni. Vestan við Nesstofu var öskuhaugur meir en 2,4 m þykkur.<ref>Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 1990</ref> Rannsókn á dýrabeinum úr öskuhaugnum sýndi gríðarlega hátt hlutfall fiskibeina, einkum í lögum frá 17.-19. öld, en einnig vöktu athygli mikill fjöldi skelja af mismunandi tegundum og mikið af þangi. Mjög hátt hlutfall nautgripa miðað við sauðfé kemur vel heim og saman við að Nes var höfuðból.<ref>Amorosi et al. 1994</ref> Við rask á bæjarhólnum árið 2009 kom í ljós yfir 2,6 metra þykkt lag af mannvistarlögum og byggingaleifum.<ref>Margrét Hrönn Hallmundsdóttir. 2010, bls. 5.</ref> Ýmsar rannsóknir hafa verið gerðar á bæjarhólnum austan við Nesstofu á vegum [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafns Íslands]] og [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem hefur rekið þar vettvangsnámskeið fyrir nemendur í fornleifafræði frá 2007. Þær minjar sem helst hefur verið fengist við á námskeiðunum eru frá síðari tímum búsetu í Nesi.<ref>Guðmundur Ólafsson. 2008.</ref> Auk rannsókna á bæjarhóli Ness hefur verið grafið í önnur bæjarstæði í nágrenninu, m.a. í Móakot, Nýjabæ, [[Bygggarðsvör]] og [[Ráðagerði]] og eru það mest minjar frá seinni öldum sem þar hafa verið kannaðar.<ref>Margrét Hrönn Hallmundsdóttir. 2010, bls. 13.</ref> == Miðlun rannsókna == Eftir að uppgrefti lauk sumarið 1995 tók Orri Vésteinsson saman tillögur um rannsóknir og kynningu á menningarminjum í Nesi fyrir Seltjarnarnesbæ.<ref>Orri Vésteinsson 1995b.</ref> Önnur samantekt var gerð árið 2009 þar sem niðurstöður rannsókna á fornleifum frá tímabilinu 1760-1900 voru teknar saman og tillögur um miðlun þeirra settar fram.<ref>Kristín Halla Baldvinsdóttir. 2009.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * Amorosi, T., P.C. Buckland, K. Magnússon, T.H. McGovern & J.P. Sadler 1994, 'An Archaeozoological Examination of the Midden at Nesstofa, Reykjavik, Iceland.' Whither Environmental Archaeology? ed. R. Luff & P. Rowley-Conwy, Oxbow Monograph 38, Oxford, bls. 69-80. * Ágúst Ólafur Georgsson & Birna Gunnarsdóttir 1995. ''Fornleifaskráning á Seltjarnarnesi''. Þjóðminjasafn Íslands/Umhverfisnefnd Seltjarnarness, Reykjavík. * Elín Ósk Hreiðarsdóttir og Rúnar Leifsson 2006. ''Fornleifaskráning á Seltjarnarnesi''. Fornleifastofnun Íslands FS305, Reykjavík. * Garðar Guðmundsson 1995. ''Fornleifarannsóknir í Nesi við Seltjörn II: Athugun á ástandi jarðvegs og varðveisluskilyrðum jurta og dýraleifa í Nesi við Seltjörn 1995.'' Fornleifastofnun Íslands FS006, Reykjavík. * Guðmundur Ólafsson 2007. ''Nes við Seltjörn. Vettvangsnámskeið í fornleifafræði 2007.'' Vinnuskýrsla Þjóðminjasafns Íslands nr. 3/2007, Reykjavík. * Heimir Þorleifsson 1991, ''Seltirningabók'', Seltjarnarnesi. * Hildur Gestsdóttir og Orri Vésteinsson 1996. ''Fornleifarannsóknir í Nesi við Seltjörn V: Skýrsla um fornleifauppgröft í túni við Nesstofu 1996''. Fornleifastofnun Íslands FS027, Reykjavík. * Kristinn Magnússon og Guðmundur Ólafsson 2000. ''Beinafundur hjá Nesi við Seltjörn''. Rannsóknaskýrsla Þjóðminjasafns Íslands nr. 17/2000, Reykjavík. * Kristinn Magnússon 1995. ''Fornleifarannsókn á Seltjarnarnesi 1993''. Rannsóknaskýrsla Þjóðminjasafns Íslands nr. 12/1995, Reykjavík. * Kristinn Magnússon 2006. ''Rannsókn undir Nesstofu''. Rannsóknaskýrsla Þjóðminjasafns Íslands nr. 12/2006, Reykjavík. * Kristín Halla Baldvinsdóttir 2009. ''Búseta í Nesi 1760-1900. Miðlun rannsókna''. Umsjónarmaður verkefnis Anna Þorbjörg Þorgrímsdóttir. Nýsköpunarsjóður námsmanna. * Margrét Hrönn Hallmundsdóttir 2010. ''Uppmælingar á fornleifum við bæjarhólinn á Nesi á Seltjarnarnesi vegna deiliskipulags á vestursvæðum''. Fornleifadeild Náttúrustofu Vestfjarða. * Orri Vésteinsson 1995a. ''Fornleifarannsóknir í Nesi við Seltjörn I: Skýrsla um uppgröft 1995''. Fornleifastofnun Íslands FS005, Reykjavík. * Orri Vésteinsson 1995b. ''Fornleifarannsóknir í Nesi við Seltjörn IV: Tillögur um rannsóknir og kynningu á menningarminjum í Nesi.'' Fornleifastofnun Íslands FS008, Reykjavík. * Orri Vésteinsson 1997. „Kirkja og kirkjugarður í Nesi við Seltjörn.“ ''Árbók hins íslenzka fornleifafélags 1995'', bls. 99-122. * Ólafur Lárusson 1944. ''Byggð og saga.'' Reykjavík. * Sigurjón Páll Ísaksson og Þorgeir S. Helgason 1994. ''Kirkjan í Nesi við Seltjörn: Jarðsjármælingar austan Nesstofu og yfir hringa í túni.'' Skýrsla unnin fyrir Rótarýklúbb Seltjarnarness, Læknafélag Íslands og Seltjarnarnesbæ. Línuhönnun hf. * Sigurjón Páll Ísaksson og Þorgeir S. Helgason. „Vetrarmyndir frá Nesi við Seltjörn og Laugarnesi.“ ''Árbók Hins íslenzka fornleifafélags'', 91.árg. (1994a), bls. 149-161. * Vilhjálmur Örn Vilhjálmsson 1990, ''Fornleifarannsókn við Nesstofu 1989. Rannsóknarskýrsla'', Þjóðminjasafn Íslands, Reykjavík. [[Flokkur:Fornleifafræði]] [[Flokkur:Fornleifauppgröftur á Íslandi]] [[Flokkur:Seltjarnarnes]] [[Flokkur:Íslenskir sveitabæir]] cf9svj0wmtf3rg87if7p0fake29e0nr 0 121663 1983666 1931426 2026-10-23T23:48:25Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983666 wikitext text/x-wiki '''Guðrún Kristín Magnúsdóttir''' (fædd 27. september 1939 í [[Reykjavík]]) er verðlaunarithöfundur og listamaður. Hún var fyrirsæta þegar hún var unglingur og hefur einnig leikið í kvikmyndunum [[Hrafninn flýgur]] og [[Myrkrahöfðinginn]].<ref>[http://www.nytimes.com/movies/movie/193554/Flames-of-Paradise/overview ''New York Times''].</ref> Guðrún er stúdent úr [[Verzlunarskóli Íslands|Verzlunarskóla Íslands]], 1962, lauk prófi frá [[Myndlista- og handíðaskóli Íslands|Myndlista- og handíðaskóla Íslands]], 1973,<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=249929&pageId=3424661&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Vísir'' 2. apríl 1980].</ref> lærði uppeldisfræði í [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og nam, í fjarnámi, vitundarvísindi við [[Maharishi University of Management]] í Bandaríkjunum. Hún hefur einnig lært [[sanskrít]] í mörg ár. Guðrún er goði Undir fjöllum. Frá 1990 hefur Guðrún sérhæft sig í að útskýra táknmál og launsögn hins forna menningarafs okkar; rannsóknarverkefnið [[Óðsmál]].<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3194062&issId=233992&lang=da ''Helgarpósturinn'' 7. desember 1995].</ref> Guðrún Kristín hefur gefið út meira en 130 bækur á ensku og íslensku.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=338602&pageId=5329991&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Fréttablaðið'' 10. nóvember 2011].</ref> Barnabækur, unglingabækur, leikrit og [[Óðsmál]] bækurnar, sem voru styrktar af [[Menntamálaráðuneytið|Mennta- og menningarmálaráðuneytinu]] 2011<ref>[http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/5943 Mennta og menningarmálaráðuneytið 5. apríl 2011] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140316194738/http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/5943 |date=2014-03-16 }}.</ref> og Hagþenki.<ref>[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1302169/ ''Morgunblaðið'' 27. september 2009].</ref> Hún hefur einnig fengið styrk til fræðistarfa frá Menntamálaráði 1988.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=225520&pageId=2915269&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir21 ''Þjóðviljinn'' 4. maí 1988].</ref> Guðrún fékk 1. og 2. verðlaun fyrir unglingasmásögur handa grunnskólum, útgefnar af Námsgagnastofnun 1992.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=126696&pageId=1814081&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Morgunblaðið'' 21. september 1994].</ref> == Helstu verk Guðrúnar == *Halla; útvarpssaga flutt í [[RÚV]] 1982.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=118712&pageId=1558591&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Morgunblaðið'' 29. júní 1982].</ref> *Ég, hið silfraða [[sjal]]; útvarpssaga flutt í [[RÚV]] 1983.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=119389&pageId=1583057&lang=is&q=%C9g%20hi%F0%20silfra%F0a%20sjal ''Morgunblaðið'' 10. nóvember 1983].</ref> og birtist í tímaritinu Vikunni 1981.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=299460&pageId=4493928&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Vikan'' 15. janúar 1981].</ref> *Í mjúku myrkri búa draumarnir; útvarpsleikrit flutt í [[RÚV]] 1988.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2913313 ''Þjóðviljinn'' 5. janúar 1988].</ref> *Ég er hættur, farinn, ég er ekki með í svona asnalegu leikriti; verðlaunaleikrit sýnt í [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]] 1990.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=346336&pageId=5425334&lang=is&q=h%E6ttur%20Farinn ''Vera'' 1. desember 1990].</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=226160&pageId=2925932&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Þjóðviljinn'' 24. október 1990].</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=225740&pageId=2919186&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Þjóðviljinn'' 17. febrúar 1989].</ref> *Japl, jaml og fuður, handrit á stutta lista MEDIA, stuðningsdeild ESB fyrir evrópska kvikmyndagerð. *Barnaefni í Stundinni okkar (RÚV) í mörg ár.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=120420&pageId=1625160&lang=is&q=Gu%F0r%FAnu%20Krist%EDnu ''Morgunblaðið'' 21. desember 1985 (sjónvarpsdagskrá)].</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1795171 ''Morgunblaðið'' 7. nóvember 1993 (sjónvarpsdagskrá)].</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=194570&pageId=2609519&lang=is&q=T%F3ta%20og%20%FEau ''Dagblaðið Vísir'' – DV 27. febrúar 1993 (sjónvarpsdagskrá)].</ref> *Hrif, sagnadiskur (DVD) 2005, *[[Óðsmál]] bækurnar. Þær útskýra dýpt menningararfs okkar og raunverulegan tilgang mannsævinnar.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=128927&pageId=1864667&lang=is&q=Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Morgunblaðið'' 23. október 1996].</ref><ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=346405&pageId=5427829&lang=is&q=Gu%F0r%FAn%20Krist%EDn%20Magn%FAsd%F3ttir ''Vera'' 1. desember 1996].</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mmedia.is/odsmal/ |title=vefsíða Óðsmála. |access-date=2014-03-16 |archive-date=2014-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140720180104/http://mmedia.is/odsmal/ |url-status=dead }}</ref> *Hannesar saga Grásteins, bókaflokkur útgefinn af Námsgagnastofnun 1999.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=131914&pageId=1940730&lang=is&q=%C9g%20er%20h%E6ttur%20Farinn ''Morgunblaðið'' 20. júlí 1999].</ref> == Bækur Guðrúnar == *1000 stjörnur og fleira ljúft ISBN 9789979895640 *Að leggja Bifröst lag fyrir lag ISBN 9789935467492 *Apakríli, algjör dúlla! ISBN 9789979895084 *Au pair ISBN 9789979895831 *The Bairn of Trolls ISBN 9789935467454 *Baldur Höður Loki: Lesum Óðsmál til að skilja ISBN  9789935467522 *Baldur Höður Loki: What are we celebrating and why? Óðsmál gives intellectual understanding. ISBN  9789935467539 *Bína brúða ISBN 9789979895800 *Búi skreytir jólatré ISBN 9789979895923 *Consciousness and Mother [[Nature]]: What is Pure Consciousness and what is Mother Nature? Gain intellectual understanding from Óðsmál-books ISBN 9789935467508 *Dagdraumar og sorgarband ISBN 9789979895817 *Draumahúsið ISBN 9789979895732 *Drottinn blessi heimilið ISBN 9789979895503 *Dívan skáldsins; -Góða nótt, sagði skáldið, og dó ISBN 9789979895244 *Eru verkir með þessu? Fylgir þessu hiti, mamma? ISBN 9789979895701 *Ég, hið silfraða sjal ISBN 9789979895466 *Fluga ISBN 9789979895022 *The Fly ISBN 9789935467461 *Hagbarður og Hvutti ISBN 9789979895855 *Hagbarður and Hvutti ISBN 9789935467423 *Halla ISBN 9789979895220 *Hnallur og Spói ISBN 9789979895091 *The House of Dreams ISBN 9789935467478 *How to Lay the Bridge Bifröst ISBN  9789935467485 *Hreggnótt ISBN 9789979895053 *Hrekkjusvín og ljósastaurar ISBN 9789979895213 *Hrif ISBN 9789979895329 *Huginn Jöruson, hornungur (sakamál) ISBN 9789979895848 *Hvar voru hrossin í hríðinni? ISBN 9789979895206 *Hver er hann þessi Jakob? ISBN 9789979895978 *In Memoriam – skóflan ISBN 9789979895497 *Í mjúku myrkri búa draumarnir ISBN 9789979895107 *Japl, jaml og fuður ISBN 9789979895114 *Jónki fór í réttirnar ISBN 9789979895572 *Leyniþræðir ISBN 9789979895824 *Melana, drottning frumskógarins ISBN 9789979895602 *Mummi ISBN 9789979895565 *My Bína Doll ISBN 9789935467430 *Óðsmál – Norse Edda Spiritual Highlights: We should know why we choose to be born ISBN 9789935467003 *Óðsmál – The Unseen Reality: Science of Consciousness in Heathenry ISBN 9789935409843 *Óðsmál 2012: Ævi hver til uppljómunar ISBN 9789935409829 *Valhallar Óðsmál in gullnu: Handa þróuðum, vísindi, skilningur og djúp þekking forfeðra okkar enduruppgötvuð ISBN 9789935409416 *Óðsmál in fornu (efnisyfirlit) 40 Kálfholtalækjarskræður: Efnisyfirlit vefútgáfu. ISBN 9789935409409 *Óðsmál. Á íslensku og ensku ISBN 9979601655 *Palli og englabjallan ISBN 9789979895268 *Rakni og Þögn ævintýri, KLUKK, leikir barna 1900-2000 ISBN 9789979895725 *Saga Svaðilfara ISBN 9789979895619 *Sál bróðurins, steinbítsbróðurins ISBN 9789979895251 *Soul of a Brother ISBN 9789935467416 *Sigga og hafragrauturinn ISBN 9789979895442 *Skírnismál: helgileikar: handrit handa börnum / a script for bairns: ritual performance ISBN 9789935409836 *Tíkin tóa og grey litli Krúsi ISBN 9789979895336 *Tóta og þau ISBN 9789979895626 *Tröllabarn ISBN 9789979895015 *Vaknaðu, Lóa! Vaknaðu! ISBN 9789979895343 *Vitund og móðir náttúra: Nemum upp ámáttkar fimbulrúnir ISBN  9789935467515 *Who is Jakob? ISBN 9789935467447 *Þetta er mitt hús ISBN 9789979895480 Bókaflokkurinn Hannesar saga Grásteins: *Hannesar saga Grásteins, 1. bók: Branda skottlausa, amma Hannesar Grásteins ISBN 9789979895671 *Hannesar saga Grásteins, 2. bók: Branda Bröndudóttir og synir hennar: Hafri og Elri Gúlli ISBN 9789979895695 *Hannesar saga Grásteins, 3. bók: Hafri fer sér að voða, Elra Gúlla leiðist ISBN 9789979895718 *Hannesar saga Grásteins, 4. bók; Hannes Grásteinn og Surtarbrandur ISBN 9789979895749 *Hannesar saga Grásteins, 5. bók: Kettlingunum stolið ISBN 9789979895756 *Hannesar saga Grásteins, 6. bók: Það eina, sem er kátara en kátur kettlingur, er: kátir kettlingar ISBN 9789979895763 *Hannesar saga Grásteins, 7. bók: Hannes Grásteinn hverfur að heiman ISBN 9789979895770 *Hannesar saga Grásteins, 8. bók: Hannes Grásteinn villiköttur á skrifstofu í vesturbænum ISBN 9789979895787 *Hannesar saga Grásteins, 9. bók: Surtarbrandur fer sér að voða ISBN 9789979895794 *Hannesar saga Grásteins, 10. bók: Hannes veiðikló ISBN 9789979895862 *Hannesar saga Grásteins, 11. bók: Hefur kötturinn níu líf? ISBN 9789979895879 *Hannesar saga Grásteins, 12. bók: Hannes flytur í nýtt hverfi ISBN 9789979895886 *Hannesar saga Grásteins, 13. bók: Fleiri viðburðir: börn hvekkja Hannes; Hannes hvekkir stara ISBN 9789979895909 *Hannesar saga Grásteins, 14. bók: Milli ISBN 9789979895916 *Hannesar saga Grásteins, 15. bók: Snjótittlingaveiðar ISBN 9789979895930 *Hannesar saga Grásteins, 16. bók: Nýi kettlingurinn ISBN 9789979895947 *Hannesar saga Grásteins, 17. bók: Vor í lofti ISBN 9789979895954 *Hannesar saga Grásteins, 18. bók: Hannes fer í sveit ISBN 9789979895985 *Hannesar saga Grásteins, 19. bók: Hvolparnir ISBN 9789979895992 *Hannesar saga Grásteins, 20. bók: Dánartilkynning ISBN 9789979708179 Krakka-Óðsmál in fornu, flokkur 40 bóka: *1 Þór ISBN 9789935409423 *2 Ægir og Rán ISBN 9789935409430 *3 Þríeindir ISBN 9789935409447 *4 Þjóðvitnir, Ullur, Heimdallur ISBN 9789935409454 *5 Tefla teitir á Iðavöllum unz koma þursamegir III ISBN 9789935409461 *6 Syn, Glasir, Valhöll, Einherjar ISBN 9789935409478 *7 Sif, Gefjun ISBN 9789935409485 *8 Freyr, Skírnir, Gerður ISBN 9789935409492 *9 Segðu mér, seiðskrati ISBN 9789935409508 *10 Uppeldi ISBN 9789935409515 *11 Rígur ISBN 9789935409522 *12 Jól, þorri, gói ISBN 9789935409539 *13 Helía, Mímir, valkyrja ISBN 9789935409546 *14 Svinnur, vín Valföðurs, Gungnir, Glaðheimar ISBN 9789935409553 *15 Óðinn, synir, hrafnar, eljur, Sleipnir, Valhöll ISBN 9789935409560 *16 Týr, Fenrir, Drómi, Læðingur, Gleipnir ISBN 9789935409577 *17 Sól og Nanna ISBN 9789935409584 *18 Frigg, Sága ISBN 9789935409591 *19 Fjörgyn, jörð, móðir, árstíðir, Svalinn, Mundilfari ISBN 9789935409607 *20 Gyðjan mikla, Freyja með Brísingamen ISBN 9789935409614 *21 Skaði, Njörður, Baldur ISBN 9789935409621 *22 Geri, Freki, jötnar ISBN 9789935409638 *23 Jólasveinar, álfar, gandreið ISBN 9789935409645 *24 Guðin, dagarnir, reikistjörnurnar, mannsheilinn ISBN 9789935409652 *25 Haftsænir, Gapþrosnir og fleira torskilið – ja bara óskiljanlegt ISBN 9789935409669 *26 Ginnungagap – höfuðskepnurnar 5 ISBN 9789935409676 *27 Ginnungagap – nýsta ek niður ISBN 9789935409683 *28 Þund, heilög vötn hlóa ISBN 9789935409690 *29 Íslenska, samskrít ISBN 9789935409706 *30 Huginn, Muninn, Valhöll, einherjar ISBN 9789935409713 *31 Tært taugakerfi ISBN 9789935409720 *32 Tröll, jötnar, þursar, vættir, dvergar, þursameyjar, framþróun ISBN 9789935409737 *33 Urður, Verðandi, Skuld ISBN 9789935409744 *34 Yfir heiðina með vitkanum ISBN 9789935409751 *35 Hljóð og efni ISBN 9789935409768 *36 Hin árborna ámáttka, Grótti, þanþol, meiðmar ISBN 9789935409775 *37 Vitundarþroskamenntun handa öllum ISBN 9789935409782 *38 Að heyja frið, stjórnarskrá alheims ISBN 9789935409799 *39 Matur, melting, hegðan ISBN 9789935409805 *40 Ósvinnan horfin, Mímir endurheimtur ISBN 9789935409812 Óðsmál for bairns, flokkur 40 bóka, ensk þýðing á bókaflokknum Krakka-Óðsmál in fornu. (aths. „bairns þýðir „krakkar“ á fornri ensku): *Óðsmál for bairns 1 Þór ISBN 9789935467010 *Óðsmál for bairns 2 Ægir and Rán ISBN 9789935467027 *Óðsmál for bairns 3 trinities ISBN 9789935467034 *Óðsmál for bairns 4 Þjóðvitnir, Ullur, Heimdallur ISBN 9789935467041 *Óðsmál for bairns 5 in Iðavellir - triguna ISBN 9789935467058 *Óðsmál for bairns 6 Syn, Glasir, Valhöll, einherjar ISBN 9789935467065 *Óðsmál for bairns 7 Sif, Easter ISBN 9789935467072 *Óðsmál for bairns 8 Freyr, Skírnir, Gerður - poem Skírnismál ISBN 9789935467089 *Óðsmál for bairns 9 tell me, wizard ISBN 9789935467096 *Óðsmál for bairns 10 upbringing ISBN 9789935467102 *Óðsmál for bairns 11 Rígur (on Edda-poem Rígsþula) ISBN 9789935467119 *Óðsmál for bairns 12 yule, þorri, gói ISBN 9789935467126 *Óðsmál for bairns 13 Hel, Mímir, valkyrja ISBN 9789935467133 *Óðsmál for bairns 14 svinnur, Valföðurs wine, Gungnir, Glaðheimar ISBN 9789935467140 *Óðsmál for bairns 15 Óðinn, sons, Sleipnir, Valhöll ISBN 9789935467157 *Óðsmál for bairns 16 Týr and Fenrir ISBN 9789935467164 *Óðsmál for bairns 17 Sól and Nanna ISBN 9789935467171 *Óðsmál for bairns 18 Frigg, Sága ISBN 9789935467188 *Óðsmál for bairns 19 Fjörgyn, Mother Earth ISBN 9789935467195 *Óðsmál for bairns 20 The Great Goddess ISBN 9789935467201 *Óðsmál for bairns 21 Skaði, Njörður, Baldur ISBN 9789935467218 *Óðsmál for bairns 22 jötnar, Geri, Freki ISBN 9789935467225 *Óðsmál for bairns 23 jólasveinar, elves, gandreið ISBN 9789935467232 *Óðsmál for bairns 24 Gods, days, planets, and more ISBN 9789935467249 *Óðsmál for bairns 25 Haftsænir, Gapþrosnir, Geirölnir, valkyrja ISBN 9789935467256 *Óðsmál for bairns 26 ginnungagap and the 5 elements ISBN 9789935467263 *Óðsmál for bairns 27 ginnungagap - nýsta ek niður ISBN 9789935467270 *Óðsmál for bairns 28 Þund ISBN 9789935467287 *Óðsmál for bairns 29 Sanskrit and Old Norse ISBN 9789935467294 *Óðsmál for bairns 30 Huginn, Muninn, Valhöll, einherjar ISBN 9789935467300 *Óðsmál for bairns 31 pure nervous system ISBN 9789935467317 *Óðsmál for bairns 32 tröll, jötnar, thurse-maidens, wights, dwarfs ISBN 9789935467324 *Óðsmál for bairns 33 Urður,Verðandi, Skuld ISBN 9789935467331 *Óðsmál for bairns 34 guided bird's eye view ISBN 9789935467348 *Óðsmál for bairns 35 sound and "matter” ISBN 9789935467355 *Óðsmál for bairns 36 mighty old Nature ISBN 9789935467362 *Óðsmál for bairns 37 consciousness-based education ISBN 9789935467379 *Óðsmál for bairns 38 waging peace ISBN 9789935467386 *Óðsmál for bairns 39 food, digestion, behaviour ISBN 9789935467393 *Óðsmál for bairns 40 ignorance gone, Mímir regained ISBN 9789935467409 == Tilvitnanir == <references/> == Tenglar == * https://www.youtube.com/user/Goiagodi * http://www.odsmal.org {{f|1939}} t67jwmspsf9kackkoxl7fwdbn71ppza 0 122167 1983699 1916412 2026-10-24T06:06:05Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983699 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kambönd | image = Hooded Merganser (Lophodytes cucullatus) (1).JPG | image_caption = Karlfugl | image2 = Hooded Merganser, female.jpg | image2_caption = Kvenfugl | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'') | familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'') | subfamilia = [[Eiginlegar endur]] (''Anatinae'') | genus = '''''Lophodytes''''' | genus_authority = [[Ludwig Reichenbach|L. Reichenbach]], 1853 | species = '''''L. cucullatus''''' | binomial = ''Lophodytes cucullatus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Mergus cucullatus'' }} [[File:Lophodytes cucullatus MHNT.ZOO.2010.11.33.2.jpg|thumb| ''Lophodytes cucullatus'']] '''Kambönd''' ([[fræðiheiti]] ''Lophodytes cucullatus'') er lítill fugl af [[andaætt]] og eina tegund ættkvíslarinnar Lophodytes. Kambendur hafa kamb aftan á höfði sem getur þanist út eða dregist saman. Á karlfuglum er stór hvítur blettur á kambinum, höfuðið er svart og hliðar eru rauðbrúnar. Kvenfuglinn hefur rauðleitan kamp og höfuð og líkami eru að mestu grábrún. Varpsvæði kambanda eru í [[fen]]jum og vötnum í skóglendi í norðurhluta [[Bandaríki Norður-Ameríku|Bandaríkjanna]] og suðurhluta [[Kanada]]. Kambendur gera hreiður í trjástubbum nálægt vatni. Pörin myndast snemma vetrar. Karlfuglinn yfirgefur kvenfuglinn skömmu eftir að hún hefur verpt og hún sér ein um útungun og ungauppeldi. Þegar ungar koma úr eggi þá yfirgefa þeir hreiðrið með móður sinni innan 24 klukkustunda og þeir geta þá kafað og fundið fæðu sjálfir en halda sig með móður sinni næstu fimm vikur. Kambönd hefur sést á tjörnum í [[Heiðmörk]]. ==Tenglar== {{wikiorðabók|kambönd}} {{commonscat|Lophodytes cucullatus}} {{Wikilífverur|Lophodytes cucullatus}} *[https://web.archive.org/web/20090415171112/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Hooded_Merganser.html Hooded Merganser Species Account] – Cornell Lab of Ornithology *[http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1310id.html Hooded Merganser - ''Lophodytes cucullatus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225005549/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1310id.html |date=2015-02-25 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter *[http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=hooded%20merganser&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 eNature.com: Hooded Merganser] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929083237/http://enature.com/fieldguides/detail.asp?allSpecies=y&searchText=hooded%20merganser&curGroupID=1&lgfromWhere=&curPageNum=1 |date=2007-09-29 }} *[http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/312 Massachusetts Breeding Bird Atlas - Hooded Mergans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131215033332/http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/312 |date=2013-12-15 }} * [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/11/27/fagaetur_kambandarsteggur_i_heidmork/ Fágætur kambandarsteggur í Heiðmörk] [[flokkur:Andaætt]] p20p2ycj2jxueihmqf6so37jlzyau2f 0 122627 1983705 1916413 2026-10-24T07:03:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983705 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Kolhæna | image = American coot - June 2013.jpg | image_width =260px | image_caption = Kolhæna | status = LC |regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | subclassis = [[Neornithes]] | infraclassis = [[Neognathae]] | superordo = [[Neoaves]] | ordo = [[Tranfuglar]] (''Gruiformes'') | familia = [[Relluætt]] (''Rallidae'') | genus = ''[[Fulica]]'' | species = '''''F. americana''''' | binomial = ''Fulica americana'' | binomial_authority = [[Johann Friedrich Gmelin|Gmelin]], 1789 | range_map = Fulica_americana_map.svg | synonyms = ''Fulica hesterna'' <small>[[Hildegarde Howard|Howard]], 1963</small><br /> and see text }} '''Kolhæna''' ([[fræðiheiti]]: ''Fulica americana'') er [[fugl]] af [[relluætt]]. Kolhænur lifa í nágrenni við vatn, vanalega í [[votlendi]] og nálægt vötnum í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Kjörlendi þeirra er við ferskvatn en þær geta þó dvalið nokkra mánuði að vetrarlagi við sjó. Kolhænur eru [[farfugl]]ar sem koma til norðaustursvæða [[Bandaríki Norður-Ameríku|Bandaríkjanna]] á sumrin. Kolhæna er sjaldséður [[flækingur]] á [[Ísland]]i. Kolhænur éta aðallega þörungar og ýmis konar vatnagróður en einnig smádýr. Þær byggja vanalega hreiður sem flýtur á vatni. Karl- og kvenfugl eru svipaðir í útliti. Rannsóknir á hreiðuratferli kolhæna hafa sýnt að mæður gefa ungum með skærasta lit á fjaðraskrauti frekar fæðu og kolhænur sem verða fyrir því að aðrir fuglar verpa í hreiður þeirra hafa aðferðir til að þekkja hvaða afkvæmi eru þeirra. Kolhæna er 34 - 43 sm löng með 58-71 sm vænghaf. Fullorðnir fulgar eru með stuttan þykkan hvítan gogg og hvítan ennisskjöld sem vanalega er með rauðbrúnum blett efst á goggi milli augna. Kolhæna er lík bleshænu en þekkist frá henni af hvítum undirstélþökum, öðruvísi neflagi og að ennisskjöldur er hvítur á bleshænu en rauðbrúnn á kolhænu. Kynin eru svipuð en kvenfuglar minni. Ungar eru með olífubrúna fjaðrakórónu og gráan líkama. Þeir verða fullvaxnir um 4 mánaða gamlir. Kolhænur eru oft í stórum hópum og geta hóparnir að vetrarlagi verið nokkur þúsund fuglar. [[Mynd:AirborneCoot.jpg|thumb|left|Kolhæna hefur sig á loft]] [[Mynd:American Coot Flock.jpg|thumb|left|Kolhænur eru oft í stórum hópum sérstaklega að vetrarlagi.]] Mökunartími er í maí og júní. Kolhænur parast fyrir lífstíð ef aðstæður leyfa. [[Mynd:Nesting-american-coot.jpg|thumb|Hreiður kolhænu]] Kolhænur byggja margs konar hreiðurbyggingar á hverjum varptíma. Hreiðrin eru byggð í vatni. Hreiðrin eru á velskýldum stöðum í háu sefi. Það eru þrenns konar hreiður, hreiður fyrir tilhugalífið, hreiður fyrir eggin en þau hreiður eru vanalega e30 sm í þvermál með 30-38 sm rampi sem foreldrarnir geta komið og farið á. Kornhænur byggja oft mörg eggjahreiður áður en þau velja það sem verpt er í. Sérstök hreiður eru svo byggð fyrir ungauppeldi, annað hvort byggð ný eða á grunni eggjahreiðurs sem þá er hækkað. Þar sem kolhænur byggja hreiður sín í vatni þá leysast þau auðveldlega upp og hafa skamman líftíma. Það þarf að vinna stöðugt í bæta í eggja- og ungahreiður til að halda þeim á floti og það er aðallega kvenfuglinn sem vinnur að þeirri byggingu. Kvenfuglar verpa einu eggi á dag. Þær verpa vanalega milli sólseturs og miðnættis. Í hreiðri þar sem varp hefst snemma vors eru fleiri egg, það eru að meðaltali 9 egg í hreiðri en ef varp hefst seint eru að meðaltali 6.4 egg í hreiðri. Fyrstu eggin eru þyngri en þau sem síðar koma. Ef egg misfarast verpir fuglinn aftur. Það er breytilegt hvernær fuglinn byrjar að sitja á eggjum það getur verið frá því að fyrsta eggi var verpt og þangað til öllum hefur verið verpt. Karl- og hvernfuglar skiptast á að sitja á eggjum en karlfuglar vinna mest á þeim 21 dögum sem útungun tekur. Í náttúrulega umhverfi komast aldrei meira en átta ungar á legg því þó egg hafi verið fleiri eru þau yfirgefin þegar þessum fjölda er náð. Það getur stafað af takmörkuðu fæðuframboði eða að umfram eggin örvi ekki foreldra til að halda áfram útungunaratferli. Hormónar sem fara frá móður til eggsins hafa áhrif á hvernig afkvæmið vex, hegðar sér og hefur samskipti. Í kolhænum hefur komið fram tvenns konar gildi á androgen og testosteróni í ungahópnum. Egg sem verpt var fyrst hafa hærra testosterón en egg sem komu seinna. Kvenfuglar sem verpa þrisvar setja meira androgen í hvítu en kvenfuglar sem verpa aðeins einu sinni. Kolhænur verpa bæði í eigin hreiður og annarra. Í rannsókn sem náði yfir fjögur ár kom fram að í 40 % hreiðra voru egg annarra fugla en foreldra og 13% af öllum eggjum var verpt af kvenfuglum í hreiður annarra kvenfugla. Kolhænur hafa ólíkt öðrum fuglum sem hæfileika til að þekkja og hafna aðkomuungum frá eggjum sem aðrir fuglar hafa verpt í hreiður þeirra. Foreldrarnir ráðast á aðkomuungann, gogga í hann, drekkja honum, hindra að hann komist í hreiðrið og fleira. Þeir þekkja sína eigin unga af merkjum frá fyrsta unganum sem kemur úr eggi. Fyrsti unginn er viðmiðun fyrir foreldra til að greina á milli þeirra unga sem síðar koma úr hreiðri og ef ungar passa ekki við það er þeim hafnað. [[Mynd:Fulica americana3.jpg|thumb|Kolhæna með tveimur ungum]] Fyrstu ummerki um að foreldrar gerðu upp á milli afkvæma eftir áberandi skrauti á ungum fannst hjá kolhænum. Svartir kolhænuungar hafa á fremri hluta líkama skrautlegan fjaðrakrans með fjöðrum sem eru appelsínugular fremst en eftir sex daga þá fölnar þessi skrautbúningur. Þessi ýkti skærliti búningur hefur ekkert gildi í lífsbaráttunni nema gerir ungum erfiðara að felast en foreldrar virðast fara eftir þessu. Því skærari sem liturinn er því líklegra er að unginn verði í uppáhaldi hjá foreldrum. Rannsóknir sýna að foreldrar taka unga í skrautbúningi fram yfir þá sem eru það ekki. ==Tenglar== {{reflist}} {{commonscat|Fulica americana}} {{Wikilífverur|Fulica americana}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2210id.html American Coot – ''Fulica americana''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225122103/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2210id.html |date=2015-02-25 }} – USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter. * [https://web.archive.org/web/20090323113039/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/American_Coot.html American Coot Species Account] – Cornell Lab of Ornithology [[flokkur:Relluætt]] m1xx2y37h7t92mpshqp8aaka8ej2fsj 0 123006 1983739 1810418 2026-10-24T10:11:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983739 wikitext text/x-wiki {{alþjóðavæða}} '''Lög um mannanöfn''' hafa gilt á Íslandi frá árinu [[1914]]. Ný lög voru samþykkt [[1925]], [[1991]] og [[1996]]. [[Mannanafnanefnd]] hefur það hlutverk að úrskurða í vafamálum um uppfyllingu laganna. Helstu átakamál í þróun laganna hafa snúist um ættarnöfn og erlend nöfn.<ref name="jonsdottir">[http://hdl.handle.net/1946/5094 Erla Rún Jónsdóttir, ''Íslensk kvennanöfn fyrr og nú'', ritgerð til BA-prófs við Háskóla Íslands, maí 2010, bls. 58]</ref> Upp úr aldamótunum 1900 snerust þær deilur að miklu leyti um inntak þjóðhollustu, en í kringum aldamótin 2000 ber meira á gagnrýni á grundvelli mannréttinda, sjálfsákvörðunarréttar einstaklinga og sjálfsmyndar. == Saga laganna == === Forsaga === „Í fámennara og strjálbýlla samfélagi fyrri alda hét fólk einu nafni, því nafni sem við nú köllum ''eiginnafn'' (fyrra eða fyrsta eiginnafn).<ref name="bennysif">[http://hdl.handle.net/1946/15301 Benný Sif Ísleifsdóttir, ''„Það er nefnilega fínna að vera sen en dóttir.“'', lokaverkefni til BA-gráðu í þjóðfræði, Háskóla Íslands 2013]</ref> Fram á tólftu öld má finna dæmi um það á Englandi að fólk bæri aðeins eitt nafn. Þó voru ''viðurnefni'' orðin algeng um árið 1000, á við „Sæmundur fróði“, „Hallgerður langbrók“ og svo framvegis. Ættarnöfn tíðkuðust fyrst meðal Rómverja, dreifðust um heimsveldið og ruddi víðast hvar burt þeim germanska sið að bera föðurnafn (eða móðurnafn, í undantekningatilfellum). Í Frakklandi tóku ættarnöfn að tíðkast á 10. öld, ásamt þeirri nýjung, sem tilheyrði þeim, að þau gengju í arf.<ref name="bennysif" /> Á miðöldum voru aðalsmenn fyrstir til að bera ættarnöfn en siðurinn barst síðan niður eftir stigveldi samfélaga: til embættismanna, kaupmanna, borgara, loks verkalýðsins.<ref name="bennysif" /> Ættarnöfn bárust til Danmerkur í upphafi 16. aldar en tíðkuðust ekki meðal almennra borgara fyrr en um 1700. Í byrjun 19. aldar bar um fjórðungur Dana ættarnafn. Landsbyggðarfólk bar þau síður en íbúar borga og hélt sig við föðurnöfn.<ref name="bennysif" /> === Fyrstu ættarnöfn á Íslandi === Fyrstu ættarnöfn á Íslandi eru talin vera frá 17. öld. Á síðari hluta 19. aldar færðist í vöxt að Íslendingar breyttu föður- eða móðurnafni í ættarnafn. Ættarnöfn voru 108 í manntalinu 1855 en hafði fjölgað í 297 árið 1910. Fremstar fóru yfirstéttir landsins í upptöku ættarnafna.<ref name="bennysif" /><ref name="frumvarp1955" /> === Umræða um aldamót === Guðmundur Kamban, áður Guðmundur Jónsson, skrifaði greinina „Ættarnöfn“ í ''Skírni'' 1908. Hefst greinin á orðunum: „Menn eru að hugsa um málið. Skoðanirnar skiftast. Mig langar til að vísa veg í því, sem allir ætti að geta gengið saman.“ Má af greininni ætla að umræða um ættarnöfn hafi verið fyrirferðarmikil á landinu á þessum tíma. Byrjar hannn á að hæðast að hugmyndinni um að föðurnafnið sé sérstaklega þjóðlegt fyrirbæri: „Já, þjóðlegt er það. Ég er þeim alveg samdóma um það. Það er jafn-þjóðlegt á Íslandi nú eins og það hefir einu sinni verið í öllum löndum. Það er jafn-íslenzkt í dag eins og það var enskt eða þýzkt fyrir mörgum öldum. Og það hefir ekki verið nándar nærri jafnlengi íslenzkt eins og það hefir verið danskt eða norskt eða sænskt eða grískt eða rússneskt. Ef eitthvað er því þjóðlegra, sem það hefir náð lengur festu með þjóðunum, þá eru ekki nema nokkrir áratugir síðan föðurnöfnin voru miklu þjóðlegri í Danmörku heldur en þau eru nú eða hafa nokkurn tíma verið á Íslandi. Lengra er ekki liðið síðan er ættarnöfn voru tekin upp hvarvetna þar í landi. Þau voru gerð þjóðleg með lögum.“ Færði Guðmundur í greininni fram þau rök að samfélög án ættarnafna væru álitin menningarlega aftarlega. Hann vísaði til Darwins til að rökstyðja mikilvægi „ættartilfinningar“. Hann hrakti þau rök að ættarnöfn mismunuðu konum, þar sem föðurnöfn gerðu það enn frekar. Loks lagði hann mikla áherslu á hversu „alíslenzk“ ættarnöfn gætu verið: „Það er ekki satt, að ættarnöfn geti ekki verið íslenzk. Það er ekki satt, að tungan okkar sé svo ófullkomin; það er ekki annað en fátæktar-barlómur þeirra manna, sem vita ekki hvað hún er rík. Alíslenzk geta þau orðið …“ <ref name="kamban">[http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000526295 Guðmundur Kamban, „Ættarnöfn“, ''Skírnir'' 82. árg. 1908, bls. 164]</ref> Hann sagðist „ætlast til að ''allir ungir menn', karlar og konur, þeir sem vilja að jafnrökrétt og hreint og tignarlegt mál, sem íslenzkan er, eigi sér samboðin mannanöfn, þá tegund þjóðernis, sem einna mest ber á, — eg ætlast til að þeir allir teki sér upp falleg og alíslenzk nöfn, sem gera má að ættarnöfnum.“ Að svo búnu tók hann sér, í niðurlagi greinarinnar, nafnið Kamban, sem hann var nefndur upp frá því. Fram að því að lög voru sett um ættarnöfn árið 1915 voru slík lagaboð „mjög fábrotin, en mest farið eftir venjureglum, sem þó var yfirleitt ekki skylt að fylgja.“ „Engar hömlur voru settar að lögum á nafnavalið.“ <ref name="frumvarp1955">[http://www.althingi.is/altext/75/s/pdf/0094.pdf Greinargerð við frumvarp til laga um mannanöfn, 1955 ]</ref> === Lögin 1914: Ættarnöfn til sölu === Frumvarp um lög um ný mannanöfn og ættarnöfn var lagt fram á Alþingi árið 1913. Gerðar voru breytingar á frumvarpinu og skipuð var nefnd til að gera tillögur um útfærslu. Lögin tóku gildi 1914. Árið 1915 skilaði nefndin tillögum um leiðir til að mynda ný íslensk ættarnöfn og reglur sem fylgja skyldi við að leiða þau, til dæmis, af örnefnum. Sama ár tóku nýju lögin gildi. Í lögunum fólst meðal annars að hver „sá maður, sem hlotið hefur tvö eiginheiti, eða fleiri, skal vera skyldur til, frá því að hann verður 16 ára, að nota sama nafn og nöfn alla ævi, nema leyfi fái til breytingar, og rita þau jafnan á sama hátt. Eiginnafni mátti enginn breyta, nema að fengnu konungsleyfi.“<ref name="frumvarp1955" /> Þau heimiluðu fólki að bera ættarnöfn gegn greiðslu. Þeir sem þegar báru ættarnafn gátu skráð það fyrir tveggja króna skrásetningargjald sem fól um leið í sér bann við að aðrir gætu tekið upp sama nafn, enda töldust nöfnin „eign þeirra, sem þau nota“.<ref name="frumvarp1955" /> Þeir sem ekki báru þegar ættarnafn gátu sótt um leyfi fyrir slíku til stjórnarráðsins<ref name="frumvarp1955" /> og fengu þá ''ættarnafnsleyfisbréf'', gegn tíu króna gjaldi. Næsta áratug voru gefin út um 270 slík leyfisbréf.<ref name="bennysif" /> Benný Sif Ísleifsdóttir segir að með gjaldtökunni megi segja „að stjórnvöld hafi … stutt við það munstur er þegar var komið fram og lagt sitt af mörkum til viðhalds þeirri trú að ættarnöfnin væru fyrir efri stéttirnar en föðurnöfnin fyrir almenning.“ <ref name="bennysif" /> (25) === Lögin 1925: Bann við ættarnöfnum === Stefna þeirra sem andvígir voru ættarnöfnum hlaut meirihluta þingsins árið 1925.<ref name="frumvarp1955" /> Bjarni Jónsson frá Vogi lagði árið 1923 fram frumvarp til laga um mannanöfn með þann tilgang að útrýma ættarnöfnum. Um 200 ný ættarnöfn höfðu þá verið samþykkt, til viðbótar við eldri ættarnöfn, frá því fyrri lög tóku gildi, 1914.<ref name="frumvarp1955" /> Frumvarpið var samþykkt í neðri deild þingsins en því var hafnað í efri deild. Í umræðum stakk Bjarni upp á að hver sá er skrifaði sig ættarnafni „skyldi greiða árlegan ''nafnbótarskatt'' – tíu krónur fyrir hvert atkvæði í nafninu.“ Telur Benný Sif Ísleifsdóttir hugmyndina um ættarnöfn sem skattstofn til marks um að litið hafi verið á ættarnöfn sem verðmæti og þar með sérréttindi. <ref name="bennysif" /> Árið 1925 lagði Bjarni frumvarpið fram aftur með þeim breytingum að allir þeir sem þegar báru ættarnöfn gætu haldið þeim en bannað yrði að taka upp ný. Eiginkonur karla með ættarnöfn gætu tekið þau upp, en þau erfðust ekki til barna þeirra. Benný Sif Ísleifsdóttir segir ákvæðið hafa reynst haldlítið „því fólk fór á svig við reglurnar með því að gefa börnum ættarnöfn við nafngjöf sem annað nafn af tveimur eða þriðja nafn. … Ættarnöfnin lifðu því enn góðu lífi og þeim hélt áfram að fjölga, löglegum ættarnöfnum sem og þeim ólöglegu.“<ref name="bennysif" /> (26) Sagt er að lögin frá 1925 hafi verið „dauður bókstafur því lítið sem ekkert var farið eftir þeim“.<ref name="viso">[http://visindavefur.is/?id=1405 Halldór Gunnar Haraldsson, „Hvenær voru lög um bann við ættarnöfnum samþykkt á Alþingi? Hvað yrði gert ef ég byggi til mitt eigið ættarnafn í dag?“, ''Vísindavefurinn'' 23.3.2001 (Skoðað 8.6.2014).]</ref> „Þau ættarnöfn sem upp voru tekin á árunum 1915–1925 ganga því í ættum með sama hætti og eldri ættarnöfn. Í öðru lagi hafa menn alla tíð frá gildistöku laga nr. 54/1925 tekið sér ný „ættarnöfn“, þrátt fyrir ákvæði laganna, og látið þau ganga til barna sinna og annarra niðja.“ Stjórnvöld höfðu lítil afskipti af þróun þeirra mála. <ref name="frumvarp1955" /> Erlendir menn sem fluttu til landsins máttu samkvæmt lögunum halda eftirnöfnum sínum eins þó að þeim væri veittur íslenskur ríkisborgararéttur.<ref name="frumvarp1955" /> Meðal annarra ákvæða í lögunum 1925 var, í 5. grein, að sá sem hlotið hefði „óþjóðlegt, klaufalegt eða erlent nafn“ áður en lögin voru sett, gæti fengið því breytt með leyfi konungs.<ref name="frumvarp1955" /> === Lögin standa í 66 ár === Frumvarp að nýjum lögum um mannanöfn var lagt fram á þingi árið 1955 en var ekki samþykkt. Hefði upptaka ættarnafna, samkvæmt frumvarpinu, verið leyfileg að uppfylttum ákveðnum skilyrðum. Rökstuðningurinn var ekki síst sá að banni við upptöku nýrra ættarnafna hefði alls ekki verið framfylgt: „Í þá þrjá áratugi, sem lögin hafa verið í gildi, hefur notkun ættarnafna, sem ekki eiga stoð í lögunum, verið látin viðgangast átölulaust af hálfu allra þeirra ríkisstjórna, sem á þeim tíma hafa setið að völdum. … Þeir menn sem nú bera ættarnöfn án stoðar í lögum, munu skipta þúsundum. Það yrði mjög erfitt, ef ekki óframkvæmanlegt, að útrýma þessum ættarnöfnum með málshöfðunum og beitingu refsiákvæða gegn öllum þeim fjölda, sem hér á hlut að máli. En það verður á hinn bóginn að teljast mjög óheppilegt að hafa lagaákvæði í gildi að formi til, sem mönnum er látið haldast uppi að virða að vettugi.“<ref name="frumvarp1955" /> Einn nefdnarmannana að baki frumvarpinu, Þorsteinn Þorsteinsson, vildi leggja enn ríkari áherslu á mikilvægi ættarnefna en hinir og skilaði séráliti þaraðlútandi. <ref name="frumvarp1955" /> Þar sem frumvarpinu var hafnað hélst nefnt lagaákvæði í gildi, eftir sem áður.  Árið 1965 birtist orðið „nafnahefð“ fyrst á prenti.<ref name="jonsdottir" /> Árið 1971 var einnigt lagt fram frumvarp um breytingu á lögum um mannanöfn, þar sem fólki yrði á ný heimilt að taka upp ættarnöfn, „enda væru þau íslensk og í samræmi við íslenskt málkerfi.“<ref name="frumvarp1990">http://www.althingi.is/altext/112/s/0828.html>[http://www.althingi.is/altext/112/s/0828.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Frumvarp til laga um mannanöfn á 11. þingi, 1989–1990] Sjá: „Athugasemdir“</ref> Frumvarpið varð ekki að lögum. Nýtt frumvarp var lagt fram árið 1981 og varð ekki heldur að lögum. === Lögin 1991 === Árið 1989 var skipuð nefnd til að endurskoða lagafrumvarpið frá 1971. Ný lög um mannanöfn tóku gildi 1991, byggð á tillögum nefndarinnar. Sagt er að með þessum lögum hafi fyrst komist festa á nafngiftir. Gömul ættarnöfn, „lögleg sem ólögleg“ voru þar með leyfð, en bann lagt við upptöku nýrra ættarnafna.<ref name="viso" /> Helsti munurinn á þessu lögum og þeim sem tóku gildi 1996 fólst í meðferð erlendra nafna. Samkvæmt lögunum 1991 þurftu erlendir ríkisborgarar að taka upp íslenskt eiginnafn við upptöku íslensks ríkisborgararéttar. Þær reglur voru felldar úr gildi með lögunum 1996 og má fólk nú bera sitt eigið nafn þó að það flytjist til Íslands. <ref name="jonsdottir" /> == Lög um mannanöfn 1996 nr. 45 (núgildandi) == Ásamt þeirri breytingu að innflytjendur gætu borið nöfn sín þó að þeir fengju íslenska ríkisborgararétt, fólu lögin um mannanöfn sem samþykkt voru árið 1996 meðal annars í sér þá breytingu að fólki væri almennt heimilt að taka upp millinafn, byggt á eignarfalli nafns annars foreldris, og kenna sig þannig við báða foreldra.<ref name="nulog">[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1996045.html Lög um mannanöfn, 1996 nr. 45 17. maí] af vef Alþingis</ref> Sambærilegt ákvæði var í lögunum 1914, þá nefnt ''kenningarnafn'', en var fellt niður 1925, enda hefði það verið lítið notað.<ref name="frumvarp1955" /> Millinafn er hverjum frjálst að velja sér, innan þess ramma sem mannanafnaskrá setur, og eru ekki vernduð. Rótgróin ættarnöfn njóta þó enn þeirrar verndar sem þeim var veitt með lögunum frá 1914. Úrskurðað var árið 2009 að persóna mætti ekki taka millinafnið ''Skagan'' þar sem það væri skráð ættarnafn „og jafnvel þó enginn bæri það væru einhverjir á lífi sem ættu rétt á nafninu.“ Í þessum tiltekna úrskurði kemur fram að nafnið „er ekki til á mannanafnaskrá, hvorki sem eiginnafn né sem millinafn. Hins vegar er nafnið Skagan ættarnafn samkvæmt skrá yfir ættarnöfn sem upp voru tekin á árinu 1919 og birt í stjórnartíðindum það ár. Samkvæmt upplýsingum frá ÞJóðskrá ber enginn núlfiandi karl eða kona nafnið Skagan í Þjóðskrá en hins vegar eru á lífi einstaklingar sem rétt eiga til ættarnafnsins …“<ref name=urskurdur>{{Cite web |url=http://www.urskurdir.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/nr/2898 |title=Mál nr. 02/2009 í fundargerð Mannanafnanefndar 2.1.2009 |access-date=2014-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202846/http://www.urskurdir.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/nr/2898 |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead}}</ref> Þá er óheimilt að bera tvö millinöfn, en heimilt að bera tvö ættarnöfn, innan fjölskyldna sem bera þau þegar.<ref name="bennysif" /> Um tilkomu millinafnanna segir Benný Sif Ísleifsdóttir að þau megi „líta á sem hálfgerðan bitling til handa þeim er eiga ekki rétt á að bera eiginleg ættarnöfn. Ættarnöfnin eru „ekta“ og fágæti þeirra er varið með lögum en millinöfnin eru einungis „ódýr eftirlíking“ sem enginn lítur við eigi hann kost á öðru – enda eru þau ekki varin gegn offramboði og geta því ekki náð því verðgildi sem sum ættarnöfn kannski ná. Löggjafinn viðheldur vinsældum ættarnafna. Með því að verja fágæti þeirra skapa yfirvöld ákveðnum hópum samfélagsins aðstæður til að gera sitt ættarnafn að vernduðu vörumerki.“<ref name="bennysif" /> Hjörleifur Guttormsson var meðal þeirra sem varaði við tilkomu millinafnanna í þingræðu. Sagði hann „nafnhefð“ föðurnafnanna vera „skýr mernningarfur“. „Ég held að við þurfum að gæta vel að því við umfjöllun þessa máls þegar skoðaður er þessi stóri þáttur í menningu Íslendinga, eins og það er kallað með réttu í nefndaráliti, áður en við lögleiðum breytingar sem fyrr en varir geta leitt til kollsteypu. Og það erí rauninni það sem mér sýnist stefna í,“ sagði hann ennfremur. Fram að gildistöku nýrra laga árið 1996 þurftu innflytjendur til Íslands að breyta nöfnum sínum til samræmis við lög, og taka upp íslensk nöfn. Á tíunda áratug 20. aldar barðist rithöfundurinn [[Þorgeir Þorgeirson]] fyrir rétti sínum til að skrifa og skrá föðurnafn sitt með einu s-i. == Gagnrýni eftir árið 2000 == Frumvarp um að leggja Mannanafnanefnd niður var lagt fram á þingi haustið 2006, af [[Björn Ingi Hrafnsson|Birni Inga Hrafnssyni]], [[Guðlaugur Þór Þórðarson|Guðlaugi Þór Þórðarsyni]], [[Guðjón Ólafur Guðjónsson|Guðjóni Ólafi Guðjónssyni]] og [[Sæunn Stefánsdóttir|Sæunni Stefánsdóttur]]. Frumvarpið varð ekki að lögum. Gagnrýnin sem lögð er fram upp úr aldamótunum 2000 byggir á annars konar rökum en sú sem Guðmundur Kamban lagði fram hundrað árum fyrr. Á meðan hann skírskotaði til þjóðmenningar í rökstuðningi fyrir ættarnöfnum er nú algengara að gagnrýni á strangleika laganna grundvallist á mannréttindum og sjálfræðisrétti einstaklinga. Jón Gnarr, þáverandi borgastjóri Reykjavíkur, skrifaði: „Nú er nafnið manns stór hluti af sjálfsmynd manns. Klæðaburður er það líka. Hugsum okkur bara ef til væri Mannaklæðanefnd, skipuð háskólamenntuðu fólki, sem ákveddi sín á milli, hvernig fötum Íslendingar ættu að klæðast. Markmiðið væri að forðast útlend áhrif í klæðavali en hvetja fólk frekar til að klæðast þjóðbúningnum til að glata ekki tengslum við land og þjóð. Bannað væri með lögum að taka upp nýja stíla eins og pönk, hippaklæðnað og hip-hop. Allir sem vildu klæða börnin sín í eitthvað óhefðbundið þyrftu að sækja um það til nefndarinnar. Ég er hræddur um að við myndum ekki sætta okkur við það. Og eins finnst mér með nafnalögin.“<ref name="gnarr">{{cite web |url=http://www.visir.is/ExternalData/pdf/fbl/050407.pdf |title=Jón Gnarr, „Nöfn“, bakþanki, ''Fréttablaðið'', 7. apríl 2005, bls. 40 |access-date=2014-06-08 |archive-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070329180654/http://www.visir.is/ExternalData/pdf/fbl/050407.pdf |url-status=dead }}</ref> Þorsteinn Pálsson, fyrrverandi forsætisráðherra, segir hins vegar um málið: „Sumir nafnssiðir eru þó þess eðlis að þeir snerta ekki síður veigamikla hagsmuni samfélagins en einkasiði manna og er réttur löggjafans til afskipta af þeim þá meiri en ella. Þetta á ekki síst við um íslenska kenninafnasiði.“<ref name="bennysif" /> == Frumvarp 2013 == Á þingi vetrarins 2013–2014 lagði þingflokkur [[Björt framtíð|Bjartrar framtíðar]] fram nýtt frumvarp að lögum á Alþingi, um að fella niður mannanafnanefnd. Sagði í rökstuðningi meðal annars: „Réttur foreldra til að ráða nafni barns síns er mikill og óumdeildur en réttur löggjafans til afskipta af nafngjöfum er að sama skapi takmarkaður. Núgildandi lög um mannanöfn hafa sætt gagnrýni, þá sér í lagi hvað varðar mannanafnanefnd og úrskurði hennar. Dæmi eru um að nöfnum hafi verið hafnað þótt þau eigi sér langa sögu í íslensku samfélagi og tungu og hafi jafnvel tíðkast innan sömu fjölskyldu í margar kynslóðir.“ Almennt ætti að gera ráð fyrir að nöfn séu leyfð, sagði í rökstuðningi, og aðeins í sérstökum undantekningatilfellum ætti ríkisvaldið að geta hlutast til gegn mannanafni. Þá var í rökstuðningi lögð áherslu á að í því fælist mismunun að ákveðnir hópar íbúa hefðu rétt til ættarnafna en aðrir ekki. Var í frumvarpinu lagt til að öllum yrði heimilt að taka upp ættarnafn. Frumvarpið er enn til þingmeðferðar.<ref name="frumvarpbf">[http://www.althingi.is/altext/143/s/0251.html Frumvarp til laga um breytingu á lögum um mannanöfn, 143. löggjafarþing 2013–2014]</ref> Flutningsmaður frumvarpsins var Óttar Proppé.<ref name="proppe">[http://www.althingi.is/altext/raeda/143/rad20131203T200542.html Óttar Proppé mælir fyrir frumvarpi til laga um breytingu á lögum um mannanöfn]</ref> Hallfríður Þórarinsdóttir, forstöðumaður Miðstöðvar Innflytjendarannsókna, Reykjavíkur-Akademíunni, er einn umsagnaraðila um frumvarpið. Hún segir „fagnaðarefni“ að frumvarpið sé lagt fram. Ennfremur að lögin frá 1996 endurspegli „ekki einasta niðurnjörvaða forræðishyggju og ríkisafskipti sem endurspegla afdönkuð og ólýðræðisleg viðhorf heldur brjóta þau hreinlega í bága við 65. gr. VII. kafla Stjórnarskrár lýðveldisins Íslands nr. 33/1944“ en greinin er framsetning svokallaðrar jafnræðisreglu, að allir skuli jafnir fyrir lögum. „Með því að fella úr gildi 7. mgr. í 8. gr. „Óheimilt er að taka upp ættarnafn á Íslandi“ er tekið skilyrðislaust og ákveðið skref í lýðræðisátt og mismunun eytt,“ segir ennfremur í álitinu, en frumvarpið gangi of skammt því enn verði gert ráð fyrir reglum um íslenska rithátt nafna.<ref name="mirra">[http://www.althingi.is/pdf/erindi/?lthing=143&dbnr=776 Athugasemd frá forstöðumanni Miðstöðvar Innflytjendarannsókna 2013]</ref> == Heimildir == <references /> == Tengt efni == * [[Mannréttindi]] * [[Mannanafnanefnd]] * [[Jón Gnarr]] [[Flokkur:Lögfræði]] [[Flokkur:nöfn]] ozzxoyjasv2qy5lv6z2zirmx13o5g8y 0 125091 1983692 1849799 2026-10-24T04:22:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983692 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Siegel.jpg|thumbnail|Innsigli og innsiglisvax]] '''Innsigli''' voru staðfestingartákn við skjöl en síðar tóku undirskriftir við. Á [[fornbréf]]um á [[skinn]]i voru ekki undirskriftir heldur innsigli úr [[vax]]i sem voru hengt við bréfin með innsiglisreimum. Á innsiglunum var mynd sem var á einhvern hátt táknræn fyrir innsigliseigandann eða tákn með texta umhverfis. [[Innsigli Marteins Lúthers]] er stundum notað sem tákn fyrir kristna trú. Opinberir embættismenn eins og [[sýslumenn]] höfðu innsigli og klaustur miðaldra höfðu líka sérstök innsigli og margir valdsmenn höfðu eigin innsigli til að merkja sín bréf og skjöl. Ríki og borgir höfðu eigin innsigli. Innsigli Kaupmannahafnar var þrír turnar. Innsigli Íslands varð árið 1593 óflattur, afhausaður þorskur með kórónu konungs á strúpanum og vissi sporðurinn niður. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000563284 Pálmi Pálsson, Um merki Íslands.Andvari, 1. Tölublað (01.01.1883), Blaðsíða 136]</ref> <ref>{{Cite web |url=http://eng.forsaetisraduneyti.is/state-symbols/icelandic-coat-of-arms/history/ |title=A brief history of the Icelandic coat of arms |access-date=2014-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181226003415/https://www.government.is/topics/governance-and-national-symbols/icelandic-national-flag/history/ |archive-date=2018-12-26 |url-status=dead}}</ref> Innsigli voru notuð til að staðfesta vitnisburði eins og að loknu prestaskólaprófi gaf forstöðumaður prestaskólans hverjum þeim, sem hefur aflokið því, vitnisburðarbrjef og setti undir það innsigli prestaskólans.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2034971 Lanztíðindi, 40.-41. tölublað (10.02.1851), Blaðsíða 165]</ref> Innsigli voru líka notuð til að innsigla verðmætar vörur og voru peningar og verðmæti send á milli staða í innsigluðum umbúðum. Í auglýsingu um póstsendingar 1870 er tekið fram hvernig verði að búa um sendinguna og að verði að vera vefin með hampgirni (seglgarni), er eigi sé hnýtt saman, og sé bandið lakkað fast við umbúðirnar með innsigli þess, er sendir.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2025845 Þjóðólfur, 3.-4. tölublað (08.11.1869), Blaðsíða 15]</ref> [[Mynd:Byzantine - Signet Ring - Walters 572104 - View A.jpg|thumbnail|Signethringur frá sjöttu öld.]] Signethringir voru ein gerð af innsiglum og þá þannig að innsiglið var í staðinn fyrir stein á hringnum. == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Bréfaskriftir]] [[Flokkur:Skjalfræði]] {{commonscat|Seals}} lqy12r8azne5l20n1nip21azzpxyyft 0 125688 1983668 1954078 2026-10-24T00:00:14Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983668 wikitext text/x-wiki '''Gísli Freyr Valdórsson''' (f. [[10. júní]] [[1980]]) er íslenskur [[blaðamaður]]. ==Ævi og störf== Gísli Freyr er [[stjórnmálafræði]]ngur frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Hann starfaði sem blaðamaður og pistlahöfundur á [[Viðskiptablaðið|Viðskiptablaðinu]] árin 2008-2013.<ref>[https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/28651 „Gísli Freyr Valdórsson ráðinn aðstoðarmaður innanríkisráðherra“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160808232100/https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/28651 |date=2016-08-08 }}, heimasíða innanríkisráðuneytisins.</ref> Hann var jafnframt eigandi Viðskiptablaðsins um nokkurra daga skeið árið 2009 eftir að hafa keypt það fyrir eina krónu til að bjarga því frá greiðslustöðvun.<ref>[https://www.dv.is/frettir/2009/1/27/keypti-vidskiptabladid-kronu/ „Keypti Viðskiptablaðið á krónu“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150216111414/http://www.dv.is/frettir/2009/1/27/keypti-vidskiptabladid-kronu/ |date=2015-02-16 }}, dv.is, 27. janúar 2009.</ref> Gísli Freyr hélt um langt skeið úti vinsælli bloggsíðu á vefsvæði Morgunblaðsins sem nefndist „Frelsisvörnin“. Auk þess að vera virkur innan Sjálfstæðisflokksins hefur Gísli unnið við ýmis önnur félagsstörf. Hann hefur meðal annars starfað innan [[Samhjálp]]ar og [[Hvítasunnukirkjan Fíladelfía|Hvítasunnukirkjunnar Fíladelfíu]], en hann sat í stjórn Samhjálpar um tíma og auk þess að sitja í stjórn Fíladelfíu og starfa sem formaður rekstrarráðs safnaðarins. ==Aðild að lekamálinu== Gísli Freyr var dæmdur í átta mánaða skilorðsbundið fangelsi fyrir þátt sinn í [[Lekamálið|Lekamálinu]] svokallaða, en hann hafði þá starfað sem [[aðstoðarmaður ráðherra|aðstoðarmaður]] [[Hanna Birna Kristjánsdóttir|Hönnu Birnu Kristjánsdóttur]] innanríkisráðherra í eitt og hálft ár. Lekamálið hófst í nóvember 2013 þegar minnisblaði um hælisleitandann Tony Omos var lekið úr innanríkisráðuneytinu. [[Fréttablaðið]] birti forsíðufrétt sem byggir á minnisblaðinu 20. nóvember 2013, en svipaðar fréttir birtast á [[Vísir (vefmiðill)|Vísi]] og vef [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]]. Þegar leitað var skýringa hjá innanríkisráðuneytinu á lekanum varð Gísli Freyr fyrir svörum og útilokaði ekki að óbreyttir starfsmenn ráðuneytisins hefðu getað lekið minnisblaðinu. Seinna sendi hann frá sér tilkynningu þar sem hann dró þessa fullyrðingu til baka og sagði að ekkert benti til þess að gögn hefðu verið send óviðkomandi aðilum.<ref>[http://www.dv.is/frettir/2014/6/21/thorey-vilhjalmsdottir-med-rettarstodu-grunads-manns „Einhverjir gætu verið að búa til einhverja punkta hjá sér“]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''DV'', 20. júní 2014.</ref> [[Ríkissaksóknari]] gaf út [[ákæra|ákæru]] á hendur Gísla Frey 15. ágúst 2014, þar sem hann var ákærður fyrir brot gegn þagnarskyldu í starfi sínu. Var hann í framhaldinu sendur í leyfi frá störfum og Hanna Birna baðst undan þeim starfsskyldum sínum sem snéru að dómsmálum, þar sem líklegt væri að hún yrði kölluð til sem vitni.<ref>[https://www.visir.is/gisli-freyr-akaerdur--hanna-birna-bidst-undan-skyldum-sinum/article/2014140819277 „Gísli Freyr ákærður: Hanna Birna biðst undan skyldum sínum“], ''vísir.is'', 15. ágúst 2014.</ref> Gísli hélt lengst af staðfastlega fram sakleysi sínu í málinu. Strax og ákæra var gefin út sendi hann frá sér tilkynningu þar sem hann sagðist vera handviss um að hann yrði sýknaður af sökum þeim sem á hann voru bornar <ref>[https://www.visir.is/yfirlysing-fra-gisla-frey--segist-fullviss-um-ad-verda-syknadur/article/2014140819270 „Yfirlýsing frá Gísla Frey: Segist fullviss um að verða sýknaður“], ''vísir.is'', 15. ágúst 2014.</ref> Þegar málið var þingfest fyrir [[Héraðsdómur Reykjavíkur|héraðsdómi]] gerði Gísli kröfu um frávísun og gagnrýndi alla málsmeðferðina harðlega, sagði m.a. vera greinilegt að ákæruvaldið hefði ekki hugmynd um það hvernig upplýsingarnar hefðu ratað í hendur fjölmiðla þrátt fyrir margra mánaða ítarlega rannsókn.<ref>[http://kjarninn.is/gisli-freyr-krefst-fravisunar-og-syknu-og-gagnrynir-akaeru-hardlega „Gísli Freyr krefst frávísunar og gagnrýnir ákæru harðlega“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150113013655/http://kjarninn.is/gisli-freyr-krefst-fravisunar-og-syknu-og-gagnrynir-akaeru-hardlega |date=2015-01-13 }}, ''Kjarninn'', 17. september 2014.</ref> Vakti nokkra athygli að hluti málsvarnar Gísla byggðist á því að saksóknari væri vanhæfur til að fjalla um málið þar sem hann hafi smellt á „like“ við frétt af málinu á [[Facebook]].<ref>[https://www.ruv.is/frett/sagdi-saksoknara-vanhaefan-vegna-%E2%80%9Elike%E2%80%9C „Sagði saksóknara vanhæfan vegna „like““]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, ''RÚV'', 1. október 2014.</ref> Saksóknari kynnti ný gögn fyrir verjanda Gísla Freys 10. nóvember 2014, sem honum þóttu sýna með óyggjandi hætti að Gísli hefði átt við minnisblaðið og komið því til fjölmiðla.<ref>[https://www.ruv.is/frett/segir-ny-gogn-skyra-sinnaskipti-gisla „Segir ný gögn skýra sinnaskipti Gísla“], ''ruv.is'', 12. nóvember 2014.</ref> Daginn eftir fór Gísli á fundi Hönnu Birnu og játaði sök í málinu fyrir henni. Í framhaldi af játningu Gísla Freys var honum umsvifalaust vikið úr starfi aðstoðarmanns.<ref>[https://www.visir.is/gogn-syna-fram-a-rangar-stadhaefingar-gisla-freys/article/2014711129931 „Gögn sýna fram á rangar staðhæfingar Gísla Freys“], ''Fréttablaðið'', 12. nóvember 2014.</ref> Þá um kvöldið ítrekaði Gísli Freyr játningu sína í viðtali við Kastljósið, þar sem hann sagðist vera kominn á ákveðna endastöð með lygi sem hófst ári fyrr og ekki geta samvisku sinnar neitað sök lengur.<ref>[http://www.ruv.is/frett/gisli-freyr-%E2%80%9Emer-lidur-audvitad-omurlega%E2%80%9C „Gísli Freyr: „Mér líður auðvitað ömurlega““] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114120528/http://www.ruv.is/frett/gisli-freyr-%E2%80%9Emer-lidur-audvitad-omurlega%E2%80%9C |date=2014-11-14 }}, ''RÚV'', 11. nóvember 2014.</ref> Gísli Freyr hlaut átta mánaða fangelsisdóm, skilorðsbundinn til tveggja ára, eftir að hafa gengist við sakargiftum 12. nóvember 2014.<ref>[http://kjarninn.is/gisli-freyr-daemdur-i-atta-manada-fangelsi „Gísli Freyr dæmdur í átta mánaða fangelsi“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114175502/http://kjarninn.is/gisli-freyr-daemdur-i-atta-manada-fangelsi |date=2014-11-14 }}, ''Kjarninn'', 12. nóvember 2014.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Íslenskir blaðamenn]] {{f|1980}} fp291i7726fnhcdc6tlqpsflxydinsg 0 125982 1983648 1954200 2026-10-23T19:14:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983648 wikitext text/x-wiki {{Upplýsingasnið Stjórnarráð Íslands |Nafn= Fjármála- og efnahagsráðuneyti Íslands<br /> |mynd= fjarefnamerki.jpg |myndatexti = Einkennismerki Fjármála- og efnahagsráðuneytis Íslands |Stofnár= 1922 |Ráðherra= [[Daði Már Kristófersson]] |Ráðuneytisstjóri= Guðmundur Árnason<ref> {{vefheimild | url= https://www.fjarmalaraduneyti.is/raduneytid/starfsfolk/nr/1432 | titill = Starfsfólk eftir skrifstofum |mánuðurskoðað = 4. apríl | árskoðað= 2010 }} </ref> |Fjárveiting= 85.721,1^{[[Fjárlög íslenska ríkisins 2015|2015]]} |Staðsetning= [[Arnarhvoll]]<br>Lindargata<br>101 Reykjavík |Vefsíða= http://www.fjarmalaraduneyti.is/ }} '''Fjármála- og efnahagsráðuneyti Íslands''' er eitt af átta ráðuneytum [[Stjórnarráð Íslands|Stjórnarráðs Íslands]]. Ráðuneytið hefur umsjón með ríkisfjármálum, tekjum þess, skuldum og lánum opinberra stofnanna. Æðsti yfirmaður þess er [[Fjármála- og efnahagsráðherra Íslands|fjármála- og efnahagsráðherra]] og æðsti embættismaður er ráðuneytisstjóri. Ráðuneytið var upprunalega stofnað árið [[1922]] en hefur farið í gegnum miklar breytingar en þær síðustu og víðtækustu tóku gildi [[1. september]] [[2012]] þegar það tók yfir málefni er varða efnahagsmál til viðbótar við fjármálin. == Saga == Stjórnarráð Íslands tók til starfa árið [[1904]] í kjölfar þess að Ísland hafði fengið heimastjórn og tók það við störfum ráðuneytisins í [[Kaupmannahöfn]] sem skipt var í þrjár deildir. Ein af þeim deildum, fjármála- og endurskoðunardeild, sá um þau störf sem fjármálaráðuneytið myndi síðar sinnar. Ráðherra var einungis einn í fyrstu og hafði hann landritara sér til aðstoðar, en hann var nokkurs konar yfirskrifstofustjóri stjórnarráðsins, gekk næstur ráðherra og var staðgengill hans. Árið [[1917]] var fyrst skipaður sérráðherra fyrir málaflokkinn [[Björn Kristjánsson]]. Fjármálaráðuneytið var síðan formlega stofnað árið [[1922]] þó það væri ekki enn orðið sjálfstæð opinber stofnun. Umsvif þeirra málaflokka sem Fjármálaráðuneytið hafði umsjón með breyttist reglulega á 20. öldinni. Ráðuneytið í sinni núverandi mynd varð til við gildistöku laga nr. 73/1969 og voru þá stofnuð þrettán ráðuneyti og féllu þrjár stjórnardeildir undir ábyrgð fjármálaráðherra: fjármálaráðuneytið, ríkisendurskoðun og fjárlaga- og hagsýslustofnun. Síðarnefndu málaflokkarnir voru síðan færðir undir Alþingi og Ríkisbókhald.<ref>{{Cite web |url=https://www.fjarmalaraduneyti.is/raduneytid/sagan/ |title=Saga fjármálaráðuneytisins |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130080227/https://www.fjarmalaraduneyti.is/raduneytid/sagan/ |archive-date=2017-01-30 |url-status=dead}}</ref> Eftir farið var í rannsókn á [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshruninu haustið 2008]] var eitt af aðalgagnrýninni sem beindist að stjórnsýslunni fjöldi ráðuneyta og aðskilnaður þeirra sem veikti eftirlit ríkisins með þróun mála. [[Ríkisstjórnir Samfylkingarinnar og Vinstrihreyfingarinnar - græns framboðs 2009-2013|Ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur]] fór í að sameina marga málaflokka undir einu ráðuneyti og var fjármálaráðuneytinu formlega breytt í fjármála- og efnahagsráðuneytið þann [[1. september]] [[2012]]. [[Oddný G. Harðardóttir]] var skipuð fjármálaráðherra þann [[31. desember]] [[2011]], og síðar fjármála- og efnahagsráðherra, og var fyrsta konan til að gegna embættinu í sögu lýðveldisins. == Skipulag == Ráðherra skiptir verkefnum ráðuneytisins í sex skrifstofur og stýrir ráðuneytisstjóri því undir yfirstjórn hans en auk þess hefur hann allt að tvo aðstoðarmenn. Ráðuneytið starfar sem ein heild og skiptist í eftirfarandi skrifstofur; skrifstofa efnahagsmála, skrifstofa fjármálamarkaðar, skrifstofa opinberra fjármála, skrifstofa skattamála, skrifstofa stjórnunar og umbóta, skrifstofa yfirstjórnar og skrifstofa rekstrar og innri þjónustu. Að auki er kjara- og mannauðssýsla ríkisins  hluti af ráðuneytinu og telst hún vera ráðuneytisstofnun í skilningi 17. gr. stjórnarráðslaga. Umbra, þjónustumiðstöð Stjórnarráðsins, er ráðuneytisstofnun sem heyrir undir fjármála- og efnahagsráðuneytið. Umbra sinnir upplýsingatæknimálum og ýmsum sameiginlegum rekstrarþáttum ráðuneytanna, að hluta eða í heild, með það að markmiði að stuðla að hagkvæmni í rekstri. Þá starfar í ráðuneytinu sérstök eining, Stafrænt Ísland, sem vinnur að því að aðstoða opinberar stofnanir við að bæta stafræna þjónustu við almenning með því að gera þjónustuna skýrari, einfaldari og hraðvirkari. == Málaflokkar == Samkvæmt reglugerð um Stjórnarráð Íslands<ref name="Reglugerð um Stjórnarráð Íslands">{{vefheimild|url=http://www.althingi.is/lagas/138a/2007177.html|titill=Reglugerð um Stjórnarráð Íslands|mánuðurskoðað=21. febrúar|árskoðað=2010}}</ref> fer ráðuneytið með þau mál er varða: {{col-begin}}{{col-2}} * Fjármál ríkisins, að því leyti sem þau eru ekki fengin öðrum aðilum. * Eignir ríkisins, þar á meðal [[verðbréf]] og [[hlutabréf]], svo og fyrirsvar þeirra vegna, meðal annars að því er tekur til stjórnar fyrirtækja í eigu ríkisins að öllu leyti eða nokkru, nema lagt sé til annars ráðuneytis. * [[skattar|Skatta]], [[tollar|tolla]] og aðrar ríkistekjur. [[Tollgæsla|Tollgæslu]]. Bókhald ríkisins. * Almennt eftirlit með framkvæmd [[Fjárlög|fjárlaga]]. * Lánsfjármál [[Ríkissjóður|ríkissjóðs]], lántökur ríkisstofnana og ríkisábyrgðir. * [[Áfengis- og tóbaksverslun ríkisins]]. * Launa-, kjara- og lífeyrismál starfsmanna ríkisins, réttindi þeirra og skyldur. {{col-2}} * [[Lífeyrissjóður|Lífeyrissjóði]]. * Skráningu fyrirtækja. [[Norræni fjárfestingarbankinn|Norræna fjárfestingarbankann]]. * Undirbúning og samning frumvarps til fjárlaga. * Húsnæðis- og bifreiðamál ríkisins. * Opinberar framkvæmdir ríkisins. * Opinber innkaup. * Almennar umbætur í ríkisrekstri. {{col-end}} == Tengt efni == * [[Fjármálaráðherra Íslands]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.fjarmalaraduneyti.is/ Fjármálaráðuneyti Íslands] {{Íslensk stjórnmál}} {{Fjármálaráðuneyti Íslands}} {{s|1922}} [[Flokkur:Íslensk ráðuneyti]] trfxekgpju1sh5ely3gz7x5z80s0vwn 0 129435 1983749 1981076 2026-10-24T11:23:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983749 wikitext text/x-wiki '''Mennta- og barnamálaráðherra Íslands''' er æðsti yfirmaður [[Mennta- og menningar­mála­ráðuneyti Íslands|mennta- og barnamálaráðuneyti Íslands]]. Ráðuneytið í núverandi mynd var stofnað árið [[2022]] en menntamálaráðuneyti hefur verið starfandi á [[Ísland]]i síðan [[1947]]. Árið 2021 var gerð sú breyting að ráðuneyti menntamála var sett í nýtt ráðuneyti mennta- og barnamála, en menningarmál flutt í ferðamála-, viðskipta- og menningarmálaráðuneyti<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/2021/11/28/Annad-raduneyti-Katrinar-Jakobsdottir/|title=Um ríkisstjórn|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2023-12-08}}</ref>. Ráðherra fer með yfirstjórn ráðuneytisins og ber ábyrgð á stjórnarframkvæmdum þess. [[Inga Sæland]] er sitjandi mennta- og barnamálaráðherra<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/raduneyti/mennta-og-barnamalaraduneytid/mennta-og-barnamalaradherra/|title=Mennta- og barnamálaráðherra|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2023-12-08}}</ref>. == Ráðherrar == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- ! colspan=3 |Ráðherra !frá !til !flokkur !ráðuneyti !annað |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[Mynd:EinarArnorsson.jpg|50px]] |[[Einar Arnórsson]] |[[1942]] |[[1944]] |[[Sjálfstæðisflokkur]] |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]]<ref>[https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1942/12/16/Raduneyti-Bjorns-Thordarsonar/ Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Skoðað 12. desember 2017.</ref> |Einnig [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]], utan þings |- | style="background-color:{{Flokkslitur|}}"| | |[[Björn Þórðarson]] |[[1944]] |[[1944]] | Óflokksbundinn |[[Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]]<ref>[https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1942/12/16/Raduneyti-Bjorns-Thordarsonar/ Ráðuneyti Björns Þórðarsonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Skoðað 12. desember 2017.</ref> |Einnig [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]], [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]], [[Heilbrigðisráðherra Íslands|heilbrigðisráðherra]] og [[Kirkjumálaráðherra Íslands|kirkjumálaráðherra]] |- | style="background-color:#A80000"| | |[[Brynjólfur Bjarnason]] |[[1944]] |[[1947]] |[[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Thors]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/4 Annað ráðuneyti Ólafs Thors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |date=2017-06-13 }} {{Cite web |url=http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |title=Geymd eintak |access-date=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170613045100/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/4 |archive-date=2017-06-13 |url-status=bot: unknown}}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- |style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[File:Eysteinnjonsson.JPG|50px]] |[[Eysteinn Jónsson]] |[[1947]] |[[1949]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 Ráðuneyti Stefáns Jóh. Stefánssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110912/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/5 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjarni-Benediktsson-public-radio-announcement-1949.jpg|50px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[1949]] |[[1950]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Ólafs Thors]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjornolafsson.JPG|50px]] |[[Björn Ólafsson]] |[[1950]] |[[1953]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Steingríms Steinþórssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Bjarni-Benediktsson-public-radio-announcement-1949.jpg|50px]] |[[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] |[[1953]] |[[1956]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Ólafs Thors]] | |- | style="background-color:#F00000"| |[[File:Gylfi Gíslason 1958.jpg|50px]] |[[Gylfi Þ. Gíslason]] |[[1956]] |[[1971]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Hermanns Jónassonar]]<br /> [[Ráðuneyti Emils Jónssonar]]<br /> [[Fimmta ráðuneyti Ólafs Thors]]<br /> [[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]<br /> [[Ráðuneyti Jóhanns Hafstein]] | |- | style="background-color:#F00000"| | |[[Magnús Torfi Ólafsson]] |[[1971]] |[[1974]] |[[Samtök frjálslyndra og vinstrimanna]] |[[Ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/15 Fyrsta ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |date=2017-06-01 }} {{Cite web |url=http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |title=Geymd eintak |access-date=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170601222014/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/15 |archive-date=2017-06-01 |url-status=bot: unknown}}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| | |[[Vilhjálmur Hjálmarsson]] |[[1974]] |[[1978]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/17 Ráðuneyti Geirs Hallgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |date=2017-06-02 }} {{Cite web |url=http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |title=Geymd eintak |access-date=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170602001643/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/17 |archive-date=2017-06-02 |url-status=bot: unknown}}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#C00000"| | |[[Ragnar Arnalds]] |[[1978]] |[[1979]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 Annað ráðuneyti Ólafs Jóhannessonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411035049/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/18 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#F00000"| | |[[Vilmundur Gylfason]] |[[1979]] |[[1980]] |[[Alþýðuflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Benedikts Gröndals]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 Ráðuneyti Benedikts Gröndal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054316/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/19 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| | |[[Ingvar Gíslason]] |[[1980]] |[[1983]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 Ráðuneyti Gunnars Thoroddsen] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411091244/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/20 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Ragnhildur Helgadóttir]] |[[1983]] |[[1985]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410232654/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 |date=2017-04-10 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Sverrirhermannsson.JPG|50px]] |[[Sverrir Hermannsson]] |[[1985]] |[[1987]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 Fyrsta ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170410232654/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/21 |date=2017-04-10 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] |[[1987]] |[[1988]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 Ráðuneyti Þorsteins Pálssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150413010206/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/23 |date=2015-04-13 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:#C00000"| |[[File:Svavargestsson.JPG|50px]] |[[Svavar Gestsson]] |[[1988]] |[[1991]] |[[Alþýðubandalagið]] |[[Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 Annað ráðuneyti Steingríms Hermannssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053425/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/24 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermanssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411080420/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/25 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Ólafur G. Einarsson]] |[[1991]] |[[1995]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053430/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/26 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Björn Bjarnason (2007).jpg|50px]] |[[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]] |[[1995]] |[[2002]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411054305/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/28 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110826/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| | |[[Tómas Ingi Olrich]] |[[2002]] |[[2003]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924110826/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/30 |date=2015-09-24 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Thorgerdur K. Gunnarsdottir, Islands kulturminister.jpg|50px]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |[[2003]] |[[2009]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053455/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/34 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071644/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/133 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Fyrsta ráðuneyti Geirs Haarde]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 Fyrsta ráðuneyti Geirs Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170411071713/http://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/237 |date=2017-04-11 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Annað ráðuneyti Geirs Haarde]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/276 Annað ráðuneyti Geirs Haarde] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053435/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/276 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|VG}}"| | [[Mynd:Katrín Jakobsdóttir at Göteborg Book Fair 2012 03.jpg|50px]] |[[Katrín Jakobsdóttir]] |[[2009]] |[[2013]] |[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]] |[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 Fyrsta ráðuneyti Jóhanna Sigurðardóttir] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053450/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/305 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br /> [[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/323 Annað ráðuneyti Jóhanna Sigurðardóttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |date=2017-04-02 }} {{Cite web |url=http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |title=Geymd eintak |access-date=2026-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402023840/http://www.stjornarrad.is/rikisstjornartal/nr/323 |archive-date=2017-04-02 |url-status=dead}}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[File:Nordiska radets nyvalda vice president Illugi Gunnarsson.jpg|50px]] |[[Illugi Gunnarsson]] |[[2013]] |[[2017]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]<ref>[https://stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170227053511/http://www.stjornarrad.is/Rikisstjornartal/nr/551 |date=2017-02-27 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref><br>[[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}"| |[[Mynd:Kristjan thor Juliusson (Sj.) Island.jpg|50px]] |[[Kristján Þór Júlíusson]] |[[2017]] |[[2017]] |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[Mynd:Lilja Dögg Alfreðsdóttir.jpg|50px]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |[[2017]] |[[2021]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}"| |[[Mynd:Ásmundur Einar Daðason 2021.jpg |50px]] |[[Ásmundur Einar Daðason]] |[[2021]] |[[2024]] |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]]<br>[[Annað ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}"| |[[Mynd:Ásthildur Lóa Þórsdóttir 2021.jpg |50px]] |[[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]] |[[2024]] |[[2025]] |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}"| |[[Mynd:Guðmundur Ingi Kristinsson 2025.jpg |50px]] |[[Guðmundur Ingi Kristinsson]] |[[2025]] |2026 |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | |- | style="background-color:{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}" | | |[[Inga Sæland]] |[[2026]] | |[[Flokkur fólksins]] |[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]] | | |}<ref>[https://www.menntamalaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/ Fyrrir menntamálaráðherrar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170223201011/https://www.menntamalaraduneyti.is/radherra/fyrri-radherrar/ |date=2017-02-23 }}, Skoðað 14. apríl 2015.</ref> == Heimildir == <references /> {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Ráðherraembætti Íslands]] [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] [[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]] ila7sug4r7q7zbwzb3p6s58b3e0vns5 0 131382 1983683 1513999 2026-10-24T02:14:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983683 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Kick_scooter_II.JPG|Nútímahlaupahjól úr áli með litlum hjólum|thumbnail]] [[Mynd:Bundesarchiv_Bild_183-29521-0004,_Berlin,_Alexanderplatz,_Rollerrennen.jpg|Þýsk börn á hlaupahjólum árið 1955|thumbnail]] '''Hlaupahjól''' eru hjól með stýri, bretti og hjólum. Þau eru knúin áfram af þeim sem stendur á hjólinu en hann hefur annan fótinn á brettinu en notar hinn til að spyrna hjólinu áfram. Algengt er að nútímahlaupahjól séu úr [[ál|áli]] með tveimur litlum hjólum og geti lagst saman þegar hjólið er ekki í notkun. Sum hlaupahjól fyrir ung börn eru með 3 eða 4 hjólum og eru úr [[plast]]i. Hlaupahljól sem fara á miklum hraða eru með mjög stóru framhjóli. Hlaupahjól eru oft notuð til að komast á milli staða í stórum byggingum eins og verslunarmiðstöðum,spítölum og flugvöllum. Hlaupahjól með hjálparmótór teljast létt bifhjól.<ref>{{Cite web |url=http://www.innanrikisraduneyti.is/dmr/frettir/nr/241 |title=Dómsmálaráðuneytið frétt nr 241 árið 2000 |access-date=2015-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160910005115/https://www.innanrikisraduneyti.is/dmr/frettir/nr/241 |archive-date=2016-09-10 |url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == {{wikiorðabók|hlaupahjól}}{{commonscat|Kick_scooters}}<references/> [[Flokkur:Farartæki]] rpa1e6l0z5bn30sq4s2zyb1xx1jokim 0 131500 1983733 1968233 2026-10-24T08:53:58Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983733 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Lilium candidum 1.jpg | image_caption = ''Lilium candidum'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Einkímblöðungar]](''Monocot'') | superordo = [[Lilianae]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] | subfamilia = [[Lilioideae]] | tribus = [[Lilieae]] | genus = '''''Lilium''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | type_species = ''[[Lilium candidum]]'' [[L.]]<ref>lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913) </ref> | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = [[Listi yfir Liljutegundir]] | synonyms = * ''Lirium'' <small>Scop.</small> * ''Martagon'' <small>Wolf 1776 not Opiz 1852</small> * ''Martagon'' <small>Opiz 1852,illegitimate homonym not Wolf 1776 </small> | synonyms_ref = <ref name=udder>{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=280381|title=World Checklist of Selected Plant Families|accessdate=June 13, 2014}}</ref> | range_map = Lilium map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Útbreiðsla liljutegunda }} '''''Lilium''''' (tegundir hverrar sem eru eiginlegar liljur) er ættkvísl jurtkenndra blómstrandi plantna sem vaxa af laukum, allar með áberandi blómum. Liljur eru blómstrandi plöntur sem eru mikilvægar í menningu og bókmenntum í mestöllum heiminum. Flestar tegundirnar eru upprunnar frá tempruðum svæðum norðurhvels, þó að útbreiðsla þeirra nái til heittempraða beltisins. Margar aðrar plöntur hafa "lilja" í almennu nafni þeirra án þess að vera skyldar eiginlegum liljum. == Lýsing == [[File:Lillium Stamens.jpg|250px|thumb|''Lilium longiflorum'' blóm – 1. [[Fræni]], 2. [[Stíll (plöntur)|Stíll]], 3. [[Frjóhnappur]], 4. [[Frjóþráður]], 5. [[Krónublað]]]] Liljur eru hávaxnir [[Fjölær jurt|fjölæringar]] (frá 60 til 180 sm.). Þeir mynda nakta eða hýðislausa neðanjarðarlauka. Flestir laukarnir eru djúpt í jörð, en nokkrar tegundir mynda lauka við yfirborð. Margar tegundir mynda rætur á stönglum. Hjá þeim, vex laukurinn eðlilega í nokkurri dýpt í jarðveginum, og á hverju ári myndar nýrir stönglar aukarætur fyrir ofan laukinn þegar þeir koma upp. Þessar rætur eru viðbót við ræturnar á enda lauksins. Blómin eru stór, oft ilmandi, og eru í ýmsum litum, m.a. hvít, gul, rauðgul, bleik, rauð og fjólublá. Stundum dröfnur eða blettir. Plönturnar eru síð-vor- eða sumar-blómstrandi. [[Fræ]] þroskast síðla sumars. Þau hafa breytilegt og stundum flókin fræspírunar mynstur, mörg aðlöguð að svölum tempruðum climates. Náttúrulega eru flestar tegundir af tempruðum svæðum lauffellandi og eru í dvala um vetur í sínu náttúrulega umhverfi. En nokkrar tegundir sem hafa útbreiðslu á svæðum með heitum sumrum og mildum vetri (''[[Lilium candidum]]'', ''[[Lilium catesbaei]]'', ''[[Lilium longiflorum]]'') missa laufin og eru með stuttan dvala um sumar og haust, spíra frá hausti til veturs, mynda dvergstöngul með blaðhvirvingu þangað til þær hafa fengið hæfilega kælingu, þá byrjar stöngullinn aftur að vaxa í hlýindum. == Flokkunarfræði == Flokkunarfræðileg skifting í undirættkvísl fylgir klassískri skiftingu Combers,<ref>Harold Comber, 1949. "A new classification of the genus Lilium." Lily Yearbook, Royal Hortic. Soc., London. 15:86–105.</ref> samþykki á tegundum fylgir " [[World Checklist of Selected Plant Families|World Checklist of Selected Plant Families"]],<ref>{{cite web|url=https://www.kew.org/wcsp/home.do |author=Govaerts, R. |work=World Checklist of Selected Plant Families |title=The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. |accessdate=2013-02-03}}</ref> flokkunarfræði á undirættkvíslinni ''Pseudolirium''er úr Flora of North America,<ref>Flora of North America, Vol. 26, [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=118558 Online]</ref> flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Liriotypus'' tekur mið af Resetnik et al. 2007,<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s00606-006-0513-y |author=Resetnik I., Liber Z., Satovic Z., Cigic P., Nikolic T. |title=Molecular phylogeny and systematics of the ''Lilium carniolicum'' group (Liliaceae) based on nuclear ITS sequences |journal=Plant Systematics and Evolution |volume=265 |pages=45–58 |year=2007 }}</ref> flokkunarfræðin á Kínverskum tegundum (ýmsar undirættkvíslir) fylgja "Flora of China" <ref>Flora of China, Vol. 24, [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118558 eFloras.org]</ref> og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Sinomartagon'' fylgir Nishikawa et al.<ref>{{cite journal |author=Nishikawa Tomotaro, Okazaki Keiichi, Arakawa Katsuro, Nagamine Tsukasa |title=Phylogenetic Analysis of Section ''Sinomartagon'' in Genus ''Lilium'' Using Sequences of the Internal Transcribed Spacer Region in Nuclear Ribosomal DNA |journal=育種学雑誌 Breeding science |volume=51 |issue=1 |pages=39–46 |year=2001 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsbbs/51/1/51_39/_article/-char/en |doi=10.1270/jsbbs.51.39}}</ref> sem og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Archelirion''.<ref>{{cite journal |author=Nishikawa Tomotaro, Okazaki Keiichi, Nagamine Tsukasa |title=Phylogenetic Relationships among ''Lilium auratum'' Lindley, ''L. auratum'' var. ''platyphyllum'' Baker and ''L. rubellum'' Baker Based on Three Spacer Regions in Chloroplast DNA |journal=育種学雑誌 Breeding science |volume=52 |issue=3 |pages=207–213 |year=2002 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsbbs/52/3/52_207/_article |doi=10.1270/jsbbs.52.207}}</ref> "World Checklist of Selected Plant Families", álítur ''[[Nomocharis]]'' sér ættkvísl<ref>https://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Nomocharis</ref>, hinsvegar álíta sumir grasafræðingar ''Nomocharis'' sem hluta af ''Lilium''.<ref>https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00606-011-0524-1</ref> Það eru sjö flokkar; === ''Martagon'' === === ''Pseudolirium'' === === ''Liriotypus'' === === ''Archelirion'' === === ''Sinomartagon'' === === ''Leucolirion'' === === ''Daurolirion'' === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! Mynd !!Íslenskt nafn!!Vísindanafn !! Flokkur !! Undirflokkur |- | [[Image:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium akkusianum]]'' Gämperle||Liriotypus||3c |- | [[Image:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium albanicum]]'' Grisebach||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium alexandrae]]'' (Wallace) Coutts 1934||Archelirion||4c |- | [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]||Kóreulilja|| ''[[Lilium amabile]]'' Palibin||Sinomartagon||5b |- | [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium amoenum]]'' E.H.Wilson ex Sealy||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium anhuiense]]'' D.C.Zhang & J.Z.Shao||Leucolirion||6b |- | |||| ''[[Lilium arboricola]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]||||''[[Lilium armenum]]'' (Miscz. ex Grossh.) Manden.|| || |- | [[Image:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]||Gulllilja|| ''[[Lilium auratum]]'' Lindl. ||Archelirion||4b |- | [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium bakerianum]]'' Collett & Hemsl.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium bolanderi.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium bolanderi]]'' S.Watson ||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]||||''[[Lilium bosniacum]]'' (Beck) Fritsch||Liriotypus||3b (''Lilium carniolicum var. bosniacum'') |- | |||| ''[[Lilium brevistylum]]'' (S.Yun Liang) S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- |[[File:Lilium brownii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium brownii]]'' F.E.Br. ex Miellez ||Archelirion||4d |- | [[Image:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]|| Eldlilja|| ''[[Lilium bulbiferum]]'' Linné ||Liriotypus||3d |- | [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium callosum]]'' Siebold & Zucc.||Sinomartagon||5b |- | [[Image:CanadaLily.jpg|120px]]|| Kanadalilja|| ''[[Lilium canadense]]'' Linné ||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium candidum 1.jpg|120px]]|| Madonnulilja|| ''[[Lilium candidum]]'' Linné ||Liriotypus||3a |- | [[Image:Lilium carniolicum.jpg|120px]]||Hlíðalilja|| ''[[Lilium carniolicum]]'' Bernh. ex W.D.J.Koch||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium catesbaei]]'' Walter||Pseudolirium ||2d |- | [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]|| Lotlilja|| ''[[Lilium cernuum]]'' Kom.||Sinomartagon||5b |- | [[Image:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]||Skarlatslilja|| ''[[Lilium chalcedonicum]]'' Linné||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]|||| ''[[Lilium ciliatum]]'' P.H.Davis||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]||Óregonlilja||''[[Lilium columbianum]]'' Leichtlin||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lilium concolor.jpg|120px]]||Morgunlilja|| ''[[Lilium concolor]]'' Salisbury||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]||Skriðlilja|| ''[[Lilium dauricum]]'' Ker Gawl.||Daurolirion|| |- | [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]|| Davíðslilja|| ''[[Lilium davidii]]'' Duch. ex Elwes||Sinomartagon ||5a |- | [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]||||''[[Lilium debile]]'' Kittlitz|| || |- | [[Image:Lilium distichum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium distichum]]'' Nakai ex Kamib.|| Martagon || |- | [[Image:Lilium duchartrei.jpg|120px]]||Dröfnulilja|| ''[[Lilium duchartrei]]'' Franch.||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium elegans]]'' Thunb.|| || |- | |||| ''[[Lilium eupetes]]'' J.M.H.Shaw||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium euxanthum]]''||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium fargesii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium fargesii]]'' Franch.||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium floridum]]'' J.L.Ma & Yan J.Li||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]||Formósulilja|| ''[[Lilium formosanum]]'' Wallace||Leucolirion||6b |- | ||Óskalilja|| ''[[Lilium formosanum]]v. pricei'' Stoker||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium grayi 2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium grayi]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium habaense]]'' F.T.Wang & Tang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]|| Hansalilja|| ''[[Lilium hansonii]]'' Leichtlin ex D.D.T.Moore|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium heldreichii]]''||Liriotypus||3b |- | |||| ''[[Lilium henrici]]'' Franch.||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]||Kínalilja|| ''[[Lilium henryi]]'' Baker, 1888||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium huidongense]]'' J.M.Xu||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]|| ||''[[Lilium humboldtii]]'' Roezl & Leichtlin ex Duch.||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]|| ||''[[Lilium humboldtii]] ssp. ocellatum'' ||Pseudolirium ||2a|| |- | [[Image:Lilium iridollae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium iridollae]]'' M.G.Henry||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium jankae]]'' A.Kern, 1877||Liriotypus||3b |- |[[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Lilium japonicum 'Hyuga form' in Mount Hokodake|link=File:Lilium japonicum 'Hyuga form'.jpg]]||Bambuslilja|| ''[[Lilium japonicum]]'' Thunb.||Archelirion||4c |- | |||| ''[[Lilium jinfushanense]]'' L.J.Peng & B.N.Wang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium kelleyanum]]'' Lemmon||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium kelloggii.jpg|120px]]||Þyrillilja|| ''[[Lilium kelloggii]]'' Purdy||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium kesselringianum]]'' Miscz.||Liriotypus||3c |- | [[Image:Tigerlilysmall.jpg|120px]]|| Tígurlilja|| ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., 1794||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lankongense]]'' Franch., 1892.||Sinomartagon||5a |- | [[Image:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]||[[Gulltindalilja]]|| ''[[Lilium ledebourii]]'' (Baker) Boiss.||Liriotypus||3c |- | [[File:leichtlinii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium leichtlinii]]'' Hook.f.||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium leucanthum]]'' Franch., 1887||Leucolirion||6a |- | [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lijiangense]]'' L.J.Peng||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]||Klapparlilja|| ''[[Lilium longiflorum]]'' Thunb., 1794||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lophophorum]]'' (Bureau & Franch.) Franch.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Siroi Lily.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium mackliniae]]'' Sealy||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]|| Garðalilja|| ''[[Lilium maculatum]]'' Thunb.||Daurolirion|| |- | [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium majoense]] ''||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium maritimum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]|| Túrbanlilja|| ''[[Lilium martagon]]'' Linné, 1753|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium matangense]]'' J.M.Xu||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]||Hjóllilja|| ''[[Lilium medeoloides]]'' A. Gray, 1859|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium medogense]]'' S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium michauxii.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium michauxii]]'' Poir.||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Tiger-lily.JPG|120px]]|| || ''[[Lilium michiganense]]'' Farw.||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium monadelphum.JPG|120px]]|| Brekkulilja|| ''[[Lilium monadelphum]]'' M.Bieb., 1808||Liriotypus||3c |- | [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]||Svalalilja|| ''[[Lilium nanum]]'' Klotzsch||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium neilgherrense]]'' ||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]||Nepallilja|| ''[[Lilium nepalense]]'' D.Don||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]||||''[[Lilium nobilissimum]]''||Archelirion||4c |- | [[Image:Lilium occidentale.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium occidentale]]'' Purdy||Pseudolirium ||2b |- | [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium oxypetalum]]''||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium papilliferum]]'' Franch.||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium paradoxum]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium pardalinum.jpg|120px]]|| Parduslilja|| ''[[Lilium pardalinum]]'' Stearn, 1956||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium parryi.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium parryi]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium parvum 2.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium parvum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2b |- | [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium dauricum|Lilium pensylvanicum]]'' Ker Gawl.||Daurolirion|| |- | [[Image:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]||Reyðarlilja|| ''[[Lilium philadelphicum]]'' Linné||Pseudolirium ||2d |- | [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]|| <ref name="ShootGardening">{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|accessdate=10 February 2015|publisher=Shoot Limited}}</ref><ref name="SunStar">{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|accessdate=10 February 2015|publisher=[[Sun.Star]] Baguio|date=13 August 2013|archive-date=10 febrúar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210202625/http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|url-status=dead}}</ref>|| ''[[Lilium philippinense]]'' Baker||Leucolirion||6b |- | |||| ''[[Lilium pinifolium]]'' L.J.Peng||Sinomartagon||5? |- |[[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium platyphyllum]]''||Archelirion||4d |- | [[Image:Poilanei.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium poilanei]]'' Gagnep.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium polyphyllum]]'' D.Don||Liriotypus||3c |- | [[Image:Lilium pomponium.jpg|120px]]||Skartlilja|| ''[[Lilium pomponium]]'' Linné, 1753||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium ponticum]]'' K.Koch||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium primulinum]]'' Baker||Sinomartagon ||5c |- | [[Image:LiliumPuberulum.png|120px]]|||| ''[[Lilium puberulum]]'' ||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]|||| ''[[Lilium puerense]]'' Y.Y.Qian||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]|| Kórallilja|| ''[[Lilium pumilum]]'' Delile||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium pyi]]'' H.Lév.||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]|| Fjallalilja|| ''[[Lilium pyrenaicum]]'' Gouan, 1773||Liriotypus||3b |- | [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]|| <ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |date= |accessdate=2013-02-03}}</ref>|| ''[[Lilium pyrophilum]]'' M.W.Skinner & Sorrie||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]|| Kóngalilja|| ''[[Lilium regale]]'' E. H. Wilson, 1912||Leucolirion||6a |- | [[Image:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rhodopeum]]'' Delip.||Liriotypus||3c |- | ||||''[[Lilium rockii]]'' R.H.Miao|| || |- | [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rosthornii]]'' Diels||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rubellum]]'' Baker, 1898||Archelirion||4d |- | [[Image:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rubescens]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2a |- | |||| ''[[Lilium saccatum]]'' S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- | [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium sargentiae]]'' E.H.Wilson, 1912||Leucolirion||6a |- | |||| ''[[Lilium sempervivoideum]]'' H.Lév.||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium sherriffiae]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium souliei]]'' (Franch.) Sealy||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium speciosum.jpg|120px]]||Fagurlilja|| ''[[Lilium speciosum]]'' Thunberg, 1794||Archelirion ||4a |- | |||| ''[[Lilium stewartianum]]'' Balf.f. & W.W.Sm.||Sinomartagon||5c |- | [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium sulphureum]]'' Baker ex Hook.f.||Leucolirion||6a |- | [[Image:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]||Flóalilja|| ''[[Lilium superbum]]'' Linné||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]|| || ''[[Lilium szovitsianum]]'' Fisch. & Avé-Lall.||Liriotypus||3c |- | [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]||Þalíulilja|| ''[[Lilium taliense]]'' Franch.||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium tianschanicum]]'' N.A.Ivanova ex Grubov||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium tsingtauense]]'' Gilg|| Martagon || |- | [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wallichianum]]'' Schult.f., 1830.||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium wardii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wardii]]'' Stapf ex F.C.Stern||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium washingtonianum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wenshanense]]'' L.J.Peng & F.X.Li||Leucolirion||6a |- | |||| ''[[Lilium xanthellum]]'' F.T.Wang & Tang||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium zairii]]'' Mackiewicz & Mynett 1986||Leucolirion||6b |} Nokkrar tegundir áður taldar til þessarar ættkvíslar hafa verið fluttar í aðrar. Þessar ættkvíslir eru ''[[Cardiocrinum]]'', ''[[Notholirion]]'', ''[[Nomocharis]]'' og ''[[Fritillaria]]''. === Orðsifjar === Grasafræðiheitið ''Lilium'' er [[Latína|Latneskt]] form og er [[Linnaean taxonomy|Linnaean]] nafn. Latínuheitið er dregið af [[Gríska|Grísku]] λείριον, ''leírion'', yfirleitt talið vísa til eiginlegra, hvítra lilja eins og t.d. [[Madonnulilja]].<ref>{{Cite book |last=Hyam |first=R. |last2=Pankhurst |first2=R.J. |year=1995 |title=Plants and their names : a concise dictionary |url=https://archive.org/details/plantstheirnames0000hyam |publication-place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866189-4 |name-list-style=amp |page=[https://archive.org/details/plantstheirnames0000hyam/page/186 186] }}</ref><ref>{{cite web |url = http://members.shaw.ca/lilynet/netlil/id35.htm |title = Classification |accessdate = 2008-06-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080415193108/http://members.shaw.ca/lilynet/netlil/id35.htm |archivedate = 2008-04-15 }}</ref> Orðið er tekið að láni frá [[Koptíska|Koptísku]] (mállýsk. Fayyumic) ''hleri'', from standard ''hreri'', frá [[Demotíska (Egypskt)|Demotísku]] ''hrry'', frá [[Egypska|Egypsku]] ''hrṛt'' "blóm".{{heimild vantar|date=October 2014}} [[Meillet]] heldur því fram að bæði egypska og gríska orðið séu hugsanlega tekin úr útdauðu, substratum tungumáli úr eystra miðjarðarhafssvæðinu.{{heimild vantar|date=October 2014}} Grikkir notuðu einnig orðið κρῖνον, ''krīnon'', þó fyrir liljur sem ekki voru hvítar. Orðið "lilja" hefur í gegn um tíðina verið notað á ýmsar blómstrandi plöntur, oft með aðeins yfrborðskennd líkindi við eiginlegar liljur, þar á meðal [[vatnalilja]], [[blálilja]], [[köllulilja]], [[dalalilja]], [[Hemerocallis|daglilja]] og fleiri. Allar enskar þýðingar á biblíunni túlka hebreska ''shūshan'', ''shōshan'', ''shōshannā'' sem "lilju", en "lilja meðal þyrna" í ''[[Söngvar Salómons|Söngvum Salómons]]'', til dæmis, gæti verið skógartoppur.<ref>{{cite book|title=Shorter Oxford English dictionary, 6th ed.|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0199206872|page=3804}}</ref> ==Útbreiðsla og búsvæði== Útbreiðsla lilja í gamla heiminum er um mestalla Evrópu, megnið af Asíu og Japan, suður til Indlands, og austur að Indókína og Filippseyjar. Í nýja heiminum eru þær frá suðurhluta Kanada niður í gegn um mest af Bandaríkjunum. Þær eru yfirleitt aðalagaðar skóglendi, oft fjallendi, sjaldnar graslendi. Fáeinar lifa af í mýrum og ásetar þekkjast í frumskógum suðaustur Asíu. Yfirleitt vilja þær hóflega súran jarðveg og eða kalklausann. == Ræktun == Margar tegundir eru ræktaðar í görðum í tempruðum og [[Heittemprað belti|heittempruðum svæðum]]. Þær geta einnig verið ræktaðar sem pottaplöntur. Fjöldi blendinga hefur verið ræktaður. Sumar liljur, sérstaklega ''[[Lilium longiflorum]]'', eru mikilvægar til afskurðar (vendi og blómaskreytingar). Liljum er yfirleitt plantað sem laukum á dvalatímabilinu. Best þykir að setja þær niður á móti suðri (á norðurhveli), í vægum halla í dýpt sem er 2½sinnum hæð lauksins (nema ''[[Lilium candidum]]'' sem ætti að vera plantað við yfirborð jarðvegs). Flestar liljur kjósa frjósaman jarðveg,en gott frárennsli er nauðsynlegt. Margar tegundir blómstra í júlí eða ágúst (norðurhveli). Blómgunartími vissra liljutegunda byrjar á vorin, meðan aðrar blómstra síðsumars eða snemma á haustin.<ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopedia Britannica|title=Lily|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|accessdate=2014-02-19|year=8/6/2013}}</ref> Þær hafa rætur sem draga laukana niður í hæfilega jarðvegsdýpt, þessvegna er æskilegra að planta þeim grunnt fremur en of djúpt. Sýrustig jarðvegs ætti að vera um 6.5 pH. Jarðvegurinn ætti að vera með góðu frárennsli, og plönturnar vökvaðar reglulega á vaxtartímabilinu. Plönturnar hafa yfirleitt kröftuga stöngla, en þær sem eru með þunga blómskipun gætu þurf stuðning.<ref>{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants & flowers|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpl0000chri_f3j6|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1405354232|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofpl0000chri_f3j6/page/744 744]}}</ref><ref>{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies (Wisley handbooks)|url=https://archive.org/details/lilies0000jeff_h6t4|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=United Kingdom|isbn=1845333845|page=[https://archive.org/details/lilies0000jeff_h6t4/page/96 96]}}</ref> === Pestir og sjúkdómar === [[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|Liljubjalla, Lilioceres lilii]] [[Blaðlús|Blaðlýs]] geta lagst á plönturnar. [[Folafluga|Folaflugur]] nærast á rótunum. [[Lirfa|Lirfur]] [[Liljubjalla|Liljubjöllunnar]] geta valdið alvarlegum skemmdum á stönglum og blöðum. Liljubjalla verpir og lifir einungis á eiginlegum liljum (''[[Lilium]]'') og keisaraliljum (''[[Fritillaria]]'').<ref>{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |accessdate=2014-08-21 }}</ref> Liljubjalla er mishrifin af tegundum liljuættar en hún er farin að hafa áhrif á innfæddar N-Amerískar tegundir.<ref>{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|accessdate=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|url-status=dead}}</ref> Dagliljur (''Hemerocallis'', ekki eiginlegar liljur) eru undanþegnar þessari plágu. Grasbítar og mýs geta skemmt eða eyðilagt plönturnar. Sniglar og þúsundfætlur ráðast á smáplöntur, blöð og blóm. Brúnir blettir geta bent til [[Botrytis cinerea|grámyglu]]. Ýmsir sveppa og vírussjúkdómar geta valdið mislitun laufa og vanvexti. === Fjölgun og vöxtur === Liljum er hægt að fjölga á nokkra vegu: * með skiftingu á laukum * með æxlilaukum sem myndast á stönglum sumra tegunda * með því að brjóta blöðin af lauknum og plantað til að mynda nýjan lauk * með fræi; það eru mismunandi eftir tegundum hversu auðvelt það er * með [[Örfjölgun|örfjölgunar]] tækni (t.d. vefjarækt);<ref>[https://web.archive.org/web/20090325212420/http://www.hcmuaf.edu.vn/ctt/softs/phtqt/biotech2006/papers/nonghoc/DTNhut4.pdf Duong Tan Nhut, Nguyen Thi Doan Tam, Vu Quoc Luan, Nguyen Tri Minh. 2006. Standardization of in vitro Lily (Lilium spp.) plantlets for propagation and bulb formation. Proceedings of International Workshop on Biotechnology in Agriculture, Nong Lam University (NLU), Ho Chi Minh City, Vietnam, page 134-137. ] accessdate=January 25, 2014</ref> iðnaðarmagn af liljum er oft fjölgað [[in vitro]] og síðan plantað út til að vaxa og verða nógu stórar plöntur til að selja. Samkvæmt rannsókn gerðri af Anna Pobudkiewicz og Jadwiga hjálpar notkun á flurprimidol blað-spreyi í takmörkun á lengingu stönguls hjá oriental liljum. (1) == Eitrun == Sumar liljutegundir eru eitraðar köttum. Þetta á sérstaklega við um ''[[Lilium longiflorum|Lilium longiflorum.]]'' Þó geta aðrar liljutegundir og hinar óskyldu ''[[Hemerocallis]]'' geta valdið sömu einkennum.<ref>{{cite journal |doi=10.2460/javma.2002.220.49 |author=Langston CE |title=Acute renal failure caused by lily ingestion in six cats |url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_2002-01-01_220_1/page/49 |journal=J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume=220 |issue=1 |pages=49–52, 36 |date=January 2002 |pmid=12680447 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hall J |title=Nephrotoxicity of Easter Lily (''Lilium longiflorum'') when ingested by the cat |journal=Proc Annu Meet Am Vet Int Med |volume=6 |page=121 |year=1992 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Volmer P |title=Easter lily toxicosis in cats |journal=Vet Med |page=331 |date=April 1999 |format=PDF |url=http://www.aspcapro.org/mydocuments/p-toxbrief_0499.pdf }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eiginleg eiturvirkni er óþekkt, en nýrun skemmast. Fara skal með köttinn strax til dýralæknis ef kötturinn er grunaður um að hafa étið einhvern hluta lilju - þar á meðal frjókorn sem hann hefur sleikt af feldinum.<ref>{{Cite web |url=http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/ |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-25 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102161051/http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/ |url-status=dead }}</ref> == Matreiðsla og jurtanotkun == === Kína === ''Lilium'' laukar eru sterkjuríkir og ætir sem rótargrænmeti, þó að laukar sumra tegunda geta verið rammir. Laukar af ''[[Lilium lancifolium]]'', ''[[Lilium pumilum]]'' eru ekki rammir, og sérstaklega ''[[Lilium brownii]]'' (Kínverska: [[wikt:百合|百合]] [[wikt:干|干]]; pinyin: ''bǎihé gān'') og ''[[Lilium davidii]]'' var. ''unicolor'' eru ræktaðir í stórum stíl í Kína sem lúxus eða heilsufæði, og eru oftast seldir þurrkaðir fyrir grasalækningar, en ferskir með öðru grænmeti. Þurrkaðir laukarnir eru oft notaðir í suðri til að bragðbæta súpur. Liljublóm eru sögð vera góð vegna vandamála í lungum, og hafa hressandi áhrif.<ref>{{cite journal|title=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew)|volume=1889|series=No. 29 (1889)|pages=116–118|accessdate=2014-02-18}}</ref> Liljublóm og laukar eru étin sérstaklega að sumri, fyrir ætlaðan eiginleika að minnka innri hita.<ref>{{cite web|title=《按照传统既是食品又是中药材的物质目录(2013版)》(征求意见稿).doc|url=http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222021756/http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|url-status=dead}}</ref> Þeir geta verið blandaðir og [[stir frying|stir-fried]], rifnir og notaðir til að þykkja súpu, eða unnin úr þeim sterkjan. Bragð og áferð þeirra hafa líkindi við kartöflur. Það eru fimm hefðbundnar tegundir lilja hverra laukar eru vottaðir og skráðir sem "grænmeti og ekki-undirstöðu matvæli" í "National geographical indication product list of China".<ref>{{cite web|title=地标产品数据库 蔬菜副食 百合|url=http://gi.nc.mofcom.gov.cn/giweb/gi/giList.action?gi.sectorId1=%CA%DF%B2%CB%B8%B1%CA%B3&gi.sectorId2=%B0%D9%BA%CF|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-01-26|archive-url=https://archive.today/20140126120149/http://gi.nc.mofcom.gov.cn/giweb/gi/giList.action?gi.sectorId1=%CA%DF%B2%CB%B8%B1%CA%B3&gi.sectorId2=%B0%D9%BA%CF|url-status=dead}}</ref> :*Matreiðslu:<ref>{{cite web|title=中国食用(淀粉)植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji?page=38|access-date=2015-10-25|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709202838/http://frps.eflora.cn/jingji?page=38|url-status=dead}}</ref> ::野百合''[[Lilium brownii]]'', 百合(变种) ''Lilium brownii'' var. ''viridulum'', 渥丹 ''[[Lilium concolor]]'', 毛百合 ''[[Lilium dauricum]]'', 川百合 ''[[Lilium davidii]]'', 东北百合 ''[[Lilium distichum]]'', 卷丹 ''[[Lilium lancifolium]]'', 新疆百合(变种) ''[[Lilium martagon]]'' var. ''pilosiusculum'', 山丹 ''[[Lilium pumilum]]'', 南川百合''[[Lilium rosthornii]]'', 药百合(变种)''[[Lilium speciosum]]'' var. ''gloriosoides''. :*Jurtanotkun:<ref>{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103646/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103643/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|url-status=dead}}</ref> ::野百合 ''[[Lilium brownii]]'', 百合(变种) ''Lilium brownii'' var. viridulum'', 渥丹 ''[[Lilium concolor]]'', 毛百合 ''[[Lilium dauricum]]'', 卷丹 ''[[Lilium lancifolium]]'', 山丹 ''[[Lilium pumilum]]'', 南川百合 ''[[Lilium rosthornii]]'', 药百合(变种)''[[Lilium speciosum]]'' var. ''gloriosoides'']], 淡黄花百合 ''[[Lilium sulphureum]] :: ::Og það eru rannsóknir á vali á nýjum afbrigðum af ætum liljum frá garða afbrigðum, svo sem 'Batistero' og 'California' meðal 15 lilja í Beijing,<ref>{{cite web|title=15个百合种和品种的食用性比较研究|url=http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529051253/http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|url-status=dead}}</ref> og 'Prato' og 'Small foreigners' meðal 13 lilja í Ningbo.<ref>{{cite web|title=不同食用百合品种在宁波地区引种品比试验|url=http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175455/http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|url-status=dead}}</ref> ===Japan=== :*Matreiðslu: ::''Yuri-ne'' (liljurót) er einnig algeng í Japanskri matseld, sérstaklega sem innihald í chawan-mushi (茶碗蒸し (súpa)) . Aðal liljutegundirnar sem eru ræktaðar sem grænmeti eru [[Lilium leichtlinii var maximowiczii|''Lilium leichtlinii'' var. ''maximowiczii'']], ''[[Lilium lancifolium]]'', og ''[[Lilium auratum]]''.<ref>{{cite web|title=食用にするユリネ（ゆり根）について教えてください。|url=http://www.maff.go.jp/j/heya/sodan/0712/04.html|access-date=2015-10-25|archive-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307004602/http://www.maff.go.jp/j/heya/sodan/0712/04.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=ユリネ (百合根　lily bulb)|url=http://co-4gun.eiyo.ac.jp/food%20database/3gun/foods-dic-3-yurine.html|work=KNU ﾀﾞｲｴｯﾄ　食材百科事典|access-date=2015-10-25|archive-date=2013-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205173349/http://co-4gun.eiyo.ac.jp/food%20database/3gun/foods-dic-3-yurine.html|url-status=dead}}</ref> :*Jurtanotkun: ::''[[Lilium lancifolium]]'', [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']], [[Lilium brownii var colchesteri|''Lilium brownii'' var. ''colchesteri'']], ''[[Lilium pumilum]]''<ref>[https://www.mhlw.go.jp/topics/bukyoku/iyaku/yakkyoku/english.html The Japanese Pharmacopoeia 16th edition]</ref> ===Taiwan=== :*Matreiðslu: ::Hlutar liljutegunda sem eru opinberlega skráðir sem efni í matvæli eru blóm og laukar af ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']] Baker, ''[[Lilium pumilum]]'' DC., ''[[Lilium candidum]]'' Loureiro.<ref>{{cite web|title=可供食品使用原料彙整一覽表|url=https://consumer.fda.gov.tw/Food/Material.aspx?nodeID=160|access-date=2015-10-25|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306191511/https://consumer.fda.gov.tw/Food/Material.aspx?nodeID=160|url-status=dead}}</ref> Flestir liljulaukar til matar sem hægt er að kaupa á markaðnum eru að mestu fluttir inn frá meginlandi Kína(aðeins laukblöð, flestir skráðir sem 蘭州百合 [[Lilium davidii var unicolor|''Lilium davidii'' var. ''unicolor'']]) og Japan (heilir laukar, eru yfirleitt [[Lilium leichtlinii var maximowiczii|''Lilium leichtlinii'' var. ''maximowiczii'']]). Það eru þegar til lífrænt ræktaðir og venjulega ræktaðir laukar. Afbrigðin eru valin af Taiwanska landbúnaðarráðuneytinu úr Asískum liljuafbrigðum sem eru flutt inn frá Hollandi; það þarf að flytja inn útsæðislaukana á hverju ári frá Hollandi.<ref>{{cite web|last=蔡|first=月夏|title=食用百合鱗莖有機栽培模式之建立|url=http://hdais.coa.gov.tw/htmlarea_file/web_articles/hdais/3149/1011220_2_4.pdf|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102837/http://hdais.coa.gov.tw/htmlarea_file/web_articles/hdais/3149/1011220_2_4.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=首頁 / 為民服務 / 常見問題(FAQ)|url=http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3161|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102835/http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3161|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=首頁 / 最新消息 / 本場新聞 / 花蓮、宜蘭生產的有機食用百合深受消費者喜愛|url=http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3815|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102847/http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3815|url-status=dead}}</ref> :*Jurtanotkun: ::''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']] Baker, ''[[Lilium pumilum]]'' DC.<ref>[http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf Taiwan Herbal Pharmarcopeia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128134249/http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf |date=2015-01-28 }} Ministry of Health and Welfare</ref> ===Suður Kórea=== :*Jurtanotkun: ::Liljutegundirnar sem eru opinberlega skráðar til grasalækninga eru 참나리 ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunberg; 당나리 [[Lilium brownii var viridulun|''Lilium brownii'' var. ''viridulun'']] Baker; <ref>{{cite web|title=백합|url=http://www.mfds.go.kr/herbmed/index.do?nMenuCode=7&code=KHP-N131&includeUrl=/herbmed/view.jsp}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mfds.go.kr/files/upload/herbmed/photo_data/KHP139.pdf|title=Lilii Bulbus|last=|first=|date=|website=Ministry of Food and Drug Safety|language=á kóresku|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> === Ekki liljur === "Lilju" blómknúpparnir þekktir sem ''jīnzhēn'' (金针, "gullnar nálar") í Kínverskri matreiðslu eru [[daglilju|daglilju;]] ''[[Hemerocallis fulva]]''. ==Myndir== <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Lys royal croissance FR 2013.jpg|Lilium regale : form knúbbanna Orange Lilium - Relic38 - Ontario Canada.JPG|Eldlilja, fræfill með frjóhnapp þakinn frjókornum. Asiatic_Hybrid_White_Lilium.jpg|Nýopnuð og óopnuð blóm á hvítum asíublendingi. Lilium auratum - pollen.jpg|Frjókorn af ''[[Lilium auratum]]'' (Gulllilja), rafeindasmásjármynd Lilpol2.jpg|Smásjármynd af Lilju [[frjókorn]] 100X File:Lilium Centerfold.jpg|''Lilium'' 'Centerfold' </gallery> * ==Tilvísanir == {{reflist|3}} == Heimildir == <br /> * {{cite journal|last1=Gao|first1=Yun-Dong|last2=Hohenegger|first2=Markus|last3=Harris|first3=AJ|last4=Zhou|first4=Song-Dong|last5=He|first5=Xing-Jin|last6=Wan|first6=Juan|title=A new species in the genus ''Nomocharis'' Franchet (Liliaceae): evidence that brings the genus ''Nomocharis'' into ''Lilium''|url=|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=298|issue=1|date=|year=2012|pages=69–85|issn=0378-2697|doi=10.1007/s00606-011-0524-1|ref={{harvid|Gao et al|2011}}|via=}} * {{cite journal|last=Rønsted|first=N.|first2=S.|last2=Law|first3=H.|last3=Thornton|first4=M. F.|last4=Fay|first5=M. W.|last5=Chase|title=Molecular phylogenetic evidence for the monophyly of ''Fritillaria'' and ''Lilium'' (Liliaceae; Liliales) and the infrageneric classification of ''Fritillaria''|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_35_3/page/509|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=|year=2005|volume=35|pages=509–527|pmid=15878122|doi=10.1016/j.ympev.2004.12.023|issue=3|ref={{harvid|Rønsted et al|2005}}|via=}} * {{Citation |contribution=''Nomocharis''|last=|first=|title=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |volume=|pages=|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |contribution-url=https://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Nomocharis |accessdate=14 September 2014|ref={{harvid|WCLSPF|2014}} }} ==Ytri tenglar== {{wiktionary}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Liliaceae/Lilium/ The Plant List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905004730/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Liliaceae/Lilium/ |date=2017-09-05 }} * [http://www.lilyregister.com/ Online Lily Register, over 9400 entries ''Lilium''] * [http://www.deflorum.com/lilium.html de Florum: ''Lilium'' species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523190930/http://www.deflorum.com/lilium.html |date=2013-05-23 }} * [http://www.lilies.org/ North American Lily Society] * [https://www.rhslilygroup.org Royal Horticultural Society Lily Group] * [http://www.youtube.com/watch?v=tb4UFJ_zd_o 1] [http://www.youtube.com/watch?v=gBzFX7kiYrA 2] [http://www.youtube.com/watch?v=AQNPHFi5HCw 3] Time-lapse videos * [http://www.the-genus-lilium.com/ THE GENUS LILIUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318140702/http://www.the-genus-lilium.com/ |date=2019-03-18 }} * {{eol|32531}} * [https://web.archive.org/web/20101211092403/http://www.flowerbulbs.cornell.edu/landscape/lily_peren/index.htm Lily perenialization, Flower Bulb Research Program, Department of Horticulture, Cornell University] * [https://www.liliumbreeding.nl/polygon.htm Crossing polygon of the genus Lilium]. * [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Lilies.xml Bulb flower production » Lilies, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020060601/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Lilies.xml |date=2012-10-20 }} * [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Lily-book.xml Lily Picture Book, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203154952/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Lily-book.xml |date=2014-02-03 }} === Flora === * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Lilium&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Lilium''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118558 Flora of China: ''Lilium''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=118558 Flora of Nepal: ''Lilium'' species list] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=118558 Flora of North America: ''Lilium''] {{commonscat|Lilium}} {{Wikilífverur|Lilium}} [[Flokkur:Liljuætt]] qo3q91f2jenr1wf39ysqwymaehwf25w 0 131744 1983686 1957893 2026-10-24T02:53:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983686 wikitext text/x-wiki '''Hreyfiseðill''' er meðferðarúrræði sem [[læknir]] skrifar upp á í samráði við [[sjúklingur|sjúkling]] og er ávísun á hreyfingu eftir forskrift. Sjúklingi er vísað til hreyfistjóra eða samhæfingaraðila sem útbýr hreyfiáætlun í samráði við hann. Sjúklingurinn framfylgir áætluninni upp á eigin spýtur en undir eftirliti hreyfistjóra sem fylgist með árangri og meðferðarheldni. Meðal sjúkdóma sem hreyfiseðlar geta gagnast gegn eru: Hjarta- og æðasjúk­dóm­ar, [[lungna­sjúk­dóm­ar]], [[stoðkerf­is­sjúk­dóm­ar]], [[offita]], [[kvíði]], [[þunglyndi (geðröskun)|þung­lyndi]], [[streita]], fullorðins[[sykursýki]] og þrálátir verkir. ==Markmið og skipulag== Tilgangur hreyfiseðla er að draga úr áhrifum [[lífsstílssjúkdómar|lífstílssjúkdóma]] og þar með lyfjanotkun, læknaheimsóknum og innlögnum. Þá dregur úr kostnaði heilbrigðisþjónustunnar. Innleiðing hreyfiseðla hófst í Heilsugæslu höfuðborgasvæðisins sem tilraunaverkefni á fimm heilsugæslustöðvum í byrjun árs 2011 og hefur verið innleitt á Akureyri og fleiri heilbrigðisstofnunum síðan. Stefnt var að því að hreyfiseðlar yrðu komnir í almenna notkun á öllum heilbrigðisstofnunum landsins og hjá sérfræðilæknum í árslok 2016. Velferðarráðuneytið hefur komið að skipulagningu innleiðingarinnar.<ref>[https://www.velferdarraduneyti.is/betri-heilbrigdisthjonusta/almennt/nr/34431 Hreyfiseðlar. Velferðarráðuneytið.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160806004105/https://www.velferdarraduneyti.is/betri-heilbrigdisthjonusta/almennt/nr/34431 |date=2016-08-06 }} Skoðað 23. nóvember 2015</ref> Markmiðið er að að gera hreyfiseðla hluta af al­mennri heil­brigðisþjón­ustu en til­rauna­verk­efni um notk­un hreyfiseðla telst vera lokið. Inn­leiðing hreyfiseðla á Íslandi bygg­ist á sænskri fyr­ir­mynd en þetta meðferðarform hef­ur náð mik­illi út­breiðslu þar og víðar um lönd á und­an­förn­um árum og þykir ár­ang­urs­rík.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2014/05/23/hreyfisedlar_hluti_af_heilbrigdisthjonustu/ Hreyfiseðlar verða hluti af al­mennri heil­brigðisþjón­ustu] Skoðað 23. nóvember 2015.</ref> Læknir leggur mat á hvort einstaklingurinn geti nýtt sér hreyfingu sem hluta af meðferð sinni. Hreyfistjóri eða samhæfingaraðili (sjúkraþjálfarar sem hafa fengið þjálfun í áhugahvetjandi samtali)<ref>[https://www.laeknabladid.is/tolublod/2015/02/03/nr/5446 „Ávísun á hreyfingu verði aðgengilegt meðferðarúrræði fyrir alla lækna" - segir Jón Steinar Jónsson] Skoðað 23. nóvember 2015.</ref> aflar svo nauðsynlegra upplýsinga frá sjúklingi varðandi hreyfingu og velur þau úrræði sem henta sjúklingnum í samráði við hann og útbýr hreyfiáætlun. Í viðtalinu er lagt faglegt mat á stöðu viðkomandi hvað varðar þol, getu, áhugahvöt og áhugasvið og síðan er lögð upp áætlun um hreyfingu, hvernig, hversu oft, hversu lengi og hversu mikil ákefð er hentug. Hann kennir þátttakanda að nota tölvuforrit til skráningar þegar hreyfing er stunduð. Eftirfylgnin á hreyfiseðlinum er síðan í höndum samhæfingaraðila og læknis.<ref>[http://www.hreyfitorg.is/hreyfisedill/ Hreyfiseðill. Hreyfitorg.] Skoðað 23. nóvember 2015.</ref> ==Reynsla== Á [[Ísland]]i var alls 360 hreyfiseðlum ávísað á 12 mánaða tímabili, frá maí 2013 til maí 2014. Verkefnið hefur gefist vel og eftir því sem skipulag og utanumhald hefur þróast hefur árangurinn batnað og meðferðarheldni aukist. Fyrstu fjóra mánuði ársins 2013 var meðferðarheldnin um 57% en fyrstu fjóra mánuði 2014 var hún um 78%.<ref>[https://www.heilsugaeslan.is/um-heilsugaesluna/frettir/frett/2014/05/26/Samningur-um-innleidingu-hreyfisedla/ Samningur um innleiðingu hreyfiseðla. Heilsugæslan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305021622/https://www.heilsugaeslan.is/um-heilsugaesluna/frettir/frett/2014/05/26/Samningur-um-innleidingu-hreyfisedla/ |date=2016-03-05 }} Skoðað 23.nóvember 2015.</ref> Í [[Svíþjóð]] og [[Noregur|Noregi]] hefur verið gefin út handbók af sérfræðingum; ''Fysisk aktivitet i sjukdomsprevention och sjukdomsbehandling (FYSS)''. Hún er ætluð sem stuðningur við heilbrigðiskerfið og að ávísa réttri tegund og magni af hreyfingu. Fylgni þess að sjúklingar fylgi almennu eða einföldu ráði um hreyfingu er lág, um 10-15%. En ávísun á hreyfingu (''Fysisk aktivitet på recept (FaR)'') sýnir fram á góða meðferðarfylgni (60-70%) og sú aðferð sem nú hefur verið innleidd í íslensku heilbrigðiskerfi er þróuð út frá þessari aðferð.<ref>[https://www.laeknabladid.is/tolublod/2015/06/nr/5520 Af hverju er ávísun á hreyfingu mikilvæg innan heilbrigðiskerfisins?] Skoðað 23. nóvember 2015.</ref> ==Heimildir== {{reflist}} [[Flokkur:Læknisfræði]] [[Flokkur:Heilsa]] [[Flokkur:Líkamsrækt]] s71a1yr1u0rm82x0d37soy8o4wn4xmf 0 133677 1983713 1981203 2026-10-24T07:45:27Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983713 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name=Goðareynir | image = Sorbus latifolia 1c.JPG | image_caption = ''Sorbus latifolia'' | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'') | subfamilia = [[Reynisætt]] (''Maloideae'') | genus = [[Reyniviður]] (''Sorbus'') | subgenus = ''Torminaria'' | sectio = | species = '''''S. latifolia''''' | binomial = ''Sorbus latifolia'' | binomial_authority = ([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]] | synonyms = ''Sorbus guadarramica'' <small>[[Carlos Pau|Pau]]</small><br>''Sorbus aria'' subsp.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Georges Rouy|Rouy]] &amp; E. G. Camus</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[John Thomas Irvine Boswell Syme|Syme]]</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[Wilhelm Ludwig Petermann|Peterm.]]</small><br>''Pyrus latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[John Lindley|Lindl.]] ex [[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Pyrus intermedia'' var.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) DC.</small><br>''Pyrus aria'' f.'' latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) [[William Jackson Hooker|Hook.]]</small><br>''Crataegus latifolia'' <small>[[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]</small><br>''Aria latifolia'' <small>([[Jean-Baptiste de Lamarck|Lam.]]) M. J. Roem.</small> }} '''Goðareynir''' ([[fræðiheiti]]: ''Sorbus latifolia'') er tegund [[reyniviður|reyniviðar]] sem vex í Evrópu og verður rúmlega 15 metrar að hæð. Hann er með breiða krónu og gljáandi greinar.<ref>{{cite web|url=http://lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&fl=2&pId=1392|title=Sorbus latifolia|access-date=12. apríl 2016|website=Lystigarður Akureyrar|archive-url=https://web.archive.org/web/20200805200523/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1392&fl=2 |archive-date=2020-08-05}}</ref> Goðareynir er meðalstórt sumargrænt tré sem verður á milli 10 og 20 metra hátt, með bol sem verður allt að 60 cm í þvermál. Blöðin eru 5-10 cm löng og breið (allt að 20 cm löng og 12 cm breið), en oftast eru þau jafn breið og þau eru löng. (<i>Latifolia</i> er latína fyrir „breiðblaða“). Þau eru græn að ofan, grálóhærð að neðan, með sex til tíu þríhyrndar tennur á hvorum jaðri. Hvít blómin eru 1-1,5 cm í þvermál, í um átta cm (þvermál) hálfsveip. Berin eru kringlótt, dauflega brúnrauð, 10-12 mm í þvermál, með stórum fölum loftaugum, og þroskast seint að hausti.<ref name=":0">{{cite book|author=Rushforth, K.|year=1999|title=Trees of Britain and Europe|publisher=Collins|isbn=0-00-220013-9}}</ref><ref>{{cite book|author=Mitchell, A. F.|year=1974|title=A Field Guide to the Trees of Britain and Northern Europe|publisheR=Collins|isbn=0-00-212035-6}}</ref><ref>{{cite book|author=Mitchell, A. F.|year=1982|title=The Trees of Britain and Northern Europe|url=https://archive.org/details/treesofbritainno0000mitc|publisher=Collins|isbn=0-00-219037-0}}</ref> == Flokkun == Goðareynir er af blendingsuppruna, milli [[flipareynir|flipareynis]] og einhverrar tegundar af Aria-undirættkvíslinni ([[seljureynir]] og fleiri), en fjölgar sér með [[geldæxlun]] og eru afkvæmin eins og móðurtréð.<ref name=":0" /> Hann er fjórlitna. Hann var áður talinn vera afbrigði af [[Silfurreynir|silfurreyni]] og var meðhöndlaður sem slíkur af nokkrum höfundum, svo sem [[A. P. de Candolle]] og [[John Claudius Loudon|J. C. Loudon]] á nítjándu öld. Á sama tíma merkti ræktandinn [[George Loddiges]], sem Loudon hafði í miklum metum, trén í trjásafni sínu í [[Abney Park Cemetery]] 1840 sem ''Sorbus latifolia'' sem er nú viðurkennt nafn tegundarinnar. Tegundarsamheitin endurspegla mismunandi hugmyndir fólks um uppruna tegundarinnar og flokkun síðustu tvær aldirnar, svo sem; ''Crataegus latifolia'' Lam.; ''Pyrus latifolia'' (Lam.) Lindl.; ''P. intermedia'' var. ''latifolia'' (Lam.) D.C., og ''P. edulis'' Willd. ==Útbreiðsla== Goðareynir óx upprunalega aðeins í [[Fontainebleau]] sunnan við [[París]] í Frakklandi, þar sem tegundin hefur þekkst síðan á átjándu öld. Þar sem hann er frjósamur og fjölgar sér með geldæxlun hefur hann breiðst út langt frá uppruna sínum í hinum vernduðu Fontainebleau-skógum, svo sem í [[Abney Park Cemetery]] (í [[Stoke Newington]], London). == Ræktun og nytjar == Goðareyninum frá Fontainebleau hefur verið plantað í garða til skrauts, eða í trjásöfn, eða einka- og almenningsgarða um Evrópu og Norður-Ameríku, frá því hann var kynntur sem garðplanta um 1750. Þó það sé sjaldgæft, er tréð nytjað á nokkra vegu. Æt berin voru seld á götumörkuðum í Fontainebleau til um 1950 og einsleitur og endingargóður viðurinn hefur reynst nytsamur til nokkurra hluta. Hinir fornu skógar sem hann vex í eru undir vernd [[Franska skógastofnunin|Frönsku skógastofnunarinnar]] (''Office National des Forêts''). ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Reynisætt]] lbc5q9isabmrstfyiapoz3c2ifcksw6 0 135332 1983704 1848205 2026-10-24T06:51:07Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983704 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | name = ''Pinus albicaulis''<br/>Klettafura | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>{{Cite iucn|author=Mahalovich, M. & Stritch, L.|year=2013|volume=2013.1|url=https://www.iucnredlist.org/species/39049/2885918|title=Pinus albicaulis|access-date=10 July 2013}}</ref> | image = whitebark_pine_group.jpg | image_width = 240px | image_caption = Klettafurur við [[Crater Lake-þjóðgarðurinn|Crater Lake þjóðgarð]], Oregon | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Fura]]'' (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus''<br> subsection ''Strobus'' | species = '''''P. albicaulis''''' | binomial = ''Pinus albicaulis'' | binomial_authority = [[George Engelmann|Engelm.]] | range_map = Pinus albicaulis range map 2.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Pinus albicaulis'' |synonyms_ref=<ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2563539 |title=The Plant List, ''Pinus albicaulis'' Engelm. |access-date=2016-10-26 |archive-date=2019-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216062155/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2563539 |url-status=dead }}</ref> |synonyms= *''Apinus albicaulis'' <small>(Engelm.) Rydb.</small> *''Pinus cembroides'' <small>Newb. 1857 not Zucc. 1832</small> *''Pinus flexilis'' var. ''albicaulis'' <small>(Engelm.) Engelm.</small> *''Pinus flexilis'' subsp. ''albicaulis'' <small>(Engelm.) Engelm.</small> *''Pinus shasta'' <small>Carrière</small> }} [[File:Tuolumne Meadows - Pywiack Dome summit - old pine - 2.JPG|thumb|left|''Pinus albicaulis'' er eina tegundin sem vex á toppi [[Pywiack Dome]] (2688 metrar) í [[Yosemiteþjóðgarðurinn|Yosemite National Park]].]] '''''Klettafura''''', ([[fræðiheiti]]: ''Pinus albicaulis''),<ref>{{cite web|url=http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/earle/pi/pin/albicaulis.htm|first=Christopher J.|last=Earle|year=2000|title=Pinus albicaulis Engelmann 1863|work=Gymnosperm Database|access-date=2016-10-26|archive-date=2011-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110605181307/http://www.biologie.uni-hamburg.de/b-online/earle/pi/pin/albicaulis.htm|url-status=dead}}</ref> vex í vesturhluta Bandaríkjanna og Kanada, sérstaklega á fjalllendissvæðum í [[Sierra Nevada (Bandaríkin)|Sierra Nevada]], [[Fossafjöll]]um, [[Kyrrahafsstrandfjöllum]], og [[Klettafjöll]]um frá [[Wyoming]] og norður eftir. Klettafura er jafnan sú tegund sem vex hæst í þessum fjöllum, og markar [[trjálína|trjálínu]] þar. Þar getur hún verið kræklótt og jarðlæg í svonefndu ''[[krummholz]]''. Við betri skilyrði getur hún orðið allt að 29 metra há. ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Viðbótarlesning== * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago | publisher = [[A. C. McClurg & Co.]] | pages = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] | isbn = |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975|quote=}} * {{cite book|editor1-last=Keane|editor1-first=Robert E.|editor2-last=Tomback|editor2-first=Diana F.|editor3-last=Murray|editor3-first=Michael P.|display-editors=3|editor4-last=Smith|editor4-first=Cyndi M.|url=http://www.fs.fed.us/rm/pubs/rmrs_p063.html|title=The future of high-elevation, five-needle white pines in Western North America: Proceedings of the High Five Symposium|date=28–30 June 2010|id=Proceedings RMRS-P-63|location=Fort Collins, CO|publisher=U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station|access-date=26 október 2016|archive-date=24 september 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924141803/http://www.fs.fed.us/rm/pubs/rmrs_p063.html|url-status=dead}} *{{cite book|last=Lanner|first=R. M.|year=1996|title=Made for each other: a symbiosis of birds and pines|url=https://archive.org/details/madeforeachother0000lann|publisher=OUP|isbn=0-19-508903-0}} *{{cite journal|last1=Logan|first1=J.A.|last2=Regniere|first2=J.|last3=Powell|first3=J.A.|year=2003|title=Assessing the Impacts of Global Warming on Forest Pest Dynamics|journal=Frontiers in Ecology and the Environment|volume=1|issue=3|pages=130–137|doi=10.1890/1540-9295(2003)001[0130:ATIOGW]2.0.CO;2}} *{{cite journal|last=Murray|first=M.P.|year=2005|url=http://www.npsoregon.org/kalmiopsis/kalmiopsis12/timberlines.pdf|title=Our Threatened Timberlines: The Plight of Whitebark Pine Ecosystems|journal=Kalmiopsis|volume=12|format=PDF|pages=25–29}} *{{cite book|last=Schwandt|first=J.|year=2006|title=Whitebark pine in peril: A case for restoration|publisher=USDA, Forest Service, Northern Region|id=R1-06-28}} *{{cite book|editor1-last=Tomback|editor1-first=D.F.|editor2-last=Arno|editor2-first=S.F.|editor3-first=R.E.|editor3-last=Keane|year=2001|title=Whitebark pine communities: ecology and restoration|publisher=Island Press|location=Washington, D.C.}} ==Ytri tenglar== *[https://web.archive.org/web/20160401130628/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?195,210,211 ''Pinus albicaulis''] frá Jepson Manual Treatment *[http://conifers.org/pi/Pinus_albicaulis.php ''Pinus albicaulis''] frá Gymnosperm Database *{{cite web| archiveurl= https://web.archive.org/web/20070714142635/http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm147.htm |archivedate= 2007-07-14 |publisher=United States Geological Survey |title= Whitebark Pine| url= http://biology.usgs.gov/s+t/SNT/noframe/wm147.htm}} *[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=PIAL ''Pinus albicaulis''] frá United States Department of Agriculture Plants Profile *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Pinus+albicaulis ''Pinus albicaulis''] – Calphotos Photos Gallery, University of California {{stubbur|tré}} {{commonscat|Pinus albicaulis}} {{Wikilífverur|Pinus albicaulis}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] 6cpv4eb3kchecxvvhc0m6dkyovt994i 0 135501 1983665 1707735 2026-10-23T23:39:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983665 wikitext text/x-wiki '''Guðlaugstungur''' eru víðfeðmt og gróskumikið landsvæði á [[Miðhálendið|hálendinu]] upp af [[Blöndulón]]i. Svæðið er mikilvægt varp- og beitiland [[heiðagæs]]ar. Guðlaugstungur, SVörtutungur og Álfgeirstungur (Ásgeirstungur) voru friðlýstar árið [[2005]]. Friðlýsta svæðið nær frá Hofsjökli niður að ármótum Blöndu og Haugakvíslar við Blöndulón. Svæðið er langstærsta heiðargæsabyggð í heimi en um fjórðungur íslensk-grænlenska heiðagæsastofnsins verpir þar. Á svæðinu eru einhver mestu og samfelldustu votlendissvæði miðhálendisins. Fuglalíf á svæðinu er fjölskrúðugt og eru 28 tegundir árvissir [[varpfugl]]ar. Mest er af [[heiðlóa|heiðlóu]], [[lóuþræll|lóuþræl]], [[Þúfutittlingur|þúfutittlingi]] og [[heiðagæs]]. Guðlaugstungur eru að mestu háslétta í 540-500 m.y.s. == Heimildir == * [http://www.ust.is/einstaklingar/nattura/fridlyst-svaedi/nordurland-vestra/gudlaugs-og-alfgeirstungur/ Guðlaugstungur og Álfgeirstungur, Húnavatnshreppur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161105201837/http://ust.is/einstaklingar/nattura/fridlyst-svaedi/nordurland-vestra/gudlaugs-og-alfgeirstungur/ |date=2016-11-05 }} * [https://rsis.ramsar.org/RISapp/files/2128/pictures/IS2130map.pdf Guðlaugstungur Nature Reserve (Kort af svæðinu)] * [http://utgafa.ni.is/skyrslur/2009/NI-09016.pdf Vistgerðir á miðhálendi Íslands, Kjölur-Guðlaugstungur, NÍ-09016 Náttúrufræðistofnun Íslands, 2009] * [https://www.umhverfisraduneyti.is/media/frettir/Gudlaugstungur_kort.jpg Kort umhverfisráðuneytis af friðlýsta svæðinu] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Friðlönd}} [[Flokkur:Friðlýst svæði á Íslandi]] [[Flokkur:Hálendi Íslands]] 6km59ja6vpxcs9zsum6khwt6okvdxgv 0 135600 1983650 1953687 2026-10-23T19:36:45Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983650 wikitext text/x-wiki '''Flóaáveitan''' er kerfi [[Áveita|áveituskurða]] sem liggja um [[Flóinn|Flóann]] allt frá [[Ölfusá]] í vestri að [[Þjórsá]] í austri. Þessir skurðir voru grafnir á árunum [[1918]] - [[1927]]. Flóaáveitan var stórt mannvirki á sinni tíð, með henni var vatni úr [[Hvítá]] veitt til [[flæðiengi|flæðiengja]] sem voru 12000 hektarar að stærð. Flóaáveitan var flokkur af áveitu sem kallast uppistöðuseytla. Í uppistöðuseytlum er vatn á stöðugri hreyfingu milli hólfa. Vatnið var um 10-40 sm á dýpt á áveitutímanum. Vatni var hleypt á áveiturnar í maí og látið standa fram í lok júní. Hvert áveituhólf var yfirleitt hvílt þriðja eða fjórða ár. <ref>{{Cite web |url=https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/12/NETFS788_1811-St%C3%A6rsta-framkv%C3%A6md-%C3%8Dslandss%C3%B6gunnar.pdf |title=Ragnheiður Gló Gylfadóttir, Stærsta framkvæmd Íslandssögunnar: Kortlagning á áveitum frá 20. öld í Flóa og á Skeiðum, Fornleifastofnun Íslands, 2020 |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221023192813/https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/12/NETFS788_1811-St%C3%A6rsta-framkv%C3%A6md-%C3%8Dslandss%C3%B6gunnar.pdf |url-status=dead }}</ref> == Áhrif Flóaáveitu á atvinnulíf == Flóaáveitan hafði mikið áhrif á atvinnulíf í Flóanum. Skurðirnir sem voru um 300 km voru að mestu grafnir með handafli og unnu bæði við það bændur á svæðinu og daglaunamenn í sjávarþorpunum [[Eyrarbakki|Eyrarbakka]] og [[Stokkseyri|Stokkseyri]]. Mikil vegagerð hófst svo um Flóann upp úr 1928 sem miðaði að því að fært milli bæja þann hluta ársins sem áveituvatnið væri á. Í kjölfar þess að grasspretta jókst á svæðinu þá var ákveðið að stofna [[mjólkurbú]] og fékkst ríkisstyrkur fyrir 75 % óafturkræfu framlagi til að kosta mjólkurbúsbyggingu á [[Selfoss]]i. Var síðan [[Mjólkurbú Flóamanna]] stofnsett [[5. desember]] [[1929]]. == Undirbúningur Flóaáveitu == Áður fyrr hafði komið fyrir á vetrum, að flóð kom úr Hvítá og niður Brúnastaðaflatir og fór flóðið yfir alt láglendi Flóans og olli tjóni. Bændur höfðu því tekið sig saman og hlaðið varnargarða á suðurbakka árinnar. En sprettan var betri Flóanum eftir þessi flóð og var það þakkað áburðarefnum sem vatnið flytti með sér. Um 40 árum áður en ráðist var í áveituna voru möguleikar á slíkri áveitu rannsakaðir að tilhlutan sýslunefnda í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] og [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]]. Voru lengi skiptar skoðanir um hvort nota ætti til áveitunnar vatn úr Hvítá eða Þjórsá. Árið [[1906]] réði [[Búnaðarfélagið]] [[Danmörk|danskan]] [[Verkfræðingur|verkfræðing]] Karl Thalbitzer til að mæla og gera áætlanir um verkið. Hann vann sumurin [[1906]] og [[1910]] að mælingum og komst að þeirri niðurstöðu að bezt mundi að taka Hvítá til áveitu á Flóann, en Þjórsá á [[Skeiðin]] og að landið í Flóanum sem vatn úr Hvítá gæti náðst yfir væri 169,5 km. Hann áætlaði vatnsmagn en það samsvarar því að áveitusvæðið í Flóanum fyltist með 0,32 m djúpu vatni á 32 sólarhringum og gert var ráð fyrir flóðveitu þannig að veitt væri vatni á svæðið í maí og júní. Árin [[1914]] og [[1915]] gerði Jón H. Ísleifsson verkfræðingur mælingar i Flóanum undir yfirumsjón [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jóns Þorlákssonar]]. Þá var gerð ný áætlun um áveituna og var miðað við að tala vatn úr Hvítá á [[Brúnastaðaflatir|Brúnastaðaflötum]] og gera þar flóðgátt úr steinsteypu. Landsstjórnin skipaði [[16. febrúar]] [[1916]] nefnd til þess að rannsaka Flóaáveitumálið og var Jón Þorláksson landsverkfræðingur formaður nefndarinnar. Nefnið skilaði skýrslu um málið. ==Áveiturnar á Skeið og í Flóa, heimskreppa og breytt búskapartækni== Flóaáveita var ein af þremur áveitum sem reistar voru. Fyrsta og minnsta áveitan var áveitan á Miklavatnsmýri í Flóa. Hún var gerð á vegum ríkisins. Mælt var fyrir henni árið 1910 en framkvæmdir voru 1912-1913 og voru undir stjórn Jóns Þorlákssonar. Næst kom [[Skeiðaáveitan]]. Hún var unnin á árunum 1917-1923. Flóaáveitan sjálf var svo gerð 1922-1928. Flóaáveitan var risastór framkvæmd á sínum tíma, áveitulandið varð yfir 16 þúsund hektarar en í kringum 1920 er talið að öll tún landsins hafi ekki verið nema 22 þúsund hektarar. Gert var ráð fyrir að áveiturnar gæfu af sér 8 þúsund kýrfóður en mjólkurkýr í landinu voru fyrir áveituna um 17 þúsund. Keypt var skurðgrafa 1919 og var hún notuð bæði við Skeiða- og Flóaáveituna. Þegar heimskreppan skall á hrundi verð á búsafurðum bænda og og tekjur þeirra drógust saman og margir lentu í greiðsluerfiðleikum. Stórum hluta af skuldum bænda við ríkið vegna áveituframkvæmda var létt af bændum og samið um að þeir skyldu greiða um það bil þriðjung af skuld vegna áveituframkvæmdanna og skyldi það greiðast á 30 árum og vera vaxtalaust. Þessar afborganir urðu ennþá minni vegna verðbólgu eftirstríðsáranna. Áveiturnar voru aldrei teknar í notkun að fullu. Erfitt var að ná vatni í Miklavatnsmýraráveituna og var hún tengt Flóaáveitunni. Skeiðaáveita var vatnslítil fyrstu árin en var þá lagfærð. Hluti af áveitulandinu nýttist ekki því bændur reistu ekki skurði og garða eins og áætlað var. Fjárfestingarkostnaður vegna áveitnanna lenti nær alfarið á ríkinu en í þær var ráðist miðað við þá áætlun að þær skiluðu arði og ríkinu var ekki ætlað að greiða nema fjórðung af kostnaði. Á þessum tíma var heyja aflað með [[engi|engjarækt]] og [[tún|túnrækt]]. Eftir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] vex innflutningur á [[Tilbúinn áburður|tilbúnum áburði]] og farið er að slétta tún með stórvirkum jarðvegstæturum ([[þúfnabani|þúfnabönum]]) og þegar [[dráttarvél|dráttarvélar]] breiðast út þá eykst túnrækt, í fyrstu aðallega á þurrlendi en þegar [[skurðgrafa|skurðgröfur]] og [[jarðýta|jarðýtur]] verða algengar þá er hægt að ræsa fram [[mýri|mýrar]] og auðvelt að gera áveitulöndin að túnum. Með því verður áveitutæknin úrelt leið til að afla heyja.<ref>[https://vatnsidnadur.net/wp-content/uploads/2015/10/%C3%81veiturnar-miklu.pdf Helgi Skúli Kjartansson, Áveiturnar miklu á Skeið og Flóa - Dæmi um umdeilanlega fjárfestingu, Skírnir 162. árg.,2. hefti (haust 1988), bls. 330-360.]</ref> Árið 2012 var opnaður vegarslóði að flóðgátt Flóaáveitunnar á Brúnastaðaflötum og var það til að minnast 85 ára afmælis áveitunnar. == Heimildir == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5432529 Flóaáveitan,Tímarit Verkfræðingafélags Íslands, 4. tölublað (01.10.1916), Bls 47-48] * [http://www.nat.is/travelguide/floaveitan_ferdavisir.htm Flóaáveitan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160811183551/http://www.nat.is/travelguide/floaveitan_ferdavisir.htm |date=2016-08-11 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000306885 Páll Lýðsson, Um Bretavinnu til betra lífs – Saga, 1. tölublað (01.01.1984)] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4974392 Flóinn, staðhættir og ræktunarskilyrði, Búnaðarrit, 1. Tölublað (01.01.1928), Bls. 5] * [https://web.archive.org/web/20160808184706/https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/28105 Vegaslóði opnaður að Flóaáveitu] * [https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/12/NETFS788_1811-St%C3%A6rsta-framkv%C3%A6md-%C3%8Dslandss%C3%B6gunnar.pdf Ragnhiður Gló Gylfadóttir, Stærsta framkvæmd Íslandssögunnar: Kortlagning á áveitum frá 20. öld í Flóa og á Skeiðum, Fornleifastofnun Íslands, Reykjavík 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221023192813/https://fornleif.is/wp-content/uploads/2020/12/NETFS788_1811-St%C3%A6rsta-framkv%C3%A6md-%C3%8Dslandss%C3%B6gunnar.pdf |date=2022-10-23 }} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Áveitur]] [[Flokkur:Áveituskurðir]] [[Flokkur:Mannvirki á Íslandi]] tknvk1egfq07rwymajnzy6vpz6h241a 0 135993 1983738 1683745 2026-10-24T09:51:58Z Berserkur 10188 1983738 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Holmar Orn Eyjolfsson.jpg|thumb|Hólmar.]] {{Hreingera}} '''Hólmar Örn Eyjólfsson''' (fæddur 6. ágúst 1990 á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]]) er íslenskur fyrrum knattspyrnumaður. Hann spilaði sem miðvörður og bakvörður. Hólmar kom víða við á ferlinum og vann titla hjá [[Rosenborg ]] í Noregi. Hólmar spilaði 19 A-landsleiki með [[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íslenska karlalandsliðinu í knattspyrnu]]. Hann er sonur [[Eyjólfur Sverrisson|Eyjólfs Sverrissonar]], knattspyrnumanns og þjálfara. Hólmar lagði skóna á hilluna árið 2026 <ref>[https://fotbolti.net/news/21-10-2026/holmar-orn-leggur-skona-a-hilluna-stadfest Hólmar Örn leggur skóna á hilluna] Fótbolti.net, sótt 24. október 2026</ref> ==Ungliðaferill== *Tindastóll: 1995-1997: *HK:1997-2007 ==Félagsliðaferill== *HK: 2007-2008 *West Ham United: 2008-2011. (Lánaður til Cheltenham 2009 og Roeselare, Belgíu, 2010). *Vlf Bochum: 2011-2014 *Rosenborg: 2014-2017 ==Tilvísanir== <references/> {{F|1990}} [[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]] 3j11rhmt0tyut9o2edxypfd5a8r1h3f 0 136320 1983684 1963289 2026-10-24T02:41:19Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983684 wikitext text/x-wiki '''Hraunavinir''' eru umhverfissamtök í Garðabæ, Álftanesi og Hafnarfirði. Þau stóðu fyrir mótmælum við [[Gálgahraun]] í [[Garðabær|Garðabæ]] þann 21. október árið 2013 og mótmæltu lagningu tilfærslu á [[Álftanesvegur|Álftanesvegi]] sem var verið að færa í gegnum [[Gálgahraun]]. Þrátt fyrir mótmælin, þá fór svo að framkvæmdum var lokið og lagning vegarins var gerð eins og skipulag gerði ráð fyrir. == Mótmæli 2013 == === Formáli mótmælanna === Alþingi samþykkti lagningu nýs Álftanesvegar með samgönguáætlun og var ráðgert að framkvæmdir stæðu yfir árin 2012 til 2014. Nýtt vegarstæði hafði verið ákveðið í samræmi við aðalskipulag sveitarfélagsins Garðabæjar. Íbúar á [[Álftanes|Álftanesi]] höfðu lengi kallað eftir vegaúrbótum þar sem gamli vegurinn var talinn hættulegur vegna gatnamóta og blindhæðar. Jafnframt því hefur íbúafjöldi á Álftanesi aukist verulega síðan 2000 með tilkomu nýbygginga á miðsvæði Álftaness. Hraunavinir höfðu staðið fyrir friðsömum mótmælum allt frá byrjun lagningar vegarins og jafnframt reynt að hafa áhrif á framkvæmdina með því að leita til þáverandi Innanríkisráðherra [[Ögmundur Jónasson|Ögmunar Jónassonar]] um að láta framkvæma nýtt umhverfismat.<ref>Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra hefur ritað vegamálastjóra og bæjarstjóra Garðabæjar og farið þess á leit við þá að þeir fari sameiginlega að nýju yfir forsendur fyrir lagningu nýs kafla Álftanesvegar. Fer hann fram á að verksamningur verði ekki undirritaður meðan á þeirri athugun stendur. Alþingi samþykkti lagningu nýs Álftanesvegar með samgönguáætlun og var ráðgert að framkvæmdir stæðu yfir árin 2012 til 2014. Nýtt vegarstæði hefur samkvæmt lögum verið ákveðið í samræmi við aðalskipulag sveitarfélagsins Garðabæjar. Verkið var boðið út í samræmi við það en af ýmsum ástæðum hefur dregist að hefja framkvæmdir. Að undanförnu hafa borist harðorð mótmæli við lagningu þessa vegarkafla og því haldið fram að nægilegt sé að endurbyggja veginn í núverandi vegstæði og vernda þannig verðmætt hraun. Jafnframt hefur því verið haldið fram að kanna þurfi gildi umhverfismats og framkvæmdaleyfis. Í ljósi þessa hefur innanríkisráðherra óskað eftir því að Vegagerðin og Garðabær fari sameiginlega að nýju yfir forsendur þessarar framkvæmdar, skýri forsögu og val á lausnum og kanni hvort unnt er að framkvæma samgöngubætur á Álftanesi í meiri sátt við málsvara náttúruverndar. Einnig óskar ráðherra eftir því að samningur um framkvæmdir verði ekki undirritaður meðan á þessari úttekt og yfirferð stendur. </ref> === Ástæður fyrir mótmælum === Hraunavinir vildu meina að ekki hafi verið tekið nægjanlega tillit til umhverfissjónarmiða við gerð aðalskipulags og því ætti að endurskoða lagningu vegarins. Jafnframt var Gálgahraun, Garðabæ, friðlýst sem friðland í stjórnartíðindum B.nr. 877/2009.<ref>{{cite web |url=http://www.ust.is/einstaklingar/nattura/fridlyst-svaedi/sudvesturland/galgahraun-gardabae/ |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-19 |archive-date=2017-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170331151617/http://www.ust.is/einstaklingar/nattura/fridlyst-svaedi/sudvesturland/galgahraun-gardabae/ |url-status=dead }}</ref> og því ætti að vanda vinnubrögð við framkvæmdina og endurskoða hana. Hraunavinir og önnur náttúruverndarsamtök á Íslandi vildu meina að Gálgahraun væri náttúruperla með fjölskrúðugt dýralíf og mannvistarleyfar. Gálgahraun væri líka opið náttúrusvæði sem hefði mikið gildi innan stórreykjavíkursvæðisins. Gildi þannig svæða færi vaxandi jafnhliða fólksfjölgun og þéttingu byggðar. Hraunvinir höfðu farið fram á [[lögbann]] á framkvæmdina og fór það mál fyrir [[Hæstiréttur Íslands|Hæstarétt Íslands]]. Hæstiréttur féllst ekki á þessi sjónarmið með dómi sem var kveðinn þann 21.nóvember 2013.<ref>{{Cite web |url=https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=2fea3a5d-9aee-4173-bc1f-555c5f20220d |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-19 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924091133/https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=2fea3a5d-9aee-4173-bc1f-555c5f20220d |url-status=dead }}</ref> === Hápunktur mótmælanna === Hraunavinir stóðu fyrir mótmælum allt frá því að framkvæmdir hófust. Mótmælin ágerðust eftir því sem vegavinnan færðist nær sjálfu hrauninu. Hápunkti mótmælanna var náð þann 21 október 2013 þegar að lögreglan handtók mótmælendur sem höfðu tekið sér stöðu fyrir framan vinnuvélar og þannig stöðvað framkvæmdir verktakans. Mótmælendur neituðu í framhaldi að hreyfa sig þrátt fyrir tilmæli lögreglu. Voru 25 einstaklingar handteknir á staðnum<ref name=":0">http://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/10/21/llum_verid_sleppt_ur_haldi/</ref> og færðir til fangageymslu af lögreglu. Níu einstaklingar snéru aftur í Gálgahraun og voru þeir enn á ný handteknir.<ref name=":0" /> Þeir einstaklingar sem snéru aftur í Gálgahraun og héldu áfram mótmælum voru handteknir og svo ákærðir fyrir að fara ekki eftir fyrirmælum lögreglu. Voru mótmælendur sérstaklega ósáttir við það að ekki væri beðið eftir úrskurði Hæstaréttar Íslands um lögbannsbeiðni á framkvæmdir. Verktakinn og Vegagerðin ákváðu að fara með vinnuvélar inn á hraunið og valda þannig tjóni sem óafturkræfanlegt þrátt fyrir að niðurstaða Hæstaréttar lægi ekki fyrir. Meðal þeirra sem að handteknir voru má nefna þjóðþekkta einstaklinga, [[Ómar Ragnarsson]] og [[Eiður Svanberg Guðnason|Eið Guðnason,]] fyrrverandi alþingismann og sendiherra. === Dómur Hæstaréttar Íslands í máli nímenninganna === Þeir einstaklingar sem voru handteknir í málinu fóru fram á bætur vegna ólöglegra handtöku af hálfu lögreglu. [[Hæstiréttur Íslands|Hæstiréttur]] féllst ekki á þau rök og sýknaði ríkið af kröfunni.<ref>{{Cite web |url=https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=2167d6bb-fd5f-424d-b6ac-14486044588e |title=Geymd eintak |access-date=2017-01-19 |archive-date=2020-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200924090933/https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=2167d6bb-fd5f-424d-b6ac-14486044588e |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == # UMHVERFISMAT SAMGÖNGUÁÆTLUNAR 2011 – 2022 <ref>[https://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2011/09227-110922_U-skyrsla_drog_2.pdf] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} UMHVERFISMAT SAMGÖNGUÁÆTLUNAR 2011 – 2022</ref> # [http://www.hraunavinir.net/ Heimasíða Hraunavina] # [http://www.mbl.is/frettir/innlent/2013/04/21/framkvaemdum_i_galgahrauni_hardlega_motmaelt/ Aðal­fund­ur Nátt­úru­vernd­ar­sam­taka Suðvest­ur­lands mót­mæl­ir harðlega framkvæmdum] # [http://www.visir.is/omar-ragnarsson-handtekinn/article/2013131029893 Ómar Ragnarsson handtekinn] [[Flokkur:Mótmæli á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök‎]] pggmk9xxpsl2oc9vdqvyndd5et09cfi 0 136752 1983724 1842838 2026-10-24T07:57:13Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983724 wikitext text/x-wiki '''Kópavogshæli''' var stofnun sem rekin var í Kópavogi frá [[1952]] - [[1993]] sem hjúkrunarhæli, uppeldis- og kennsluhæli og vinnuhæli fyrir fólk með þroskahömlun og aðrar fatlanir. Kópavogshæli var sett á stofn árið 1952 á grundvelli laga um fávitahæli nr. 18 frá [[1936]] en í þeim lögum var gert ráð fyrir að ríkið setti á laggirnar skólaheimili fyrir unga vanvita og hálfvita eða börn og unglinga sem kenna mætti ofurlítið til munns og handa, hjúkrunarheimili fyrir örvita og fávita sem ekki gætu tileinkað sér nám eða unnið sér til gagns og vinnuhæli fyrir fullorðna fávita sem voru vinnufærir en gátu ekki staðið á eigin fótum. Samkvæmt lögum um fávitastofnanir nr. 53 frá [[1957]] átti ríkið að reka eitt aðalhæli fyrir fávita og var það Kópavogshælið. Árið [[1979]] tók til starfa sérstakur grunnskóli á Kópavogshæli fyrir börnin sem þar dvöldust. Hælið heyrði alltaf undir heilbrigðisráðherra og var formlega rekið sem sjúkrahús. Þann 1. janúar 1993 var stofnuð ný endurhæfingardeild Landsspítalans í húsnæði Kópavogshælis og hælið þar með lagt niður. Á þeim tíma voru 127 manns vistuð á deildinni. Með stofnun þessarar deildar var stefnt að breytingu á þjónustu við fjölfatlað fólk. Sérstök nefnd, vistheimilanefnd var skipuð til að fara yfir rekstur hælisins á meðan það starfaði og skilaði hún skýrslu í janúar 2017. Nefndin fór yfir 628 sjúkraskrár en þar af voru 130 börn. Í landi jarðarinnar Kópavogur hafði verið reist hæli fyrir berklasjúklinga árið 1926 og var ríkinu afhent húsnæði hælisins að gjöf árið 1939. Upp úr 1940 fækkaði berklasjúklingum í landinu og í staðinn komu holdsveikrasjúklingar til dvalar í húsinu sem var næstu árin kallað Holdsveikraspítalinn í Kópavogi. Árið 1945 var samþykkt að taka Kópavogshæli sem framtíðarstað fyrir fávitahæli ríkisins og landlækni heimilað að undirbúa nýbyggingu fyrir allt að 20 fullorðna karlkyns vanvita. Framkvæmdir hófust við fyrstu nýbyggingu skála árið 1949 og árið 1952. Fyrsta vistfólkið kom á Kópavogshælið 13. desember 1952 og voru það fimm karlmenn sem komu frá Kleppjárnreykjum. Ári síðar þegar lokið var við byggingu fyrsta skálans þá voru deildirnar tvær og vistmenn 32. Þessar deildir voru kallaðar karlahælið en konur voru vistaðar þar frá 1978. Flestir sem voru þar voru með verulegar atferlistruflanir og nokkrir greindir með geðsjúkdóm. Árið 1957 var ákveðið að vista börn hjá Símoni Sigmundssyni að Efra-Seli við Stokkseyri en það var eins konar útibú frá Kópavogshæli og var starfsemi þar til 16. maí 1964. Árið 1962 var opnuð ný hælisdeild Deild 6 í kjallara hælisins. Árið 1963 var heimilað að reisa þrjár nýjar hælisdeildir sem hver átti að rúma 15 einstaklinga. Voru deildir 7,8 og 9 teknar í notkun árin 1965 og 1966. Þessar deildir voru almennt kallaðar Lengjan. Árið 1972 voru settar á laggirnar tvær barnadeildir á Kópavogshæli, deildir 19 og 20. Við árslok 1972 voru vistaðir samtals 182 einstaklingar á hælinu. Árið 1974 er opnuð ein barnadeild til viðbótar, deild 18. Í apríl 1975 er vistfólk á Kópavogshæli alls 188 en flestir varð vistfólk um 200 en fækkaði þegar boðið var upp á göngudeild. Starfsemi göngudeildar hófst á Kópavogshæli árið 1976 og einnig var þar skammtímavistun, aðallega fyrir börn. Árið 1977 var tekin í notkun deild 10 sem hýsti 16 einstaklinga. Árið 1978 var hluti af starfsmannahúsi Kópavogshælis tekinn undir sambýli og voru þar fyrst tvær einingar fyrir 10 einstaklinga og smán saman var allt starfsmannahúsið tekið undir fjórar slíkar einingar. Dvöldu þar 32 einstaklingar þegar flest var. Árið 1983 var tekið í notkun nýtt iðjuhús með vinnustofum og sundlaug var vígð. Fyrsta sambýlið fyrir þroskahefta var tekið í notkun á Akureyri 1975 og í Reykjavík 1976. Styrktarsjóður vangefinna sem var stofnaður að frumkvæði Styrktarfélags vangefinna fjármagnaði byggingar Kópavogshælis fram til ársins 1980 en þá var sjóðurinn lagður niður og framkvæmdasjóður öryrkja og þroskaheftra, síðar fatlaðra tók við. Fyrsta forstöðukona Kópavogshælis var Jóna Guðmundsdóttir. Árið 1956 til 1987 var Björn Gestsson forstöðumaður. Þá tók við Pétur Þorsteinsson sem var framkvæmdastjóri þar til hælið var lagt niður árið 1993. Ragnheiður Ingibergsdóttir eiginkona Björns Gestsonar var yfirlæknir hælisins 1956-1993 og bjuggu þau á staðnum. Árið 1958 stofnuðu stjórnendur Kópavogshælis skóla til að mennta starfsfólk. Byggt var sérstakt starfsmannahús þar sem leiga var lág. Þau sem útskrífust frá skólanum voru fyrst nefndar gæslusystur en árið 1972 er tekið upp starfsheitið þroskaþjálfi. Alvarlegur bruni varð á Kópavogshæli í janúar 1986 en þá lést einn vistmaður samstundis og nokkrum dögum síðar lést stúlka sem fædd var árið 1964 og hafði dvalið á hælinu frá sjö ára aldri. Fyrstu áratugi sem hælið starfaði var matur eldaður á staðnum. Haustið 1985 var lögð niður starfsemi í eldhúsi sem var í gamalli byggingu á lóð Kópavogshælis og var matur boðinn út og lægsta tilboði tekið. Í ársbyrjun 1988 tók eldhús Vífilsstaðaspítala við matseld fyrir Kópavogshælið. == Heimild == * [https://web.archive.org/web/20170214211444/https://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2017/Skyrsla-nefndar-vistheimilanefndar---Kopavogshaeli.pdf Skýrsla vist heimilanefndar 2017] [[Flokkur:Stofnað 1952]] [[Flokkur:Lagt niður 1993]] 0r1pmwavp9ban8aemcllnginwswdgh3 0 136783 1983688 1954776 2026-10-24T03:26:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983688 wikitext text/x-wiki '''Hálfdán Björnsson''' (fæddur 14. mars 1927, dáinn 13. febrúar 2017 ) var sjálfmenntaður náttúrufræðingur frá bænum [[Kvísker]]jum í [[Öræfasveit]]. Hann var þekktur fyrir fjölbreytt náttúrugripasafn og yfirgripsmikla þekkingu á jurta- og dýralífi. Á unglingsaldri fór hann að skoða og skrásetja fugla og nafngreina plöntur og safna þeim. Seinna bættust [[skordýr]], [[köngulær]] og fleiri smádýr. Sagan segir að kennarar á [[Laugarvatn]]i hafi ekki getað kennt honum neitt í [[náttúrufræði]]. Hluti af skordýrasafni hans er á Byggðasafninu á [[Höfn í Hornafirði]]. Það er stærsta einkasafn sem Íslendingur hefur haft þessarar tegundar. Hálfdán skrifaði vísindagreinar í [[Náttúrufræðingurinn|Náttúrufræðinginn]]. Fyrstu greinar hans birtust 1950, um gróður í [[Ingólfshöfði|Ingólfshöfða]] og fuglalíf á [[Laugarvatn (stöðuvatn)|Laugarvatn]]i. Ári seinna bættist við grein um gróður og dýralíf í [[Esjufjöll]]um. Á 6. áratugnum var hann einnig valinn til að fara í náttúrufræðileiðangur til [[Grænland]]s.<ref>[https://www.umhverfisraduneyti.is/kviskerjasjodur/kvisker/systkinin-a-kviskerjum/ Systkinin á Kvískerjum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170224122104/https://www.umhverfisraduneyti.is/kviskerjasjodur/kvisker/systkinin-a-kviskerjum/ |date=2017-02-24 }} Umhverfisráðuneytið. Skoðað 13. feb. 2017.</ref> Árið 2011 hlaut hann Bláklukkuna, viðurkenningu Náttúruverndarsamtaka Austurlands (NAUST), sem veitt er fyrir störf í þágu náttúruvísinda og náttúruverndar á [[Austurland]]i. <ref>[https://www.ruv.is/frett/halfdan-bjornsson-fra-kviskerjum-latinn Hálfdán frá Kvískerjum látinn.] Rúv, skoðað 13. feb. 2017.</ref> ==Tengt efni== [[Kvískerjabræður]] ==Tilvísanir== [[Flokkur:Fólk fætt árið 1927]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 2017]] [[Flokkur:Austur-Skaftfellingar]] [[Flokkur:Íslenskir náttúrufræðingar]] 01af0f6mevmx5arsw6mk8afijkmav7o 0 137449 1983679 1927947 2026-10-24T01:36:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983679 wikitext text/x-wiki __FORCETOC__ [[File:Hello Internet Logo.svg|thumb|Lógó netvarpsins.]] [[File:Nail & Gear.svg|thumb|220px|Nail & Gear – opinber fáni netvarpsins.]] '''''Hello Internet''''' er hljóð[[netvarp]] hýst af [[YouTube]] stjörnunum [[CGP Grey]] og [[Brady Haran]].<ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/60640/15-podcasts-extremely-specific-kinds-nerds|title=15 Podcasts for Extremely Specific Kinds of Nerds|website=Mental Floss|access-date=2016-05-22|archive-date=2016-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160527163037/http://mentalfloss.com/article/60640/15-podcasts-extremely-specific-kinds-nerds|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|title=The 43 best websites for learning something new|url=http://www.businessinsider.com/the-43-best-websites-for-learning-something-new-2017-3|accessdate=9 April 2017|publisher=Business Insider}}</ref> Það var fyrst gefið út árið 2014 og hefur nú að geyma áttatíu og sjö þætti, ásamt einum bónusþætti og einum þætti sem var aðeins gefinn út sem [[hljómplata]].<ref>{{cite web|url=https://itunes.apple.com/us/podcast/hello-internet/id811377230?mt=2|title=Hello Internet|website=iTunes|access-date=2016-05-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.podcastchart.com/podcasts/hello-internet|title=Hello Internet|website=Podcast Chart|access-date=2016-05-23|archive-date=2016-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20160517171836/http://www.podcastchart.com/podcasts/hello-internet|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.hellointernet.fm/podcast/68|title=H.I. #68: Project Revolution|newspaper=Hello Internet|access-date=2017-02-11|language=en-US|archive-date=2017-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017201821/http://www.hellointernet.fm/podcast/68|url-status=dead}}</ref> Grey tilkynnti 600.000 til 900.000 niðurhöl fyrir hvern þátt í ágúst 2017.<ref>{{cite web|last1=Grey|first1=CGP|title=MindOfMetalAndWheels comments on H.I. #85: Another Person I've Never Heard Of|url=https://www.reddit.com/r/CGPGrey/comments/6pj8wq/hi_85_another_person_ive_never_heard_of/dkqioqo/?context=10000|website=reddit.com|publisher=Reddit|accessdate=15 August 2017|archiveurl=https://archive.today/20170822172507/https://www.reddit.com/r/CGPGrey/comments/6pj8wq/hi_85_another_person_ive_never_heard_of/dkqioqo/?context=10000|archivedate=22 ágúst 2017|language=English}}</ref> Netvarpið inniheldur umræður sem lúta að lífi þeirra sem YouTube stjörnum, viðfangsefni nýjustu myndbanda þeirra ásamt áhugamálum þeirra og persónulegu áliti á ýmsum málefnum. Dæmigerð málefni innihalda kvikmynda- og sjónvarpsþáttargagngrýni, umræðu um flugslys, fánafræði, framtíðarfræði, og muninn á persónuleikum Greys og Harans. <ref>{{cite news|last1=Wellhofer|first1=Jack|title=Hello Internet piques interest|url=https://poly.rpi.edu/2017/02/15/hello_internet_piques_interest/|accessdate=22 August 2017|work=The Polytechnic|publisher=Rensselaer Polytechnic Institute|date=15 February 2017|archiveurl=https://archive.today/20170822174106/https://poly.rpi.edu/2017/02/15/hello_internet_piques_interest/|archivedate=22 ágúst 2017|location=Troy, United States|language=English}}</ref><ref>{{cite web|last1=Adams|first1=Josh|title=Top 3 Podcasts You Must Listen To In 2016|url=https://intentiondeficit.com/2015/12/31/top-3-podcasts-you-must-listen-to-in-2016/|website=intentiondeficit.com|accessdate=22 August 2017|archiveurl=https://archive.today/20170822173727/https://intentiondeficit.com/2015/12/31/top-3-podcasts-you-must-listen-to-in-2016/|archivedate=22 ágúst 2017|language=English|date=31 December 2015|url-status=dead}}</ref> Hlustendur geta rætt netvarpið á persónulegu [[Reddit#Subreddit|subredditi]] CGP Greys<ref>{{Cite web|url=http://cgpgrey.reddit.com/|title=/r/cgpgrey|website=reddit|language=en|access-date=2017-02-11}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> eða á Hello Internet subredditinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.reddit.com/r/HelloInternet/|title=Hello Internet • r/HelloInternet|website=reddit|language=en|access-date=2017-07-31}}</ref> Hver þáttur byrjar vanalega með skoðunum Greys og Harans við slíkum athugasemdum. Netvarpið hefur opinberan fána að nafni "Nail & Gear".<ref>{{cite web|last2=Grey|first2=C.G.P.|last1=Haran|first1=Brady|title=Two Dudes Counting|url=http://www.hellointernet.fm/podcast/53|work=Hello Internet|number=53|publisher=Hellointernet.fm|accessdate=2015-12-31|date=2015-12-16|archive-date=2016-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160101204636/http://www.hellointernet.fm/podcast/53|url-status=dead}}</ref> ==Móttaka== Netvarpið náði að hámarki #1 sæti á netvarpsvinsældarlista [[iTunes]] í Ástralíu, Bandaríkjunum, Bretlandi, Kanada, Þýskalandi.<ref name="rank">{{cite web|title=iTunesCharts.net: 'Hello Internet' by CGP Grey & Brady Haran (British Podcasts iTunes Chart)|url=http://www.itunescharts.net/uk/artists/podcast/cgp-grey-brady-haran/podcasts/hello-internet/|website=itunescharts.net|publisher=Itunes Charts|accessdate=22 August 2017|archiveurl=https://archive.today/20170822175749/http://www.itunescharts.net/uk/artists/podcast/cgp-grey-brady-haran/podcasts/hello-internet/|archivedate=22 ágúst 2017|language=English}}</ref> Það var valið sem eitt af bestu nýju netvörpum ársins 2014 af Apple.<ref name=bgr>{{cite journal|website=BGR India|title=Apple reveals the top apps, games, music and movies on its Indian Store in 2014|last=Singh|first=Manish|url=http://www.bgr.in/news/apple-reveals-the-top-apps-games-music-and-movies-on-its-indian-store-in-2014/|date=8 December 2014|access-date=11 February 2017|publisher=BGR Media, LLC|archiveurl=https://archive.today/20170822180251/http://www.bgr.in/news/apple-reveals-the-top-apps-games-music-and-movies-on-its-indian-store-in-2014/|archivedate=22 ágúst 2017|journal=}}</ref> Fréttablaðið ''[[The Guardian]]'' taldi netvarpið eitt af þeim 50 bestu ársins 2016, og nefndi þátt 66 ("A Classic Episode") þátt ársins.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/21/the-50-best-podcasts-of-2016|title=The 50 best podcasts of 2016|date=2016-12-21|newspaper=The Guardian|language=en-GB|issn=0261-3077|access-date=2016-12-21|archiveurl=https://archive.today/20170822180428/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/21/the-50-best-podcasts-of-2016|archivedate=2017-08-22}}</ref> ==Verðlaun== * Brady Haran - Útvarps- og netvarpsmeistari Radio Times árið 2017 - Sigur.<ref>{{cite news|url=http://www.radiotimes.com/news/2017-07-24/radio-times-radio-and-podcast-champion-final/|title=Radio Times Radio and Podcast Champion Final|work=Radio Times|access-date=2017-08-30|language=Enska|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903205321/http://www.radiotimes.com/news/2017-07-24/radio-times-radio-and-podcast-champion-final/|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} == Tenglar == *[https://hellointernet.fm/ Opinber vefsíða netvarpsins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170912064655/http://www.hellointernet.fm/ |date=2017-09-12 }} [[Flokkur:Netvarp]] gfv6oa3tqsafip7pdulgjuz4j4n9x49 0 139481 1983743 1859202 2026-10-24T10:39:40Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983743 wikitext text/x-wiki '''Marianne E. Kalinke''' – (fædd [[1939]]) er [[prófessor]] á eftirlaunum í [[germönsk fræði|germönskum fræðum]] og [[bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]] við [[Illinois-háskóli|Illinois-háskóla]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hún hefur sérstakan áhuga á íslenskum fornbókmenntum. Marianne E. Kalinke fæddist árið 1939 í [[Königsberg]] í [[Þýskaland]]i, sem nú heitir [[Kalíníngrad]] og tilheyrir [[Rússland]]i. Fjölskylda hennar flúði til Bandaríkjanna þegar hún var tíu ára og hefur hún búið þar síðan. Hún tók M.A.-próf frá [[:en:Catholic University of America|Kaþólska háskólanum]] (CUA) í [[Washington (borg)|Washington DC]] og doktorspróf frá [[:en:Indiana University Bloomington|Indiana-háskóla]]. Hún kenndi við [[:en:University of Rhode Island|Rhode Island-háskóla]] í átta ár eftir að hún lauk doktorsprófi en var prófessor í germönskum málum og samanburðarbókmenntum við Illinois-háskóla frá 1979. Hún hefur mikið fengist við íslenskar fornbókmenntir, einkum [[riddarasögur]] sem þýddar voru úr frönsku og tengdust [[Artúr konungur|Artúri konungi]] og köppum hans. Hún hefur sterk tengsl við Ísland og [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]], og er í hópi ráðgjafa á vegum stofnunarinnar. Marianne Kalinke enjoys watching Operas in her spare time, and celebrating German traditions with her family: her sister Melitta, brother-in-law Tony, niece Michele, and nephew David. She is always going back to visit Iceland, and often talks about her love for the country. == Helstu rit == * ''The Erex saga and its relation to Chrétien de Troyes' Erec et Enide.'' Ann Arbor, MI : University Microfilms, 1974. — Doktorsritgerð við Indiana-háskóla 1970. * ''King Arthur, North-by-Northwest : the matière de Bretagne in Old Norse-Icelandic romances.'' Hafniæ, Reitzel 1981, xii + 277 s. — ''[[Bibliotheca Arnamagnæana]]'' 37. * Með [[P. M. Mitchell]]: ''Bibliography of old Norse-Icelandic romances.'' Ithaca: [[Cornell University]] Press 1985. — ''[[Islandica]]'' 44. * ''Bridal-quest romance in medieval Iceland.'' Ithaca, Cornell University Press 1990. — ''[[Islandica]]'' 46. * ''The book of Reykjahólar : the last of the great medieval legendaries''. University of Toronto Press 1996, xii + 322 s. * ''Stories set forth with fair words : the evolution of medieval romance in Iceland.'' [[Cardiff]]: University of Wales Press, 2017. ; Útgáfur og þýðingar * ''Erex saga and Ivens saga : the Old Norse versions of Chrétien de Troyes's Erec and Yvain.'' / translated, with an introduction, by [[Foster W. Blaisdell Jr.]] and Marianne E. Kalinke. Lincoln : University of Nebraska Press, c 1977. * ''Möttuls saga.'' Copenhagen : Reitzel, 1987. — ''Editiones Arnamagnæanæ'', Series B, vol. 30. — Með fylgir útgáfa Philips E. Bennett á ''Le lai du cort mantel''. * ''Norse Romance'' 1–3. Cambridge, Eng. : D.S. Brewer, 1999. — ''Arthurian archives'' 3–5. — Ritstjórn og útgáfa með öðrum. Marianne E. Kalinke sá að mestu um 2. bindi, með útgáfu og enskri þýðingu á [[Möttuls saga|Möttuls sögu]], [[Ívens saga|Ívens sögu]] og [[Erex saga|Erex sögu]]. * ''The Arthur of the north : the Arthurian legend in the Norse and Rus' realms.'' Cardiff : University of Wales Press, 2011 og 2015. — ''Arthurian literature in the Middle Ages'' 5. * ''St. Oswald of Northumbria : continental metamorphoses : with an edition and translation of Ósvalds saga and Van sunte Oswaldo deme konninghe.'' Tempe, Ariz. : Arizona Center for Medieval and Renaissance Studies, 2005. ; Greinar Marianne E. Kalinke hefur ritað fjölmargar greinar og bókakafla um íslenskar fornbókmenntir, einkum [[riddarasögur]], sjá skrár [[Gegnir|Landsbókasafns]]. ; Afmælisrit * [[Kirsten Wolf]] og [[Johanna Denzin]] (ritstj.): ''[https://web.archive.org/web/20170917032621/https://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&version=1.0&verb=Display&handle=cul.isl/1242914143 Romance and love in late medieval and early modern Iceland : essays in honor of Marianne Kalinke].'' Ithaca, N.Y. : Cornell University Library , 2008. — ''[[Islandica]]'' 54. == Tenglar == * [http://timarit.is/files/18172312.pdf#navpanes=1&view=FitH Hallfreðar saga í Freudísku ljósi — viðtal í ''Morgunblaðinu'' 19. júlí 1995.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Bandaríkjamenn|Kalinke, Marianne E.]] [[Flokkur:Bandarískir bókmenntafræðingar|Kalinke, Marianne E.]] {{fe|1939|Kalinke, Marianne E.}} dvoz7870uzbxvzafzcqh777oeln9ptw 0 147910 1983640 1975086 2026-10-23T14:18:33Z Aulifes 47773 /* 20. apríl */ Bætt við lýsingu við nokkur mál 1983640 wikitext text/x-wiki <div class="mw-collapsible" style="float: right"> <div style="text-align: center; ">Listar yfir [[morð á Íslandi]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]] </div> </div> Þetta er listi yfir [[morð á Íslandi]] frá árinu 2000. =2000 - 2009= ==2000== === 18. mars 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skýtur föður sinn með riffli, mögulega af slysni. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Húsavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~66 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~21 árs sonur hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 4 mánuðir |- | colspan="2" | Jón Frímann Jónsson (1934–2000) lést af völdum skotsára sem hann hlaut í höfuð. Sonur hans, f. 1979, sat við rúmgafl föður síns sem svaf og ætlaði að svipta sjálfan sig lífi. Jón vaknaði og greip til riffilsins sem sonurinn hélt á og hleypti hann þá af. Sagðist sonurinn hafa hleypt af tveimur skotum til viðbótar í sturlun. Ákvað hann að láta dauða föður síns líta út eins og sjálfsvíg þar til hann gæti sagt systkinum sínum frá því að hann væri valdur að dauða hans. Ekki fór það eftir og þremur dögum eftir að Jón hafði verið skotinn var sonurinn handtekinn. Sönnunargögn ýttu undir frásögn sonarins og voru þau tekin til refsilækkunar. Hann hlaut '''4 mánaða''' fangelsisdóm.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=200432&pageId=3018122&lang=is&q=%DE%F3r%F0i%20Braga%20J%F3nssyni Fjögurra mánaða fangelsi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3005105 Ákvað að fyrirfara sér við rúmstokk föður síns][http://www.haestirettur.is/domar?nr=1418 Ákæruvaldið gegn Þórði Braga Jónssyni]</ref> |} === 15. apríl 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona stungin ítrekað með hníf |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~22 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 18 ár |- | colspan="2" | Áslaug Óladóttir (1980–2000) stungin 28 sinnum og lést hún af áverkum sínum. Morðið talið sérstaklega hrottalegt. Rúnar Bjarki Ríkharðsson (1978–) játaði verknaðinn, ásamt öðrum brotum á borð við líkamsárásir og nauðgun á sama svæði og tíma og morðið átti sér stað. Rúnar var ekki talinn eiga sér neinar málsbætur og var dæmdur til '''18''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjaness þann 20. desember 2000, og staðfesti Hæstiréttur þann dóm þann 23. maí 2001.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2237&leit=t Dómur í máli Rúnars Bjarka Ríkharðssonar][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2000/12/20/22_ara_karlmadur_daemdur_i_18_ara_fangelsi_fyrir_mo/ 22 ára karlmaður dæmdur í 18 ára fangelsi fyrir morð, nauðganir og líkamsárás]</ref> |} === 27. maí 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Konu hrint fram af svölum á 10. hæð í blokk |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 21 árs kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 23 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Áslaug Perla Kristjónsdóttir (1979–2000) lést af áverkum sínum eftir að hafa fallið af 10. hæð fjölbýlishúss í Kópavogi. Ásgeir Ingi Ásgeirsson (1976–) var ákærður fyrir morðið en hann neitaði sök. Mikið var tekist á fyrir rétti um hvort um slys væri að ræða eða ásetning. Hæstiréttur taldi óvéfengjanlegt að Ásgeir hafi veist að Áslaugu og hrint henni fram af svölum í íbúð hans eftir að hún neitaði honum um samfarir. Ásgeir lýsti síðar yfir ábyrgð á dauða Áslaugar. Ásgeir var dæmdur til '''14''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 21. júní 2001.<ref>[https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=14b36268–4627–41ef-8858–862646e7a6de Dómur í máli Ásgeirs Inga Ásgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3009511 Sýknu er krafist á grundvelli vafaatriða]</ref> |} === 23. júlí 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~48 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Hallgrímur Elísson (1952–2000) lést eftir að þrengt hafði verið að hálsi hans þar sem hann lá á dýnu í íbúð í Reykjavík. Bergþóra Guðmundsdóttir (1961–2014) var ákærð í málinu en hún neitaði sök. Hún og Hallgrímur voru bæði gestkomandi í íbúðinni en þau, húsráðandi og annar gestur höfðu setið við drykkju og mögulega neytt annarra lyfja að kvöldi morðsins. Þrátt fyrir gloppóttann vitnisburð var talið óyggjandi að Bergþóra hefði framið morðið. Hún var dæmd til '''14''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars 2001. Hæstiréttur staðfesti þann dóm 14. júní 2001.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=1945&leit=t Dómur í máli Bergþóru Guðmundsdóttur][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3013911 Kona dæmd fyrir að kyrkja mann: 14 ára fangelsi]</ref> |} === 8. nóvember 2000=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður sleginn í höfuð með hamri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~27 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~33 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Einar Örn Birgisson (1973–2000) fannst myrtur, en hann var sleginn fjórum sinnum í höfuðið með hamri. Atli Guðjón Helgason (1967–) játaði á sig morðið viku síðar, en hann hafði áður reynt að hylja og losa sig við sönnunargögn. Dómarar töldu Atla hafa banað Einari af ásetningi og því hefði hann ekkert sér til málsbóta. Atli var dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 29. maí 2001.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/domur_i_mali_akaeruvaldsins_gegn_atla_helgasyni/ Dómur í máli ákæruvaldsins gegn Atla Helgasyni][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp]</ref> |} == 27. október 2001== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður stunginn ítrekað með hníf, laminn með kylfu, og kæfður með plastpoka. Morðinginn taldi að verið væri að veitast að sér kynferðislega. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~44 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~25 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Finnbogi Sigurbjörnsson (1957–2001) fannst látinn í garði í Breiðholti. Ásbjörn Leví Grétarsson (1976–) gekkst við morðinu, en hann og Finnbogi höfðu hist í miðbæ Reykjavíkur og farið saman heim til Ásbjörns til að reykja maríjúana. Ásbjörn sagði viðleitni Finnboga hafa orðið kynferðislega og að það hafi minnt hann á misnotkun sem hann varð fyrir í æsku. Við þá minningu hafi hann sturlast og fundist hann vera að veitast að þeim sem hafði misnotað hann, en ekki að Finnboga, og fundist hann þurfa að deyða brotamanninn. Ásbjörn náði í eldhúshníf og stakk hann Finnboga átta sinnum í bringu og bak og skar hann níu sinnum þvert yfir háls hans. Finnbogi lést þó ekki við þetta svo að Ásbjörn náði í hafnarboltakylfu og sló Finnboga um tíu þungum höggum í höfuðið. Þar sem Finnbogi andaði enn, þrátt fyrir árásir Ásbjörns, náði Ásbjörní plastpoka og setti yfir höfuð Finnboga. Þegar Finnbogi hafði loks gefið upp öndina, dró Ásbjörn hann út úr íbúð sinni og yfir í nærliggjandi garð. Blóðslóð lá frá íbúðinni og að líkinu og var hún um 80 metra löng. Ásbjörn var byrjaður að þrífa blóð af áhöldunum sem hann notaði og af gólfinu þegar lögreglu bar að garði. Ásbjörn var dæmdur '''ósakhæfur''' sökum sturlunar og geðrofs, og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3022255 Morðið við Bakkasel: Ástæða liggur ekki fyrir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3426305 Morðrannsókn miðar vel][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/661668/ Ákærður fyrir manndráp][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/666167/ Hrottafengin og langvinn atlaga][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3031509 Áfram í öryggisgæslu á Sogni]</ref> |} ==2002== === 18. febrúar 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður undir áhrifum fíkniefna ræðst á annan með kjötexi án ástæðu. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~51 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~24 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Bragi Óskarsson (1951–2002) fannst látinn á Víðimel í Reykjavík. Bragi hafði hlotið mörg högg í höfuð og andlit sem höfðu verið veitt með kjötexi, slaghamri og sveðju. Sömu nótt og Braga var ráðinn bani var brotist inn á dekkjaverkstæði við Ægisíðu, en vísbendingar þaðan leiddu lögreglu til innbrotsþjófsins sem reyndist einnig vera morðingi Braga. Hafði morðinginn, Þór Sigurðsson (1978–), rekist á Braga og myrt hann engöngu vegna þess að Bragi varð á vegi hans. Þór var undir miklum áhrifum fíkniefna þegar bæði innbrotið og morðið áttu sér stað. Hann játaði verknaðinn og vísaði lögreglu á morðvopnin og blóðug föt í ruslatunnu rétt hjá morðstaðnum. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Þór til '''16''' ára fangelsisvistar þann 8. janúar 2003.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2130511 Fíkill framdi morð á leið heim úr innbroti][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/653053/?item_num=41&dags=2002–02-19 Maður handtekinn grunaður um morðið][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/01/08/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_mord/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir morð]</ref> |} === 6. mars 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona stingur mann sinn eftir að hann barði hana. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~50 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára sambýliskona hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár |- | colspan="2" | Steindór Kristinsson (1952–2002) var stunginn í bringu og kvið og lést 18 dögum síðar af lungnabilun vegna bráðrar lungnabreytingar og lungnabólgu í kjölfar þess. Steindór er talinn hafa barið sambýliskonu sína í andlitið að kvöldi árásarinnar en sambýliskonan, Sigurhanna Vilhjálmsdóttir (1963–2019), er sögð hafa reiðst heiftarlega og ráðist á Steindór eftir að hann barði hana. Sigurhanna bar við minnisleysi sökum ölvunar, en hún hlaut '''8''' ára dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. október 2002.<ref>[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/694913/ Dæmd í átta ára fangelsi fyrir manndráp]</ref> |} === 27. apríl 2002 === {| class="wikitable" ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona kyrkir níu ára dóttur sína |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~9 ára stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~38 ára móðir stúlkunar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæf |- | colspan="2" | Níu ára stúlka lést eftir að móðir hennar þrengdi að hálsi hennar í húsi í Breiðholti aðfaranótt 27. apríl. Mæðgurnar sem bjuggu í Borgarfirði voru gestkomandi í húsinu. Húsráðanda var ekki viðvart um atburðinn fyrr en morguninn eftir.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2131743?iabr=on&fbclid=IwAR1fCRfMIOyAZMUOirtQlTEJP5w3obKYLGn-FIzAsXib9h8Wt1RScGpCS_k#page/n0/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%E2%80%9D|title=Fréttablaðið - 81. tölublað (30.04.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}</ref> Móðir stúlkunnar var dæmd '''ósakhæf''' sökum geðræns ástands og var gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3460668?iabr=on&fbclid=IwAR25XdvGODbml1m6xKxuKFjEkisotSiO6a7i4eD9kUUJ8pl2jiImLldhdPg#page/n3/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%20d%C3%B3ttur%E2%80%9D|title=Morgunblaðið - 305. tölublað (31.12.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}</ref> |} === 25. maí 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás fyrir utan skemmtistað |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~22 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Baldur Freyr Einarsson og Gunnar Friðrik Friðriksson |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 6 ár, 3 ár |- | colspan="2" | Magnús Freyr Sveinbjörnsson (1980–2002) varð fyrir grófri líkamsárás af hendi tveggja manna fyrir utan skemmtistaðinn Spotlight í Hafnarstræti í Reykjavík. Magnús lést á spítala rúmri viku eftir að árásin átti sér stað. Allmörg vitni voru að árásinni auk þess sem að atburðurinn náðist á upptöku í öryggismyndavél. Árásarmennirnir gáfu sig fram við lögreglu daginn eftir og voru þá settir í gæsluvarðhald. Þeir voru dæmdir í 3 og 2 ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur, Hæstiréttur lengdi seinna dóma þeirra í '''6''' ár og '''3''' ár.<ref>http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3472193 https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/02/domur_thyngdur_yfir_monnum_sem_urdu_manni_ad_bana_i/</ref> |} === 26. september 2002=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás á heimili |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~66 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~36 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Bragi Ólafsson (1936–2002) var stunginn til bana á heimili sínu að Klapparstíg í Reykjavík, en hann hafði orðið konu sinni að bana í sama húsi 14 árum áður. Banamein var stungusár sem náði inn að hjarta, en hann hafði verið stunginn víða, meðal annars í framhandlegg og kvið. Þegar lögreglu og sjúkrabíl bar að garði var Bragi enn með lífsmarki og gat hann skýrt lögreglu að einhverju leiti frá atburðarásinni. Bragi var látinn þegar komið var upp á sjúkrahús. Að sögn nágranna Braga var mikið blóð á veggjum íbúðarinnar og á gangi hússins. Lögreglan handtók Stein Ármann Stefánsson (1966–2013) sama kvöld. Steinn Ármann hafði áður komið við sögu hjá lögreglu og var hann talinn veikur á geði. Fjölskylda Steins hafði þá þegar lýst yfir áhyggjum sínum af andlegu ástandi Steins, en hún taldi víst að hann gæti reynst hættulegur og framið eitthvert voðaverk. Steinn neitaði til að byrja með að hafa verið valdur að dauða Braga, en viðurkenndi það fljótlega. Vafi lék á um sakhæfi hans, en geðlæknar voru ekki sammála um ástand Steins að kvöldi morðsins. Hæstiréttur dæmdi hann þó að lokum '''ósakhæfan''' og var honum gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni. Hann er talinn hafa verið á sterkum lyfjum er hann framdi verknaðinn og hafi verið haldinn ranghugmyndum. Steinn á að baki langan sakaferil.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2854&leit=t Dómur í máli Steins Stefánssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036552 Hörð átök og blóð upp um veggi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263499&pageId=3697727&lang=is&q=%C1rmann%20Stef%E1nsson Manndrápsmálið á Klapparstíg][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263747&pageId=3706700&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Gæðlæknar ósammála um sakhæfi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=201841&pageId=3054705&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Einnig vandamál á Íslandi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=348436&pageId=5467027&lang=is&q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Sýknaður af ákæru um manndráp]</ref> |} ==2004== === 31. maí 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir stingur unga dóttur sína með hníf. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~12 ára stelpa |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~43 ára móðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæf |- | colspan="2" | Guðný Hödd Hildardóttir (1992–2004) fannst stungin til bana á heimili sínu á Hagamel í Reykjavík. Móðir Guðnýjar, Hildur Árdís Sigurðardóttir (1961–2020), hafði veist að Guðnýju og bróður hennar með hníf. Bróður Guðnýjar tókst að flýja úr íbúðinni og fór yfir til vinar síns sem hringdi á lögregluna. Er lögreglan kom heim til Hildar fann hún Guðnýju látna í rúmi sínu, en hún hafði verið stungin margsinnis. Hildur sjálf var illa særð þar sem hún hafði stungið sjálfa sig eftir að hafa sært son sinn og banað dóttur sinni. Hildur var færð á spítala þar sem hennar var gætt, en þaðan var hún síðan færð að Sogni. Hildur hafði áður reynt að fremja sjálfsvíg og hafði einnig sagt í návist annarra að frekar myndi hún drepa sig og börnin sín en að þau yrðu tekin af henni. Kennarar barnanna höfðu að auki lýst yfir áhyggjum af velferð þeirra. Hildur var dæmd '''ósakhæf''' og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349266&pageId=5504819&lang=is&q=manndr%E1p Dæma móður á Hagamel][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349283&pageId=5505301&lang=is&q=Hildur%20%C1rd%EDs%20Sigur%F0ard%F3ttir Sagðist frekar drepa börnin en láta þau frá sér][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5484396 Man ekki eftir að hafa banað dóttur sinni][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/803791/ Guðný Hödd Hildardóttir]</ref> |} === 4. júlí 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður myrðir sína fyrrverandi með kúbeini og losar sig við líkið úti í hrauni. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~34 ára [[Indónesía| indónesísk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~45 ára barnsfaðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Sri Rahmawati (1970–2004) var myrt með kúbeini og taubelti. Morðinginn bar líkið inn í sturtuklefa og þreif það. Setti svo í poka og bar út í bíl. Hann henti farsíma hennar í sjóinn og losaði sig við líkið í hraungjótu í nágrenni Hafnarfjarðar. Morðinginn, Hákon Eydal (1959–), barnsfaðir fórnarlambsins, var dæmdur í '''16''' ára fangelsi 2005.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3759473 Sextán ára fangelsi fyrir morð; grein í Fréttablaðinu 2005]</ref> |} === 1. nóvember 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~25 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 11 ár |- | colspan="2" | Sæunn Pálsdóttir (1979–2004) lést eftir að eiginmaður og barnsfaðir hennar þrengdi að hálsi hennar með þvottasnúru aðfaranótt 1. nóvember 2004 á heimili þeirra í Kópavogi. Eiginmaður hennar, Magnús Einarsson, játaði verknaðinn fyrir tengdaforeldrum sínum og lögreglu. Talið er að morðið hafi verið framið af ásetningi, en engu að síður sýndi Magnús iðrun. Héraðsdómur dæmdi Magnús til 9 ára fangelsisvistar en Hæstiréttur þyngdi þann dóm og dæmdi Magnús til '''11''' ára fangelsisvistar þann 23. febrúar 2006.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3793&leit=t Dómur í máli Magnúsar Einarssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3887405 Dæmdur í ellefu ára fangelsi]</ref> |} === 13. nóvember 2004=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~32 ára [[Danmörk| Dani]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~29 ára [[Bretland| Breti]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 1½ ár |- | colspan="2" | Flemming Tolstrup (1972–2004) lést á veitingastaðnum Traffic í Keflavík aðfaranótt laugardagsins 13. nóvember 2004. Scott McKenna Ramsay (1975–) kýldi Tolstrup í hálsinn með þeim afleiðingum að slagæð rifnaði og blæðing sem Flemming hlaut milli heila og heilahimna leiddi til dauða hans. Ramsey viðurkenndi strax á vettvangi að hafa slegið hann og sagði ástæðuna þá að Flemming hefði stöðugt verið að áreita sambýliskonu hans. Fyrir héraðsdómi hafði Ramsey játað brotið skýlaust og þótti sannað að andlát Flemmings hefði verið bein afleiðing hnefahöggsins sem hann veitti honum. Héraðsdómur Reykjaness dæmdi Scott Mckenna Ramsay í átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuði skilorðsbundið, í október 2005, sem Hæstiréttur Íslands staðfesti 23. mars 2006.<ref>[http://www.visir.is/g/200660323057/haestirettur-stadfestir-dom-yfir-ramsey Hæstiréttur staðfestir dóm yfir Ramsay] [https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=6c369b81-91ff-442d-b57f-de70ba33bd38 Hæstaréttardómur yfir Ramsay]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ==2005== === 15. maí 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás í veislu |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | [[Víetnam| Víetnamskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~33 ára [[Víetnam| víetnamskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Phong Van Vu lést af völdum innvortis blæðinga í brjóstholi. Phong var stunginn í brjóstkassa og víðar með þeim afleiðingum að hnífurinn gekk inn í bæði lungu og lungnaslagæð og í gegnum þind hans. Phong og maður að nafni Phu Tién Nguyén (1972–) voru í veislu í Kópavogi og höfðu deilt í töluverðan tíma um hvor ætti að sýna hinum meiri virðingu sökum aldurs, en það er hefð í heimalandi þeirra að hinn yngri sýni hinum eldi meiri virðingu. Eftir þrálátar deilur á Phong að hafa veitt Phu höfuðhögg og Phu þá reiðst. Hann greip til hnífs sem hann hafði í vasa sínum og lagði til Phong. Vitni á staðnum sögðu að árásin hafi verið einbeitt og af ásetningi og töldu dómarar framburð Phu um að um sjálfsvörn væri að ræða ótrúverðuga. Phu réðst á Phong og veitti honum áverka á hálsi, handlegg, kvið og brjóstkassa sem leiddi hann til dauða. Vitni sem reyndi að stíga á milli hlaut stungusár við mjöðm af völdum Phu. Það tók töluverð átök að stoppa árás Phu, en þegar það hafði tekist reyndi Phu aftur að ráðast á Phong og leitaði að nýjum vopnum. Dómurum þótti Phu ekki eiga sér neinar málsbætur og var hann dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 6. apríl 2006.<ref>[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3869&leit=t Dómur í máli Phu Tién Nguyén] [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1048795/ Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262693&pageId=3683025&lang=is&q=manndr%E1p Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3868533 Fékk sextán ára dóm fyrir hnífstunguárás] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677227 Ákærður fyrir að drepa mann með hnífsstungum]</ref> |} === 14. ágúst 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Keflavíkurstöðin| Herstöðin í Keflavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára kvenkyns [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | (Mögulega) ~21 árs [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður ''(sýknaður)'' |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Hermaðurinn Ashley Turner (1985–2005) fannst látin í kompu nálægt líkamsræktarstöð hermanna á herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, en hún hafði verið falin þar. Miklir áverkar voru á líkama Turners en hún hafði einnig hlotið stungusár í hnakka sem talið er að hafi leitt hana til dauða. Herlögreglan handtók Calvin Eugene Hill (1984–) sem var talinn hafa ráðist á Turner á stigagangi í blokk á herstöðinni, en vitni lýstu vettvangi eins og sláturhúsi. Turner var enn á lífi er hún fannst en var úrskurðuð látin þegar komið var með hana á hersjúkrahús á Vellinum. Hill og Turner höfðu átt í deilum eftir að Hill hafði stolið greiðslukorti hennar ásamt öðrum hermanni og tekið út af því miklar fjárhæðir. Hill var enn að bíða niðurstöðu í því máli þegar morðið átti sér stað. Bandarískir sérfræðingar voru sendir til landsins til að rannsaka vettvang. Blóð úr Turner fannst á skóm Hill og átti hann yfir höfði sér lífstíðar- eða dauðadóm ef hann yrði fundinn sekur. Herinn tók að fullu við rannsókn málsins eftir að í ljós kom að engir Íslendingar tengdust málinu, og Hill var í kjölfarið fluttur á herstöð bandaríska hersins í Þýskalandi þar sem hann var áfram yfirheyrður. Hann neitaði sök allan tímann og var sýknaður af öllum kærum fyrir herrétti. Kom það varnarliðinu mjög á óvart þar sem allir höfðu talið óvéfengjanlegt að Hill væri morðinginn. Foreldrar Turners voru mjög ósáttir með meðferð málsins og gagnrýndu harðlega hve langan tíma rannsóknin tók. Einnig gagnrýndu þau það að Hill hafi verið leyft að búa í sama stigagangi og Turner þrátt fyrir að hann hafi stolið af henni háum fjárhæðum og hún átt að vitna gegn honum í því máli. Ef engin ný sönnunargögn koma upp sem benda á að einhver annar gæti verið morðingi Turners, eða gefa staðfestingu á sekt Hills, mun engum verða refsað fyrir morðið. Þó flestir telji ótvírætt að Hill sé morðingi Turners, virðist málið vera '''óupplýst'''.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349692&pageId=5529680&lang=is&q=mor%F0 Vitnið reyndi að komast undan][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262012&pageId=3671356&lang=is&q=mor%F0 Stungusár var á hnakka][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=270788&pageId=3858845&lang=is&q=MOR%D0 Ung varnarliðskona stungin til bana][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=358186&pageId=5728633&lang=is&q=Mor%F0 Bandarískir sérfræðingar komnir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272082&pageId=3900500&lang=is&q=Ashley%20Turner Fer fyrir herrétt][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=364371&pageId=5889971&lang=is&q=Ashley%20Turner Valið í kviðdóm fyrir réttarhöld][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277011&pageId=3957677&lang=is&q=Ashley%20Turner Verjendur segja galla vera á rannsókn][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=271599&pageId=3887323&lang=is&q=Ashley%20Turner Gæti verið dæmdur til dauða fyrir morð][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277491&pageId=3968742&lang=is&q=Ashley%20Turner Engum refsað fyrir morðið]</ref> |} === 20. ágúst 2005=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Uppdópaður maður veitist að félaga sínum með hníf |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~20 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14½ ár |- | colspan="2" | Bragi Halldórsson (1985–2005) fannst látinn í íbúð á Hverfisgötu að morgni menningarnætur 2005. Bragi var gestkomandi í íbúðinni en þar bjó Sigurður Freyr Kristmundsson, ásamt hjónum sem áttu íbúðina. Sigurður, Bragi og húsbóndinn sátu og töluðu saman við eldhúsborðið. Sigurður segist hafa gripið 14 cm flökunarhníf sem þarna var til þess að leggja áherslu á orð sín, en hann kvaðst ekki muna um hvað var rætt. Sigurður segir að hann og Bragi hafi staðið upp samtímis og hnífurinn í kjölfarið stungist í Braga. Vitni segja hins vegar að Bragi hafi setið kyrr og aðeins Sigurður hafi staðið upp. Einnig sagði finnskur réttarmeinafræðingur að töluverðu afli hefði þurft að beita til að stinga Braga á þennan hátt, en hnífurinn gekk í gegnum rússkinnsjakka Braga, skinn, brjósk, lifur og hjarta. Reynt var að bjarga Braga en honum blæddi út. Sigurður flúði vettvang en sneri fljótt aftur og var þá handtekinn af lögreglu. Í blóði hans fannst bæði amfetamín og kókaín, en Sigurður hafði neytt eiturlyfja marga daga í röð fyrir morðið, sem og drukkið áfengi. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Sigurð sakhæfan og til '''14 ára og 6 mánaða''' fangelsisvistar fyrir morðið í febrúar 2006. Sigurður er sonur Kristmundar sem framdi morðið á Guðjóni Atla 1976.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3883000 Rak flökunarhníf beint í hjartastað][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1067341/ Dæmdur til 14 1/2 árs fangelsisvistar][http://www.visir.is/jatadi-a-sig-mord-vid-hverfisgotu/article/2005508240331 Játaði á sig morð við Hverfisgötu][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349710&pageId=5530293&lang=is&q=mor%F0 Þegar fíkniefnaneysla leiðir til morðs]</ref> |} ==2007== === 29. júlí 2007=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skotinn með riffli. Morðinginn svipti sig svo lífi. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~35 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~38 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Stefán Jónsson (1972–2007) var skotinn til bana á Sæbraut í Reykjavík. Árásarmaðurinn, Tómas Björnsson (1969–2007), notaði tuttugu og tveggja kalibera tékkneskan riffill til verksins. Stefán náði að forða sér áður en árásarmaðurinn skyti aftur og var honum hleypt inn í sendiferðabíl. Ökumaður sendiferðabílsins tók svo eftir því að Stefán hreyfði sig ekki og keyrði hann að Laugardalslaug þar sem hann og starfsmenn laugarinnar reyndu að koma Stefáni aftur til lífs meðan beðið var eftir sjúkrabíl. Stefán var úrskurðaður látinn á Landspítalanum stuttu síðar. Árásarmaðurinn keyrði á Þingvelli þar sem hann svipti sig lífi með sama skotvopni. Skildi hann eftir bréf þar sem hann útskýrði gjörðir sínar. Tómas hafði myrt elskhuga fyrrum konu sinnar.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3969743 Horfði á morðingjann hlaða riffilinn aftur og forðaði sér][http://www.visir.is/myrti-elskhuga-fyrrverandi-konu-sinnar-og-svipti-sig-svo-lifi/article/200770729025 Myrti elskhuga fyrrverandi konu sinnar og svipti sig svo lífi] </ref> |} === 7. október 2007=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Höfuðáverkar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~44 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Borgþór Gústafsson (1963–2007) lést eftir mikla höfuðáverka. Ákærði, Þórarinn Gíslason, neitaði sök og bar við minnisleysi sökum drykkju og lyfjaneyslu. Dómarar töldu sök Þórarins óvéfengjanlega og var Þórarinn í kjölfarið dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. maí 2008.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200800458&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Þórarins Gíslasonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} == 17. ágúst 2009== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Höfuðáverkar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Bragi Friðþjófsson (1978–2009) lést eftir höfuðáverka af völdum Bjarka Freys Sigurgeirssonar (1978–2020) í herbergi Bjarka í Hafnarfirði. Bjarki játaði morðið að hluta og var dæmdur í '''16''' ára fangelsisvist af Héraðsdómi Reykjaness þann 30. nóvember 2009.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200900821&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Bjarka Freys Sigurgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/bjarki-freyr-fekk-16-ar/article/2009470809177 Bjarki Freyr fékk 16 ár]</ref> |} =2010 - 2019= ==2010== === 8. maí 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Tilefnislaus líkamsárás. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjanesbær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~53 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~31 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Haukur Sigurðsson (1957–2010) lést eftir mikla áverka sem Ellert Sævarsson (1979–) veitti honum. Ellert játaði á sig morðið en hann var bæði undir áhrifum áfengis og amfetamíns er morðið átti sér stað. Ellert mætti Hauki á göngu í Reykjanesbæ og taldi af einhverjum ástæðum að Haukur væri barnaníðingur. Haukur og Ellert þekktust ekki og var árásin að öllu tilefnislaus. Hann veittist að Hauki eftir einhver orðaskipti og barði, sparkaði í hann þar sem hann lá í jörðinni og að endingu kastaði hann hellustein sem hann fann í höfuð Hauks, með þeim afleiðingum að hann lést. Blaðberi fann lík Hauks og hringdi á lögreglu. Ellert var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjaness þann 27. september 2010.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201000585&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Ellerts Sævarssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/sudurnesjamordid--gret-thegar-hann-lysti-mordinu/article/2010348014320 Suðurnesjamorðið][http://www.mbl.is/frettir/forsida/2010/09/09/jatadi_manndrap_fyrir_domi/ Játaði manndráp fyrir dómi][http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ Morðið í Reykjanesbæ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621041923/http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ |date=2010-06-21 }}</ref> |} === 15. ágúst 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás á heimili |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Hafnarfjörður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~37 ára framkvæmdastjóri sælgætisgerðarinnar Góu |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~23 ára maður ástfanginn af kærustu hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Hannes Þór Helgason (1973–2010) var stunginn til bana og játaði Gunnar Rúnar Sigurþórsson (1987–) að hafa myrt Hannes og var hann dæmdur í '''16''' ára fangelsi af hæstarétti árið 2011. Málið tengdist kærustu Hannesar en Gunnar var ástfanginn af henni. Gunnar hafði árinu áður birt myndband af sér þar sem hann lýsti yfir eldheitri ást sinni á þessari kærustu Hannesar.<ref>[http://www.visir.is/haestirettur-daemir-gunnar-runar-i-16-ara-fangelsi/article/2011111019492 Hæstiréttur dæmir Gunnar Rúnar í 16 ára fangelsi 2011]</ref> |} === 14. nóvember 2010=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður gengur í skrokk á föður sínum. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 61 árs tónlistarmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 31 árs sonur hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár |- | colspan="2" | Ólafur Þórðarson, tónlistarmaður, (1949–2011) varð fyrir líkamsárás þann 14. nóvember 2010 og lést af völdum þeirra áverka sem hann hlaut í árásinni þann 4. desember 2011. Ákærði, sonur Ólafs, Þorvarður Davíð Ólafsson (1979–2013) játaði að hafa veitt föður sínum áverkana sem leiddu til andláts Ólafs. Þorvarður, sem var undir áhrifum áfengis og fíkniefna, hlaut 14 ára fangelsisdóm í Héraðsdómi.<ref>https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&id=bf9a216d-3c7e-430f-8b87-aa0c0ddc7c6c{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>http://www.visir.is/g/2011111209593</ref> |} ==2011== === 12. maí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Heiðmörk]], nærri [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~21 árs kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 25 ára sambýlismaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" | Þóra Elín Þorvaldsdóttir (1990–2011) var kyrkt af sambýlismanni sínum og barnsföður, Axel Eskfjörð Jóhannssyni, í Heiðmörk. Axel keyrði hana upp á Landspítalann eftir að hún lést og gaf sig fram. Hann var dæmdur '''ósakhæfur''' og var vistaður á réttargeðdeild.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201100849&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Axels Jóhannssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald Axel Jóhannsson leiddur fyrir dómara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181615/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald |date=2016-06-24 }}</ref> |} === 2. júlí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir kyrkir nýfætt barn sitt og sker í andlit þess |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Nýfætt barn |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Litáen| Litháensk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 2 ár |- | colspan="2" | Agné Krataviciuté sögð hafa kyrkt nýfætt sveinbarn sitt þar til það lést á baðherbergi á Hót­el Frón. Barnið var líka með skurðáverka á andliti. Agné neitaði sök en var dæmd til '''2''' ára fangelsisvistar þann 28. mars 2012.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101651&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Agné Krataviciuté]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} === 14. júlí 2011=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður stunginn til bana á veitingastað |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~45 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~39 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Hilmar Þórir Ólafsson (1966–2011) var stunginn til bana á veitingastaðnum Monte Carlo í Reykjavík. Redouane Naoui (1972–) var sakfelldur fyrir morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 24. nóvember 2011.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101558&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Redouane Naoui]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} == 3. febrúar 2012== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~36 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~23 ára unnusti hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Þóra Eyjalín Gísladóttir (1976–2012) var stungin til bana í Hafnarfirði. Hlífar Vatnar Stefánsson (1989–), unnusti hinnar látnu, játaði á sig morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Hæstarétti þann 17. janúar 2013.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201200349&Domur=3&type=1&Serial=1 Dómur í máli Hlífars Vatnars Stefánssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} ==2013== === 17. mars 2013=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður hristir ungt barn sitt harkalega. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 5 mánaða stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Bretland| Breskur]] faðir hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 5 ár |- | colspan="2" | Scott James Carcary var sagður hafa hrist fimm mánaða gamla dóttur sína það harkalega að hún lést nokkrum tímum síðar. Scott neitar sök en var dæmdur í '''5''' ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. apríl 2014.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201301270&Domur=2&type=1&Serial=1 Dómur í máli Scott James Carcary]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |} === 7. maí 2013=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Egilsstaðir]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~60 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | ~25 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Karl Jónsson (1953–2013) stunginn til bana á heimili sínu á Egilsstöðum. Friðrik Brynjar Friðriksson (1988–) var dæmdur í '''16''' ára fangelsi fyrir morðið af Héraðsdómi Austurlands þann 23. október 2013. Hæstiréttur staðfesti þann dóm þann 18. júní 2014.<ref>[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201300044&Domur=5&type=1&Serial=1 Dómur í máli Friðriks Brynjars Friðrikssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/18/stadfestir_16_ara_fangelsisdom/ Staðfestir 16 ára fangelsisdóm]</ref> |} == 27. september 2014== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 26 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 29 ára [[Pólland| pólskur]] eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Ríkissaksóknari hefur gefið út ákæru fyrir manndráp á hendur 29 ára gömlum karlmanni, Mariusz Brozio (1985– ). Hann er sakaður um að hafa orðið 26 ára eiginkonu sinni að bana í íbúð þeirra í Stelkshólum þann 27. september 2014. Maðurinn er talinn hafa banað henni með því að þrengja að öndunarvegi hennar.<ref>http://www.visir.is/g/2015150229693</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |title=Geymd eintak |access-date=2018-12-06 |archive-date=2015-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204001543/http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |url-status=dead }}</ref> |} ==2015== === 14. febrúar 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | ~41 árs maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | [[Pólland| Pólsk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Danuta Kaliszewska stakk sambýlismann sinn til bana á heimili þeirra. Hún var dæmd í '''16''' ára fangelsi. Hún neitaði sök.<ref>http://www.visir.is/manndrap-i-hafnarfirdi--daemd-i-16-ara-fangelsi/article/2015150719954</ref> |} === 2. október 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kyrking |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Akranes]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Maður játaði að hafa sett hendur um háls manns á Akranesi og hert að. Hann hefur einnig játað að hafa sett reim um háls mannsins og hert.<ref>http://www.ruv.is/frett/jatar-ad-hafa-hert-ad-halsi-manns-med-reim</ref><ref>[http://www.ruv.is/frett/gunnar-orn-i-16-ara-fangelsi-fyrir-mord] Gunnar Örn í 16 ára fangelsi fyrir morð (RÚV 27.10.2016)</ref> |} === október 2015=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Mennirnir bjuggu báðir í búsetukjarna fyrir geðfatlaða |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Maður fannst myrtur við Miklubraut. Grunaður maður var handtekinn.<ref>[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/10/22/manndrap_vid_miklubraut/ Manndráp við Miklubraut] Skoðað 19. janúar 2016.</ref> Maðurinn sem dó og sá sem ákærður var fyrir manndráp bjuggu í búsetukjarna fyrir geðfatlaða við Hringbraut<ref>[http://www.visir.is/g/2016160129289] Ákærður fyrir manndráp á Hringbraut (Vísir 25. janúar 2016)</ref> |} == 13. apríl 2016== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður skýtur konu sína og síðan sjálfan sig |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Akranes]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 54 ára [[Rússland| rússnesk]] kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Íslenskur eiginmaður hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- | colspan="2" | Guðmundur Valur Óskarsson skaut eiginkonu sína til bana á Akranesi og framdi því næst sjálfsmorð.<ref>http://www.visir.is/myrti-konu-sina-og-svipti-sig-sidan-lifi/article/2016160419531</ref> Konan hét Nadezda Edda Tarasova og var rússnesk. Hún var 54 ára en Guðmundur var á sjötugsaldri og hafði glímt við langvarandi veikindi.<ref>http://www.visir.is/nofn-hjonanna-sem-fundust-latin-a-akranesi/article/2016160419344</ref> |} ==2017== === 14. janúar 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | [[Grænland| Grænlenskur]] sjómaður tekur stúlku upp í bíl sinni niðri í [[Miðborg Reykjavíkur| miðbæ Reykjavíkur]] og kastar henni út í sjó á [[Suðurland| Suðurlandi]]. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Suðurland]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 20 ára kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 30 ára [[Grænland| grænlenskur]] sjómaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 19 ár |- | colspan="2" | Birna Brjánsdóttir fannst látin í fjöru við Selvogsvita þann 22. janúar eftir að hafa verið týnd í rúma viku. 2 menn, grænlenskir sjómenn af togaranum ''Polar Nanoq'', voru grunaðir um verknaðinn og sátu í haldi. Síðar beindist grunurinn að öðrum mannanna, Thomasi Möller Olsen sem situr í haldi. Hann neitar enn sök. Blóðblettir úr Birnu fundust meðal annars í bíl sem hann tók á leigu og öryggismyndavélar í Reykjavík og Hafnarfirði náðu myndum af bílnum. Olsen fékk '''19''' ára fangelsisdóm fyrir morðið og fíkniefnainnflutning. Honum til refsiþyngdar var metið að hann hafi reynt að afvegaleiða lögreglu og varpa sök á félaga sinn.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170928711/thomas-fekk-thyngri-dom-fyrir-ad-varpa-sok-a-skipsfelaga-sinn Thomas fékk þyngri dóm fyrir að varpa sök á skipsfélaga sinn] Vísir skoðað 29 sept. 2017.</ref> |} === 7. júní 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Árásin er talin hafa tengst handrukkun |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | Mosfellsdalur, [[Mosfellsbær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Tveir menn |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |6 ár |- | colspan="2" | Arnar Jónsson Aspar lést við árás að Æsustöðum í Mosfellsdal. Árásin er talin hafa tengst handrukkun. Sex voru handtekin, fimm karlar og ein kona. <ref>[http://www.ruv.is/frett/tveir-hinna-handteknu-voru-daemdir-i-februar Tveir hinna handteknu voru dæmdir í febrúar] Rúv, skoðað 8. júní 2017.</ref> |} === 21. september 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Líkamsárás |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona frá [[Lettland| Lettlandi]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Hælisleitandi frá [[Jemen]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" | Erlend kona á fimmtugsaldri varð fyrir líkamsárás að kvöldi til á Hagamel 18. Hún varð úrskurðuð látin á Landspítalanum. Tveir karlmenn voru handteknir á vettvangi, annar var erlendur ríkisborgari á fertugsaldri og var hann gestkomandi, en hinn var Íslendingur á þrítugsaldri og búsettur í húsinu. Konan sem lést bjó einnig í húsinu.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170929685/manndrap-a-melunum Manndráp á Melunum] Vísir, skoðað 22. september 2017.</ref> Maðurinn var hælisleitandi frá [[Jemen]] en konan, Sanita Braune, frá Lettlandi.<ref>[http://www.visir.is/g/2017170928728/hinn-grunadi-i-hagamelsmalinu-urskurdadur-i-fjogurra-vikna-gaesluvardhald Hinn grunaði í Hagamelsmálinu úrskurðaður í fjögurra vikna gæsluvarðhald] Vísir, skoðað 29. sept. 2017.</ref> Maðurinn, Khaled Cairo, hafði slegið Sanitu með glerflöskum og slökkvitæki. Hann kvaðst vera ósáttur að hún hafi verið í tygjum við blökkumann. Cairo hegðaði sér undarlega í samskiptum við lögreglu og í dómssal. Hann var þó ekki metinn ósakhæfur eða siðblindur og var dæmdur í 16 ára fangelsi.<ref>[http://www.visir.is/g/2018180418835/daemdur-i-16-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-hagamel Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Hagamel] Vísir, skoðað 18. apríl, 2018.</ref> |} === 3. desember 2017=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Hnífsárás um nótt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 20 ára [[Albanía| albanskur]] maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 25 ára Íslendingur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |17 ár |- | colspan="2" | Tveir albanskir karlmenn voru stungnir af íslenskum karlmanni á þrítugsaldri á Austurvelli um miðja nótt í kjölfar slagsmála. Annar maðurinn lést nokkrum dögum síðar á sjúkrahúsi.<ref>[http://www.ruv.is/frett/latinn-eftir-hnifstunguaras-a-austurvelli Látinn eftir hnífsstunguárás á Austurvelli] Rúv, skoðað 9. des. 2017.</ref> Gerandinn Dagur Hoe Sigurjónsson (1992– ) var ákærður fyrir að bana hinum albanska Klevis Sula (1997–2017) á Austurvelli í byrjun desember 2017. Samkvæmt ákærunni stakk hann Sula fjórum sinnum. Dagur var jafnframt ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa við sama tilefni stungið annan albanskan mann þrisvar þannig að sá hlaut meðal annars slagæðablæðingu.<ref>http://www.ruv.is/frett/akaerdur-fyrir-mord-og-manndrapstilraun</ref> Dagur var dæmdur í 17 ára fangelsi.<ref>[http://www.visir.is/g/2018180629807 Dagur Hoe dæmdur í 17 ára fangelsi] Vísir, skoðað 16. júlí 2018</ref> |} == 31. mars 2018== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður banar bróður sínum í Árnessýslu<br /> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Suðurland]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 65 ára maður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Bróðir hins látna |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |7 ár, síðar lengt í 14 ár |- | colspan="2" | Ragnar Lýðsson (24. nóvember 1952–31. mars 2018) fannst látinn á bænum Gýgjarhóli II í Árnessýslu. Þrír bræður voru á staðnum er atvik átti sér stað. Valur Lýðsson, bróðir Ragnars og ábúandi á bænum tilkynnti um andlátið. Frásögn hans af hvernig á andlátið bar til þótti ótrúverðug og í framhaldinu var hann grunaður um manndráp. Þriðja bróðurnum var sleppt að lokinni skýrslutöku, hann var sofandi þegar umrædd átók áttu sér stað. Ummerki voru um átök á vettvangi og bráðabirgðakrufning leiddi í ljós að áverkar á líkinu hafi orðið Ragnari að bana.<ref>[http://www.ruv.is/frett/brodirinn-grunadur-um-manndrap Bróðirinn grunaður um manndráp] Rúv, skoðað 3. apríl, 2018.</ref> |} == 8. desember 2019== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Manni hrint af svölum. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Úlfarsárdalur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Litáskur karlmaður á fimmtugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Litáskur karlmaður á sextugsaldri <ref>[https://www.visir.is/g/20202009982d/akaerdur-fyrir-mord-med-thvi-ad-kasta-manni-fram-af-svolum Ákærður fyrir morð með því að kasta manni fram af svölum]Vísir, skoðað 9 sept 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Sýknaður |- | colspan="2" |Litáskur maður á fimmtugsaldri fannst látinn fyrir utan fjölbýlishús í Grafarholti. Arturas Leimontas er sagður hafa ráðist á manninn og kastað honum svo fram af svölum íbúðarinnar með þeim afleiðingum að hann lést skömmu síðar. Arturas neitaði sök en var dæmdur í 16 ára fangelsi í Héraðsdómi en var síðar sýknaður í Landsrétti. Landsréttur hélt því fram að enginn vitni gætu staðfest það sem Arturas var gefið að sök og að gögn úr réttarmeinafræðirannsókn málsins stæðust ekki.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212123846d/syknadur-i-landsretti-eftir-sextan-ara-dom-i-heradi|title=Sýknaður í Landsrétti eftir sextán ára dóm í héraði - Vísir|date=2021-06-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} =2020 - 2029= ==2020== === 28. mars 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona fannst látin á heimili sínu. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Sandgerði]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona á sextugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á sextugsaldri, sambýlismaður konunnar <ref>[https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/gaesluvardhald-framlengt-til-15-april Gæsluvarðhald framlengt...]Rúv, skoðað 20. apríl 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |14 ár |- | colspan="2" |Björg Ástríðardóttir (1968–2020) fannst látin á heimili sínu í Sandgerði þar sem hún bjó með eiginmanni sínum. Ragnar Sigurður Jónsson (1965– ), eiginmaður Bjargar, var handtekinn 4 dögum síðar grunaður um að hafa banað eiginkonu sinni með því að hafa þrengt að hálsi hennar þar til hún lést. Ragnar bar við minnisleysi sökum drykkju en var dæmdur í '''14 ára''' fangelsi í júní 2021.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222247210d/-hvernig-af-hendirdu-lik-fyrir-mis-tok-|title=„Hvernig af­hendirðu lík fyrir mis­tök?“ - Vísir|date=2022-11-04|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} === 6. apríl 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Sonur réðst á móður og stjúpföður með hnífi |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Móðir geranda |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á þrítugsaldri <ref>[https://www.visir.is/g/2020142808d/mordid-i-hafnarfirdi-logregla-var-a-heimilinu-fimm-timum-fyrir-andlatid Morðið í Hafnarfirði...]Vísir, skoðað 15. apríl 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur |Fellt niður vegna andláts geranda. |- | colspan="2" |Maður á þrítugsaldri veittist að móður sinni og sambýlismanni hennar með hníf með þeim afleiðingum að móðir mannsins lést. Hann stakk móður sína tvívegis og veitti sambýlismanni hennnar stungusár á höku og á handlegg<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20202013985d/haskalegur-akstur-og-haettuleg-aras-a-samvisku-grunads-mordingja|title=Háskalegur akstur og hættuleg árás á samvisku grunaðs morðingja - Vísir|date=2020-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref>. Maðurinn svipti sig lífi á réttargeðdeild Landspítalans á jóladag 2020 og var málið fellt niður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212057020d/manndrapsmal-fellt-nidur-vegna-andlats-akaerda|title=Manndrápsmál fellt niður vegna andláts ákærða - Vísir|date=2021-05-01|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} === 25. júní 2020=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður kveikti í húsi á Bræðraborgarstíg |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 3 Pólverjar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á sjötugsaldri <ref>[bruninn-a-braedraborgarstig-talinn-manndrap-af-asetningi Bruninn á Bræðraborgastíg talinn manndráp af ásetningi]Vísir, skoðað 25. júlí 2020</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" |3 Pólverjar létu lífið og 4 slösuðust eftir íkveikju á Bræðraborgarstíg. Marek Moszczynski var handtekinn skömmu síðar við rússnenska sendiráðið grunaður um íkveikjuna. Marek hafði sýnt undarlega hegðun dagana fyrir íkveikjuna og var dæmdur '''ósakhæfur''' í Landsrétti og gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun (réttargeðdeild).<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222274209d/domur-stad-festur-i-braedra-borgar-stigs-malinu|title=Dómur stað­festur í Bræðra­borgar­stígs­málinu - Vísir|date=2022-10-06|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> |} == 13. febrúar 2021== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Morð í austur-Reykjavík, skotið á mann fyrir utan heimili hans í Rauðagerði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fertugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 4 einstaklingar. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár |- | colspan="2" |Armando Beqirai (1988–2021) var skotinn níu sinnum fyrir utan heimili sitt í Rauðagerði. Angjelin Sterkaj (1986–) játaði að hafa banað Armando. Claudia Sofiu Coelho Carvalho, Murat Selivrada, Shpetim Qerimi voru einnig gert að sök samverknað í morðinu á Armando. Murat er sagður hafa vísað Claudiu á tvær bifreiðar í umsjón Armando sem hún sat fyrir og gerði Angjelin viðvart um ferðir Armandos þetta kvöld. Shpetim Qerimi var sakaður um að hafa ekið Angjelin að heimili Armando. Angjelin var dæmdur í 16 ára fanglesi og voru Claudia, Murat og Shepetim sýknuð í héraðsdómi. Landsréttur þyngdi dóminn töluvert og dæmdi Angjelin í 20 ára fanglesi og samverkamenn hanns í 14 ára fangelsi. Hæstaréttur mildaði dóminn og var Angjelin dæmdur í '''16 ár''', Claudia í '''3 ár''', Murat í '''4 ár''' og Shpetim í '''10 ár'''. Hæstiréttur sagði Landsrétt hafa skortið lagalega heimild í dómsúrskurð sínum. Á tímabili sátu 9 einstaklingar í gæsluvarðhaldi vegna málsins og er þetta ein umfangsmesta rannsókn í sögu lögreglunnar í seinni tíð.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232430562d/domar-i-rauda-gerdis-malinu-mildadir-veru-lega|title=Dómar í Rauða­gerðis­málinu mildaðir veru­lega - Vísir|date=2023-06-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} ==2022== === 4. júní 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi í Reykjavík. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fimmtugsaldri. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður á þrítugsaldri. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>[https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu/ Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu] Vísir, sótt 27/4 2023</ref> |- | colspan="2" |Gylfi Bergmann Heimisson (1975–2022) fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi. Nágranni Gylfa, Magnús Aron Magnússon (2001–) játaði á sig verknaðinn. Gylfi er sagður hafa bankað uppi hjá Magnúsi í risíbúð þar sem Magnús bjó með móður sinni sem lá þá inni á sjúkrahúsi. Ætlaði Gylfi þá að ræða við Magnús eftir að hann sló til annars nágranna kvöldið áður. Magnús er þá sagður hafa hrint Gylfa og átök brotist út í stiganum frá risinu. Átökin bárust út á malarplan fyrir framan húsið þar sem Magnús ítrekað sparkaði og kýldi Gylfa með þeim afleiðingum að hann lést. Magnús var dæmdur í '''16 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu|title=Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu - Vísir|date=2023-04-27|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}</ref> |} ===21. ágúst 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Tveir látast eftir skotárás, árásarmaður og fórnarlamb. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Blönduós |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Maður í kringum þrítugt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar. |- | colspan="2" |Eva Hrund Pét­urs­dótt­ir (1969–2022) var skotin til bana á heimili sínu á Blönduósi og Kári Kárason, eiginmaður Evu, særðist einnig alvarlega<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/23/nofn_hjonanna_sem_urdu_fyrir_arasinni/|title=Nöfn hjónanna sem urðu fyrir árásinni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref>. Árásarmaðurinn Brynjar Þór Scheel Guðmundsson (1986–2022)<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222306334d/efna-til-sofnunar-fyrir-fjolskyldu-brynjars-thors-a-blonduosi|title=Efna til söfnunar fyrir fjölskyldu Brynjars Þórs á Blönduósi - Vísir|date=2022-03-09|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> fannst einnig látinn á vettvangi. Brynjar fór inn um ólæstar dyr á heimili hjónana vopnaður afsagaðri haglabyssu og veiðihníf, Þegar Brynjar varð var við að gestir væru í húsinu sneri hann aftur út og Kári á eftir honum. Orðaskipti urðu á milli Kára og Brynjars sem enduðu með því að Brynjar skaut Kára í kviðinn. Því næst sneri Brynjar aftur inn í húsið og skaut Evu í höfuðið þar sem hún stóð inni í stofu. Þegar Brynjar var að endurhlaða byssuna náði sonur hjónana sem var gestkomandi í húsinu að afvopna Brynjar og yfirbuga hann með þeim afleiðingum að hann lést út frá súrefnisskorti. Lögregla hafði áður haft afskipti af Brynjari vegna hótana í garð hjónanna. Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232376454d/rann-sokn-log-reglu-a-blondu-osi-lokid-tok-log-regluna-26-minutur-ad-maeta-a-stadinn|title=Rann­sókn lög­reglu á Blöndu­ósi lokið: Tók lög­regluna 26 mínútur að mæta á staðinn - Vísir|date=2023-10-02|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}</ref> |} === 3. október 2022=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði.<ref>[https://www.visir.is/g/20232465744d/steinthor-hafi-stungid-tomas-tvisvar Steinþór hafi stungið Tómas tvisvar] Vísir, sótt 22. september 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Ólafsfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Tómas Waagfjörð, 47 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Steinþór Einarsson, 37 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-01-09-atta-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-olafsfirdi-401500 8 ára fangelsi fyrir manndráp á Ólafsfirði] 9. janúar 2024, Rúv.is</ref> |- | colspan="2" |Tómas Waagfjörð (1976-2022) var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði þar sem hann hugðist sækja eiginkonu sína eftir að hún leitaði til vinar eftir rifrildi þeirra hjóna. Steinþór Einarsson (1986-) vinur konunar reyndi um hríð að koma Tómasi út úr húsinu en án árangurs. Endaði það með því að Steinþór kastaði sólgleraugum sem hann bar á höfði sér í Tómas, við þar reiddist Tómas mikið og dróg upp hníf sem hann stakk Steinþór með bæði í kinn og læri. Í átökunum hlaut Tómas tvö stungusár á mjöðm sem leiddu til þess að hann lést. Steinþór bar fyrir dómi að um neyðarvörn væri að ræða en var þó á endanum dæmdur til '''8 ára''' fangelsisvistar.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252670725d/olafsfjardarmalid-fer-fyrir-haestarett|title=Ólafsfjarðarmálið fer fyrir Hæsta­rétt - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-03-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} == 2023 == === 20. apríl 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Pólskur maður var stunginn til bana á bílaplani í Hafnarfirði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Bartolomiej Kamil Bielenda, 27 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 19 ára karlmaður <ref>[https://www.visir.is/g/20232406158d/stulkunni-sleppt-ur-haldi-og-einn-buinn-ad-jata Stúlkunni sleppt úr haldi og einn búinn að játa] Vísir, sótt 24/4 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 12 ár |- | colspan="2" |Bartlomiej Kamil Bielenda (1996-2023) lést af sárum sínum eftir að hafa orðið fyrir stunguárás á bílastæði við Fjarðarkaup í Hafnafirði. Sæmundur Tryggvi Norðquist Sæmundsson (2004-)<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232484272d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-manndrapid-vid-fjardarkaup|title=Tíu ára fangelsi fyrir mann­drápið við Fjarðar­kaup - Vísir|last=Stefánsson|first=Kolbeinn Tumi Daðason,Jón Þór|date=2023-03-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> gekkst við því að hafa umrætt kvöld hafa hitt á Bartlomiej á Íslenska Rokkbarnum þar sem Sæmundur var ásamt öðrum, til orðaskipta hafi komið á milli mannana vegna fíkniefnaskuldar sem hafi svo brotist út í átök hinum megin við götuna á bílastæðinu við Fjarðarkaup. Sæmundur ásamt tveimur mönnum eru sagðir hafa ráðist að Bartlomiej. Sæmundur á þá að hafa stungið Bartlomiej sex sinnum sem leiddi til dauða hans. Fjórir voru ákærðir í málinu, þrír drengir ásamt einnar stúlku sem tók atlöguna upp á myndband. Sæmundur hlaut '''12 ára''' dóm og samverkamenn hans '''4 ár''' hver, stúlkan hlaut '''6''' mánuði skilorðsbundna. Við dóm var tekið tillit til geranda sökum ungs aldurs þeirra. <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242582194d/domar-vegna-manndrapsins-i-hafnarfirdi-thyngdir|title=Dómar vegna mann­drápsins í Hafnar­firði þyngdir - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2024-07-06|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} ===27. apríl 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Konu ráðinn bani í heimahúsi |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Selfoss]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi |Sofia Sarmite Kolesnikova, 28 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Daníel Andri Einarsson <ref>[https://www.visir.is/t/3530] Vísir sótt 18/6 2023</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Gerandi lést erlendis áður en hann hlaut dóm. <ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-09-10-madur-sem-er-grunadur-um-ad-hafa-banad-konu-a-selfossi-er-latinn-421555|title=Maður sem er grunaður um að hafa banað konu á Selfossi er látinn - RÚV.is|last=Guðmundsdóttir|first=Ingibjörg Sara|date=2024-09-10|website=RÚV|access-date=2024-09-16}}</ref> |} ===17. júní 2023=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður var stunginn til bana í Hafnarfirði. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | [[Hafnarfjörður]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Pólskur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Meðleigjandi, Pólskur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-06-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-fyrir-ad-stinga-medleigjanda-sinn-til-bana-399070/|title=Dæmdur í sextán ára fangelsi fyrir að stinga meðleigjanda sinn til bana - RÚV.is|last=Örlygsdóttir|first=Urður|last2=Gunnarsson|first2=Freyr Gígja|date=2023-12-06|website=RÚV|access-date=2024-03-26}}</ref> |- | colspan="2" |Jaroslaw Stanislaw Kaminski (1977-2023) lést eftir að meðleigjandi hans Maciej Jakub Talik (1984-) stakk hann fimm sinnum í íbúð þeirra í Hafnarfirði. Mennirnir höfðu sama kvöld farið út á lífið en þegar aftur var komið í heimahúsið hafi Maciej krafið Jaroslaw um ógreidda fjármuni sem hann hafi átt að skulda Maciej fyrir leigu. Til átaka hafi komið milli mannana sem endaði með því að Jaroslaw lést af sárum sínum. Maciej bar fyrir sig neyðarvörn en var dæmdur til '''16 ára''' fangelsis vistar í Landsrétti.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242626585d/sextan-ara-domur-fyrir-manndrap-i-drangahrauni-stendur|title=Sex­tán ára dómur fyrir mann­dráp í Drangahrauni stendur - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-09-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref> |} === 21. september 2023 === {| class="wikitable" ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst látinn á heimili sínu með fjölda áverka. Sambýliskona hans var handtekin, grunuð um verknaðinn. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður | Bátavogur, [[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á sextugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Dagbjört Rúnarsdóttir |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár <ref>https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/07/25/dagbjort_daemd_i_10_ara_fangelsi_fyrir_likamsaras/</ref> |- | colspan="2" |Karlmaður á sextugsaldri lést eftir að sambýliskona hans Dagbjört Rúnarsdóttir (1981-) veitti honum áverka í íbúð hennar í Bátavogi. Dagbjört er sögð hafa dagana 22.-23. september beitt sambýlismann sinn ítrekuðu grófu líkamlegu ofbeldi yfir tveggja daga skeið með þeim afleiðingum að hann lést. Dagbjört tók atlöguna upp á símann sinn. Dagbjört kenndi manninum um að hafa valdið dauða hunds hennar sem fannst í frysti á vettvangi. Dagbjört var dæmd í '''16 ára''' fangelsi árið 2025.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/01/15/mordid-batavogi-heradssaksoknari-lysir-misthyrmingum-dagbjartar/|title=Morðið í Bátavogi: Héraðssaksóknari lýsir misþyrmingum Dagbjartar|date=2024-01-15|website=DV|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242589708d/-eg-myndi-aldrei-gera-honum-eitt-eda-neitt-|title=„Ég myndi aldrei gera honum eitt eða neitt“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-06-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691191d/refsing-dag-bjartar-thyngd-veru-lega|title=Refsing Dag­bjartar þyngd veru­lega - Vísir|last=Sæberg|first=Jón Þór Stefánsson,Árni|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> |} ==2024== === 31. janúar=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Móðir banar barni í Kópavogi. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 6 ára drengur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Móðir drengsins |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 18 ár |- | colspan="2" |6 ára drengur lést eftir að móðir hans bar kodda fyrir vit hans með þeim afleiðingum að drengurinn lést, því næst fór konan inn til eldri sonar síns þar sem hann svaf og þrýsti andliti hans í rúmið þannig hann gat ekki andað. Drengurinn náði þó að komast undan taki móður sinnar og flúði heimilið. Konan, sem er frá Írak, hafði verið búsett á Íslandi í um 4 ár þegar verknaðurinn var framinn. Konan var dæmd í '''18 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-11-08-thyngsti-domur-yfir-konu-her-a-landi-i-meira-en-heila-old-426977|title=Þyngsti dómur yfir konu hér á landi í meira en heila öld - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Freyr Gígja|date=2024-11-08|website=RÚV|access-date=2025-02-18}}</ref> |} ===20. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Manni banað í sumarhúsi. Tveir litáskir karlmenn í gæsluvarðhaldi vegna gruns um morðið. <ref>[https://www.visir.is/g/20242559820d/madur-a-fertugsaldri-talinn-hafa-verid-myrtur-i-sumarhusi] Vísir, 2/4 2024</ref> |- |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Kiðjaberg |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á fertugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Litáískur karlmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 10 ár <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-tiu-ara-fangelsisdomur-i-kidjabergsmalinu-467411 Tíu ára fangelsisdómur í Kiðjabergsmálinu] Rúv, sótt 19. febrúar 2026</ref> |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Viktoras Buchovskis lihái á fertugsaldri lést eftir að samlandi hans Gedirninas Saulys (1991-) veittist að honum með margvíslegu ofbeldi þar sem þeir voru að smíða þak á sumarbústað ásamt þremur öðrum mönnum. Mennirnir höfðu drukkið áfengi bæði um morguninn og kvöldið áður og voru ölvaðir þegar vinna hófst að nýju. Til orðaskypta kom á milli mannana og er Gedirninas sagður hafa veitt Viktoras áverka sem urðu honum að bana. Atvik og framburður vitna þótti óskýr en var Gedirninas þó dæmdur í '''10''' ára fangelsi í Landsrétti.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732269d/tveir-lodrungar-og-fall-lik-lega-ekki-or-sok-andlatsins|title=Tveir löðrungar og fall lík­lega ekki or­sök andlátsins - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |} ===22. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Kona fannst látin í heimahúsi. Grunur um saknæmt athæfi. <ref>[https://www.visir.is/g/20242560861d/grunadur-um-ad-hafa-radid-konu-sinni-bana Grunaður að hafa ráðið konu sinni bana] Vísir, 23/4 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Akureyri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona um fimmtugt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Karlmaður á sjötugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 14 ár <ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Kona um fimmtugt lést eftir að sambýlismaður hennar, Þorsteinn Hermann Þorbjörnsson (1961-) veittist að henni með miklu ofbeldi á heimili þeirra á Akureyri. Lögreglan hafði áður haft afskypti af Þorsteini fyrir barsmíðar í garð konunar. Málið fór fyrir Hæstarétt og var Þorsteinn dæmdur í '''14''' ára fangelsi fyrir morðið.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/11/13/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap_a_akureyri/|title=Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Akureyri|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |} ===22. ágúst=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Hjón fundust látin í heimahúsi í Neskaupstað. Myrt með hamri. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-08-23-andlat-i-neskaupstad-komin-er-allgod-mynd-af-thvi-sem-gerdist-420291 Andlát í Neskaupstað, komin er allgóð mynd af því sem gerðist] Rúv, 23/8 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Neskaupstaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolendur | Hjón á áttræðisaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Karlmaður á fimmtugsaldri, Alfreð Þórðarson<ref>[https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ Alfreð Erling murkaði lífið úr hjónunum með hamri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250107021416/https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ |date=2025-01-07 }} Dv</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Ósakhæfur |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Hjón á áttræðisaldri fundust látin á heimili sínu á Neskaupstað eftir endurtekin hamarshögg í höfuðið af hálfu Alfreðs Þórðarsonar. Eftir árásina stal Alfreð bíl hjónanna og veitti lögreglan honum eftirför þegar bíllinn sást síðar í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252686794d/sagdist-a-leid-i-hall-grims-kirkju-fyrir-gud-eda-djofulinn|title=Sagðist á leið í Hall­gríms­kirkju fyrir guð eða djöfulinn|last=|first=|date=2025-10-02|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}</ref> Að eigin sögn var hann á leið til Hallgrímskirkju og ætlaði sér þar að kveikja í krossi. Sökum ranghugmynda Alfreðs og mikilla hugsanatruflana var hann metinn '''ósakhæfur'''.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700591d/syknadur-af-a-kaeru-um-ad-verda-hjonum-ad-bana|title=Sýknaður af á­kæru um að verða hjónum að bana|last=|first=|date=2025-03-13|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}</ref> |} ===24. ágúst=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Stúlka lést af sárum sínum eftir stunguárás.<ref>[https://www.visir.is/g/20242614756d/stulkan-er-latin Stúlkan lést af sárum sínum] Vísir 31/8 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |Miðbær Reykjavíkur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Bryndís Klara Birgisdóttir, 17 ára |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 16 ára strákur |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 8 ár [https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryndisi-kloru] |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Bryndís Klara Birgisdóttir (2007-2024) lést og tvö önnur ungmenni særðust eftir að 16 ára ónefndur piltur veittist að þeim með eggvopni þar sem þau sátu í bíl á Skúlagötu skömmu fyrir miðætti á Menningarnótt 2024. Pilturinn er sagður hafa brotið rúðu bílsins og ítrekað stungið þar pilt sem sat í bílnum, ungmennin eiga þá að hafa flúið úr bifreiðinni en ein stúlka, fyrverandi kærasta piltsins, setið þar eftir sem hann svo stakk margsinnis, því næst hafi hann stungið Bryndísi í gegnum hjartað með þeim afleiðingum að hún lést nokkrum dögum síðar. Árásin beindist meðal annars af fyrverandi kærustu hans og hafði hann fylgst með staðsetningu hennar um kvöldið. Sökum ungs aldurs var pilturinn dæmdur í '''8 ára''' fangelsi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryn-disi-kloru|title=Átta ár fyrir að bana Bryn­dísi Klöru - Vísir|last=Pétursson|first=Árni Sæberg,Vésteinn Örn|date=2025-04-30|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252694042d/skodadi-stad-setningu-stulkunnar-hatt-i-150-sinnum-fyrir-a-rasina|title=Skoðaði stað­setningu stúlkunnar hátt í 150 sinnum fyrir á­rásina - Vísir|last=Böðvarsdóttir|first=Elín Margrét|date=2025-02-26|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |} ===15. september=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Faðir myrti 10 ára dóttur sína. <ref>[https://www.visir.is/g/20242621847d/is-lenskur-fadir-grunadur-um-ad-hafa-banad-dottur-sinni] Vísir 16/9 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Krýsuvík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | 10 ára stúlka |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Faðir stúlkunnar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár<ref>{{Cite web|url=https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&id=0f1151a9-8556-4b7b-a482-69ad4073ec9f|title=Dómur|website=www.heradsdomstolar.is|access-date=2025-06-25}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Kolfinna Eldey Sigurðardóttir (2014-2024) lést eftir að faðir hennar, Sigurður Fannar Þórsson (1979-2026) sló hana margoft með hamri í höfuðið. Sigurður hafi farið með dóttur sína til Krýsuvíkur þar sem þau hugðust prufa nýtt leikfang<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252674777d/hafi-ekki-fengid-naud-syn-lega-hjalp-adur-en-hann-vard-dottur-sinni-ad-bana|title=Hafi ekki fengið nauð­syn­lega hjálp áður en hann varð dóttur sinni að bana - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref>. Sigurður á þá að hafa lamið dóttur sína margsinnis með hamri í höfuðið. Sigurður Hringdi svo í lögreglu og vísaði þeim á líkið sem lá í nálægri gjótu. Sigurður játaði aldrei ásettning en játaði þó að hafa orðið stúlkunni að bana. Sigurður var dæmdur til '''16 ára''' fangelsisvistar fyrir morðið auk fíkniefnabrota. Sigurður svipti sig lífi í fangelsinu á Hólmsheiði árið 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262891358d/nafn-mannsins-sem-lest-a-holms-heidi|title=Nafn mannsins sem lést á Hólms­heiði - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2026-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252742571d/sex-tan-ar-fyrir-ad-bana-dottur-sinni|title=Sex­tán ár fyrir að bana dóttur sinni - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-06-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |} ===24. október=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing |Fertugur maður grunaður um morð á móður sinni. <ref>[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-10-24-karlmadur-i-gaesluvardhald-grunadur-um-ad-myrda-modur-sina-425593] Rúv 24/10 2024</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Kona |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Sonur hennar |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | Gert að sæta öryggisgæslu |- | colspan="2" style="text-align: left;" |Halldóra Bachmann Sigurðardóttir(1956-2024) lést eftir að sonur hennar, Ymur Art Runólfsson (1985-), stakk hana að minnstakosti 22 sinnum á heimili hennar í Breiðholti. Öryggisvörður hafi farið á vettvang eftir að neyðarkall hefði borist frá Halldóru sem var með öryggishnapp. Þegar atvik urðu ljós var kallað til lögreglu. Ymur játaði verknaðinn og kvaðst hafa notað við hann fjóra hnífa sem fundust á vettvangi. Honum var gert að sæta öryggisgæslu en ekki dæmdur ósakhæfur sökum þess að ekki var talið að fangelsi myndi bera árangur.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252751092d/notadi-fjora-hnifa-til-ad-verda-modur-sinni-ad-bana-gakktu-i-baeinn-hun-er-daud-|title=Notaði fjóra hnífa til að verða móður sinni að bana: „Gakktu í bæinn, hún er dauð“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-07-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/01/22/blodidrifin-saga-yms-stakk-fodur-sinn-og-banadi-modur-sinni|title=Blóðidrifin saga Yms - Stakk föður sinn og banaði móður sinni {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}</ref> |} ==2025== === 11. mars=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður fannst þungt haldinn í Gufunesi í Grafarvogi. Hann lést skömmu síðar eftir komu á slysadeild. Þrír voru ákærðir fyrir manndráp. Þeir kúguðu manninnum stórar fjárhæðir eftir að hafa beitt unglingsstúlku sem tálbeitu sem hann mælti sér mót við. <ref>[https://www.visir.is/g/20252735272d/hrotta-legu-of-beldi-lyst-i-a-kaeru-a-hendur-stefani-lukasi-og-matthiasi/ Hrotta­legu of­beldi lýst í á­kæru á hendur Stefáni, Lúkasi og Matthíasi Visir.is, sótt 4. júní, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á sjötugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | 3 karlmenn. 33 ára, 21 árs og 18 ára. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár, 16 ár & 12 ár <ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-13-landsrettur-mildar-refsingu-lukasar-og-stefans-474945|titill= Landsréttur mildar refsingu Lúkasar og Stefáns|útgefandi=Vísir|mánuður=13. maí|ár=2026}}</ref> |- | colspan="2" | |} === 11. apríl=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Kona banaði föður sínum á heimili þeirra. <ref>[https://www.visir.is/g/20252714323d/hand-tekin-vegna-and-lats-fodur-hennar Hand­tekin vegna and­láts föður síns] Visir.is, sótt 13. Apríl, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Garðabær]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður um áttrætt |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Dóttir hans á þrítugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 16 ár <ref>[https://www.visir.is/g/20252818255d/margret-lof-daemd-i-16-ara-fangelsi Margrét Löf dæmd í 16 ára fangelsi] Vísir, sótt 16. desember 2025</ref> |- |} === 14. júní === {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Frönsk kona grunuð um að bana dóttur sinni og eiginmanni. <ref>[https://www.visir.is/g/20252739329d/fronsk-kona-grunud-um-ad-bana-dottur-sinni-og-eigin-manni] Visir.is, sótt 14. Júní, 2025</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Reykjavík]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolendur | Dóttir hennar og eiginmaður |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Móðir hennar og eiginkona hans |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | 12 ár | |- |} ==2026== === 26. júlí=== {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður banaði föður sínum í heimahúsi. <ref>[https://www.visir.is/g/20262917771d/komin-med-skyra-mynd-a-fjolskylduharmleik-i-kopavogi Komin með skýra mynd á fjölskylduharmleik í Kópa­vogi] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026</ref> |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolandi | Maður á sjötugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | Sonur hans á fimmtugsaldri |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- |} === 9. ágúst === {| class="wikitable" |+ ! style="text-align:left;width:100px" |Stutt lýsing | Maður var drepinn með eggvopni. Ellefu voru handteknir á Íslandi og tveir utanlands <ref>[https://www.visir.is/g/20262920026d/tveir-hand-teknir-er-lendis-vegna-mann-drapsins Tveir hand­teknir er­lendis vegna mann­drápsins] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026</ref>. |- ! style="text-align:left;width:100px" | Staður |[[Kópavogur]] |- ! style="text-align:left;width:100px" | Þolendur | Pólskur ríkisborgari |- ! style="text-align:left;width:100px" | Gerandi | |- ! style="text-align:left;width:100px" | Dómur | |- |} <div class="mw-collapsible"> <div style="text-align: center; ">Listar yfir [[morð á Íslandi]]</div> <div class="mw-collapsible-content"> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]<br/> [[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]] </div> </div> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Morð á Íslandi]] jkmnvgg7tb770qacyrm66e8hv8ayqwu 0 148070 1983687 1800988 2026-10-24T03:20:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983687 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Pinus monticola Idaho3.jpg | image_caption = Hvítfura (fyrir miðju) | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus monticola'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42383A2976604 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42383/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42383A2976604.en | access-date = 15 January 2018}}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Furur|Fura]]'' (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus''<br> subsection ''Strobus'' | species = '''''P. monticola''''' | binomial = ''Pinus monticola'' | binomial_authority = [[David Douglas (botanist)|Douglas]] ex [[D. Don]] | range_map = Pinus monticola range map 1.png | synonyms = ''Strobus monticola'' <small>([[David Douglas|Douglas]] ex [[David Don|D. Don]]) [[Per Axel Rydberg|Rydb.]]</small><br>''Pinus strobus'' var.'' monticola'' <small>([[David Douglas|Douglas]] ex [[David Don|D. Don]]) [[Thomas Nuttall|Nutt.]]</small><br>''Pinus strobus'' subsp.'' monticola'' <small>([[David Douglas|Douglas]] ex [[David Don|D. Don]]) [[Edward Murray|E. Murray]]</small><br>''Pinus porphyrocarpa'' <small>A. Murray bis</small><br>''Pinus monticola'' var.'' minima'' <small>[[John Gill Lemmon|Lemmon]]</small><br>''Pinus monticola'' var.'' digitata'' <small>[[John Gill Lemmon|Lemmon]]</small><br>''Pinus grozelierii'' <small>[[Élie Abel Carrière|Carrière]]</small> }} '''Hvítfura''' ([[fræðiheiti]] ''Pinus monticola''<ref name = "C133">Douglas ex D. Don, 1832 ''In: Lambert, Descr. Pinus, ed. 8°, 2: p. s.n. inter 144 et 145.''</ref><ref name=GRIN>[https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=28491 "Pinus monticola".] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190216153339/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?id=28491 |date=2019-02-16 }} Germplasm Resources Information Network (GRIN). Agricultural Research Service (ARS), United States Department of Agriculture (USDA)</ref>) er furutegund ættuð frá fjöllum vestur [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Kanada]], sérstaklega í [[Sierra Nevada]], [[Fossafjöll]]um, [[Strandfjöll|Kyrrahafsstrandfjöllum]], og norðurhluta [[Klettafjöll|Klettafjalla]]. Tegundin vex að sjávarmáli víða, sérstaklega í Oregon- og Washington-fylkjum. Hún er fylkistré [[Idaho]], og er stundum kölluð ''Idaho pine''.<ref name="Moore2008">{{cite book |author1=Moore, Gerry |author2=Kershner, Bruce |author3=Craig Tufts |author4=Daniel Mathews |author5=[[Gil Nelson]] |author6=Spellenberg, Richard |author7=Thieret, John W. |author8=Terry Purinton |author9=Block, Andrew |title=National Wildlife Federation Field Guide to Trees of North America |url=https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse |publisher=Sterling |location=New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse/page/78 78] |isbn=1-4027-3875-7}}</ref> ==Lýsing== [[File:Pinus monticola0.jpg|thumb|vinstri|Barr og könglar]] Hvítfura (''Pinus monticola'') er stórt [[tré]], og verður oft 30 til 50 m há og einstöku sinnum að 70 m há. Barrnálarnar eru fimm saman í búnti, með skammlífu slíðri. Þær eru fínsagtenntar, og 5 til 13 sm langar. Könglarnir eru langir og grannir, 12 til 32 sm langir og 3 til 4 sm breiðir (lokaðir), og opnir 5 til 8 sm breiðir; köngulskeljarnar eru grannar og sveigjanlegar. Fræin eru smá, 4 til 7 mm löng með löngum grönnum væng 15 til 22 mm löngum. Hún er skyld sandfuru (''Pinus strobus''), en með lengri köngla, lítið eitt langlífari barrnálar (2–3 ár, á móti 1,5–2 árum) með meira áberandi loftaugarákum, og nokkuð þéttara og mjórra vaxtarlagi. Greinarnar eru í reglulegum hvirfingum, ein hvirfing á ári; þetta er áberandi á grönnum trjám sem vaxa þétt saman, á meðan tré sem vaxa stök eru með rúnnaðra form með löngum greinum. Hún er víða ræktuð til skrauts, en hefur verið mikið höggin á útbreiðslusvæðinu áður fyrr. ==Ógnir== [[File:Pinus monticola Umatilla.jpg|thumb|left|230px|Stór hvítfura]] Hvítfura (''Pinus monticola'') hefur orðið fyrir miklum afföllum vegna ryðsveppsins [[Cronartium ribicola]], sem var óvart fluttur inn frá [[Evrópa|Evrópu]] 1909. Skógrækt Bandaríkjanna ([[United States Forest Service]]) telur að 90% hvítfuru hafi verið drepin af ryðsveppnum vestur af [[Fossafjöll]]um. Stór svæði hafa lagst undir aðrar furur eða aðrar trjátegundir. Sveppurinn hefur einnig drepið mikið af [[Klettafura|klettafuru]] utan [[Kalifornía|Kalíforníu]]. Sveppurinn er ekki eins mikið vandamál í Kaliforníu og hefur mikið af báðum furutegundunum sloppið vel þar. Þol gegn ryðsveppnum erfist og vegna breytileika hvítfuru eru stöku tré tiltölulega ósködduð af sjúkdómnum. Bandaríska skógræktin er með verkefni um að finna og rækta upp hvítfuru og [[Sykurfurua|sykurfuru]] með þessu þoli. Smáplöntunum hefur svo verið plantað aftur í náttúrunni. [[File:Western white pine.jpg|thumb|right|230px|Hvítfura í St. Joe þjóðskógi. Hún drapst 1998 og var höggin niður 1999.]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} *[http://www.fs.fed.us/r6/dorena/ US Forest Service Dorena Tree Improvement Center] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030419123852/http://www.fs.fed.us/r6/dorena/ |date=2003-04-19 }} ==Viðbótarlesning== * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| authorlink1 = J. Smeaton Chase| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago | publisher = [[A. C. McClurg & Co.]] | pages = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] | isbn = |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] - [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} retrieved Nov. 13, 2011 ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20121016093945/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?195,210,227 Jepson Manual treatment - ''Pinus monticola''] *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Pinus+monticola ''Pinus monticola'' - U.C. Photos Gallery] {{commonscat|Pinus monticola}} {{Wikilífverur|Pinus monticola}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] cu7m5x05ahhgy9gggcot4mb19xhrie1 0 157372 1983734 1853809 2026-10-24T09:12:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983734 wikitext text/x-wiki Þetta er listi yfir sjúkdóma og skemmdir í [[Kartafla|kartöflum]]. ==Bakteríusjúkdómar== {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="3" | '''Bakteríusjúkdómar'''<br> ! |- |Mynd |Íslenskt nafn |Fræðiheiti sjúkdómsvalds |Athugasemdir |- || |[[Mynd:Ralstonia solanacearum symptoms.jpg|120px]] ||| ''[[Ralstonia solanacearum]]''<br> ''Pseudomonas solanacearum'' | |- | align="top" |[[Mynd:Blackleg of Potato Stem Wilt.png|120px]] ||| ''[[Pectobacterium carotovorum]]'' subsp. ''atrosepticum'' <br> ''Erwinia carotovora'' subsp. ''atroseptica''<br> ''Pectobacterium carotovorum'' subsp. ''carotovorum'' <br> ''E. carotovora'' subsp. ''carotovora''<br> ''Pectobacterium chrysanthemi'' <br> {{=}} ''E. chrysanthemi'' | |- | |Dickeya solani||''[[Dickeya solani]]'' <ref name="Farmers Guardian">{{cite web|title = Major new disease threat to potatoes |url = http://www.farmersguardian.com/home/arable/major-new-disease-threat-to-potatoes/33800.article |author = William Surman |date = 19 August 2010 |publisher = Farmers Guardian / UBM Information Ltd. |accessdate = 26 July 2011 |url-status=dead |archiveurl = https://web.archive.org/web/20120318022321/http://www.farmersguardian.com/home/arable/major-new-disease-threat-to-potatoes/33800.article |archivedate = 18 March 2012 |df = }}</ref> | |- |[[Image:Pseudomonas fluorescens on TY agar (UV light).JPG|120px]] ||| ''[[Pseudomonas fluorescens]]'' | |- | |Hringrot|| ''[[Clavibacter michiganensis]]'' subsp. ''sepedonicus'' <br> ''Corynebacterium sepedonicum'' | |- |[[Image:Common scab on potato.jpg|120px]] ||| ''[[Streptomyces scabiei]]'' <br> ''S. scabies''<br> ''[[Streptomyces]] acidiscabies''<br> ''Streptomyces turgidiscabies'' | |- |[[Image:Zebra chip crisps.png|120px]] = [[Psyllid yellows]]? ||| '''[[Candidatus]]'' Liberibacter solanacearum' | |} == Sveppasjúkdómar == {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="3" | '''Sveppasjúkdómar'''<br> ! |- |Mynd |Íslenskt nafn |Fræðiheiti sjúkdómsvalds |Athugasemdir |- | ||| ''[[Colletotrichum coccodes]]'' <br> ''[[Colletotrichum coccodes|Colletotrichum atramentarium]]'' | |- |[[Image:Alternariaalternata.jpg|120px]] ||| ''[[Alternaria alternata]]'' <br> ''[[Alternaria alternata|Alternaria tenuis]]'' | |- | ||| ''[[Mycovellosiella concors]]'' <br> ''[[Mycovellosiella concors|Cercospora concors]]''<br> ''[[Cercospora solani]]''<br> ''[[Cercospora solani-tuberosi]]'' | |- |[[Image:Macrophomina phaseolina.jpg|120px]] ||| ''[[Macrophomina phaseolina]]'' <br> ''[[Macrophomina phaseolina|Sclerotium bataticola]]'' | |- |[[Image:Choanephora cucurbitarum02.jpg|120px]] ||| ''[[Choanephora cucurbitarum]]'' | |- | ||| ''[[Puccinia pittieriana]]'' | |- | ||| ''[[Aecidium cantensis]]'' | |- |[[File:Alternaria solani - leaf lesions.jpg|120px]] |[[Blettaveiki]]|| ''[[Alternaria solani]]'' | |- |[[Image:Fusarium_solani_(Mart.)_Sacc._5393379.jpg|120px]] |Fusarium þurrot|| ''[[Fusarium]]'' spp.<br> ''[[Gibberella pulicaris]]'' <br> ''[[Fusarium solani]]''<br> Aðrar ''[[Fusarium]]'' spp. telja:<br> ''[[Fusarium avenaceum]]''<br> ''[[Fusarium oxysporum]]''<br> ''[[Fusarium culmorum]]''<br> Óalgengari ''[[Fusarium]]'' spp. telja: <br> ''[[Fusarium acuminatum]]''<br> ''[[Fusarium equiseti]]''<br> ''[[Fusarium crookwellense]]'' | |- |[[Image:K7725-1-sm.jpg|120px]] |||''[[Fusarium]] spp.''<br> ''[[Fusarium avenaceum]]''<br> ''[[Fusarium oxysporum]]''<br> ''[[Fusarium solani f.sp. eumartii]]'' | |- | |Gangrene|| ''[[Phoma solanicola f. foveata]]''<br> ''[[Phoma foveata]]'' <br> ''[[Phoma exigua var. foveata]]''<br> ''[[Phoma exigua f. sp. foveata]]''<br> ''[[Phoma exigua var. exigua]]'' | |- |[[Image:Botrytis-rot op appel Goudreinet (Botryotinia fuckeliana).jpg|120px]] |[[Grásveppur]]|| ''[[Botrytis cinerea]]''<br> ''[[Botryotinia fuckeliana]]'' [teleomorph] | |- |[[Image:Phytophtora infestans-effects.jpg|120px]] |[[Kartöflumygla]]|| ''[[Phytophthora infestans]]''<ref name="PlDis2011">{{Citation|url=http://apsjournals.apsnet.org/doi/abs/10.1094/PDIS-05-11-0458|title=Potato and tomato late blight caused by Phytophthora infestans: An overview of pathology and resistance breeding |last=Nowicki|first=Marcin|date=17 August 2011|publisher=Plant Disease, ASP|accessdate=2011-08-30|DOI= 10.1094/PDIS-05-11-0458|display-authors=etal}}</ref> | |- |[[Image:Pythium (257 23).jpg|120px]] ||| ''[[Pythium]]'' spp. <br> ''[[Pythium ultimum var. ultimum]]''<br> ''[[Pythium debaryanum]]'' <br> ''[[Pythium aphanidermatum]]''<br> ''[[Pythium deliense]]'' | |- | |Phoma leafspot|| ''[[Phoma andigena var. andina]]'' | |- |[[File:Black Shank on Tobacco Stem.jpg|120px]] ||| ''[[Phytophthora]]'' spp. <br> ''[[Phytophthora cryptogea]]''<br> ''[[Phytophthora drechsleri]]''<br> ''[[Phytophthora erythroseptica]]''<br> ''[[Phytophthora megasperma]]''<br> ''[[Phytophthora nicotianae var. parasitica]]'' | |- |[[File:Erysiphe.cichoracearum.-.lindsey.jpg|120px]] ||| ''[[Erysiphe cichoracearum]]'' | |- |[[File:Sporosori.jpg|120px]] |[[Vörtukláði]]|| ''[[Spongospora subterranea f.sp. subterranea]]'' | |- |[[File:Rhizoctonia hyphae 160X.png|120px]] |[[Rótarflókasveppur]]|| ''[[Rhizoctonia solani]]'' | |- |[[File:Rhizoctonia hyphae 160X.png|120px]] ||| ''[[Thanatephorus cucumeris]]'' [kynæxlunarstig] | |- |[[File:Rosellinia mammiformis 197074.jpg|120px]] ||| ''[[Rosellinia]]'' sp.<br> ''[[Dematophora]]'' sp. [myglustig] | |- | ||| ''[[Septoria lycopersici var. malagutii]]'' | |- |[[File:Solanum_tuberosum_'Nicola',_aardappel.jpg|120px]] ||| ''[[Helminthosporium solani]]'' | |- | ||| ''[[Polyscytalum pustulans]]'' | |- | ||| ''[[Sclerotium rolfsii]]'' <br> ''[[Athelia rolfsii]]'' [kynæxlunarstig] | |- | ||| ''[[Angiosorus solani]]'' <br> ''[[Thecaphora solani]]'' | |- | ||| ''[[Ulocladium atrum]]'' | |- | ||| ''[[Verticillium albo-atrum]]'' <br> ''[[Verticillium dahliae]]'' | |- |[[File:Synchytridium endobioticum.jpg|120px]] ||| ''[[Synchytrium endobioticum]]'' | |- | |[[Hnúðmygla]]|| ''[[Sclerotinia sclerotiorum]]'' | |- |} ==Vírussjúkdómar== {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="3" | '''Vírussjúkdómar'''<br> ! |- |Mynd |Íslenskt nafn, en enskt nafn notað þar til íslenskt er komið |Fræðiheiti sjúkdómsvalds |Athugasemdir |- | |Alfalfa-mósaíkvírus||genus [[Alfamovirus]], [[Alfalfa-mósaíkvírus|Alfalfa-mósaíkvírus (AMV)]] | |- | |Andean potato latent virus||genus [[Tymovirus]], Andean potato latent virus (APLV) | |- | |Andean potato mottle virus||genus [[Comovirus]], Andean potato mottle virus (APMV) | |- | |Arracacha vírus B - Oca strain ||genus [[Nepovirus]], [[Arracacha vírus B]] Oca strain (AVB-O) | |- | |Beet curly top virus||genus [[Curtovirus]], Beet curly top virus (BCTV) | |- | |Melónu-mósaíkvírus||genus [[Cucumovirus]], [[Melónu-mósaíkvírus]] (CMV) | |- | |Eggplant mottle dwarf virus||genus [[Rhabdovirus]], Eggplant mottle dwarf virus (EMDV) | |- | |Potato aucuba mosaic virus||genus [[Potexvirus]], Potato aucuba mosaic virus (PAMV) | |- | |Potato black ringspot virus||genus [[Nepovirus]], Potato black ringspot virus (PBRSV) | |- | |Potato deforming mosaic virus||genus [[Geminiviridae]] Potato deforming mosaic virus subgroup III, (PDMV) | |- | |Potato latent virus||genus [[Carlavirus]], Potato latent virus (PLV) | |- | |Potato leafroll virus||genus [[Luteovirus]], Potato leafroll virus (PLRV) | |- | |Potato mop-top virus (spraing of tubers)||genus [[Furovirus]], Potato mop-top virus (PMTV) | |- | |Potato rugose mosaic||genus [[Potyvirus]], Potato virus Y (PVY, strains O, N and C) | |- | |Potato stem mottle (spraing of tubers)||genus [[Tobravirus]], Tobacco rattle virus (TRV) | |- | |Potato spindle tuber||Potato spindle tuber viroid (PSTVd) | |- | |Potato yellow dwarf virus||genus [[Nucleorhabdovirus]], Potato yellow dwarf virus (PYDV) | |- | |Potato yellow mosaic virus ||genus [[Geminiviridae]], Potato yellow mosaic virus (PYMV); subgroup III | |- | |Potato yellow vein virus||Potato yellow vein virus (PYVV) | |- | |Potato yellowing virus||genus [[Alfamovirus]], Potato yellowing virus (PYV) | |- | |Kartöfluvírus A||genus [[Potyvirus]], [[Kartöfluvírus A]] (PVA) | |- | |Kartöfluvírus M||genus [[Carlavirus]], [[Kartöfluvírus M]] (PVM) | |- | |Kartöfluvírus S||genus [[Carlavirus]], [[Kartöfluvírus S]] (PVS) | |- | |Kartöfluvírus T||genus [[Trichovirus]], [[Kartöfluvírus T]] | |- | |Kartöfluvírus U||genus [[Nepovirus]], [[Kartöfluvírus U]] (PVU) | |- | |Kartöfluvírus V||genus [[Potyvirus]], [[Kartöfluvírus V]] (PVV) | |- | |Kartöfluvírus X||genus [[Potexvirus]], [[Kartöfluvírus X]] (PVX) | |- | |Kartöfluvírus Y||genus [[Potyvirus]], [[Kartöfluvírus Y]] (PVY) | |- | |Solanum apical leaf curling virus||[[Geminiviridae]], Solanum apical leaf curling virus (SALCV) subgroup III | |- | |Sowbane mosaic virus||genus [[Sobemovirus]], Sowbane mosaic virus (SoMV) | |- | |Tóbaksmósaík-vírus||genus [[Tobamovirus]] (TMV) | |- | |Tobacco necrosis virus||genus [[Necrovirus]], Tobacco necrosis virus (TNV) | |- | |Tobacco rattle virus||genus [[Tobravirus]], Tobacco rattle virus (TRV) | |- | |Tobacco streak virus||genus [[Ilarvirus]], Tobacco streak virus (TSV) | |- | |Tomato black ring virus||genus [[Nepovirus]], Tomato black ring virus (ToBRV) | |- | |Tómatmósaík-vírus||genus [[Tobamovirus]] (ToMV) | |- | |Tomato spotted wilt virus||genus [[Tospovirus]], Tomato spotted wilt virus (TSWV) | |- | |Tomato yellow mosaic virus||genus [[Geminiviridae]], Tomato yellow mosaic virus (ToYMV) subgroup III | |- | |Wild potato mosaic virus||genus [[Potyvirus]], Wild potato mosaic virus (WPMV) | |- |} ==[[Þráðormar]]== {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="3" | '''Nematode parasitic'''<br> ! |- |Mynd |Íslenskt nafn |Fræðiheiti sjúkdómsvalds |Athugasemdir |- | |[[Kartöfluhnúðormur]] || ''[[Globodera rostochiensis]]''<br> ''[[Globodera pallida]]'' | |- | |Lesion nematode || ''[[Pratylenchus]]'' spp.<br> ''[[Pratylenchus brachyurus]]''<br> ''[[Pratylenchus penetrans]]''<br> Aðrar tegundir eru: <br> ''[[Pratylenchus scribneri]]''<br> ''[[Pratylenchus neglectus]]''<br> ''[[Pratylenchus thornei]]''<br> ''[[Pratylenchus crenatus]]''<br> ''[[Pratylenchus andinus]]''<br> ''[[Pratylenchus vulnus]]''<br> ''[[Pratylenchus coffeae]]'' | |- | |Potato rot nematode || ''[[Ditylenchus destructor]]'' | |- | |Root knot nematode || ''[[Meloidogyne]]'' spp.<br> ''[[Meloidogyne hapla]]''<br> ''[[Meloidogyne incognita]]''<br> ''[[Meloidogyne javanica]]''<br> ''[[Meloidogyne chitwoodi]]'' | |- | |Sting nematode || ''[[Belonolaimus longicaudatus]]'' | |- | |Stubby-root nematode || ''[[Paratrichodorus]] spp.''<br> ''[[Trichodorus]]'' spp. | |- |} ==Phytoplasmal diseases== {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="3" | '''Phytoplasmal diseases''' ! |- |Mynd |Íslenskt nafn |Fræðiheiti sjúkdómsvalds |Athugasemdir |- | |Aster yellows||Aster yellows group of phytoplasmas | |- | |Nornavendir||Witches’ broom phytoplasma | |- | |BLTVA||The beet leafhopper-transmitted virescence agent | |} ==Ýmsir sjúkdómar og skemmdir== {| class="wikitable" style="clear:left" ! colspan="4" |Ýmsir sjúkdómar og skemmdir |- |Mynd |Íslenskt nafn | |Athugasemdir |- | |Hnýði á stönglum||Phytoplasma sýking eða hvað sem dregur úr æringarflæði stönguls, þar á meðal Rhizoctonia sýking, hitarot, skemmdir vegna efna, skemmdir vegna núnings og fleira. | |- | |Loftmengunarskemmdir||Photochemical oxidants (aðallega ozón), brennisteinsoxíð | |- | |Svartkjarnamyndun||Súrefnisskortur innst í hnýði | |- | |Mar||Vegna nudds, eða þrýstings | |- | |Elephant hide||Grófara hýði vegna núnings eða efna í umhverfi | |- |[[Image:Praza Pública Couza guatemalteca.jpg|120px]] |||Of hraður vöxtur hnýðis getur valdið holrými | |- | |Brún miðja = hitarot ||Súrefnisskortur ásamt háum jarðvegshita | |- | |Jelly end rot||Carbohydrate translocation due to second growth | |- | |Upprúlluð blöð||Viðbragð við óhagstæðu umhverfi, t.d. þurrki | |- | |Psyllid yellows||Eitrað munnvatn úr skortítunni , ''[[Paratrioza cockerelli]]'' | |- | |Sprungumar ||Vélarskemmdir á hnýði | |- |[[Image:Opperdoezer Ronde.jpg |120px]] |||Skemmdir á hýði | |- | |Brúnir stöngulendar ||Nákvæm orsök óþekkt, efnaskaði, vírus eða annað smit. | |- |[[Image:Aardappel groene knollen (Solanum tuberosum).jpg|120px]] |Grænar kartöflur |Kartaflan hefur verið í ljósi |Verður eitruð vegna [[Sólanín|sólaníns]] |- |} ==Tilvísanir== <references /> * [https://web.archive.org/web/20070202090051/http://www.apsnet.org/online/common/names/potato.asp Common Names of Diseases, The American Phytopathological Society] * [https://web.archive.org/web/20200617123937/http://vegetablemdonline.ppath.cornell.edu/factsheets/Potato_List.htm Potato Diseases (Fact Sheets and Information Bulletins), The Cornell Plant Pathology Vegetable Disease Web Page] ==Ytri tenglar== * {{cite web|last1=Sparks|first1=Adam|last2=Kennelly|first2=Megan|title=Common Scab of Potato|url=http://krex.k-state.edu/dspace/bitstream/handle/2097/21718/KSUL0009KSREEPPUBSEP148a.pdf|publisher=Kansas State University Agricultural Experiment Station and Cooperative Extension Service|accessdate=2018-01-06|date=May 2008|archive-date=2018-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061024/http://krex.k-state.edu/dspace/bitstream/handle/2097/21718/KSUL0009KSREEPPUBSEP148a.pdf|url-status=dead}} [[Flokkur:Listi yfir plöntusjúkdóma]] 9nlbklkt1ahkyddr74t1mw5mj6qvnbz 0 160491 1983748 1953557 2026-10-24T11:15:00Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983748 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = | image_caption = Meloidogyne hapla | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = ''[[Meloidogyne]]''''' | species = '''''M. hapla''''' | binomial = ''Meloidogyne hapla'' }} ''Meloidogyne hapla'' er tegund af þráðormum sem myndar örsmá [[gallepli|gall]] á um 550 ræktunarjurtum og illgresistegundum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.cabi.org/ISC/datasheet/33244|title=Meloidogyne hapla (root knot nematode)|website=www.cabi.org|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222049/https://www.cabi.org/ISC/datasheet/33244|url-status=dead}}</ref> Tegundin er einnig nokkuð vetrarþolin. Kvendýrin geta verpt allt að 1000 eggjum í einn klump. Afkvæmin leggjast strax á hýsilinn og þau klekjast úr eggi. Einkenni sjást á rótum, blöðum og sem almenn vaxtartregða plöntunnar. Á rótunum sjást þau vaxtartregða, visnun og æxlisvöxtur (gall).<ref name=":1">{{cite web|url=http://www.pestnet.org/fact_sheets/celery_root_knot_nematode_254.htm?zoom_highlight=Meloidogyne%20hapla|title=Fact sheet - Celery root knot nematode (254)|website=www.pestnet.org|access-date=2018-12-12|archive-date=2018-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215222228/http://www.pestnet.org/fact_sheets/celery_root_knot_nematode_254.htm?zoom_highlight=Meloidogyne%20hapla|url-status=dead}}</ref> Göllin eru yfirleitt smá og hnöttótt og nálægt smáum rótum<ref name=":0" />. Þau myndast þegar þráðormurinn fer í rótina og gefur frá sér efni sem stækka rótarfrumurnar sem þeir nærast á. Þetta hamlar virkni rótanna við vatns og næringarupptöku og veldur misvexti, visnun og gulnun.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://hort.uwex.edu/articles/root-knot-nematode/|title=Root-Knot Nematode|website=Wisconsin Horticulture|access-date=2018-12-12}}</ref> Einkenni eru annars mismunandi eftir hýslum og magni smits.<ref name=":3">{{Cite journal|url=https://www.apsnet.org/pages/default.aspx|title=American Phytopathological Society|journal=The Plant Health Instructor|doi=10.1094/phi-i-2003-0917-01|access-date=2018-12-12|year=2003|last1=Mitkowski|first1=N. A.|last2=Abawi|first2=G. S.}}</ref> [[File:Meloidogyne_hapla_carrot_forking.jpg|alt=|thumb|185x185px|Einkenni smits þráðormsins Meloidogyne hapla á gulrót<ref>{{Cite web|url=https://www.forestryimages.org/browse/detail.cfm?imgnum=5556532|title=northern root-knot nematode (Meloidogyne hapla )|date=2017-12-21|website=Forestry Images|language=en|access-date=2018-12-12}}</ref>]] == Listi yfir þekkta hýsla<ref name=":1" /><ref name=":0" />== * Actinidia chinensis (Kíví) * Ageratina adenophora * Allium cepa (matlaukur) * Ananas comosus (ananas) * Anemone * Apium graveolens (sellerí) * Arachis hypogaea * Beta * Beta vulgaris var. saccharifera (sykurrófur) * Brassica napus var. napus (repja) * Brassica oleracea var. capitata (kál) * Cajanus cajan * Camellia sinensis (te) * Capsicum (paprikur og chili) * Carica papaya (papaya) * Chenopodium album * Chenopodium quinoa (quinoa) * Chrysanthemum * Cichorium intybus * Coffea (kaffi) * Convolvulus arvensis * Cucumis (melónur og gúrkur) * Cyclamen * Daucus carota (gulrætur) * Dianthus caryophyllus * Dioscorea batatas * Eustoma grandiflorum (Lisianthus) * Fabaceae (belgjurtir) * Fragaria ananassa (jarðarber) * Glycine max (soja) * Lactuca sativa (salat) * Linum usitatissimum (lín) * Medicago sativa (steinsmári) * Mentha (myntur) * Nicotiana tabacum (tóbak) * Olea europaea subsp. europaea (Evrópskar ólífur) * Pelargonium * Phaseolus (baunir) * Raphanus sativus (radísur) * Rosa (rósir) * Rubus * Sinapis alba * Solanum * Solanum lycopersicum (tómatar) * Solanum melongena * Solanum nigrum (náttskuggi) * Solanum tuberosum (kartöflur) * Tanacetum cinerariifolium * Trifolium (smárar) * Vicia (fléttur) * Vitis vinifera (vínviður) * Zingiber officinale (engifer) == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * Wang C., Lower S., Thomas V. P. & Williamson V. M. (2010). "Root-Knot Nematodes Exhibit Strain-Specific Clumping Behavior That Is Inherited as a Simple Genetic Trait". ''[[PLoS ONE]]'' '''5'''(12): e15148. {{doi|10.1371/journal.pone.0015148}}. * [https://web.archive.org/web/20170627155244/http://vegetablemdonline.ppath.cornell.edu/factsheets/RootKnotNematode.htm Root-Knot Nematode] {{commonscat|Meloidogyne hapla}} {{wikilífverur|Meloidogyne hapla}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Kartöflusjúkdómar]] 50gdanq9kotlk7oojv09fui9igd3b8l 0 161579 1983637 1983632 2026-10-23T13:07:53Z TKSnaevarr 53243 /* Krónprinsessa */ 1983637 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |fæðingarnafn= Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |gröf = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn Ragnhildi (1930–2012), Astrid (f. 1932) og [[Haraldur 5. Noregskonungur|Harald]] (f. 1937) sem er núverandi konungur í Noregi. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldann allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] i1vxj4yohnazfxjywoba3aaypsmfdir 1983638 1983637 2026-10-23T13:09:55Z TKSnaevarr 53243 /* Krónprinsessa */ 1983638 wikitext text/x-wiki {{Persóna |mynd = Märtha of Norway 1929.jpg | myndatexti = Marta árið 1929<br>[[File:Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg|Skjaldarmerki Mörtu|45px]] |titill = Krónprinsessa Norðmanna |fjölskylda = [[Bernadotte-ætt]] |skjaldarmerki = Armoiries de la Princesse Martha de Suede et Norvege.svg |nafn = Marta krónprinsessa |fæðingarnafn= Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra |fæðingardagur = {{fæðingardagur|1901|3|28}} |fæðingarstaður = [[Arvfurstenshöll]], [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] |dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1954|4|5|1901|3|28}} |dánarstaður = Ríkisspítalanum í [[Osló]], [[Noregur|Noregi]] |gröf = [[Akershúsvirki]], [[Ósló]] |undirskrift = |faðir = [[Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi]] |móðir = [[Ingiborg Danaprinsessa]] |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|Ólafur krónprins (síðar [[Ólafur 5.]])|1929}} |börn ={{plainlist| * [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildur]] (1930–2012) * [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríður]] (1932-2026) * [[Haraldur 5.]] (1937-2026)}} }} '''Marta krónprinsessa Noregs''' (Märtha Sofia Lovisa Dagmar Thyra) ([[28. mars]] [[1901]] – [[5. apríl]] [[1954]]) var sænsk prinsessa. Marta varð síðar krónprinsessa [[Noregur|Noregs]], og eiginkona Ólafs krónprins Noregs sem síðar varð [[Ólafur 5. Noregskonungur]], frá 1929 til dauðadags árið 1954. Marta varð ekki drottning Noregs því hún lést áður en maður hennar varð konungur. == Æska == Marta fæddist í Arvfurstens höll í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] þann 28. mars 1901 en foreldrar hennar voru Karl prins, hertogi af Vestur-Gautlandi og Ingiborg Danaprinsessa. Faðir Mörtu var yngri bróðir [[Gústaf 5.|Gústafs 5. Svíakonungs]] og móðir hennar var yngri systir þeirra [[Kristján 10.|Kristjáns 10. Danakonungs]] og [[Hákon 7. Noregskonungur|Hákons 7. Noregskonungs]]. Marta hlaut heimakennslu frá einkakennurum en lauk einnig námskeiðum í ummönnun barna og skyndihjálp. == Krónprinsessa == Á [[Sumarólympíuleikarnir 1928|Ólympíuleikunum]] í [[Amsterdam]] árið 1928 trúlofaðist sænska prinsessan Marta frænda sínum Ólafi krónprins og ríkisarfa Noregs. Fréttum af trúlofuninni var almennt tekið vel og þóttu þær til marks um að gróið væri um heilt í kjölfar sambandsslita Noregs og Svíþjóðar árið 1905. Eftir árslanga trúlofun, gengu Marta og Ólafur í hjónaband í Dómkirkjunni í Ósló þann 21. mars 1929 og var það fyrsta konunglega brúðkaupið í Noregi í 340 ár. Hjónin eignuðust þrjú börn, [[Ragnhildur Noregsprinsessa|Ragnhildi]] (1930–2012), [[Ástríður Noregsprinsessa|Ástríði]] (1932–2026) og [[Haraldur 5.|Harald]] (1937–2026) sem var konungur Noregs frá 1991 til 2026. Marta krónprinsessa varð fljótt vinsæl og vel liðin meðlimur konungsfjölskyldunnar. Hún tók að sér ýmis opinber verkefni og hélt t.d. fjöldann allan af ræðum sem þótti óvenjulegt fyrir konu í konungsfjölskyldum á þeim tíma. Krónprinshjónin bjuggu í sveitasetri á Skaugum en setrið fengu í brúðkaupsgjöf frá Fritz Wedel Jarlsberg. Húsið eyðilagðist í eldsvoða árið 1930 og tók krónprinsessan virkan þátt í hönnun og skipulagi nýrrar byggingar. Marta varð fyrir miklu áfalli árið 1935 þegar systir hennar [[Ástríður Belgíudrottning]] lést í bílslysi. Systurnar voru afar nánar og síðar sagði Ólafur að það hefði tekið konu sína meira en tíu ár að sætta sig við dauða systur sinnar og hann taldi að hún hefði í raun aldrei orðið söm. Árið 1939, skömmu áður en seinni heimsstyrjöldin braust út, ferðuðust krónprinshjónin Marta og Ólafur til Bandaríkjanna. Krónprinshjónunum og forsetahjónum Bandaríkjanna, [[Franklin D. Roosevelt]] og [[Eleanor Roosevelt]] varð vel til vina. Í ferðinni heimsóttu Marta og Ólafur m.a. efri miðvesturríki Bandaríkanna þar sem margir Norðmenn höfðu sest að. === Seinni heimstyrjöldin === Þegar [[Þýskaland]] hertók Noreg í apríl árið 1940 flúðu krónprinsessan og börn hennar fyrst til heimalands hennar Svíþjóðar þar sem henni var ekki vel tekið. Margir Svíar töldu að vera hennar í landinu setti hlutleysi Svíþjóðar í hættu. Sumir bentu t.d. á að hún ætti að samþykkja tillögu Þjóðverja um að skila þriggja ára syni sínum Haraldi prins til Noregs svo Þjóðverjar gætu útnefnt hann konung. Marta tók slíkt aldrei í mál en í kjölfarið bauð Roosevelt forseti Bandaríkjanna Mörtu og börnum hennar að dveljast í Bandaríkjunum. Þangað sigldu þau með bandaríska hernum frá finnsku hafnarborginni [[Petsamo]]. Í upphafi Bandaríkjadvalarinnar gistu Marta og börnin í [[Hvíta húsið|Hvíta húsinu]]. Ólafur krónprins hafði skömmu áður farið til [[Bretland|Bretlands]] ásamt föður sínum og starfaði þar með norsku útlagastjórninni. Krónprinsparið var því aðskilið í nokkur ár meðan á stríðinu stóð. Vinátta Mörtu krónprinsessu og Roosevelt þróaðist enn frekar á stríðsárunum. Árið 1942 afhentu Bandaríkin herliði norsku útlagastjórnarinnar herskip að gjöf og veitti Marta skipinu viðtöku fyrir hönd Noregs. Vinna hennar við að aðstoða [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] í Bandaríkjunum og einnig barátta hennar fyrir norskum hagsmunum hafði mikil áhrif á Bandaríkjaforsetann. Vangaveltur voru uppi um hvers eðlis samband forsetans og krónprinssunar væri. Rithöfundurinn [[Gore Vidal]] fullyrti síðar að Marta hefði verið „síðasta ást“ Roosevelts. Jafnframt sagði James, sonur Roosevelts, engan vafa leika á því að Marta hafi verið mikilvæg persóna í lífi föður hans á stríðstímanum og einnig taldi hann möguleika á því raunverulegt rómantískt samband hafi verið á milli forsetans og krónprinsessunnar. Marta dvaldist í Bandaríkjunum stærstan hluta stríðstímans og vann þar ötullega að norskum hagsmunum, bæði opinberlega og einnig gagnvart stjórnvöldum þar í landi. === Eftirstríðsárin === Þegar Marta sneri aftur til Noregs við stríðslok árið 1945 hlaut hún góðar móttökur landa sinna og var sögð vera „móðir þjóðarinnar“. Hún lagði áherslu á að styðja norsku þjóðina að stríði loknu og vinna að velsæld þjóðarinnar. Opinbert hlutverk krónprinshjónanna jókst eftir stríð enda hafði heilsu Hákonar konungs hrakað töluvert. Meðal þeirra verkefna sem Mörtu krónprinsessu voru falin, var að flytja nýársávörp árin 1946 og 1950. Marta lést úr krabbameini á Þjóðarsjúkrahúsinu í Ósló, aðeins 53 ára gömul, þann 5. apríl 1954 eftir að hafa átt við vanheilsu að stríða um skeið. Tengdafaðir hennar, Hákon Noregskonungur lést þremur árum síðar og tók Ólafur þá við stöðu konungs. Ólafur kvæntist ekki aftur eftir andlát Mörtu. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Princess Märtha of Sweden''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 26. janúar 2021. [[Flokkur:Fólk fætt árið 1901]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1954]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] [[Flokkur:Bernadotte-ætt]] g4hjstl7jle1z1qpk3vai7u2l5j24yq 0 162069 1983723 1889644 2026-10-24T07:56:18Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983723 wikitext text/x-wiki {{Infobox grasafræðingur | nafn = Áskell Löve | búseta = Ísland | mynd = | myndastærð = 250px | myndatexti = | fæðingardagur = 20. október 1916 | fæðingarstaður = [[Ísafjörður]] | dánardagur = 29. maí 1994 | dánarstaður = [[San Jose]] ([[Kalifornía]], [[Bandaríkin]]) | virkur = | þekktur_fyrir = | þekkt_fyrir = | þjóðerni = | starf = kerfis-[[grasafræði|grasafræðingur]], [[erfðafræði|erfðafræðingur]] | titill = | verðlaun = [[:en:Guggenheim Fellowship|Guggenheim fellow]] (1963)<ref>{{Vefheimild|url=https://www.gf.org/fellows/all-fellows/askell-love/|titill=Áskell Löve|dags=|höfundur=|vefsíða=www.gf.org|útgefandi=John Simon Guggenheim Memorial Foundation|tilvitnun=|tungumál=en|skoðað-þann=18. febrúar 2021|archive-url=|archive-date=}}</ref> | maki = [[Doris Löve]] }} '''Áskell Löve''' ([[20. október]] [[1916]] – [[29. maí]] [[1994]]) var íslenskur <!-- "systematic botanist", svo kerfis- betra(?): -->kerfis-[[grasafræði|grasafræðingur]] og erfðafræðingur. Rannsóknir Áskels beindust fyrst og fremst að flóru [[Norðurslóðir|Norðurslóða]]<ref>[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/140344/ Morgunblaðið. 2. júní 1994]</ref> – [[mosar|mosum]], [[æðplöntur|æðplöntum]] og [[fræplöntur|háplöntum]]. Hann með konu sinni [[Doris Löve|Doris]] var fyrsti rannsakandinn sem gaf til kynna fjölda [[litningur|litninga]] fyrir hverja tegund sem vex á Íslandi. <!-- == Education == Áskell studied [[botany]] at [[Lund University]], [[Sweden]], from 1937. He received his [[PhD]] in 1942 in botany and a [[Doctor of Science|D.Sc.]] degree in [[genetics]] the year after. From 1941 to 1945, he was a research associate at [[Lund University]] and a corresponding [[geneticist]] at the [[University of Iceland]]. == Work == In 1945, where he served as director of ''Institute of Botany and Plant Breeding'' at the [[University of Iceland]] 1945–1951. Then, the family moved to [[North America]], where Áskell became associate professor of botany at the [[University of Manitoba]], [[Canada]]. In 1956, he became ''Professeur de Recherches'' at [[Université de Montréal]] and, in 1964 professor of [[biology]] at the [[University of Colorado at Boulder]], which he remained until 1974. Áskell was awarded a [[:en:Guggenheim Fellowship|Guggenheim fellow]] in 1963<ref>[http://www.gf.org/fellows/all?index=l&page=16 List of Guggenheim Fellows]</ref> and elected member of the Icelandic Academy of Sciences. He was a co-founder of the [[Flora Europaea]]-project. He retained his [[Iceland]]ic citizenship to his death. --> == Æviágrip == Áskell fæddist á [[Ísafjörður|Ísafirði]]. Hann nam grasafræði við [[Háskólinn í Lundi|Háskólann í Lundi]] í Svíþjóð frá 1937. Hann giftist <!--his fellow student and colleague [[Doris Löve]] (née Wahlén). Together, they moved back to [[Iceland]] in 1945.--> samnemanda sínum [[Doris Löve|Doris (þá Doris Wahlén)]] og unnu þau saman að flestum verkum hans. Hann lauk doktorsprófi árið 1942 í grasafræði og D.Sc. gráðu í erfðafræði árið eftir. Frá 1941 til 1945 vann hann sem rannsakandi við Háskólann í Lundi og erfðafræðingur við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. Árið 1951 flutti hann til Norður-Ameríku þar sem hann hóf störf sem dósent í grasafræði við háskólann í Manitoba (Winnipeg). Síðan 1951 hann starfaði sem prófessor við Montreal háskóla í Kanada. Svo komst hann til Bandaríkjanna og var prófessor í líffræði og formaður líffræðideildar við háskólann í Boulder (Colorado) frá 1964 til 1976. Árið 1974 neyddist Áskell til að segja af sér (líklega vegna póltískra ofsókna<ref>{{Vefheimild|url=http://huntbot.org/hibdarc/collections/319/319_Love_Bx2FF22r.pdf|titill=Family History|höfundur=Doris Löve, née Wahlén|útgefandi=Hunt Institute for Botanical Documentation|mánuður=febrúar|ár=1997|bls=86–88}}</ref>) og síðan 1976 flytja til í San Jose (Kalifornía). <!-- In 1974, Áskell, then full professor and chairman of the biology department of the [[university of Colorado Boulder]], was forced to resign. In 1997, his wife wrote her family history, a 86-page biography that provides a detailed explanation of her husband's forced resignation. This mémoire was deposited at the [[Hunt Botanical Library]] in Pittsburgh in 1997 and was supposed to be kept unreleased until 2018.<ref name=":0">{{cite journal|last1=Kaersvang|first1=Lóa Löve|last2=Weber|first2=W.A.|last3=Ives|first3=J. D.|year=2000|title=Doris Löve (1918–2000) In Memoriam|url=https://archive.org/details/sim_arctic-antarctic-and-alpine-research_2000-08_32_3/page/360|journal=Arctic and Alpine Research|volume=32|issue=3|pages=360–363|doi=10.1080/15230430.2000.12003375|jstor=1552536|s2cid=218525313|doi-access=free}}</ref> --> Áskell var sérstaklega áhugasamur um fjölda [[litningur|litninga]] í plöntum, og birti margar greinar á því sviði.<!-- Áskell was particularly interested in the [[chromosome number]]s of plants. He published numerous accounts in this field,--><ref>{{cite journal|last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve |year= 1956 |title= Cytotaxonomical conspectus of the Icelandic flora |journal = Acta Horti Gotoburgensis | volume= 20|issue =4 | pages=65–290 }}</ref><ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve |year= 1961 |title= Chromosome numbers of central and northwest European plant species |series=Opera Botanica |volume=5 | publisher= Almqvist & Wiksell |location= Stockholm |pages= 1–581 }}</ref><ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve |year= 1966 |title= Cytotaxonomy of the alpine vascular plants of Mount Washington |series=University of Colorado Studies. Series of Biology No. 24|publisher= University of Colorado |location= Boulder |pages= 1–75 }}</ref><ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve |year= 1974 |title= Cytotaxonomical atlas of the Slovenian flora |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 1|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= 1241 }}</ref><ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve |year= 1975 |title= Cytotaxonomical atlas of the Arctic flora |url= https://archive.org/details/cytotaxonomicala0002love |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 2|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= [https://archive.org/details/cytotaxonomicala0002love/page/598 598] }}</ref><ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link2 = Doris Löve | last3= Pichi-Sermolli |first3= R. E. G. <!-- | author-link3 = Rodolfo Emilio Giuseppe Pichi-Sermolli --> |year= 1977 |title= Cytotaxonomical atlas of the Pteridophyta |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 3|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= 398 }}</ref> Áskell birti líka greinar um [[þróun]] plantna frá fræðilegum sjónarhóli, t.d. ''The biological species concept and its evolutionary structure''.<!-- Áskell also wrote papers about plant [[evolution]] from a more theoretical angle, e.g. the still cited ''The biological species concept and its evolutionary structure''.--><ref>{{cite journal|last1= Löve | first1= Á.|year= 1964 |title= The biological species concept and its evolutionary structure |journal= Taxon | volume=13 | issue=2 |pages= 33–45 | jstor=1216308 | doi= 10.2307/1216308}}</ref> <!-- He wrote some [[flora]]s on Icelandic plants, including ''Íslenzk Ferðaflóra'' (1970, 2nd. ed. 1975), illustrated by [[Dagny Tande Lid]].<ref>{{cite book |last1= Löve | first1= Á.| year=1970 | title=Íslenzk Ferðaflóra | language=is |trans-title=Icelandic Excursion Flora, Drawings by Dagny Tande Lid | publisher= Almenna Bókfélagið |location= Reykjavík }}</ref> --> Meðal þekktra nemenda hans voru [[Brij Mohan Kapoor]], Hugh Bollinger og Bill Weber. == Verk == [[Mynd:Íslenzkar jurtir. Áskell Löve (1945).jpg|200px|thumb|hægri|Íslenzkar jurtir. 1945]] Áskell var höfundur 12 bóka og yfir 1400 ritgerða. Þekktastar eru tvær bækur um Flóru Íslands, myndskreyttar af norska listamanninum Dagny Tande Lid [[:no:Dagny Tande Lid|Dagny Tande Lid]] ([[1903]]–[[1998]]): * ''Íslenskar jurtir''. — 1945. Ejnar Munksgaard, Kaupmannahöfn. * ''Íslenzk ferðaflóra''. — 1970. Almenna bókafélagið, Reykjavík. * ''Íslenzk ferðaflóra''. — 1977. 2. útgáfa. Almenna bókafélagið, Reykjavík. * ''Flora of Iceland''. — 1983. Almenna bókafélagið, Reykjavík.{{ref-en}} Önnur helstu vísindarit hans: * Cyto-genetic studies in Rumex. // Botaniske Notiser. — 1940.{{ref-sv}} * Études cytogénétiques géographique-systématique du Rumex subgenus Acetosella. // Botaniske Notiser. — 1941.{{ref-sv}} * Cyto-ecological investigations on Cakile (Their Studies on the origin of the Icelandic flora). — 1947.{{ref-en}} * Studies on Bryoxiphium. — 1953.{{ref-en}} * Cytotaxonomical conspectus of the Icelandic flora. // Acta Horti Gotoburgensis. — 1956.{{ref-en}} * Origin of the Arctic flora. — 1959.{{ref-en}} * Taxonomic remarks on some American alpine plants. // University of Colorado studies. — 1965.{{ref-en}} Sameiginleg vísindarit með konu sinni Doris Löve: * Chromosome numbers of northern plant species. — 1948.{{ref-en}} * The geobotanical significance of polyploidy: 1. Polyploidy and latitude. — 1949.{{ref-en}} * North Atlantic Biota and Their History. — 1963.{{ref-en}} * Cytotaxonomy of the Alpine Vascular Plants of Mount Washington. // University of Colorado Studies. Series in Biology, No. 24. — 1966.{{ref-en}} * Cytotaxonomical Atlas of the Slovenian Flora. — 1974.{{ref-en}} * Plant Chromosomes. — 1975.{{ref-en}} * Cytotaxonomical Atlas of the Arctic Flora. — 1975.{{ref-en}} [[Mynd:Hieracium floribundum 1 (5097296301).jpg|200px|thumb|hægri|{{FH|Pilosella islandica|aut=Á.Löve|Íslandsfífill|s=0}} er fíflategundin sem Áskell lýsti.]] Staðlaða höfundarstyttingin <span style="font-variant: small-caps;">''Á.Löve''</span> er notuð til að tilgreina hann sem höfund þegar vitnað er í grasafræði og um 1370 nöfn gefin út af Áskeli Löve.<ref>{{Vefheimild |url=https://www.ipni.org/a/22560-1 |titill=Löve, Áskell (1916–1994) |dags= |höfundur= |vefsíða=www.ipni.org |útgefandi=International Plant Names Index |tilvitnun= |tungumál=en |skoðað-þann=18. febrúar 2021 |archive-url= |archive-date= }}</ref> Nokkur latnesk heiti plantna (af meira en 1370) sem hann lýsti:<ref>{{Vefheimild |url=https://www.ipni.org/?q=name%20author%3A%C3%81.L%C3%B6ve |titill=Name author Á.Löve |dags= |höfundur= |vefsíða=www.ipni.org |útgefandi=International Plant Names Index |tilvitnun= |tungumál=en |skoðað-þann=18. febrúar 2021 |archive-url= |archive-date= }}</ref> * {{FH|Acetosa alpestris subsp. islandica |aut=Á.Löve||}} * {{FH|Cakile edentula subsp. islandica |aut=Á.Löve||}} * {{FH|Cochlearia islandica |aut=Á.Löve||}} * {{FH|Dactylorhiza islandica |aut=Á.Löve & D.Löve||}} * {{FH|Oberna uniflora subsp. islandica |aut=Á.Löve||}} * {{FH|Pilosella islandica |aut=Á.Löve||}} * {{FH|Galium normanii var. islandicum|aut=Á.Löve||}} * {{FH|Papaver nordhagenianum var. islandicum|aut=Á.Löve||}} == Heimildir == * ''William A. Weber''. In Memoriam: Áskell Löve, 1916–1994 // Arctic and Alpine Research, Vol. 26, No. 3 (ágú., 1994), pp. 313—314.{{ref-en}} * [https://www.jstor.org/pss/1223562 ''Williams Weber''. Áskell Löve (1916–1994). // Taxon, Vol. 43, No. 4 (nóv., 1994), pp. 670–671]{{ref-en}} * [https://web.archive.org/web/20050521055321/http://www.vesmir.cz/clanek.php3?CID=4267 ''Zdeněk Černohorský''. Islandský botanik Áskell Löve zemřel. // Vesmír 74, 46, 1995/1]{{ref-cs}} * [https://www.ou.edu/cas/botany-micro/ben/ben242.html ''Dr. A. Ceska''. Doris Löve (1918–2000) // BEN (Botanical Electronic News). No. 242. 4. mars 2000.] — ISSN 1188-603X.{{ref-en}} * [https://lovefamilyhistory.blogspot.com/2007/09/lve-name-in-iceland.html The Löve name in Iceland]{{ref-en}} == Tilvísanir == [[Flokkur:Íslenskir náttúrufræðingar]] {{fd|1916|1994}} fto4mdv0x351ngf7ax8bv1vbxbj23z7 0 164039 1983722 1875488 2026-10-24T07:54:07Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983722 wikitext text/x-wiki '''Trimurti''' eða '''Trideva''' ([[sanskrít]]: त्रिमूर्ति ''trimūrti'' "þrjú form" eða "þrenning") er þrenningarguð [[parabrahman|æðsta guðdómsins]] í [[Hindúismi|Hindúisma]].<ref>{{Cite book|title=Ganapati: Song of the Self|url=https://archive.org/details/ganapatisongofse0000grim|last=Grimes|first=John A.|publisher=State University of New York Press|year=1995|isbn=0-7914-2440-5|series=SUNY Series in Religious Studies|location=Albany}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Book of Hindu Imagery|url=https://archive.org/details/bookofhinduimage00evar|last=Jansen|first=Eva Rudy|publisher=Binkey Kok Publications BV|year=2003|isbn=90-74597-07-6|location=Havelte, Holland}}</ref><ref>{{Cite book|title=The Cultural Heritage of India|last=Radhakrishnan|first=Sarvepalli (Editorial Chairman)|publisher=The Ramakrishna Mission Institute of Culture|year=1956|location=Calcutta|author-link=Sarvepalli Radhakrishnan}}</ref><ref>{{Cite book|title=History of Indian Literature|last=Winternitz|first=Maurice|publisher=Oriental Books Reprint Corporation|year=1972|location=New Delhi}}</ref> þar sem heimsaðgerðir sköpunar, viðhalds og [[Heimsendir|eyðileggingar]] eru [[Persónugerving|persónugerðar]] sem guðaþrenning, oftast sem sköpunarguðinn [[Brama]], varðveisluguðinn [[Visnjú]] og eyðingarguðinn [[Síva]],<ref>Sjá Zimmer (1972) p. 124.</ref> þó að tilteknar greinar trúarbragðanna geti brugðið frá þessari uppstillingu. Hinn goðsagnakenndi jógi [[Dattatreya]] er oft ekki aðeins talinn ein af 24 myndum Visnjú, heldur einnig Síva og Brama, í einum líkama með þrjú höfuð.<ref>{{Vefheimild|url=http://swamisamarthmath.com/en/dattasampraday.html}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} [[Flokkur:Hindúasiður]] [[Flokkur:Þrenningarguðir]] q4g3bedn8acxz1ex5b7stvg6eh1vx4r 0 164657 1983641 1747395 2026-10-23T15:40:23Z Stillbusy 42433 1983641 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sigurður Jónasson.png|thumb|Sigurður Jónasson]] '''Sigurður Jónasson''' (f. [[19. ágúst]] [[1896]], d. [[28. október]] [[1965]]) var umsvifamikill kaupsýslumaður og forstjóri. Hann var fæddur í Lækjarbæ í [[Miðfjörður|Miðfirði]], sonur hjónanna Jónasar Jónassonar bónda og Sigurborgar Geirmundsdóttur bónda. Hann lést á sjúkrahúsi í [[Kaupmannahöfn]]. Sigurður varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] árið 1916 og lauk [[lögfræði]]prófi við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] 1923. Hann vann sem blaðamaður við [[Alþýðublaðið]] samhliða námi en lagði stund á málfærslustörf í Reykjavík frá námslokum til ársins 1925 og var einnig starfsmaður [[Landsverslun Íslands|Landsverslunar Íslands]] 1920-1925. Þegar tóbakseinkasalan var afnumin gerðist Sigurður starfsmaður og síðar framkvæmdastjóri [[Tóbaksverslun Íslands|Tóbaksverslunar Íslands]] 1926-1931. Hann var einn af aðalhvatamönnum þess að tóbakseinkasala var tekin upp aftur og var ráðinn forstjóri Tóbakseinkasölu ríkisins 1. janúar 1932 og gegndi því starfi til 1947.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/997960?iabr=on|title=Tíminn - 24. tölublað (27.05.1937) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-18}}</ref> Sigurður var jafnframt forstjóri [[Raftækjaverslun Íslands|Raftækjaverslunar Íslands]] 1930-1935 og forstjóri [[Raftækjaeinkasala ríkisins|Raftækjaeinkasölu ríkisins]] til 1936. Hann stofnaði hlutafélögin Orku og Olíuhöfn 1944-1945, en tilgangur síðarnefnda félagsins var m.a. að reisa olíugeymslustöðvar í nágrenni Reykjavíkur. Árið 1946 keypti Samband íslenskra samvinnufélaga (SÍS) hlut í félaginu og að fullu árið 1950.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2842356?iabr=on|title=Þjóðviljinn - 207. tölublað (22.10.1974) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-18}}</ref> Olíufélagið hf. var stofnað árið 1946 og var SÍS stærsti hluthafi þess. Sigurður var ráðinn forstjóri Olíufélagsins við stofnun fyrirtækisins og gegndi því starfi til 1952. Eftir það gegndi hann ýmsum störfum, m.a. fyrir Einar Sigurðsson, útgerðarmann í Vestmannaeyjum, og utanríkisráðuneytið, þar til Eysteinn Jónsson, þá fjármálaráðherra, skipaði hann aftur forstjóra [[Tóbakseinkasala ríkisins|Tóbakseinkasölu ríkisins]] frá 1955 til 1961, er Tóbakseinkasalan var sameinuð Áfengiseinkasölu ríkisins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1370386?iabr=on|title=Morgunblaðið - 153. tölublað (05.11.1965) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Sjálfur sagðist Sigurður hafa efnast á rekstri eigin félags 1925-1931og á húsi sem hann byggði árið 1932.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/998182?iabr=on|title=Tíminn - 27. tölublað (30.06.1938) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-19}}</ref> Sigurður gekk í [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokkinn]] 1918 og sat í [[bæjarstjórn Reykjavíkur]] 1928 til 1934. Í kjöri um [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóra Reykjavíkur]] árið 1932 var Sigurður borgarstjóraefni Alþýðuflokksins en laut í lægra haldi fyrir [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jóni Þorlákssyni]]. Sigurður sagði sig úr Alþýðuflokknum 1933.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3544381?iabr=on|title=Nýja dagblaðið - 42. tölublað (15.12.1933) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Hann starfaði síðar í [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokknum]] og var m.a. aðalhvatamaðurinn að stofnun Prentsmiðjunnar Eddu árið 1936 og bauð sig fram á vegum flokksins í [[Borgarfjarðarsýsla|Borgarfjarðarsýslu]] í [[Alþingiskosningar 1937|Alþingiskosningunum 1937]], en náði ekki kjöri. Í kosningum til bæjarstjórnar Reykjavíkur 1938 var Sigurður í öðru sæti á lista Framsóknarflokksins, á eftir [[Jónas frá Hriflu|Jónasi frá Hriflu]] sem náði einn kjöri af listanum. Í apríl 1942 bar Sigurður upp tillögu um vantraust á Jónas, þáverandi formann Framsóknarflokksins, en var neitað um að bera hana undir atkvæði á sameiginlegum fundi miðstjórnar flokksins, þingmanna og fulltrúaráðs Framsóknarfélaganna í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1152551?iabr=on|title=Vísir - 62. tölublað (14.04.1942) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-18}}</ref> Í kjölfarið sagði hann sig úr Framsóknarflokknum og bauð fram eigin lista í Reykjavík, [[Frjálslyndir vinstri menn|Frjálslynda vinstri menn]], í [[Alþingiskosningar 1942 (júlí)|Alþingiskosningunum 1942]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1000449?iabr=on|title=Tíminn - 58. tölublað (06.06.1942) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Sigurður hvatti snemma til þess að rafmagn yrði notað til húshitunar og var einn mesti hvatamaður [[Sogsstöðvar|Sogsvirkjunar]] og var fulltrúi ríkisstjórnarinnar við samningagerð um lántöku og efniskaup til Sogsvirkjunar árið 1934.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3755038?iabr=on|title=Tíminn - 16. Tölublað (21.01.1975) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Sigurður keypti [[Geysir|Geysi]] í [[Haukadalur (Tungum)|Haukadal]] af erlendum eiganda árið 1935 fyrir 8.000 kr. og gaf íslenska ríkinu hverinn og landsvæði í kringum hann með bréfi til [[Hermann Jónasson|Hermanns Jónassonar]] forsætisráðherra 20. ágúst 1935.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3546489?iabr=on|title=Nýja dagblaðið - 199. tölublað (31.08.1935) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Alþingi ákvað árið 1941 að skipa [[Ríkisstjóri Íslands|ríkisstjóra]] og hófst þá leit að aðsetri fyrir þjóðhöfðingja Íslands. Sigurður hafði keypt [[Bessastaðir|Bessastaði]] fyrir 150.000 kr. árið 1940 og falaðist Hermann Jónasson forsætisráðherra eftir jörðinni í þessum tilgangi. Í kjölfarið bauð Sigurður íslenska ríkinu að taka við Bessastöðum að gjöf en ríkissjóður myndi greiða kostnað sem hann hefði lagt í vegna endurbóta á jörðinni og húsakosti. Ríkisstjórnin tók boðinu og var afsal gefið út 21. júní 1941. Hafa Bessastaðir síðan verið embættisbústaður þjóðhöfðingja Íslands.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3310271?iabr=on|title=Lesbók Morgunblaðsins - 31. tölublað (11.09.1993) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Árið 1955 var Sigurður dæmdur í [[Hæstiréttur Íslands|Hæstarétti]] fyrir verðlagsbrot Olíufélagsins. Hann var dæmdur til að greiða 100.000 króna sekt og var það þyngsti dómur þeirra einstaklinga sem ákærðir voru, en einn var sýknaður. Fyrirtækinu sem Sigurður veitti forstöðu, Olíufélaginu, var gert að greiða rúmlega milljón kr. í sekt.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2770652?iabr=on|title=Þjóðviljinn - 95. tölublað (29.04.1955) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2021-08-17}}</ref> Sigurður var ókvæntur og barnlaus. ==Tilvísanir== <references/> {{fd|1886|1965}} [[Flokkur:Íslenskir athafnamenn]] [[Flokkur:Íslenskir kaupmenn]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 53rcii6x5b2d8eoo58rr7bycitc52ze 0 170949 1983753 1979400 2026-10-24T11:57:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983753 wikitext text/x-wiki '''Miðeind ehf.''' er íslenskt hugbúnaðarfyrirtæki sem þróar máltækni og gervigreindartækni fyrir íslensku. Fyrirtækið var stofnað þann [[19. desember]] [[2013]] af [[Vilhjálmur Þorsteinsson|Vilhjálmi Þorsteinssyni]]. Fyrirtækið er þekkt fyrir að skapa radd-appið Emblu, krossgátu-appið Explo, vefleikinn [https://malstadur.mideind.is/netskrafl Netskrafl] og máltæknivettvanginn [https://malstadur.mideind.is Málstað]. == Saga == Fyrirtækið var upphaflega stofnað þann 19. desember 2013 af Vilhjálmi Þorsteinssyni sem fjárfestingafélag.<ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/felag-vilhjalms-tapadi-19-milljonum/|title=Félag Vilhjálms tapaði 19 milljónum|website=www.vb.is|access-date=2024-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://keldan.is/Fyrirtaeki/Yfirlit/5912131480|title=Miðeind ehf. {{!}} Fyrirtækjaleit Keldunnar|website=keldan.is|language=is-is|access-date=2024-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hluthafinn.is/mideind-leitar-ad-rettu-formi-fyrir-tilganginn/|title=Miðeind leitar að réttu formi fyrir tilganginn|last=and Þorsteinn Friðrik Halldórsson|date=2025-09-04|website=Hluthafinn|language=is|access-date=2025-09-16}}</ref> En árið 2015, eftir útgáfu Netskrafls, hafði það formlega orðið hugbúnaðarfyrirtæki.<ref>{{Cite web|url=https://www.linkedin.com/company/mideind/?originalSubdomain=is|title=Miðeind {{!}} LinkedIn|website=is.linkedin.com|language=en|access-date=2024-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://xn--mieind-qwa.is/is/greinar/mideind-i-10-ar-fra-maltaekniaaetlun-i-malstad|title=Miðeind í 10 ár: Bilið brúað milli þín og tækninnar|website=Miðeind|access-date=2025-09-16}}</ref> Síðla árs 2019 gerðist fyrirtækið aðili að SÍM, Samstarfi um íslenska máltækni, og þróaði radd-appið Emblu og málgreiningarvélina Greyni.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/383-milljonir-i-maltaekni/|title=383 milljónir í máltækni - RÚV.is|date=2019-09-04|website=RÚV|access-date=2024-03-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fyrsta-islenska-radd-forritid-hae-embla/|title=Fyrsta ís­lenska radd-for­ritið: „Hæ Embla“|website=vefsafn.is|access-date=2024-03-03|archive-date=2024-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303104203/https://vefsafn.is/is/20230319193913/https://www.frettabladid.is/frettir/fyrsta-islenska-radd-forritid-hae-embla/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.sky.is/images/stories/Tolvumal/Tolvumal_2022.pdf|titill=EMBLA OG TÆKIFÆRIN Í ÍSLENSKRI MÁLTÆKNI|höfundur=Sveinbjörn Þórðarson, hugbúnaðarsérfræðingur hjá Miðeind og upphafsmaður Emblu|útgefandi=SKÝRSLUTÆKNIFÉLAG ÍSLANDS}}</ref> Fyrirtækið gaf út radd-appið Emblu þann [[12. nóvember]] [[2020]]<ref>{{Cite web|url=https://www.frettabladid.is/markadurinn/fyrsta-forritid-sem-skilur-og-talar-islensku-komid-markad/|title=Fyrsta forritið sem skilur og talar íslensku komið á markað|website=vefsafn.is|access-date=2024-03-03|archive-date=2024-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20240303104203/https://vefsafn.is/is/20230319194302/https://www.frettabladid.is/markadurinn/fyrsta-forritid-sem-skilur-og-talar-islensku-komid-markad/|url-status=dead}}</ref> og máltæknivettvanginn Málstað 9. september 2024.<ref>{{Vefheimild|url=https://mideind.is/is/greinar/fjolmennt-utgafuhof-malstadar|titill=Fjölmennt útgáfuhóf Málstaðar|höfundur=|útgefandi=Miðeind ehf.|mánuður=september|ár=2024|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2025}}</ref> Árið 2022 hóf fyrirtækið samstarf við tæknifyrirtækið [[OpenAI]] um að sérþjálfa nýjasta gervigreindarlíkan fyrirtækisins, GPT-4, í íslensku.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-03-14-islenska-annad-tungumal-spjallmennisins-chatgpt/|title=Íslenska annað tungumál spjallmennisins ChatGPT - RÚV.is|last=Drífudóttir|first=Elsa María Guðlaugs|last2=Diego|first2=Hugrún Hannesdóttir|date=2023-03-14|website=RÚV|access-date=2024-03-03|last3=Birgisdóttir|first3=Gunnhildur Kjerúlf}}</ref> Það var í fyrsta skipti sem OpenAI þjálfaði mállíkan á sínum vegum með viðgjafarnámi með mannlegri endurgjöf (''[[:en:Reinforcement_learning_from_human_feedback|Reinforcement Learning from Human Feedback]]'', RLHF) á öðru tungumáli en ensku.<ref name=":0" /> == Heimildir == * [https://mideind.is/is/um-mideind Um Miðeind - Miðeind] * [https://mideind.is/is/sagan Sagan - Miðeind] == Tilvísanir == {{Reflist}} [[Flokkur:Íslensk fyrirtæki]] cdv4ajb5k9b8i5e9c1mj5a7vzamyc6u 0 173003 1983702 1981131 2026-10-24T06:33:01Z Linxedits28 122120 1983702 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | forskeyti = | heiti = PinkPantheress | heiti_á_frummáli = | viðskeyti = | mynd = PinkPantheress at 2026 Montreux Jazz Festival-9.jpg | mynd_langsnið = | mynd_stærð = | mynd_upprétt = | mynd_alt = | mynd_texti = PinkPantheress árið 2026 | fæðingarnafn = Victoria Beverley Walker | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|2001|4|18}} | fæðingarstaður = [[Bath]], [[Somerset]], [[England]] | dánardagur = <!-- {{Dánardagur og aldur|ÁÁÁÁ|MM|DD|ÁÁÁÁ|MM|DD}} (dánardagur fyrst) --> | dánarstaður = | dánarorsök = | önnur_nöfn = | uppruni = [[Kent]], England | starf = {{flatlist| * Söngvari * textahöfundur * pródúsent }} | ár = 2020–í dag | maki = | börn = | foreldrar = | ættingjar = | stefna = {{flatlist| * [[Popptónlist|Popp]] * Bedroom pop * Dance * Alt-pop * Drum and bass * 2-step * Jungle * Hyperpop }} | hljóðfæri = | útgefandi = {{flatlist| * Warner Uk * 300 }} | samvinna = | meðlimur_í = | áður_meðlimur_í = | vefsíða = {{URL|pantheress.pink}} | undirskrift = PinkPantheress sig.svg | undirskrift_stærð = | module = | module2 = | module3 = }} '''Victoria Beverley Walker''' (f. 18. apríl 2001),<ref>{{cite news |last=Greenwood |first=Douglas |date=21. júní 2021 |title=PinkPantheress is the musician dominating TikTok's DIY scene |url=https://i-d.vice.com/en/article/m7e3xa/pinkpantheress- |work=i-D |location= |access-date=15. mars 2023 |archive-date=2023-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230315015551/https://i-d.vice.com/en/article/m7e3xa/pinkpantheress- |url-status=dead }}</ref> þekkt undir nafninu '''PinkPantheress''', er [[bretland|bresk]] söngkona og pródúsent. Lögin hennar er oft stutt og nýta hljóðbúta úr lögum frá [[1991-2000|tíunda]] og [[2001-2010|fyrsta áratugnum]] og spanna fjölda tónlistarstefna, meðal annars bedroom pop, drum and bass, alt-pop og 2-step garage. Hún hefur verið tilnefnd til þriggja [[Brit-verðlaunin|Brit Awards]] verðlauna og valin pródúsent ársins af [[Billboard |Billboard Women in Music]] árið 2024. Árið 2021, þegar hún gekk í háskóla í [[London]], byrjaði hún að birta lögin sín inná samfélagsmiðlinum [[TikTok]], meðal annars „Break It Off“, sem gekk eins og eldur í sinu. Í kjölfarið skrifaði hún undir samning hjá útgefendunum [[Parlophone]] og [[Elektra Records]].<ref>{{cite news |last=Steele |first=Nickaela |date=6. desember 2022 |title=The Rise of New British Pop Star PinkPantheress |url=https://glittermagazine.co/2022/12/06/the-rise-of-new-british-pop-star-pinkpantheress/ |work=Glitter |location= |access-date=5. mars 2023}}</ref> Lagið hennar „Boy's a liar Pt.2“ með [[Ice Spice]] náði sjötta sæti á vinsældarlista [[K100]].<ref>{{cite web |url=https://k100.mbl.is/lagalistinn/ |title=Tónlistinn Topp 40 |author=<!--Not stated--> |date= |website=k100.mbl.is |publisher= |access-date=5. mars 2023 |quote=Vinsælustu lögin á helstu útvarpsstöðvum og Spotify |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305221816/https://k100.mbl.is/lagalistinn/ |archive-date=2023-03-05 |url-status=dead}}</ref> ==Útgefið efni== === Breiðskífur === * „Heaven Knows“ (2023) === Stuttskífur === * „To Hell With It“ (2021) * „Fancy That“ (2025) === Smáskífur === * „Take Me Home“ (2022) === Lög === * „Passion“ (2021) * „Just A Waste“ (2021) * „Pain“ (2021) * „I Must Apologise“ (2021) * „Break It Off“ (2021) * „Attracted To You“ (2021) * „Just For Me“ (2021) * „To Hell With It“ (Remixes) (2022) * „Where You Are“ ásamt [[Willow Smith|Willow]] (2022) * „Take Me Home“ (2022) * „Shygirl - Bbycakes“ ásamt Mura Masa og Lil Uzi Vert (2022) * „Do You Miss Me?“ (2022) * „Picture In My Mind“ ásamt Sam Gellaitry (2022) * „Boy's A Liar“ (2022) * „Boy's A Liar Pt.2“ ásamt [[Ice Spice]] (2023) * „Way Back“ ásamt [[Skrillex]] og Trippie Redd (2023) * „Turn Your Phone off“ ásamt Destroy Lonely (2023) * „Mosquito“ (2023) * „Capable of Love“ (2023) * „Nice to Meet You“ ásamt [[Central Cee]] (2023) * „Turn It Up“ (2024) * „Tonight“ (2025) * „Stateside“ (2025) * „Illegal“ (2025) ==Tilvísanir== {{reflist}} {{f|2001}} [[Flokkur:Breskir tónlistarmenn]] 47nhg26f55qk60k3jejdsryep3h0hr8 0 174114 1983712 1822406 2026-10-24T07:40:59Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983712 wikitext text/x-wiki {{Infobox grasafræðingur | nafn = Doris Löve | fædd = 2 janúar 1918 | fæðingarstaður = Kristianstad | dánardægur = 25 febrúar 2000 | dánarstaður = San Jose, Kaliforníu | nam við = [[Háskólinn í Lundi]] | maki = [[Áskell Löve]] | mynd = | þekkt fyrir = [[Frumuflokkunarfræði]] á norður heimskauti |fæðingardagur=02.01.1918|dánardagur=25.02.2000|þjóðerni=Sænsk|land (starf)=Bandaríkin}} '''Doris Benta Maria Löve''', áður '''Wahlén''' (fædd 2 janúar 1918 í [[Kristianstad]] – látin 25 februar 2000 í San Jose, Kaliforníu) var sænskur kerfis-[[Grasafræði|grasafræðingur]], sérstaklega virk á norðurslóðum .<ref name=":0">{{cite journal|last1=Kaersvang|first1=Lóa Löve|last2=Weber|first2=W.A.|last3=Ives|first3=J. D.|year=2000|title=Doris Löve (1918–2000) In Memoriam|url=https://archive.org/details/sim_arctic-antarctic-and-alpine-research_2000-08_32_3/page/n143|journal=Arctic and Alpine Research|volume=32|issue=3|pages=360–363|doi=10.1080/15230430.2000.12003375|jstor=1552536|s2cid=218525313|doi-access=free}}</ref> == Biography == Doris Löve fæddist í [[Kristianstad]], [[Svíþjóð]]. Hún nam [[grasafræði]] við [[Háskólinn í Lundi|háskólanum í Lundi]] frá 1937. Hún giftist samnemenda sínum og félaga, hinum íslenska [[Áskell Löve|Áskeli Löve]]. Hún lauk [[PhD]] í grasafræði 1944. Viðfangsefni doktorsritgerðarinnar var kyngerðir ''[[Melandrium]]'' ættkvíslarinnar. Eftir nám fluttu hjúin til Íslands og þar eftir til Winnipeg 1951, til Montreal 1955, og til Boulder 1965. Doris gat ekki setið í háskólum þar sem Áskell kenndi á sama tima. Að lokum fluttu þau til San Jose í Kaliforníu, 1974.<ref name=":0" /> Í sameiningu rannsökuðu Áskell og Doris litningafjölda plantna og hlut þeirra í flokkun tegunda. Þau gáfu út fjölda greina á því sviði og eru talin upphafsmenn [[frumuflokkunarfræði]].<ref name=":0" /> Hún stóð fyrir vísindaráðstefnu 1962, um ''North Atlantic Biota and their History'' með framlögum m.a. frá: [[Eric Hultén]], [[Tyge W. Böcher]], [[Hugo Sjörs]], [[John Axel Nannfeldt]], [[Knut Fægri]], [[Bruce C. Heezen]] og [[Marie Tharp]]. Doris Löve þýddi einnig tvær bækur eftir [[Níkolaj Vavílov]] yfir á ensku.<ref name=":0" /> Áskell Löve, maður hennar var neyddur til þess að segja af sér 1974, þá með stöðu prófessors og nefndarmaður við líffræðideild við hákólann í Boulder, Colorado. 1997 skrifaði hún fjölskyldusöguna, 86 blaðsíðna rit sem er með ýtarlega lýsing á því þegar maður hennar var neyddur til að segja af sér. Ritið var geymt í [[Hunt Botanical Library]] í Pittsburgh 1997 og átti að vera þar óútgefið til 2018.<ref name=":02">{{cite journal|last1=Kaersvang|first1=Lóa Löve|last2=Weber|first2=W.A.|last3=Ives|first3=J. D.|year=2000|title=Doris Löve (1918–2000) In Memoriam|url=https://archive.org/details/sim_arctic-antarctic-and-alpine-research_2000-08_32_3/page/360|journal=Arctic and Alpine Research|volume=32|issue=3|pages=360–363|doi=10.1080/15230430.2000.12003375|jstor=1552536|s2cid=218525313|doi-access=free}}</ref> == Önnur hlutverk == * Mmeðlimur af [[Institute of Arctic and Alpine Research]] (IAAR)<ref name=":0" /> * Safnstjóri University of Colorado Museum Herbarium (COLO)<ref name=":0" /> == Valdar útgáfur == Styttingin D.Löve er notuð þegar vísað er á hana í [[grasafræði]].[3] === Greinar um grasafræði === *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve |year= 1961 |title= Chromosome numbers of central and northwest European plant species |series= [[Opera Botanica]] vol. 5 | publisher= Almqvist & Wiksell |location= Stockholm |pages= 1–581 }} *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve |year= 1966 |title= Cytotaxonomy of the alpine vascular plants of Mount Washington |series=University of Colorado Studies. Series of Biology No. 24|publisher= University of Colorado |location= Boulder |pages= 1–75 }} *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve |year= 1974 |title= Cytotaxonomical atlas of the Slovenian flora |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 1|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= 1241 }} *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve |year= 1975 |title= Cytotaxonomical atlas of the Arctic flora |url= https://archive.org/details/cytotaxonomicala0002love |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 2|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= [https://archive.org/details/cytotaxonomicala0002love/page/598 598] }} *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve | last3= Pichi-Sermolli |first3= R. E. G. | author-link3= Rodolfo Emilio Giuseppe Pichi-Sermolli|year= 1977 |title= Cytotaxonomical atlas of the Pteridophyta |series= Cytotaxonomical Atlases vol. 3|publisher= J. Cramer|location= Vaduz |pages= 398 }} === Greinargerðir ráðstefnunnar 1962 === *{{cite book |last1= Löve | first1= Á.|last2= Löve|first2= D.|author-link1 = Áskell Löve |year= 1963 |title= North Atlantic Biota and their History: A symposium held at University of Iceland, Reykjavík July 1962 | publisher = Pergamon Press | location= Oxford | url= https://archive.org/details/northatlanticbio00sk }} Þessi ráðstefna fékkst við "biogeographical" áhrif af [[flekakenningin|reki meginlandsfleka]].<ref name=":0" /> Verk hennar við flokkun gerði Joceliyn, konu [[Kenneth Hare]] fært að setja saman jurtasafn plantna frá [[Kaumajetfjöll]]um.<ref>{{Cite book|last=Huneault|first=Kristina|url=https://books.google.com/books?id=rjVhDwAAQBAJ|title=I'm Not Myself at All: Women, Art, and Subjectivity in Canada|date=2018-07-16|publisher=McGill-Queen's Press - MQUP|isbn=978-0-7735-5403-0|language=en}}</ref> === Þýðingar === * ''Botanical observations of the Penny Highlands of Baffin Island, Results of the Second Baffin Expedition by the Arctic Institute of North America (1953) under the leadership of Col. P.D. Baird'' <ref>{{Cite book|last=Schwarzenbach|first=Fritz Hans|url=https://books.google.com/books?id=yq2j5HhAMM0C|title=Botanical Observations on the Penny Highlands of Baffin Island|date=2010|publisher=BoD – Books on Demand|isbn=978-3-8423-1884-7|language=en}}</ref> * [[Níkolaj Vavílov]], ''Origin and geography of cultivated plants, Archives of Natural History'', January 1994<ref>{{Cite web|url=https://www.researchgate.net/publication/250229745|title=VAVILOV, N. I. Origin and geography of cultivated plants . (Translated by Doris Löve)|date=January 1994|website=Research Gate}}</ref> == Annað == {{Wikilífverur|Doris Benta Maria Löve}}{{reflist}} {{fd|1918|2000}} {{DEFAULTSORT:Love, Doris}} [[Flokkur:Sænskir grasafræðingar]] 8weu7ua5ufk6m8ep2t39vhtpanystpa 0 177198 1983744 1982932 2026-10-24T10:51:59Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983744 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Maríuvöndur | image = Feldenzian.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = ''[[Gentianales]]'' | familia = [[Maríuvandarætt]] (''Gentianaceae'') | genus = [[Gentianella]] | species = '''''G. campestris''''' | binomial = ''Gentianella campestris'' | binomial_authority = ([[Carl von Linné|L.]]) [[Carl Julius Bernhard Börner|Börner]] | synonyms = * ''Gentiana campestris'' L. * ''Gentianella baltica'' auct.; * ''Gentiana baltica'' auct.<ref name=Habitas>{{Cite web |url=https://www.habitas.org.uk/flora/species.asp?item=3969 |title=Habitas |access-date=2026-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119164353/https://www.habitas.org.uk/flora/species.asp?item=3969 |archive-date=2025-01-19 |url-status=dead}}</ref> }} '''Maríuvöndur''' (fræðiheiti: ''Gentianella campestris''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3FN69|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43244664|accessdate= 2023-11-11}}</ref>) er [[einær| ein- eða tvíær jurt]] af [[maríuvandarætt]]. [[Blóm]]in eru blá eða rauðblá, stök eða fá saman. Einstaka sinnum hvít eða hvítleit og þá öll plantan nokkuð ljós í stað þess að vera blámenguð. Alls verður jurtin 5-25 sm há. Litningatala 2n = 36.<ref name=":0">{{Bókaheimild|höfundur=Áskell Löve|höfundur2=Dagny Tande (myndir)|titill=Íslensk ferðaflóra|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1970|bls=341}}</ref> Algengur á láglendi um land allt upp í 500m hæð.<ref>{{Cite web|url=http://www.floraislands.is/genticam.html|title=Flóra Íslands Flóran Blómplöntur|website=www.floraislands.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ni.is/is/biota/plantae/tracheophyta/magnoliopsida/gentianaceae/mariuvondur-gentianella-campestris|title=Maríuvöndur (Gentianella campestris) {{!}} Icelandic Institute of Natural History|website=www.ni.is|access-date=2023-11-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lystigardur.akureyri.is/is/plontur/flora-islands/gentianella-campestris|title=Flóra Íslands|last=Akureyrarbær|website=Lystigarður Akureyrar|language=is|access-date=2023-11-11}}</ref> Hann er annars algengur í norður, mið og suðvestur Evrópu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77068283-1|title= Gentianella campestris (L.) Börner {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-11-11}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Maríuvandarætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 13dhictrlawnb66yh5v08phqyk8htx5 0 179001 1983707 1959763 2026-10-24T07:09:28Z Linxedits28 122120 1983707 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | mynd = Kim Petras, Feed the Beast World Tour, Warsaw 2024, 05 (cropped) (2).jpg | mynd_texti = Petras árið 2024 | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1992|8|27}} | fæðingarstaður = [[Köln]], [[Norðurrín-Vestfalía]], [[Þýskaland]] | starf = {{hlist|Söngkona|lagahöfundur}} | ár = 2008–í dag | vefsíða = {{URL|kimpetras.com}} | stefna = {{hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[Rafræn danstónlist|EDM]]|[[danspopp]]|[[Tyggigúmmítónlist|tyggigúmmípopp]]|[[hyperpopp]]}} | útgefandi = {{hlist|Bionic Ballroom|BunHead|Amigo|[[Republic Records|Republic]]<ref>{{cite web|url=https://music.apple.com/us/album/malibu-single/1579004336|title=Malibu – Single by Kim Petras|website=Apple music|date=7 May 2020|access-date=2 August 2021|archive-date=3 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210803023805/https://music.apple.com/us/album/malibu-single/1579004336|url-status=live}}</ref>}} | meðlimur_í = K/DA | kyn = kvk }} '''Kim Petras''' (f. 27. ágúst 1992) er [[Þýskaland|þýsk]] söngkona og lagahöfundur. Áður en hún skrifaði undir hjá Amigo og [[Republic Records]], gaf hún út tónlist undir sinni eigin útgáfu, BunHead Records.<ref name=":1">{{Cite web|last=Aswad|first=Jem|date=26 August 2021|title=Pop Singer-Songwriter Kim Petras Signs With Republic Records (EXCLUSIVE)|url=https://variety.com/2021/music/news/kim-petras-republic-records-1235049989/|access-date=27 August 2021|website=[[Variety]]|archive-date=22 September 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220922080321/https://variety.com/2021/music/news/kim-petras-republic-records-1235049989/|url-status=live}}</ref> Petras byrjaði að taka upp tónlist sem unglingur. Á árunum 2017 til 2019 gaf hún út nokkrar smáskífur, þar með talið „I Dont Want It at All“, „Heart to Break“ og „1, 2, 3 Dayz Up“. Nokkrar þeirra komust á Dance/Electronic Songs listann hjá ''[[Billboard]]''. Árið 2019 gaf hún út blandspólurnar ''Clarity'' og ''Turn Off the Light''. Petras skrifaði undir hjá Republic Records árið 2021 og gaf út stuttskífuna ''Slut Pop'' árið eftir. Petras kom fram á smáskífunni „Unholy“ með [[Sam Smith]] sem komst á topp margra vinsældalista, þar með talið [[UK Singles Chart]] og [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]], sem gerði hana að fyrstu [[Trans fólk|trans]] konunni til að ná fyrsta sæti í Bandaríkjunum.<ref name="Segalov 2022">{{cite news |last1=Segalov |first1=Michael |title=Kim Petras: 'I am unapologetic about who I am' |url=https://www.theguardian.com/music/2022/nov/11/kim-petras-music-interview-sam-smith-unholy-jesus-rockstar |access-date=12 November 2022 |work=[[The Guardian]] |date=11 November 2022 |archive-date=12 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112000705/https://www.theguardian.com/music/2022/nov/11/kim-petras-music-interview-sam-smith-unholy-jesus-rockstar |url-status=live }}</ref><ref name="McEvoy">{{cite news |last=McEvoy |first=Colin |title=Beyoncé Made History at the 2023 Grammy Awards. She Wasn't the Only One. |work=[[Biography (TV program)|Biography]] |date=February 6, 2023 |url=https://www.biography.com/musicians/a42780435/2023-grammy-award-winners-who-made-history |accessdate=February 11, 2023 |archive-date=11 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230211210133/https://www.biography.com/musicians/a42780435/2023-grammy-award-winners-who-made-history |url-status=live }}</ref> Hún var fyrsta trans konan til að fá [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] fyrir besta popp flutning tvíeykis/hóps (Best Pop Duo/Group Performance) fyrir „Unholy“ árið 2023, og önnur trans manneskjan yfir höfuð til að vinna Grammy-verðlaun, eftir [[Wendy Carlos]].<ref name="McEvoy" /><ref name="auto">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/awards/kim-petras-2023-grammy-win-makes-history-sam-smith-1235213081|title=Kim Petras Makes History As First Openly Trans Woman to Win a Grammy|first=Jessica|last=Nicholson|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|date=5 February 2023|access-date=6 February 2023|archive-date=6 February 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206134113/https://www.billboard.com/music/awards/kim-petras-2023-grammy-win-makes-history-sam-smith-1235213081/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite magazine|first=Raphael|last=Helfand|url=https://www.thefader.com/2023/02/06/wendy-carlos-kim-petras-grammy-wins|title=While we're celebrating Kim Petras' historic achievement, let's give Wendy Carlos her flowers|magazine=[[The Fader]]|date=6 February 2023|access-date=18 March 2023|archive-date=18 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318173938/https://www.thefader.com/2023/02/06/wendy-carlos-kim-petras-grammy-wins|url-status=live}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Feed the Beast'' (2023) * ''Problématique'' (2023) === Stuttskífur === * ''One Piece of Tape'' (2011) * ''Turn Off the Light, Vol. 1'' (2018) * ''Slut Pop'' (2022) * ''Slut Pop Miami'' (2024) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{DEFAULTSORT:Petras, Kim}} {{f|1992}} [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Þýskir söngvarar]] [[Flokkur:Trans konur]] 2t9r4ldkrcx4dzcrth6cnnakg9ybspm 0 179386 1983663 1978898 2026-10-23T23:23:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.6 1983663 wikitext text/x-wiki {{Verðlaun | nafn = Gullljónið | mynd = Leone d'oro Mostra del cinema.png | veitt_fyrir = Framúrskarandi árangur í kvikmyndagerð | staðsetning = [[Feneyjar]] | land = Ítalía | umsjón = [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum]] | ár = 1949 | vefsíða = {{URL|labiennale.org/cinema}} | undirtitill = ''Leone d'oro'' ([[ítalska]]) }} '''Gullljónið''' (ítalska: ''Leone d'oro'') eru aðalverðlaun [[Kvikmyndahátíðin í Feneyjum|Kvikmyndahátíðarinnar í Feneyjum]]. Verðlaunin, sem veitt eru kvikmynd í fullri lengd, voru fyrst veitt árið 1949 og eru nú talin ein virtustu verðlaun kvikmyndaiðnaðarins. Árið 1970 voru verðlaunin '''[[Gullljónið#Gullljón fyrir æviafrek|Gullljón fyrir æviafrek]]''' tekin upp og eru það heiðursverðlaun fyrir fólk sem hefur lagt mikilvægt framlag til kvikmynda. == Gullljónið == Eftirfarandi myndir hafa hlotið Gullljónið eða aðalverðlaun Kvikmyndahátíðarinnar í Feneyjum: {| class="wikitable" !Ár !Upprunalegur titill !Íslenskur titill !Leikstjórn !Framleiðsluland |- ! colspan="5" |1940-1949 |- !1946 (7.) |''The Southerner'' |''Sjálfstætt fólk'' |[[Jean Renoir]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !1947 (8.) |''Siréna'' | |[[Karel Steklý]] |{{Fáni|Tékkóslóvakía}} |- !1948 (9.) |''Hamlet'' | |[[Laurence Olivier]] |{{Fáni|Bretland}} |- !1949 (10.) | colspan="2" |''Manon'' |[[Henri-Georges Clouzot]] |{{Fáni|Frakkland}} |- ! colspan="5" |1950-1959 |- !1950 (11.) |''Justice est faite'' |''Vegir réttvísinnar''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/5174346|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[André Cayatte]] |{{Fáni|Frakkland}} |- !1951 (12.) |''羅生門'' | |[[Akíra Kúrósava]] |{{Fáni|Japan}} |- !1952 (13.) |''Jeux interdits'' |''Forboðnir leikir''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1301025|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[René Clément]] |{{Fáni|Frakkland}} |- !1953 (14.) | colspan="4" |Verðlaun ekki veitt. |- !1954 (15.) |''Romeo and Juliet'' |''Rómeó og Júlía'' |[[Renato Castellani]] |{{Fáni|Bretland}} |- !1955 (16.) |''Ordet'' |''Orðið''<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/roy-andersson-hlaut-gullljonid-i-feneyjum-0/|title=Roy Andersson hlaut Gullljónið í Feneyjum - RÚV.is|website=RÚV|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Carl Theodor Dreyer]] |{{Fáni|Danmörk}} |- !1956 (17.) | colspan="4" |Verðlaun ekki veitt. |- !1957 (18.) |''অপরাজিত'' | |[[Satyajit Ray]] |{{Fáni|Indland}} |- !1958 (19.) |''無法松の一生'' | |[[Hiroshi Inagaki]] |{{Fáni|Japan}} |- ! rowspan="2" |1959 (20.) |''Il generale della Rovere'' | |[[Roberto Rossellini]] | rowspan="2" |{{Fáni|Frakkland}}, {{Fáni|Ítalía}} |- |''La grande guerra'' | |[[Mario Monicelli]] |- ! colspan="5" |1960-1969 |- !1960 (21.) |''Le Passage du Rhin'' |''Brúin yfir Rín'' |[[André Cayatte]] | rowspan="2" |{{Fáni|Frakkland}} |- !1961 (22.) |''L'année dernière à Marienbad'' |''Síðasta ár í Marienbad'' |[[Alain Resnais]] |- ! rowspan="2" |1962 (23.) |''Cronaca familiare'' | |[[Valerio Zurlini]] |{{Fáni|Ítalía}} |- |''Ива́ново де́тство'' |''Æska Ívans'' |[[Andrej Tarkovskíj]] |{{Fáni|Sovétríkin}} |- !1963 (24.) |''Le mani sulla città'' | |[[Francesco Rosi]] | rowspan="3" |{{Fáni|Ítalía}} |- !1964 (25.) |''Il deserto rosso'' |''Rauða eyðimörkin'' |[[Michelangelo Antonioni]] |- !1965 (26.) |''Vaghe stelle dell'Orsa ...'' |''Sandra'' |[[Luchino Visconti]] |- !1966 (27.) |''La battaglia di Algeri'' |''Orrustan um Alsír''<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20061113464d/orrustan-um-alsir-synd|title=Orrustan um Alsír sýnd - Vísir|date=2006-11-14|website=visir.is|language=is|access-date=2023-12-05}}</ref> |[[Gillo Pontecorvo]] |{{Fáni|Alsír}}, {{Fáni|Ítalía}} |- !1967 (28.) |''Belle de Jour'' |''Daglilja'' |[[Luis Buñuel]] |{{Fáni|Frakkland}} |- !1968 (29.) |''Die Artisten in der Zirkuskuppel: Ratlos'' | |[[Alexander Kluge]] |{{Fáni|Vestur-Þýskaland}} |- !1969 (30.) | colspan="4" |Verðlaun ekki veitt. |- ! colspan="5" |1970-1979 |- !1970-1972 (31.-33.) | colspan="4" |Verðlaun ekki veitt. |- !1973-1978 | colspan="4" |Hátíð ekki haldin. |- !1979 (36.) | colspan="4" |Verðlaun ekki veitt. |- ! colspan="5" |1980-1989 |- ! rowspan="2" |1980 (37.) |''Atlantic City'' | |[[Louis Malle]] |{{Fáni|Kanada}} |- | colspan="2" |''Gloria'' |[[John Cassavetes]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !1981 (38.) |''Die Bleierne Zeit'' |''Hinir þungbæru tímar''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F777516%2F%3Ft%3D309455852&page_name=article&grein_id=777516|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-05}}</ref> |[[Margarethe von Trotta]] | rowspan="2" |{{Fáni|Vestur-Þýskaland}} |- !1982 (39.) |''Der Stand der Dinge'' |''Ástand mála''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2897586|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-05}}</ref> |[[Wim Wenders]] |- !1983 (40.) |''Prénom Carmen'' |''Kona að nafni Carmen'' |[[Jean-Luc Godard]] |{{Fáni|Frakkland}} |- !1984 (41.) |''Rok spokojnego słońca'' | |[[Krzysztof Zanussi]] |{{Fáni|Pólland}} |- !1985 (42.) |''Sans toit ni loi'' |''Utan húss og utan laga'' |[[Agnès Varda]] | rowspan="2" |{{Fáni|Frakkland}} |- !1986 (43.) |''Le Rayon vert'' |''Græni geislinn'' |[[Éric Rohmer]] |- !1987 (44.) |''Au revoir les enfants'' |''Bless krakkar''<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/992685|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Louis Malle]] |{{Fáni|Frakkland}}, {{Fáni|Vestur-Þýskaland}} |- !1988 (45.) |''La leggenda del santo bevitore'' | |[[Ermanno Olmi]] |{{Fáni|Ítalía}}, {{Fáni|Frakkland}} |- !1989 (46.) |''悲情城市'' | |[[Hou Hsiao-hsien]] |{{Fáni|Taívan}} |- ! colspan="5" |1990-1999 |- !1990 (47.) |''Rosencrantz & Guildenstern Are Dead'' |''Rósinkranz og Gullinstjarna eru dauðir'' |[[Tom Stoppard]] |{{Fáni|Bretland}}, {{Fáni|Bandaríkin}} |- !1991 (48.) |''У́рга – территория любви'' | |[[Níkíta Míkhalkov]] |{{Fáni|Sovétríkin}} |- !1992 (49.) |''秋菊打官司'' | |[[Zhang Yimou]] |{{Fáni|Kína}} |- ! rowspan="2" |1993 (50.) |''Short Cuts'' | |[[Robert Altman]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- |''Trois couleurs: Bleu'' |''Þrír litir: blár'' |[[Krzysztof Kieślowski]] |{{Fáni|Frakkland}}, {{Fáni|Pólland}} |- ! rowspan="2" |1994 (51.) |''Пред дождот'' |''Fyrir regnið''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F234836%2F%3Ft%3D973249372&page_name=article&grein_id=234836|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-05}}</ref> |[[Milčo Mančevski]] |{{Fáni|Makedónía}} |- |''愛情萬歲'' | |[[Tsai Ming-liang]] |{{Fáni|Taívan}} |- !1995 (52.) |''Xích lô'' |''Cyclo'' |[[Tran Anh Hung]] |{{Fáni|Víetnam}}, {{Fáni|Frakkland}} |- !1996 (53.) | colspan="2" |''Michael Collins'' |[[Neil Jordan]] |{{Fáni|Írland}}, {{Fáni|Bretland}} |- !1997 (54.) |''はなび'' |''Skoteldar''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F475616%2F%3Ft%3D278816886&page_name=article&grein_id=475616|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Takeshi Kitano]] |{{Fáni|Japan}} |- !1998 (55.) |''Così ridevano'' |''Þannig hlógum við''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F596694%2F%3Ft%3D679589652&page_name=article&grein_id=596694|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Gianni Amelio]] |{{Fáni|Ítalía}} |- !1999 (56.) |''一個都不能少'' | |[[Zhang Yimou]] |{{Fáni|Kína}} |- ! colspan="5" |2000-2009 |- !2000 (57.) |''دایره'' |''Hring­ur­inn''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2010/05/01/bidja_stjornvold_um_ad_lata_panahi_lausan/|title=Biðja stjórnvöld um að láta Panahi lausan|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Jafar Panahi]] |{{Fáni|Íran}} |- !2001 (58.) |''Monsoon Wedding'' |''Monsúngifting'' |[[Mira Nair]] |{{Fáni|Indland}} |- !2002 (59.) |''The Magdalene Sisters'' |''Magdalenu-systurnar''<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/innskraning/?redirect=%2Fgreinasafn%2Fgrein%2F1012724%2F%3Ft%3D219443652&page_name=article&grein_id=1012724|title=Greinasafn - Innskráning|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Peter Mullan]] |{{Fáni|Írland}}, {{Fáni|Bretland}} |- !2003 (60.) |''Возвращение'' |''Endurkoman'' |[[Andrej Zvjagíntsev]] |{{Fáni|Rússland}} |- !2004 (61.) | colspan="2" |''Vera Drake'' |[[Mike Leigh]] |{{Fáni|Bretland}} |- !2005 (62.) |''Brokeback Mountain'' | |[[Ang Lee]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2006 (63.) |''三峡好人'' |''Kyrralíf'' |[[Jia Zhangke]] |{{Fáni|Kína}} |- !2007 (64.) |''色，戒'' |''Losti, varúð'' |[[Ang Lee]] |{{Fáni|Taívan}}, {{Fáni|Kína}}, {{Fáni|Bandaríkin}} |- !2008 (65.) |''The Wrestler'' | |[[Darren Aronofsky]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2009 (66.) |''לבנון'' |''Líb­anon'' |[[Samuel Maoz]] |{{Fáni|Ísrael}} |- ! colspan="5" |2010-2019 |- !2010 (67.) |''Somewhere'' ^§ |''Einhversstaðar''<ref>{{Cite web|url=http://old.bioparadis.is/2011/01/12/einhversstadar-somewhere/|title=Einhversstaðar (Somewhere)|website=old.bioparadis.is|access-date=2023-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231204232354/http://old.bioparadis.is/2011/01/12/einhversstadar-somewhere/|archive-date=2023-12-04|url-status=dead}}</ref> |[[Sofia Coppola]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2011 (68.) | colspan="2" |''Faust'' ^§ |[[Aleksandr Sokúrov]] |{{Fáni|Rússland}} |- !2012 (69.) |''피에타'' |Pietà |[[Kim Ki-duk]] |{{Fáni|Suður-Kórea}} |- !2013 (70.) |''Sacro GRA'' | |[[Gianfranco Rosi]] |{{Fáni|Ítalía}} |- !2014 (71.) |''En duva satt på en gren och funderade på tillvaron'' |''Dúfa sat á grein og íhugaði tilveruna''<ref name=":0" /> |[[Roy Andersson]] |{{Fáni|Svíþjóð}} |- !2015 (72.) |''Desde allá'' |''Úr fjarska''<ref>{{Cite web|url=https://smygl.is/2017/01/25/bestu-og-verstu-myndir-arsins-2016/|title=Bestu og verstu myndir ársins 2016|date=2017-01-25|website=Menningarsmygl|language=is|access-date=2023-12-04}}</ref> |[[Lorenzo Vigas]] |{{Fáni|Venesúela}} |-§ !2016 (73.) |''Ang Babaeng Humayo'' | |[[Lav Diaz]] |{{Fáni|Filippseyjar}} |- !2017 (74.) |''The Shape of Water'' | |[[Guillermo del Toro]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2018 (75.) |''Roma'' | |[[Alfonso Cuarón]] |{{Fáni|Mexíkó}} |- !2019 (76.) |''Joker'' | |[[Todd Phillips]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- ! colspan="5" |2020-2029 |- !2020 (77.) |''Nomadland'' |''Hirðingjaland'' |[[Chloé Zhao]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2021 (78.) |''L'Événement'' | |[[Audrey Diwan]] |{{Fáni|Frakkland}} |- !2022 (79.) |''All the Beauty and the Bloodshed'' | |[[Laura Poitras]] |{{Fáni|Bandaríkin}} |- !2023 (80.) |''Poor Things'' |''Greyin'' |[[Gíorgos Lanþímos]] |{{Fáni|Írland}}, {{Fáni|Bretland}}, {{Fáni|Bandaríkin}} |- !2024 (81.) |''La habitación de al lado'' |''Næsta herbergi'' |[[Pedro Almodóvar]] |{{Fáni|Spánn}} |- !2025 (82.) |''Father Mother Sister Brother'' | |[[Jim Jarmusch]] |{{Fáni|Bandaríkin}}, {{Fáni|Írland}}, {{Fáni|Frakkland}} |- !2026 (83.) |''Kvinde, ukendt'' |''Óþekkta konan'' |[[May el-Toukhy]] |{{Fáni|Danmörk}}, {{Fáni|Svíþjóð}}, {{Fáni|Lettland}} |} == Gullljón fyrir æviafrek == Eftirfarandi einstaklingar hafa hlotið Gulljón fyrir æviafrek: {| class="wikitable" !Ár !Sigurvegarar |- !1970 |[[Orson Welles]] |- !1971 |[[Ingmar Bergman]], [[Marcel Carné]] og [[John Ford]] |- !1972 |[[Charlie Chaplin]], [[Anatolíj Golovnja]] og [[Billy Wilder]] |- !1982 |[[Alessandro Blasetti]], [[Luis Buñuel]], [[Frank Capra]], [[George Cukor]], [[Jean-Luc Godard]], [[Sergej Jútkevítsj]], [[Alexander Kluge]], [[Akíra Kúrósava]], [[Michael Powell]], [[Satyajit Ray]], [[King Vidor]] og [[Cesare Zavattini]] |- !1983 |[[Michelangelo Antonioni]] |- !1985 |[[Manoel de Oliveira]], [[John Huston]] og [[Federico Fellini]] |- !1986 |[[Paolo Taviani]] og [[Vittorio Taviani]] |- !1987 |[[Luigi Comencini]] og [[Joseph L. Mankiewicz]] |- !1988 |[[Joris Ivens]] |- !1989 |[[Robert Bresson]] |- !1990 |[[Marcello Mastroianni]] og [[Miklós Jancsó]] |- !1991 |[[Mario Monicelli]] og [[Gian Maria Volonté]] |- !1992 |[[Jeanne Moreau]], [[Francis Ford Coppola]] og [[Paolo Villaggio]] |- !1993 |[[Steven Spielberg]], [[Robert De Niro]], [[Roman Polanski]] og [[Claudia Cardinale]] |- !1994 |[[Al Pacino]], [[Suso Cecchi d'Amico]] og [[Ken Loach]] |- !1995 |[[Woody Allen]], [[Monica Vitti]], [[Martin Scorsese]], [[Alberto Sordi]], [[Ennio Morricone]], [[Giuseppe De Santis]], [[Goffredo Lombardo]] og [[Alain Resnais]] |- !1996 |[[Robert Altman]], [[Vittorio Gassman]], [[Dustin Hoffman]] og [[Michèle Morgan]] |- !1997 |[[Gérard Depardieu]], [[Stanley Kubrick]] og [[Alida Valli]] |- !1998 |[[Warren Beatty]], [[Sophia Loren]] og [[Andrzej Wajda]] |- !1999 |[[Jerry Lewis]] |- !2000 |[[Clint Eastwood]] |- !2001 |[[Éric Rohmer]] |- !2002 |[[Dino Risi]] |- !2003 |[[Dino De Laurentiis]] og [[Omar Sharif]] |- !2004 |[[Stanley Donen]] og [[Manoel de Oliveira]] |- !2005 |[[Hayao Miyazaki]] og [[Stefania Sandrelli]] |- !2006 |[[David Lynch]] |- !2007 |[[Tim Burton]] og [[Bernardo Bertolucci]] |- !2008 |[[Ermanno Olmi]] |- !2009 |[[John Lasseter]], [[Brad Bird]], [[Pete Docter]], [[Andrew Stanton]] og [[Lee Unkrich]] |- !2010 |[[John Woo]] |- !2011 |[[Marco Bellocchio]] |- !2012 |[[Francesco Rosi]] |- !2013 |[[William Friedkin]] |- !2014 |[[Thelma Schoonmaker]] og [[Frederick Wiseman]] |- !2015 |[[Bertrand Tavernier]] |- !2016 |[[Jean-Paul Belmondo]] og [[Jerzy Skolimowski]] |- !2017 |[[Jane Fonda]] and [[Robert Redford]] |- !2018 |[[David Cronenberg]] og [[Vanessa Redgrave]] |- !2019 |[[Julie Andrews]] og [[Pedro Almodóvar]] |- !2020 |[[Ann Hui]] og [[Tilda Swinton]] |- !2021 |[[Roberto Benigni]] og [[Jamie Lee Curtis]] |- !2022 |[[Catherine Deneuve]] og [[Paul Schrader]] |- !2023 |[[Liliana Cavani]] og [[Tony Leung Chiu-wai]] |- !2024 |[[Peter Weir]] og [[Sigourney Weaver]] |- !2025 |[[Werner Herzog]] og [[Kim Novak]] |- !2026 |[[Ellen Burstyn]] og [[George Clooney]] |} ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Kvikmyndaverðlaun]] qbbn4upgmrfu33dk9ac3bcp7bpdj35o 0 179481 1983677 1951896 2026-10-24T01:12:46Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983677 wikitext text/x-wiki '''Heidi Strand''' (fædd [[6. janúar]] [[1953]], látin [[18. janúar]] [[2026]]) var íslenskur myndlistarmaður. == Æviágrip == Heidi Strand fæddist í [[Þrándheimur|Þrándheimi]] í [[Noregur|Noregi]]. Foreldrar hennar voru hjónin Leon Høyer Strand, fæddur árið 1908 í Madison í sambandsríkinu Minnesota, og Solveig Gundersen, fædd árið 1919 í Drammen í Noregi. Hún ólst upp með eldri bróður sínum Egil, (f. 6. ágúst 1951, d. 4. febrúar 2024) en einnig átti hún eldri systkini, búsett bæði í Þrándheimi og annars staðar. Fyrstu árin bjó fjölskyldan rétt við hið þekkta kennileiti borgarinnar, {{ill|Gamle Bybro|no|Gamle Bybro}}, en síðar fluttist hún til {{ill|Lade|no|Lade}} sem kallað var að Hlöðum í fornum sögum. Aðaláhugamál Heidi á unglingsárum voru [[Kappróður|kappróðrar]] og varð hún tvisvar Noregsmeistari, fyrst sem stýrimaður í fjögurra manna báti í flokki fullorðinna 1967 og svo sem unglingur í tvírónum tveggja manna [[:en:Double_scull|báti]] 1969. Heidi kynntist eiginmanni sínum Matthíasi Kristiansen í Þrándheimi, fluttist til Íslands um áramótin 1972/3 og bjó þar til æviloka, nema árin 1975-80 þegar þau hjónin sóttu nám og vinnu í Noregi og Danmörku. == Menntun == Heidi lauk námi sem [[sjúkraliði]] 1972 og vann sem slík, bæði á Íslandi og í Noregi. Árið 1978 lauk hún myndlistarnámi með starfsheitið aktivitør, beskæftigelsesvejleder á dönsku, og vann um hríð sem slík hjá félagstarfi aldraðra í Reykjavík. Saumar og handavinna áttu þó allan þennan tíma hug hennar allan og árið 1978 vann hún 1. verðlaun fyrir saumað myndverk í norska vikublaðinu {{ill|Det Nye|no|Det Nye}}. Það varð henni hvatning til að halda áfram og eftir fyrstu sýningu hennar í Ásmundarsal árið 1982 varð ekki aftur snúið svo síðan á 9. áratug hefur hún einbeitt sér að listsköpun. Heidi saumaði lengi veggverk af ýmsum stærðum en lagði frá aldamótum aðaláherslu á gerð myndverka með nálaþæfingu úr ull, að mestu íslenskri. Árið 1986 sótti hún teikninámskeið hjá Ingibergi Magnússyni, árið 1987 námskeið við Myndlistaskólann í Reykjavík og árin 2006 & 2008 námskeið í nálaþæfingu hjá Birgitte Kragh Hansen, Danmörku. == Ferill == === Einkasýningar === Heidi hélt alls 30 einkasýningar, bæði heima og erlendis. Sú umfangsmesta var sýningin '''Heiði og strönd''' á Hlöðuloftinu á [[Korpúlfsstaðir|Korpúlfsstöðum]] í júlí 2022 en þar sýndi hún 70 verk, nokkur þau elstu frá miðjum tíunda áratug síðustu aldar en flest unnin undanfarin 15 ár, í þessum 1000 fermetra sal. === Samsýningar === Heidi tók þátt í um 50 samsýningum víða um heim þar sem dómnefndir önnuðust oftast val á verkum. Sumar þeirra voru farandsýningar sem settar voru upp í mörgum löndum og stóðu yfir árum saman. Þar má meðal annars nefna European Art Quilt Foundation en Heidi tók þátt í alls fjórum farand- og samsýningum á þeirra vegum sem settar voru upp á um 20 stöðum í Evrópu, Ameríku og Asíu, þar á meðal á lokasýningu samtakanna, Grande Finale, í Goes í Hollandi. Glæsilegar sýningarskrár voru gerðar um allar sýningar samtakanna. Hún átti líka þrjú verk á World Quilt Carnival, sem var þáttur í WorldExpo heimssýningunni árið 2005 í Nagoya í [[Japan]]. === Annað === Heidi á 4 verk í bókinni Stitched Journeys with Birds með 200 listamönnum og 500 verkum sem kom út 2023. Hún hefur oftsinnis dvalið í vinnustofum í bæði Danmörku, Þýskalandi og Frakklandi. Árið 2013 lék Heidi í kvikmyndinni [[Málmhaus]], auk þess sem hún var einn þriggja leikara í röð 13 sjónvarpsauglýsinga fyrir Thule sem gengu í sjónvarpi og kvikmyndahúsum árum saman. Árið 2009 þýddi hún Hvítu bókina eftir [[Einar Már Guðmundsson]] á norsku í samstarfi við Matthías Kristiansen en hún var gefin út af Cappelen-Damm og árið 1982 annaðist hún kennslu jólaföndurs í [[Stundin okkar|Stundinni okkar]] á RÚV. Árin 1979-80 bjó Heidi í Danmörku og var þá félagi í Kollektivbutikken Tusind Sind í Kaupmannahöfn. Heidi stundaði kappróður frá 1966 til 1971 og varð tvívegis Noregsmeistari en síðasta árið var hún þjálfari og þjálfunarstjóri hjá Damenes roklubb í Þrándheimi. Heidi hélt á sínum tíma mörg námskeið í bútasaumi, auk þess sem hún kenndi myndlist í grunnskóla Borgarness og hjá félagsstarfi aldraðra í Reykjavík. Heidi fékk styrk frá menntamálaráðuneyti vegna þátttöku sinnar í Heimssýningunni í Nagoya í Japan 2004, ferðastyrki frá Muggi árin 2007 og 2009 og ferðastyrk listamannalauna vegna vinnustofudvalar í Marseille 2011. Heidi var félagi í SÍM, Textílfélaginu og SAQA, Studio Art Quilt Associates, og á verk á farandsýningu síðastnefndu samtakanna sem hófst í Flórída í september 2023 og stendur að minnsta kosti út árið 2027. ==Tenglar== Vefsetur Heidi er [https://www.heidistrand.com www.heidistrand.com] Skrá yfir [https://www.heidistrand.com/private-exhibitions/ einkasýningar] hennar má finna hér og [https://www.heidistrand.com/joint-exhibitions/ samsýningar] og annað hér. Fésbókarsíða Heidi með áherslu á verk hennar er https://www.facebook.com/profile.php?id=100057423408673 *[https://www.sim.is/frettir-all/hl%C3%B6%C3%B0ulofti%C3%B0%2C-korp%C3%BAlfsst%C3%B6%C3%B0um%3A-heidi-og-str%C3%B6nd---heidi-strand Heiði og strönd] *[https://www.heidistrand.com/ Heimasíða] *[https://www.historischmuseumdebevelanden.nl/artquilts-E.html Grande Finale] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329145246/https://www.historischmuseumdebevelanden.nl/artquilts-E.html |date=2024-03-29 }} *[http://australia.or.jp/culture_old/en/events/view/24/World+Quilt+Carnival+Nagoya+Japan+2005 WorldExpo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329145245/http://australia.or.jp/culture_old/en/events/view/24/World+Quilt+Carnival+Nagoya+Japan+2005 |date=2024-03-29 }} *[https://www.amazon.com/Stitched-Journeys-Birds-Inspiration-Creativity/dp/0764366920 Stitched Journeys with Birds] *[https://www.kvikmyndavefurinn.is/films/nr/1506 Málmhaus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240720115416/https://www.kvikmyndavefurinn.is/films/nr/1506 |date=2024-07-20 }} *[https://web.archive.org/web/20240329145245/https://www.ark.no/produkt/boker/fagboker/den-hvite-boken-9788202311230 Hvíta bókin] *[https://elverhoj-butik.dk/mistin.html Tusind Sind] *[https://www.strindahistorielag.no/wiki/index.php/Damenes_Roklubb Damenes roklubb] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240329145245/https://www.strindahistorielag.no/wiki/index.php/Damenes_Roklubb |date=2024-03-29 }} *[https://www.saqa.com/art/exhibitions/aviary-saqa-global-exhibition Farandsýning Studio Art Quilt Associates] {{fd|1953|2026}} [[Flokkur:Norskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskar myndlistarkonur]] 8le4pkr8nfjulnhdf0zwykn2fdfraet 0 183913 1983746 1981224 2026-10-24T10:58:46Z Þorkell T. 93503 1983746 wikitext text/x-wiki {{Þingkosningar |election_name=''Næstu Alþingiskosningar'' |country=Ísland |type=parliamentary |ongoing=yes |previous_election=[[Alþingiskosningar 2024|2024]] |next_election= |outgoing_members=[[Kjörnir alþingismenn 2024|Fráfarandi þingmenn]] |elected_members=|seats_for_election=63 sæti á [[Alþingi]] |majority_seats=32 |turnout= |election_date=Í síðasti lagi 2. desember 2028 |results_sec=Úrslit kosninganna |party1=[[Samfylkingin]] |party_leader1=[[Kristrún Frostadóttir]] |percentage1=20,8 |current_seats1=15 |last_election1=15 |party2= [[Sjálfstæðisflokkurinn]] |party_leader2=[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |percentage2=19,4 |current_seats2=14 |last_election2=14 |party3=[[Viðreisn]] |party_leader3=[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] |percentage3=15,8 |current_seats3=10 |last_election3=11 |party4=[[Flokkur fólksins]] |party_leader4=[[Inga Sæland]] |percentage4=13,8 |current_seats4=9 |last_election4=10 |party5=[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |party_leader5=[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] |percentage5=12,1 |current_seats5=8 |last_election5=8 |party6=[[Framsóknarflokkurinn]] |party_leader6=[[Lilja Alfreðsdóttir]] |percentage6=7,8 |current_seats6=5 |last_election6=5 |map= |map_size= |map_caption= |title=ríkisstjórn |before_election= [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Kristrún Frostadóttir I]]<br>{{LB|S}}&nbsp;{{LB|C}}&nbsp;{{LB|F}} |before_image=File:Kristrún Frostadóttir 2021.jpg |posttitle=Ný ríkisstjórn |after_election= |after_image= }} '''Næstu Alþingiskosningar''' fara fram í síðasta lagi [[2. desember]] [[2028]].<ref>{{Cite web|url=https://kosningasaga.wordpress.com/althingiskosningar/|title=Alþingiskosningar|date=2011-05-20|website=kosningasaga|language=is-IS|access-date=2025-09-21}}</ref> Óvíst er hvort þær fari fram að hausti til eins og hefur verið í öllum [[Alþingiskosningar|Alþingiskosningunum]] síðan [[Alþingiskosningar 2016|2016]] eða hvort þær verði aftur að vori til eins og venjan var áður. Núverandi ríkisstjórn [[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Kristrúnar Frostadóttur]] samanstendur af [[Samfylkingin|Samfylkingunni]], [[Viðreisn]] og [[Flokkur fólksins|Flokki Fólksins]]. == Yfirlit == {| class="wikitable" ! colspan="2" rowspan="2" |Merki og stafur ! rowspan="2" |Flokkur ! colspan="2" rowspan="2" |Formaður ! colspan="2" |Úrslit [[Alþingiskosningar 2024|2024]] ! rowspan="2" |Breytingar á kjörtímabilinu |- !Fylgi !Þingsæti |- | [[Mynd:Samfylkingin.png|frameless|75x75dp]] |'''S''' |[[Samfylkingin]] |[[Mynd:Kristrún_Frostadóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Kristrún Frostadóttir]] |20,8% |{{Composition bar|15|63|{{Flokkslitur|Samfylkingin}}}} | |- |[[Mynd:Merki sjalfstaedisflokksins.svg|frameless|75x75dp]] |'''D''' |[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |[[Mynd:Guðrún Hafsteinsdóttir 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] |19,4% |{{Composition bar|14|63|{{Flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Viðreisn_2024.png|75x75dp]] |'''C''' |[[Viðreisn]] |[[Mynd:Þorgerður_Katrín_Gunnarsdóttir_2021.jpg|75x75dp]] |[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Gunnarsdóttir]] |15,8% |{{Composition bar|11|63|{{Flokkslitur|Viðreisn}}}} |{{Lækkun}}[[Jón Gnarr|JGnarr]] verður óháður | |- style="height:3.9em" |[[Mynd:Flokkur_fólksins_2024.svg|75x75dp]] |'''F''' |[[Flokkur fólksins]] |[[Mynd:Inga Sæland 2025.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Inga Sæland]] |13,8% |{{Composition bar|10|63|{{Flokkslitur|Flokkur fólksins}}}} |{{Lækkun}}[[Guðmundur Ingi Kristinsson|GIK]] verður óháður |- |[[Mynd:Logo-midfl.png|frameless|75x75dp]] |'''M''' |[[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] |[[Mynd:Sigmundur Davíð Gunnlaugsson in Denmark 2023 (cropped).jpg|frameless|64x64dp]] |[[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Gunnlaugsson]] |12,1% |{{Composition bar|8|63|{{Flokkslitur|Miðflokkurinn (Ísland)}}}} | |- |[[Mynd:Merki_Framsoknar_(2021).svg|75x75dp]] |'''B''' |[[Framsóknarflokkurinn]] |[[Mynd:Lilja Alfreðsdóttir 2021.jpg|frameless|75x75dp]] |[[Lilja Alfreðsdóttir]] |7,8% |{{Composition bar|5|63|{{Flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}}}} | |- |[[Mynd:Icelandic_Socialist_Party.svg|75x75dp]] |'''J''' |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur]] [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Íslands]] | colspan="2" |[[Jón Ferdínand Estherarson]] |4,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)}}}} ! rowspan="3" | |- |[[Mynd:Píratar.png|75x75dp]] |'''P''' |[[Píratar]] | colspan="2" |[[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] |3,0% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Píratar}}}} |- |[[Mynd:Vinstri_Græn_Logo_(2021).png|frameless|75x75dp]] |'''V''' |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrihreyfingin -]] [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|grænt framboð]] |[[Mynd:Rósa Björk Brynjólfsdóttir 2017.jpg|75x75dp]] |[[Rósa Björk Brynjólfsdóttir]] |2,3% |{{Composition bar|0|63|{{Flokkslitur|Vinstrihreyfingin – grænt framboð}}}} |} === (B) Framsóknarflokkurinn === [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]] leiddi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]] í síðustu kosningunum í gegnum mikið tap þar sem að flokkurinn missti átta þingmenn og hlaut 7,8% atkvæða. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] gagnrýndi [[Guðni Ágústsson]] fyrrum formaður og ráðherra til margra ára flokkinn harkalega og sagði ekkert markavert koma frá Sigurði Inga.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/438712|title=Guðni segir að forystan þurfi að koma Framsókn af líknardeild - RÚV.is|last=Kristjánsson|first=Alexander|date=2025-03-13|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/449448|title=Stjórnarandstaðan aldrei óvinsælli - RÚV.is|last=Eyjólfsson|first=Magnús Geir|date=2025-07-25|website=RÚV|access-date=2025-09-02}}</ref> Umræður voru innan flokksins um að fá nýjan formann, þrátt fyrir að [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurður Ingi]] hafði lýst yfir að hann vilji halda áfram sem formaður í [[desember]] [[2024]], þó fyrir að fylgi flokksins hafi verið í sögulegu lágmarki og mældist oft undir fimm prósentum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252673857d/sjalf-staedis-menn-raeda-seinkun-en-fram-sokn-skodar-ad-flyta|title=Sjálf­stæðis­menn ræða seinkun en Fram­sókn skoðar að flýta - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-11-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242660508d/aetlar-ad-vera-formadur-i-stjornarandstodu|title=Ætlar að vera for­maður í stjórnar­and­stöðu - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2024-06-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-01-11}}</ref> [[Lilja Alfreðsdóttir]] varaformaður flokksins lýsti yfir í [[janúar]] [[2025]] að hún hefði áhuga á formannsframboði, þrátt fyrir að vera ekki þingmaður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252682102d/lilja-uti-lokar-ekki-formannsframbod-og-vill-flyta-flokks-thingi|title=Lilja úti­lokar ekki formannsframboð og vill flýta flokks­þingi - Vísir|last=Pétursson|first=Heimir Már|date=2025-01-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tilkynnti afsögn sína sem formaður flokksins á miðstjórnarfundi flokksins þann [[18. október]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/18/sigurdur_ingi_bydur_sig_ekki_aftur_fram/|title=Sigurður Ingi býður sig ekki aftur fram|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-10-18}}</ref> Hann hætti sem formaður eftir tíu ára setu, og á landsfundi flokksins þann [[15. febrúar]] [[2026]] var varaformaðurinn og fyrrum ráðherrann [[Lilja Alfreðsdóttir]] kjörin næsti formaður flokksins, í formannsslag á móti þingflokksformanninum [[Ingibjörg Ólöf Isaksen|Ingibjörgu Isaksen]]. Í formannsbaráttunni var mikil áhersla lögð á að [[Lilja Alfreðsdóttir|Lilja]] væri ekki þingmaður en hún datt út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]].<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/02/15/lilja_nyr_formadur_framsoknarflokksins/|title=Lilja nýr formaður Framsóknarflokksins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262832944d/-thetta-er-svo-litid-o-venju-legt-eg-er-ekki-a-thingi-|title=„Þetta er svo­lítið ó­venju­legt, ég er ekki á þingi“ - Vísir|last=Másson|first=Agnar Már|date=2026-01-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (C) Viðreisn === [[Viðreisn]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]]. [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] vakti frammistaða [[Hanna Katrín Friðriksson|Hönnu Katrínar Friðriksdóttur]], atvinnuvegaráðherra í [[Kastljós|Kastljósi]] mikla athygli í umræðum um breytingar á fiskveiðistjórnarkerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/03/27/frammistada-honnu-katrinar-kastljosi-gaerkvoldi-vekur-athygli-annad-eins-hefur-ekki-sest-haa-herrans-tid/|title=Frammistaða Hönnu Katrínar í Kastljósi í gærkvöldi vekur athygli - „Annað eins hefur ekki sést í háa herrans tíð“|date=2025-03-27|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerður Katrín]] var gagnrýnd í [[júní]] [[2025]] þegar að hún kallaði [[Donald Trump]], Bandaríkjaforseta „heillandi" eftir fund þeirra á leiðtogafundi [[Atlantshafsbandalagið|NATO]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252743566d/tok-i-spadann-a-trump-hann-er-nu-heillandi-karlinn-|title=Tók í spaðann á Trump: „Hann er nú heillandi, karlinn“ - Vísir|last=Jósefsdóttir|first=Sólrún Dögg|date=2025-06-25|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Sem utanríkisráðherra sagði hún sumarið [[2025]] að Íslendingar vildu fá aðildarviðræður við [[Evrópusambandið|ESB]] í kjölfar stöðunnar í heimsmálununum, þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi planað þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/segir_islendinga_vilja_adildarvidraedur_vid_esb/|title=Segir Íslendinga vilja aðildarviðræður við ESB|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Guðbrandur Einarsson]], þingmaður flokksins í Suðurkjördæmi sagði af sér þingmennsku í [[janúar]] [[2026]] eftir að komst í ljós að hann hafði reynt að kaupa vændi fjórtán árum áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262829501d/segir-af-ser-thing-mennsku-vegna-til-raunar-til-vaendiskaupa|title=Segir af sér þing­mennsku vegna til­raunar til vændiskaupa - Vísir|last=Daðason|first=Kolbeinn Tumi|date=2026-01-16|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins lækkað frá síðustu kosningunum. === (D) Sjálfstæðisflokkurinn === [[Sjálfstæðisflokkurinn]] hlaut 19,4% atkvæða í síðustu kosningunum og var ekki með í nýrri ríkisstjórn. [[6. janúar]] [[2025]], einungis mánuði eftir kosningarnar, lýsti [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], fyrrverandi forsætisráðherra og formaður flokksins til sextán ára, því yfir að hann ætlaði að hætta sem formaður flokksins og sem þingmaður og fóru fram [[Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins|formannskosningar í byrjun mars 2025]] á landsfundi flokksins þar sem [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] var kjörin formaður í formannsslag gegn [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugu Örnu Sigurbjörnsdóttur]]. Í febrúar 2025 lenti flokkurinn í uppistöðum um þingflokksherbergi við Samfylkinguna, þar sem að Samfylkingin hafði stærri þingflokk og að þingflokksherbergi Sjálfstæðisflokksins sem að flokkurinn hafði haft í áratugi væri stærra, sem að endaði á að Samfylkingin fékk herbergið.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/02/13/sjalfstaedisflokkurinn_missir_thingflokksherbergid/|title=Sjálfstæðisflokkurinn missir þingflokksherbergið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Það vakti athygli í [[febrúar]] [[2025]] þegar þingmaðurinn [[Jón Pétur Zimsen]] lýsti því yfir að áfastir tappar dragi úr lífsvilja.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691309d/a-fastir-tappar-dragi-ur-lifs-vilja|title=Á­fastir tappar dragi úr lífs­vilja - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Fylgi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] hækkaði eftir kjör [[Guðrún Hafsteinsdóttir|Guðrúnar Hafsteinsdóttur]] sem formanns en dalaði mikið stuttu eftir það. Í [[apríl]] [[2025]] komu upp kenningar um að Sjálfstæðisflokkurinn væri á bak við umdeildra ''„Exit"'' auglýsinga [[Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi|Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi]], sem voru framleiddar af eiginmanni þingflokksformanns flokksins, [[Hildur Sverrisdóttir|Hildar Sverrisdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/04/30/eiginmadur-thingflokksformanns-sjalfstaedisflokks-bak-vid-umdeildu-exit-auglysinguna/|title=Eiginmaður þingflokksformanns Sjálfstæðisflokks á bak við umdeildu EXIT-auglýsinguna|date=2025-04-30|website=DV|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] stóð stjórnarandstaðan fyrir málþófi gegn breytingum á veiðigjöldum, sem að frestaði þinglokum um vikur. Samkvæmt könnunum söguðust 65% landsmanna styðja ekki stjórnarandstöðuna.<ref name=":1" /> [[Jón Steinar Gunnlaugsson]] fyrrum hæstaréttardómari og mikilvægur meðlimur í flokknum til margra ára kallaði málþófið skrípalæti og sagði minnihlutann þurfa að sætta sig við að stjórna ekki, því það væri lýðræðið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252747074d/minni-hluti-verdi-ad-saetta-sig-vid-ad-hann-se-ekki-vid-vold|title=Minni­hluti verði að sætta sig við að hann sé ekki við völd - Vísir|last=Sigurðsson|first=Lovísa Arnardóttir,Bjarki|date=2025-03-07|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Í [[ágúst]] [[2025]] sagði þingflokksformaðurinn [[Hildur Sverrisdóttir]] af sér vegna innanflokksátaka þar sem að hún var yfirlýstur stuðningsmaður [[Áslaug Arna Sigurbjörnsdóttir|Áslaugar Örnu]], og var [[Ólafur Adolfsson]] valinn til að taka við.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252768837d/olafur-ordinn-nyr-thing-flokks-for-madur-sjalf-staedis-flokksins|title=Ólafur orðinn nýr þing­flokks­for­maður Sjálf­stæðis­flokksins - Vísir|last=Pétursson|first=Vésteinn Örn|date=2025-08-30|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins hefur lækkað mikið. === (F) Flokkur fólksins === [[Flokkur fólksins]] hefur setið í ríkisstjórn frá [[Alþingiskosningar 2024|2024]] með [[Samfylkingin|Samfylkingunni]] og [[Viðreisn]]. [[Inga Sæland]] er enn formaður flokksins og gegnir nú embætti [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félagsmálaráðherra]]. Nokkur umdeild mál innan flokksins komu upp á kjörtímabilinu. [[Inga Sæland]] hlaut athygli í [[janúar]] [[2025]] þegar komst upp um að hún hefði hringt reið í skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]], skóla barnabarns síns og kvartað um týnd skópör og bent á valdastöðu sína í því samhengi.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252680862d/rad-herra-hringdi-i-skola-stjora-vegna-tynds-skopars|title=Ráð­herra hringdi í skóla­stjóra vegna týnds skópars - Vísir|last=Daðason|first=Jakob Bjarnar,Kolbeinn Tumi|date=2025-01-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Það hlaut mikla athygli þegar kom í ljós að flokkurinn væri skráður sem félagasamtök í stað stjórnmálaflokks og einnig vakti athygli þegar [[Sigurjón Þórðarson]], þingmaður flokksins, lagði til að endurskoða ætti styrki til [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] eftir neikvæða umfjöllun blaðsins um flokkinn.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252684641d/vill-endur-skoda-styrki-til-morgun-bladsins-eftir-um-fjollun-um-flokk-folksins|title=Vill endur­skoða styrki til Morgun­blaðsins eftir um­fjöllun um Flokk fólksins - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-05-02|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252677991d/flokkur-folksins-fengid-240-milljonir-thratt-fyrir-ranga-skraningu|title=Flokkur fólksins fengið 240 milljónir þrátt fyrir ranga skráningu - Vísir|last=Gísladóttir|first=Hólmfríður|date=2025-01-21|website=visir.is|language=is|access-date=2025-03-02}}</ref> Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] sagði [[Ásthildur Lóa Þórsdóttir]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]] af sér embætti eftir að í ljós kom að þegar hún var 23 ára gömul átti hún barn með 16 ára dreng, eftir minna en þrjá mánuði í embætti.<ref>{{Cite web|url=https://heimildin.is/grein/24210/|title=Ásthildur Lóa lýsir barnungum barnsföður sínum sem eltihrelli|last=Kjartansson|first=Aðalsteinn|date=2025-03-21|website=Heimildin|access-date=2025-12-29}}</ref> Fréttastofa [[Ríkisútvarpið|Ríkisútvarpsins]] var gagnrýnd mikið fyrir að hafa fyrst upplýst um málið.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252707602d/ruv-leid-rettir-um-fjollun-um-mal-ast-hildar-lou|title=RÚV leið­réttir um­fjöllun um mál Ást­hildar Lóu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Rafn Ágúst|date=2025-03-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá tók þingflokksformaðurinn [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] við ráðuneytinu. Hann vakti mikla athygli á fyrstu dögum hans í embættinu í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] þegar að hann átti í vandræðum með að lesa upp ræðu á ensku á opnunarsamkomu leiðtogafundar um menntamál, og var sakaður um að kunna ekki ensku.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252706454d/-fall-er-farar-heill-|title=„Fall er farar­heill“ - Vísir|last=Jónsdóttir|first=Jón Þór Stefánsson,Hallgerður Kolbrún E.|date=2025-03-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] ákvað [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] að víkja Ársæli Guðmundssyni, skólameistara [[Borgarholtsskóli|Borgarholtsskóla]] úr starfi.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/03/skolameistara_borgarholtsskola_vikid/|title=Skólameistara Borgarholtsskóla vikið|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Margir gagnrýndu þetta og voru kenningar um að ágreiningur Ársæls og Ingu Sæland fyrr á árinu hafi verið uppspretta atviksins, þrátt fyrir að [[Guðmundur Ingi Kristinsson|Guðmundur Ingi]] hafi neitað því.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/arsaell_um_simtalid_hun_var_ekki_i_neinu_jafnvaegi/|title=Ársæll um símtalið: „Hún var ekki í neinu jafnvægi“|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/04/sakar_ingu_um_hefndarhug/|title=Sakar Ingu um hefndarhug|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Einnig í [[desember]] [[2025]] var gagnrýnt þegar að [[Eyjólfur Ármannsson]] [[Samgöngu- og sveitarstjórnarráðherra Íslands|samgönguráðherra]] breytti forgangsröðun jarðganga og setti ný göng á Vestfjörðum ofar skipulagi um [[Fjarðarheiðargöng]] á [[Austurland|Austurlandi]]. Bæjarfulltrúar í [[Múlaþing|Múlaþingi]] lýstu því yfir að talað væri um að [[Austurland]] myndi kljúfa sig frá [[Ísland|Íslandi]], vegna málsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252814859d/aetla-ad-berja-i-bordid-austur-riki-er-ansi-oft-buid-ad-heyrast-i-min-eyru-|title=Ætla að berja í borðið: „Austur­ríki er ansi oft búið að heyrast í mín eyru“ - Vísir|last=Þorláksson|first=Tómas Arnar|date=2025-09-12|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Fylgi flokksins hefur dalað mikið frá síðustu kosningum og í [[desember]] [[2025]] mældist flokkurinn utan þings í fyrsta sinn á kjörtímabilinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/22/fylgi_flokks_folksins_maelist_undir_5_prosent/|title=Fylgi Flokks fólksins mælist undir 5%|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (J) Sósíalistaflokkur Íslands === [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] bauð fram í annað sinn í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Þá var [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] borgarfulltrúi kosin nýr leiðtogi flokksins. Þrátt fyrir gott gengi í könnunum náði flokkurinn ekki manni inn í kosningunum. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]], [[Píratar]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], hefur verið rædd.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-12-02-margt-vitlausara-en-ad-vinstri-flokkarnir-ihugi-sameiningu-429940|title=„Margt vitlausara“ en að vinstri flokkarnir íhugi sameiningu - RÚV.is|last=Sigurþórsdóttir|first=Sunna Karen|date=2024-12-02|website=RÚV|access-date=2025-01-11}}</ref> Mikil innanflokksátök áttu sér stað í flokknum í upphafi árs [[2025]]. Í [[Mars (mánuður)|mars]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson]], stofnandi, fyrrverandi leiðtogi og formaður framkvæmdastjórnar flokksins, sakaður um ofríki og andlegt ofbeldi af forseta ungra Sósíalista.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700265d/lysir-of-riki-og-and-legu-of-beldi-gunnars-smara|title=Lýsir of­ríki og and­legu of­beldi Gunnars Smára - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-12-03|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[apríl]] [[2025]] sagði [[Sólveig Anna Jónsdóttir]], formaður [[Efling stéttarfélag|Eflingar]], sig úr flokknum vegna „yfirgengilega bilaðrar stemningar".<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/442134|title=Sólveig Anna segir sig úr Sósíalistaflokknum - RÚV.is|last=Markúsdóttir|first=Erla María|date=2025-04-23|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Þann [[25. maí]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] kosinn úr stjórn flokksins og var [[Sæþór Benjamín Randalsson]] kosinn formaður framkvæmdastjórnar í hans stað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731030d/segir-sonnu-ekki-hafa-verid-hafnad|title=Segir Sönnu ekki hafa verið hafnað - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> Daginn eftir sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]], leiðtogi flokksins, af sér sem leiðtogi, þrátt fyrir að hafa verið kosinn leiðtogi áfram af nýrri stjórn daginn áður.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/444716|title=Sanna hætt sem pólitískur leiðtogi Sósíalistaflokksins - RÚV.is|last=Sigurðsson|first=Grétar Þór|date=2025-05-26|website=RÚV|access-date=2025-05-26}}</ref> Í [[júní]] [[2025]] var [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnar Smári]] sakaður af nýrri stjórn um að hafa tæmt sjóði flokksins og að reka nýja stjórn úr húsnæði flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252744584d/sagdur-hafa-taemt-sjodi-flokksins-og-rekur-nyja-stjorn-ur-hus-naedinu|title=Sagður hafa tæmt sjóði flokksins og rekur nýja stjórn úr hús­næðinu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-06-27|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> [[Sæþór Benjamín Randalsson|Sæþór Benjamín]] var gagnrýndur í [[desember]] [[2025]] fyrir að hafa sagt [[Xi Jinping]] æðsta leiðtoga [[Kína]] vera „besta leiðtoga jarðar" og fyrir að hafa varið [[Kim Jong-un]] einræðisherra [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]] og [[Vladímír Pútín|Vladímír Putin]] forseta [[Rússland|Rússlands]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252818256d/sosial-istar-lita-til-hardstjornarrikja-sem-fyrir-mynda|title=Sósíal­istar líta til harðstjórnarríkja sem fyrir­mynda - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-12-29|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Hann hafði áður verið sakaður um kynferðisleg samskipti við 16 ára dreng á hinsegin stefnumótamiðlinum Grindr.<ref>{{Cite web|url=https://mannlif.is/greinar/einkalif-saethors/|title=Einkalíf Sæþórs|date=2025-05-29|website=mannlif.is|language=en|access-date=2025-12-29}}</ref> Í [[desember]] [[2025]] sagði [[Sanna Magdalena Mörtudóttir|Sanna Magdalena]] sig úr flokknum og stofnaði framboðið ''Vor til vinstri'' til að bjóða fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|borgarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (M) Miðflokkurinn === [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] hefur setið í stjórnarandstöðu frá árinu [[2017]] og er [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson]] enn formaður. Í [[apríl]] [[2025]] vakti athygli þegar [[Snorri Másson]], þingmaður flokksins, gangrýndi kennslu um kynjafræði í skólum og kallaði hana pólitíska.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252710606d/-kynjafraedi-er-politisk-i-edli-sinu-|title=„Kynjafræði er pólitísk í eðli sínu“ - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-05-04|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-29}}</ref> Lítil ánægja meðal landsmanna reyndist með málþófi stjórnarandstöðunnar gegn breytinga á veiðigjöldum í [[júní]] og [[júlí]] [[2025]] og reyndist óánægja með stjórnarandstöðuna vera 65% samkvæmt könnunum.<ref name=":1" /> Í [[september]] [[2025]] vakti það athygli þegar að [[Snorri Másson]] lýsti yfir andstöðu yfir hinsegin fólki í [[Kastljós|Kastljósi]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252769972d/sott-ad-snorra-vegna-fram-komu-hans-og-forn-eskju-legra-skodana|title=Sótt að Snorra vegna fram­komu hans og forn­eskju­legra skoðana - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fjölmargir gagnrýndu Snorra þar á meðal [[Guðrún Karls Helgudóttir]] biskup Íslands, [[Hanna Katrín Friðriksson]] atvinnuvegaráðherra Viðreisnar, [[Dagur B. Eggertsson]] þingmaður Samfylkingarinnar og [[Einar Þorsteinsson (f. 1978)|Einar Þorsteinsson]] oddviti [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] og fyrrum [[borgarstjóri Reykjavíkur]], sem að lagði fram tillögu um að Reykjavík myndi formlega harma orð Snorra í yfirlýsingu.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770409d/-borgar-stjorn-stendur-med-trans-folki-og-hin-segin-sam-fe-laginu-ollu-|title=„Borgar­stjórn stendur með trans fólki og hin­segin sam­fé­laginu öllu“ - Vísir|last=Arnardóttir|first=Lovísa|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252770262d/biskup-laetur-ruv-heyra-thad-vegna-um-raedunnar-i-gaer|title=Biskup lætur Rúv heyra það vegna um­ræðunnar í gær - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-02-09|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> [[Snorri Másson|Snorri]] var síðan kjörinn varaformaður flokksins í [[október]] [[2025]] í varaformannsslag við þingkonuna [[Ingibjörg Davíðsdóttir|Ingibjörgu Davíðsdóttur]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/455934|title=Snorri Másson er nýr varaformaður Miðflokksins - RÚV.is|last=Andrésdóttir|first=Iðunn|date=2025-10-12|website=RÚV|access-date=2025-10-18}}</ref> Fylgi flokksins aukst verulega í lok árs [[2025]] og lýsti [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundur Davíð]] stefnu flokksins að fá „gamla góða Ísland, bara betra" í viðtali í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252822256d/-gamla-goda-is-land-bara-betra-|title=„Gamla góða Ís­land, bara betra“ - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-28|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> === (P) Píratar === [[Píratar]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]]. Óljóst er því hvort flokkurinn bjóði aftur fram. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, þ.e. [[Píratar|Pírata]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokksins]] og [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Á aðalfundi flokksins í [[september]] [[2025]] var samþykkt að flokkurinn skyldi taka upp embætti formanns og varaformanns. Annar aðalfundur verður haldinn seinna um haustið til að kjósa í embættin.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252778092d/piratar-taka-upp-for-mannsem-baetti|title=Píratar taka upp for­mannsem­bætti - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-09-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-09-21}}</ref> Í lok [[nóvember]] [[2025]] var kynsegin varaborgarfulltrúinn [[Oktavía Hrund Guðrúnar Jóns]] kjörið sem fyrsti formaður flokksins, í formannsslag við borgarfulltrúann [[Alexandra Briem|Alexöndru Briem]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/460133|title=Oktavía er fyrsti formaður Pírata - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-29|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> Áður hafði oddviti flokksins í [[Reykjavík]], [[Dóra Björt Guðjónsdóttir]] lýst yfir framboði en dró það til baka tveimur vikum fyrir formannskosningarnar vegna óeiningar innan flokksins um hugmyndir hennar, og gekk svo til liðs við [[Samfylkingin|Samfylkinguna]] í [[desember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252802211d/dora-bjort-haett-vid-formannsframbodid|title=Dóra Björt hætt við formannsframboðið - Vísir|last=Sigurbjörnsdóttir|first=Silja Rún|date=2025-12-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/461707|title=Dóra Björt fer úr Pírötum í Samfylkinguna - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-12-16|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> === (S) Samfylkingin === [[Samfylkingin]] hlaut stórsigur í [[Alþingiskosningar 2024|kosningunum 2024]] og hlaut flest atkvæði allra flokka. Eftir kosningar myndaði flokkurinn ríkisstjórn með [[Flokkur fólksins|Flokki fólksins]] og [[Viðreisn]], þar sem [[Kristrún Frostadóttir]], formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], tók við embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Fylgi flokksins hafði eykst mikið og í [[febrúar]] [[2025]] áskotnaðist flokknum borgarstjórastóllinn þegar [[Heiða Björg Hilmisdóttir]] gekk í embættið. Flokkur bætti á sig um tólf til fimmtán prósentum í könnunum frá síðustu kosningunum um sumarið [[2025]] eftir umdeilt málþóf stjórnarandstöðunnar um breytingar um veiðigjöld.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/01/fylgi_samfylkingar_ekki_verid_meira_i_16_ar/|title=Fylgi Samfylkingar ekki verið meira í 16 ár|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-09-02}}</ref> Fylgi flokksins mældist áfram hátt um haustið [[2025]] og traust til [[Kristrún Frostadóttir|Kristrúnar]] í embætti [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]] mældist 60% í könnun í [[nóvember]] [[2025]].<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/458088|title=Kristrún nýtur mests trausts en flestir vantreysta Guðmundi Inga - RÚV.is|last=Guðmundsson|first=Brynjólfur Þór|date=2025-11-05|website=RÚV|access-date=2025-12-29}}</ref> [[Kristrún Frostadóttir|Kristrún]] hlaut gagnrýni í [[febrúar]] [[2026]] vegna vaxandi verðbólgu, eftir að [[Ásgeir Jónsson]] seðlabankastjóri hafði sagst ekki hika við það að hækka vexti.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2026/02/05/kristrun_grautful_en_aetlar_ekki_ad_breyta_um_kurs/|title=Kristrún grautfúl en ætlar ekki að breyta um kúrs|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> === (V) Vinstri hreyfingin – grænt framboð === [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]] duttu út af þingi í [[Alþingiskosningar 2024|alþingiskosningunum 2024]] eftir sjö ára setu í ríkisstjórn. [[Svandís Svavarsdóttir]] er enn formaður flokksins. Sameining þeirra þriggja vinstri flokka sem ekki náðu manni inn á þing í síðustu kosningunum, það eru [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænir]], [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkurinn]] og [[Píratar]], hefur verið rædd.<ref name=":0" /> Í [[maí]] [[2025]] lýsti [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] því yfir að flokkurinn myndi starfa áfram og að hann byði fram í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|sveitarstjórnarkosningunum 2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252731091d/-vid-erum-klar-i-batana-og-med-sterka-inn-vidi-|title=„Við erum klár í bátana og með sterka inn­viði“ - Vísir|last=Pálsson|first=Magnús Jochum|date=2025-05-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-26}}</ref> [[Svandís Svavarsdóttir|Svandís]] tilkynnti í [[desember]] [[2025]] að hún myndi ekki sækjast eftir endurkjöri sem formaður flokksins á næsta landsfundi flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/12/12/svandis_gefur_ekki_aftur_kost_a_ser/|title=Svandís Svavarsdóttir gefur ekki aftur kost á sér|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Þá hafði frammistaða [[Stefán Pálsson|Stefáns Pálssonar]] varaborgarfulltrúa flokksins í ''[[Silfur Egils|Silfrinu]]'' vakt mikla athygli og var talað um hann sem mögulegan arftaka flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252817029d/studnings-yfir-lysing-ossurar-eins-og-koss-daudans|title=Stuðnings­yfir­lýsing Össurar eins og koss dauðans - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2025-12-13|website=visir.is|language=is|access-date=2025-12-29}}</ref> Nýr formaður flokksins verður kjörinn á landsfundi í upphaf [[Mars (mánuður)|mars]] [[2026]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262844515d/i-hugar-al-var-lega-for-manns-fram-bod-hja-vinstri-graenum|title=Í­hugar al­var­lega for­manns­fram­boð hjá Vinstri grænum - Vísir|last=Erlingsdóttir|first=Margrét Helga|date=2026-02-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-17}}</ref> Fylgi flokksins hefur aðeins eykst frá síðustu kosningum. == Skoðanakannanir == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size:90%;line-height:14px;" |- style="height:40px;" ! style="width:150px;" rowspan="2"| Fyrirtæki ! style="width:135px;" rowspan="2"| Síðasti dagur framkvæmda ! style="width:35px;" rowspan="2"| Úrtak ! style="width:30px;" rowspan="2"| Svarhlutfall ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Samfylkingin|S]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sjálfstæðisflokkurinn|D]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Viðreisn|C]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Flokkur fólksins|F]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Miðflokkurinn (Ísland)|M]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Framsóknarflokkurinn|B]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|J]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Píratar|P]] ! class="unsortable" style="width:40px;" |[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|V]] ! style="width:30px;" rowspan="2"| Aðrir ! style="width:30px;" rowspan="2"| Forskot |- ! style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Viðreisn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Flokkur fólksins}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Miðflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Framsóknarflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Sósíalistaflokkurinn}};"| ! style="background:{{flokkslitur|Píratar}};"| ! style="background:{{flokkslitur|VG}};"| |- |[https://www.visir.is/g/20262952620d/sjalfstaedisflokkur-tapar-fylgi-a-medan-fylgi-hinna-haggast-ekki Maskína] |7. október 2026 |1.791 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,6''' |21,9 |11,4 |4,6 |13,4 |7,9 |4,1 |3,3 |4,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-09-29-forskot-samfylkingarinnar-a-sjalfstaedisflokkinn-eykst-488371 Gallup] |28. september 2026 |10.485 |38,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,8''' |24,7 |10,6 |4,0 |15,0 |5,9 |2,4 |2,7 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,1 |- |[https://www.visir.is/g/20262938275d/fylgi-haggast-varla-eftir-at-kvaeda-greidslu Maskína] |14. september 2026 |4.544 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,5''' |25,0 |11,9 |4,3 |13,0 |7,5 |3,0 |3,3 |4,5 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-09-01-samfylkingin-staekkar-en-vidreisn-minnkar-485813 Gallup] |31. ágúst 2026 |13.836 |40,2 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,6''' |26,8 |9,7 |4,8 |15,6 |5,5 |2,4 |1,9 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,8 |- ! !29. ágúst 2026 ! colspan="13" |[[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla um að hefja aðildarviðræður við Evrópusambandið]] fer fram og er tillögunni naumlega hafnað. |- |[https://www.visir.is/g/20262923931d/sam-fylkingin-aftur-staerst-en-rikis-stjornin-stendur-i-stad Maskína] |11. ágúst 2026 |3.172 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |25,1 |11,5 |5,2 |12,7 |7,8 |3,9 |3,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-08-04-samfylkingin-eykur-forskotid-litillega-482958 Gallup] |3. ágúst 2026 |13.167 |37,2 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,9''' |25,4 |11,4 |5,2 |14,6 |5,8 |3,2 |2,2 |3,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,5 |- |[https://www.visir.is/g/20262912056d/sjalfstaedisflokkur-maelist-staerstur-i-fyrsta-sinn-fra-kosningum Maskína] |8. júlí 2026 |963 |– |24,4 |style="background:#C6ECFB;"|'''25,0''' |12,7 |5,9 |13,4 |6,6 |4,0 |3,1 |4,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 0,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-07-01-bilid-minnkar-milli-samfylkingarinnar-og-sjalfstaedisflokksins-480049 Gallup] |30. júní 2026 |12.102 |38,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |24,9 |11,4 |4,6 |15,1 |5,3 |4,3 |3,0 |5,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20262901108d/sjalf-staedis-flokkur-a-flugi-og-rikis-stjornin-aldrei-maelst-med-minna-fylgi Maskína] |11. júní 2026 |1.700 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,2''' |22,7 |12,4 |4,1 |14,2 |8,5 |3,9 |3,5 |5,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-06-01-flokkur-folksins-maelist-utan-things-476896 Gallup] |31. maí 2026 |12.979 |40,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,4''' |23,5 |10,6 |4,0 |17,6 |6,7 |2,6 |1,9 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,9 |- ! !16. maí 2026 ! colspan="13" |[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitastjórnarkosningar]] fara fram þar sem að [[Sjálfstæðisflokkurinn]] vann sigur og myndaði meirihluta í 27 sveitarfélögum. |- |[https://www.visir.is/g/20262886714d/sjalfstaedisflokkurinn-enn-a-flugi Maskína] |12. maí 2026 |2.810 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,3''' |19,8 |14,4 |4,7 |15,0 |7,8 |3,7 |4,1 |5,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-01-rikisstjornarmeirihlutinn-fallinn-og-vg-naer-inn-manni-474089 Gallup] |29. apríl 2026 |10.484 |40,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |21,4 |10,6 |5,2 |18,9 |5,4 |2,3 |2,1 |5,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.visir.is/g/20262871996d/samfylking-og-sjalfstaedisflokkur-haekka-flugid Maskína] |16. apríl 2026 |1.786 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,7''' |18,1 |12,8 |5,8 |16,4 |7,2 |3,0 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,6 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-04-02-framsokn-maelist-ekki-med-mann-a-thingi-471619 Gallup] |31. mars 2026 |10.746 |42,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,0''' |19,5 |10,0 |5,8 |20,6 |4,7 |1,9 |2,8 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262859852d/fylgi-samfylkingar-ekki-verid-minna-i-eitt-ar Maskína] |19. mars 2026 |2.617 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''25,5''' |16,1 |14,0 |5,8 |18,4 |7,1 |3,5 |5,0 |4,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-03-03-studningur-vid-rikisstjornina-minnkar-468519 Gallup] |1. mars 2026 |9.958 |44,3 |style="background:#F6CDCF;"|'''28,5''' |18,1 |10,9 |5,8 |20,3 |6,6 |2,5 |2,7 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-25-piratar-naedu-a-thing-en-flokkur-folksins-dytti-ut-467932 Maskína] |24. febrúar 2026 |1.993 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,2''' |16,2 |13,4 |4,8 |19,0 |7,0 |3,1 |5,2 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,2 |- |[https://www.visir.is/g/20262848925d/tvofalt-fleiri-karlar-en-konur-kjosa-midflokkinn Prósent] |16. febrúar 2026 |3.900 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,1''' |13,7 |13,5 |7,7 |19,6 |5,9 |2,4 |3,6 |3,3 |0,2 | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10.5 |- ! !15. febrúar 2026 ! colspan="13" |[[Lilja Alfreðsdóttir]] tekur við sem formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] af [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]]. |- |[https://www.visir.is/g/20262838042d/litlar-breytingar-a-fylgi-flokkanna Gallup] |1. febrúar 2026 |9.713 |43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |17,1 |11,3 |5,3 |20,8 |5,4 |1,9 |3,4 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,4 |- |[https://www.visir.is/g/20262832055d/midflokkurinn-nalgast-samfylkingu Maskína] |13. janúar 2026 |886 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |13,5 |14,1 |4,3 |22,2 |7,1 |4,1 |4,1 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-29-midflokkurinn-nalgast-22-fylgi-og-vidreisn-tapar-mestu-462495 Gallup] |28. desember 2025 |9.091 |43,4 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,9''' |16,8 |10,9 |5,5 |21,7 |5,2 |1,6 |3,4 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252820991d/ny-konnun-maskinu-vaeri-alveg-ny-stada-i-islenskum-stjornmalum- Maskína] |17. desember 2025 |1.892 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,9''' |15,1 |13,3 |4,8 |19,2 |6,6 |3,1 |4,7 |4,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-12-01-midflokkurinn-med-naerri-20-prosenta-fylgi-460314 Gallup] |30. nóvember 2025 |10.332 |41,8 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,1''' |16,5 |12,8 |5,2 |19,5 |5,6 |2,3 |3,3 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252806182d/midflokkur-skakar-sjalfstaedisflokknum-stormerkileg-nidur-stada- Maskína] |18. nóvember 2025 |1.742 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,1''' |15,3 |13,5 |5,6 |17,3 |6,6 |2,8 |4,9 |4,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-11-03-midflokkurinn-nartar-i-haela-sjalfstaedisflokks-457964 Gallup] |2. nóvember 2025 |11.225 |46,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |17,6 |13,5 |5,9 |16,3 |5,5 |2,3 |3,9 |2,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,3 |- |[https://www.visir.is/g/20252792336d/mid-flokkurinn-rykur-upp Maskína] |15. október 2025 |1.765 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |15,9 |16,1 |6,3 |13,8 |6,5 |3,0 |4,9 |4,0 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/10/10/flestir_myndu_kjosa_samfylkinguna/ Prósent] |30. september 2025 |2.000 |50 |style="background:#F6CDCF;"|'''32,0''' |18,3 |14,4 |7,6 |9,9 |7,1 |2,7 |5,2 |2,1 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,7 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-10-01-framsokn-baetir-vid-sig-454987 Gallup] |30. september 2025 |10.887 |43,1 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,0''' |19,5 |12,6 |6,9 |11,8 |5,8 |2,1 |2,9 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252779350d/fagnar-thvi-ad-sja-pirata-maelast-a-thingi-og-uti-lokar-ekki-formannsframbod Maskína] |23. september 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,9''' |18,6 |14,3 |6,3 |9,1 |6,3 |3,5 |5,8 |4,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-09-01-fylgi-framsoknarflokksins-naer-enn-nyjum-laegdum-452352 Gallup] |31. ágúst 2025 |10.055 |44,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,6''' |19,7 |12,9 |7,4 |10,7 |4,5 |1,9 |3,5 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 14,9 |- |[https://www.visir.is/g/20252764933d/gjor-o-likt-gengi-fra-kosningum Maskína] |21. ágúst 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,6''' |18,6 |16,1 |6,3 |9,6 |6,3 |2,6 |4,5 |4,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,0 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-08-01-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-og-hefur-ekki-maelst-staerri-450049 Gallup] |31. júlí 2025 | 11.541 | 43,6 |style="background:#F6CDCF;"|'''34,7''' |18,7 |14,6 |6,7 |10,5 |4,9 |2,4 |3,5 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 16,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252754650d/stada-sjalfstaedisflokksins-versnar-eftir-thinglok Maskína] |23. júlí 2025 | 1.855 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,2''' |18,0 |16,2 |6,6 |9,9 |6,8 |2,9 |5,0 |3,4 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 13,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-07-01-samfylkingin-ekki-maelst-med-meira-fylgi-sidan-2009-447411 Gallup] |30. júní 2025 |– |– |style="background:#F6CDCF;"|'''31,8''' |20,6 |13,7 |6,5 |10,7 |5,6 |3,3 |4,1 |3,2 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 11,2 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-26-samfylkingin-baetir-enn-vid-sig-milli-manada-447033 Maskína] |26. júní 2025 |876 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''28,1''' |17,3 |15,3 |6,6 |13,0 |7,0 |4,4 |4,6 |3,7 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 10,8 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-06-02-samfylkingin-yfir-30-en-framsokn-aldrei-minni-445196 Gallup] |1. júní 2025 |11.521 |44,9 |style="background:#F6CDCF;"|'''30,7''' |21,7 |14,4 |7,5 |9,1 |5,5 |3,5 |3,3 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 9,0 |- |[https://www.visir.is/g/20252730107d/litil-hreyfing-a-fylgi-stjorn-mala-flokkanna Maskína] |22. maí 2025 |1.962 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''27,4''' |18,9 |16,8 |7,2 |9,7 |6,8 |5,0 |4,6 |3,6 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 8,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-03-samfylkingin-a-flugi-maelist-med-29-442774 Gallup] |30. apríl 2025 |10.005 |46,7 |style="background:#F6CDCF;"|'''29,4''' |22,3 |13,9 |7,4 |8,9 |6,1 |4,7 |3,2 |3,3 |0,7<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 7,1 |- |[https://maskina.is/fylgi-flokka-a-althingi/ Maskína] |22. apríl 2025 |1.453 |– |style="background:#F6CDCF;"|'''26,2''' |20,9 |15,8 |7,9 |10,3 |7,2 |4,9 |3,9 |2,9 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 5,3 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-04-01-samfylkingin-baetir-vid-sig-og-maelist-staerst-i-ollum-kjordaemum-440481 Gallup] |31. mars 2025 |10.324 |47,5 |style="background:#F6CDCF;"|'''27,0''' |22,4 |14,6 |7,7 |9,3 |5,7 |5,4 |4,0 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,6 |- |[https://www.visir.is/g/20252706568d/sjalf-staedis-flokkur-skakar-sam-fylkingu Maskína] |19. mars 2025 |1.899 |– |23,3 | style="background:#C6ECFB;"| '''24,3''' |14,8 |8,5 |10,9 |6,8 |4,9 |3,1 |3,3 |– | style="background:{{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}};color:#FFFFFF;"| 1,0 |- ! !2. mars 2025 ! colspan="13" |[[Guðrún Hafsteinsdóttir]] tekur við sem formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]]. |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-03-03-samfylkingin-tekur-stokk-i-nyjum-thjodarpulsi-437990 Gallup] |2. mars 2025 |9.652 |47,2 | style="background:#F6CDCF;"| '''26,0''' |21,5 |14,1 |8,3 |10,1 |6,3 |6,2 |3,6 |3,1 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 4,5 |- |[https://www.visir.is/g/20252694075d/flokkur-folksins-a-nidurleid Maskína] |26. febrúar 2025 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''21,9''' |21,4 |14,9 |9,1 |11,5 |7,3 |5,5 |3,2 |2,8 |2,5<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 1,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 0,5 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-02-03-naerri-sjo-af-hverjum-tiu-stydja-rikisstjornina-434962 Gallup] |2. febrúar 2025 |10.908 |48,6 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,7''' |20,5 |16,2 |10,6 |12,7 |6,7 |5,2 |3,5 |2,2 |0,8<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 0,7% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,1%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,2 |- |[https://www.visir.is/g/20252681625d/sjalfstaedisflokkur-baetir-mest-vid-sig-i-nyrri-konnun Maskína] |14. janúar 2025 |966 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''22,2''' |19,3 |14,0 |12,9 |11,6 |7,2 |4,1 |3,6 |3,1 |1,9<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,4% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,5%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 2,9 |- |[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-02-litlar-breytingar-a-fylgi-eftir-kosningar-432130 Gallup] |1. janúar 2025 |3.460 |50,1 | style="background:#F6CDCF;"| '''21,4''' |20,1 |13,8 |13,1 |12,4 |6,3 |6,0 |3,1 |2,1 |1,6<ref>[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,6% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,3 |- |[https://www.visir.is/g/20242669675d/flokkur-folksins-dalar-eftir-kosningar Maskína] |19. desember 2024 |2.803 |– | style="background:#F6CDCF;"| '''23,1''' |16,3 |16,5 |10,6 |9,0 |8,4 |6,0 |5,2 |3,8 |– | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 6,6 |- style="background:#E9E9E9;" |[[Alþingiskosningar 2024]] |30. nóv 2024 |– |– | style="background:#F6CDCF;"| '''20,8''' |19,4 |15,8 |13,8 |12,1 |7,8 |4,0 |3,0 |2,3 |1,0<ref name=":7">[[Lýðræðisflokkurinn (Ísland)|Lýðræðisflokkurinn]] með 1,0% - [[Ábyrg framtíð]] með 0,0%</ref> | style="background:{{flokkslitur|Samfylkingin}};color:#FFFFFF;"| 1,4 |} {{röð|listi=[[Alþingiskosningar]]|fyrir=[[Alþingiskosningar 2024]]|eftir=''Alþingiskosningar 2032''}} == Tilvísanir == [[Flokkur:2028]] [[Flokkur:Alþingiskosningar]] h6x5mvk3id7a8z3ngvf1xgyyv3ymo04 0 185914 1983719 1953485 2026-10-24T07:52:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983719 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur |flokksnafn_íslenska = Réttlætis- og þróunarflokkurinn |flokksnafn_formlegt = Adalet ve Kalkınma Partisi |mynd = |fylgi = |litur = #fda000 |leiðtogi = [[Recep Tayyip Erdoğan]] |stofnendur = [[Recep Tayyip Erdoğan]]<br>[[Abdullah Gül]]<br>[[Bülent Arınç]] |aðalritari = [[Eyyüp Kadir İnan]] | þingflokksformaður = [[Abdullah Güler]] |stofnár = {{start date and age|2001|8|14}} |höfuðstöðvar = Söğütözü Caddesi No 6, [[Çankaya]], [[Ankara]] |félagatal = 11.135.306<ref>{{cite web|url=https://www.yargitaycb.gov.tr/icerik/1095|title=Adalet ve Kalkınma Partisi|publisher= Türkiye Cumhuriyeti Yargıtay Başkanlığı – Yargıtay|access-date= 3 February 2025|language=tr}}</ref> |hugmyndafræði =[[Íhaldsstefna]],{{refn|<ref name="ft, Erdoğan's Triumph">{{cite news|url=http://www.ft.com/content/f452a898-397e-11dc-ab48-0000779fd2ac|title=Erdoğan's Triumph|quote=The AK Party is now a national conservative party&nbsp;— albeit rebalancing power away from the westernised urban elite and towards Turkey's traditional heartland of Anatolia&nbsp;— as well as the Muslim equivalent of Europe's Christian Democrats.|date=24 July 2007|work=[[Financial Times]]|access-date=24 July 2017|archive-date=7 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210307224056/https://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache%3ASl32wdBptjIJ%3Ahttps%3A%2F%2Fwww.ft.com%2Fcontent%2Ff452a898-397e-11dc-ab48-0000779fd2ac+&cd=1&hl=en&ct=clnk&gl=us|url-status=dead}}</ref><ref name="Contemporary Turkey in Conflict">{{cite book|first=Tahir|last=Abbas|title=Contemporary Turkey in Conflict|year=2016|publisher=Edinburgh University Press}}</ref><ref name="Post-Islamism">{{cite book|title=Post-Islamism|page=11|year=2013|publisher=Oxford University Press|first=Asef|last=Bayat}}</ref>}}{{refn|<ref name="FT">{{cite news|work=[[Financial Times]]|date=8 July 2007|title=AKP yet to win over wary business elite|url=https://www.ft.com/content/1c9be0d0-2d77-11dc-939b-0000779fd2ac |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/1c9be0d0-2d77-11dc-939b-0000779fd2ac |archive-date=10 December 2022|url-access=subscription}}</ref><ref name="The Rise of Turkey">{{cite book|publisher=Potomac Books|title=The Rise of Turkey|url=https://archive.org/details/riseofturkeytwen0000caga|first=Soner|last=Cagaptay|year=2014|page=[https://archive.org/details/riseofturkeytwen0000caga/page/117 117]}}</ref><ref name="Yavuz">{{Cite book|title=Secularism and Muslim Democracy in Turkey|url=https://archive.org/details/secularismmuslim00yavu|url-access=limited|first=M. Hakan|last=Yavuz|year=2009|publisher=Cambridge University Press|page=[https://archive.org/details/secularismmuslim00yavu/page/n122 105]}}</ref>}} [[þjóðernishyggja]], [[ný-ottómanismi]],{{refn|<ref name="aljazeera.com">{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/opinion/2014/05/akp-great-neo-ottoman-travesty-201451974314589207.html|title=AK Party and the great neo-Ottoman travesty|author=Osman Rifat Ibrahim|publisher=Al Jazeera|date=23 May 2014|access-date=7 June 2015}}</ref><ref name="Turkish identity and foreign policy in flux">{{Cite journal | doi=10.1080/10669929808720119|title = Turkish identity and foreign policy in flux: The rise of Neo-Ottomanism| journal=Critique: Critical Middle Eastern Studies| volume=7| issue=12| pages=19–41|year = 1998|last1 = Yavuz|first1 = M. Hakan}}</ref><ref name="Turkey: Redrawing the Middle East Map or Building Sandcastles?">{{Cite journal | doi=10.1111/j.1475-4967.2010.00430.x|title = Turkey: Redrawing the Middle East Map or Building Sandcastles?| url=https://archive.org/details/sim_middle-east-policy_fall-2010_17_3/page/n120| journal=Middle East Policy| volume=17| pages=115–136|year = 2010|last1 = Kardaş|first1 = Şaban}}</ref><ref name="Observer Research Foundation"/>}} [[Lýðhyggja|hægri-popúlismi]]{{refn|<ref name="Right-wing populism">{{cite book |title=The Kurdish Question in Turkey |publisher=Routledge |editor-first=Cengiz |editor-last=Gunes |editor-first2=Welat |editor-last2=Zeydanlioglu |year=2013 |page=270}}<br />{{Cite book|year=2015|title=Waves of Social Movement Mobilizations in the Twenty-First Century: Challenges to the Neo-Liberal World Order and Democracy|first=Nahide|last=Konak|page=64|publisher=Lexington Books}}<br />{{cite book|first=Jeremy|last=Jones|year=2007|publisher=I.B. Tauris|page=[https://archive.org/details/negotiatingchang00jone/page/n225 219]|title=Negotiating Change: The New Politics of the Middle East|url=https://archive.org/details/negotiatingchang00jone|url-access=limited}}</ref>}} |einkennislitur = Appelsínugulur {{Colorbox|#fda000}} |vettvangur1 = Sæti á tyrkneska þinginu |sæti1 = 272 |sæti1alls = 600 |vefsíða = {{URL|www.akparti.org.tr}} |bestu kosningaúrslit = |verstu kosningaúrslit = }} '''Réttlætis- og þróunarflokkurinn''' ([[tyrkneska]]: ''Adalet ve Kalkınma Partisi'', skammstafað '''AK PARTİ''' eða '''AKP'''), er [[Tyrkland|tyrkneskur]] stjórnmálaflokkur sem kennir sig við lýðræðislega [[Íhaldsstefna|íhaldsstefnu]].<ref>{{Cite web | url=https://www.brookings.edu/research/turkey-the-new-model/ |title = Turkey: The New Model?|date = 25 April 2012}}</ref> Flokkurinn hefur setið í ríkisstjórn Tyrklands frá árinu 2002. Flokknum hefur verið lýst sem [[Þjóðernishyggja|þjóðernissinnuðum]], félagslega íhaldssömum og [[Lýðhyggja|popúlískum]],<ref name="Right-wing populism"/> auk þess sem hann hefur verið tengdur við [[Ný-ottómanismi|ný-ottómanisma]].{{refn|<ref name="FT"/><ref name="Contemporary Turkey in Conflict"/><ref name="Post-Islamism"/><ref name="ft, Erdoğan's Triumph"/><ref name="Yavuz"/><ref name="The Rise of Turkey"/><ref name="aljazeera.com"/><ref name="Turkish identity and foreign policy in flux"/><ref name="Turkey: Redrawing the Middle East Map or Building Sandcastles?"/><ref name="Observer Research Foundation"/>}} Flokkurinn er almennt talinn [[Hægristefna|hægrisinnaður]]{{refn|<ref name="Political Psychology"/><ref name="Behavioural Public Finance"/><ref name="CNBC"/><ref name="Observer Research Foundation"/>}}{{refn|<ref name="Behavioural Public Finance">{{cite book |editor-first1= Savaş |editor-last1= Çevik |editor-first2= Larissa |editor-last2= Batrancea |editor-last3= Erdoğdu |editor-first3= M. Mustafa |author-link= |date= 19 November 2020 |title= Behavioural Public Finance Individuals, Society, and the State |url= https://books.google.com/books?id=TFYEEAAAQBAJ |location= United Kingdom |publisher= Taylor & Francis |page= 135 |isbn= 9781351107365}}</ref><ref name="Political Psychology">{{cite book |page=102 |first=Cengiz |last=Erisen |title=Political Psychology of Turkish Political Behavior |publisher=Routledge |year=2016}}</ref><ref name="CNBC">{{cite news |last= McKeever |first= Vicky |date= 15 January 2020 |title= Turkish soccer star Hakan Sukur is now an Uber driver in the US |url= https://www.cnbc.com/2020/01/15/turkish-soccer-star-hakan-sukur-is-now-an-uber-driver-in-the-us.html |work= CNBC |access-date= 6 April 2023 |quote= After retiring from soccer Sukur went into politics, winning a seat in Turkey’s parliament as a member of President Recep Tayyip Erdogan’s right-wing Justice and Development Party in 2011.}}</ref><ref name="Observer Research Foundation">{{cite web |url= https://www.orfonline.org/expert-speak/neo-ottomanism-turkish-foreign-policy/ |title= 'Neo-Ottomanism' in Turkish foreign policy |last= Aditya |first= Prasanna |date= 31 August 2020 |website= Observer Research Foundation |access-date= 6 April 2023}}</ref>}} en sumar heimildir hafa talað um hann sem [[Öfgahægristefna|öfgahægrisinnaðan]] frá árinu 2011.<ref>{{Cite book |last1=Jongerden |first1=Joost |url=https://books.google.com/books?id=tXZVEAAAQBAJ&dq=far-right+Justice+and+Development+Party&pg=PA67 |title=The Commentaries – Volume 1, 2021 |last2=Gunes |first2=Cengiz |last3=Day |first3=Bahar Simsek |date=2021-12-18 |publisher=Transnational Press London |isbn=978-1-80135-107-2 |language=en}}</ref><ref>{{cite journal | url=https://www.jstor.org/stable/23017316 | jstor=23017316 | title=The Justice and Development Party: Turkey's Experience with Islam, Democracy, Liberalism, and Secularism | last1=Çınar | first1=Alev | journal=International Journal of Middle East Studies | year=2011 | volume=43 | issue=3 | pages=529–541 | doi=10.1017/S0020743811000651 | hdl=11693/38147 | s2cid=155939308 | hdl-access=free}}</ref> [[Recep Tayyip Erdoğan]] hefur verið leiðtogi Réttlætis- og þróunarflokksins frá landsþingi flokksins árið 2017.<ref>{{cite news |title=Erdogan returns as ruling AK Party party chief after referendum win |url=https://www.dw.com/en/erdogan-returns-as-ruling-akp-party-chief-after-referendum-win/a-38922017 |access-date=23 March 2022 |work=Deutsche Welle |date=21 May 2017}}</ref> Réttlætis- og þróunarflokkurinn er nú stærsti flokkurinn á tyrkneska þinginu með 272 þingmenn. Flokkurinn er í bandalagi við [[Þjóðernissinnaði framtaksflokkurinn|Þjóðernissinnaða framtaksflokkinn]] (MHP) á þingi og myndar með honum [[Þjóðarbandalagið (Tyrkland)|Þjóðarbandalagið]]. Núverandi þingflokksforingi flokksins er [[Abdullah Güler]]. Réttlætis- og þróunarflokkurinn var stofnaður árið 2001 af meðlimum ýmissa flokka eins og [[Dyggðaflokkurinn|Dyggðaflokksins]], [[Þjóðernissinnaði framtaksflokkurinn|Þjóðernissinnaða framtaksflokksins]], [[Föðurlandsflokkurinn|Föðurlandsflokksins]] og [[Sannleiksstígurinn|Sannleiksstígsins]]. Flokkurinn nýtur sterks fylgis meðal hægrisinnaðra kjósenda í Tyrklandi. Flokkurinn hafnar því afdráttarlaust að hann aðhyllist [[Íslamismi|íslamisma]].<ref>{{cite web|url=http://www.nouvelle-europe.eu/en/turkey-akp-s-hidden-agenda-or-different-vision-secularism|title=Turkey: AK Party's Hidden Agenda or a Different Vision of Secularism?|work=[[Nouvelle Europe]]|access-date=7 June 2015|date=7 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150628055448/http://www.nouvelle-europe.eu/en/turkey-akp-s-hidden-agenda-or-different-vision-secularism|archive-date=2015-06-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.reflectionsturkey.com/?p=436|title=The "Hidden" That Never Was|date=28 May 2012 |publisher=Reflections Turkey|access-date=7 June 2015}}|{{cite web|url=http://www.dw.de/support-for-muslim-brotherhood-isolates-turkey/a-17037906|title=Support for Muslim Brotherhood isolates Turkey|work=Die Weld|access-date=7 June 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.brookings.edu/research/papers/2012/04/24-turkey-new-model-taspinar|title=Islamist Politics in Turkey: The New Model?|author=Ömer Taşpınar|date=1 April 2012|publisher=The Brookings Institution|access-date=7 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816032456/http://www.brookings.edu/research/papers/2012/04/24-turkey-new-model-taspinar|archive-date=2015-08-16}}</ref> Flokkurinn segist aðhyllast frjálslynt markaðshagkerfi og inngöngu Tyrklands í [[Evrópusambandið]].<ref name=vote2007>{{cite news |url=http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-610584 |archive-url=https://archive.today/20120708151459/http://arama.hurriyet.com.tr/arsivnews.aspx?id=-610584 |url-status=dead |archive-date=8 July 2012 |access-date=22 July 2008 |title=New to Turkish politics? Here's a rough primer |work=[[Turkish Daily News]] |date=22 July 2007}}</ref> Helsti einkennislitur flokksins er [[appelsínugulur]]. Flokkur notar einnig hvítan lit fyrir merki sitt, bláan fyrir fánann og appelsínugulan, hvítan, bláan og rauðan sem vörumerki sitt.<ref>{{cite web |title=Corporate identity |url=https://www.akparti.org.tr/en/parti/corporate-identity/ |website=www.akparti.org.tr |access-date=23 March 2022}}</ref> Réttlætis- og þróunarflokkurinn er eini stjórnmálaflokkur Tyrklands sem er virkur að verulegu leyti í öllum sýslum Tyrklands.<ref name="Cavatorta">{{cite book |last1=Cavatorta |first1=Francesco |title=Routledge Handbook on Political Parties in the Middle East and North Africa |date=29 December 2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-29330-2 |language=en}}</ref> Frá því að fjölflokkalýðræði var innleitt í Tyrklandi árið 1946 er flokkurinn sá eini sem hefur unnið sjö þingkosningar í röð.<ref name="Cavatorta" /><ref>{{cite web |title=Vol. 17, No. 4, FALL 2015 of Insight Turkey on JSTOR |url=https://www.jstor.org/stable/i26298983 |website=www.jstor.org |language=en}}</ref> Flokkurinn hefur myndað ríkisstjórnir Tyrklands frá árinu 2002 undir forsæti [[Abdullah Gül]] (2002–2003), [[Recep Tayyip Erdoğan]] (2003–2014), [[Ahmet Davutoğlu]] (2014–2016), [[Binali Yıldırım]] (2016–2018) og [[Recep Tayyip Erdoğan]] (2018–). Stjórn Réttlætis- og þróunarflokksins hefur í síauknum mæli einkennst af valdboðshneigð, útþenslustefnu, ritskoðun og bönnum við starfsemi annarra stjórnmálaflokka og andófshreyfinga.<ref>{{Cite web |last=Cook |first=Steven A. |title=How Erdogan Got His Groove Back |url=https://foreignpolicy.com/2021/04/08/how-erdogan-got-his-groove-back/ |website=[[Foreign Policy]]|date=8 April 2021 }}</ref><ref>{{Cite web |date=25 March 2021 |title=Democratic decay and uncertainty in Turkey |url=https://diem25.org/democratic-decay-and-uncertainty-turkey/}}</ref><ref>{{Cite news |last=Goodman |first=Peter S. |date=18 August 2018 |title=The West Hoped for Democracy in Turkey. Erdogan Had Other Ideas. |newspaper=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2018/08/18/business/west-democracy-turkey-erdogan-financial-crisis.html}}</ref><ref>{{Cite web |last=Ben-Meir |first=Dr Alon |date=24 October 2020 |title=Erdogan's Calamitous Authoritarianism |url=https://moderndiplomacy.eu/2020/10/24/erdogans-calamitous-authoritarianism/}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Aytaç |first=Selim Erdem |year=2021 |title=Effectiveness of Incumbent's Strategic Communication during Economic Crisis under Electoral Authoritarianism: Evidence from Turkey |journal=American Political Science Review |language=en |volume=115 |issue=4 |pages=1517–1523 |doi=10.1017/S0003055421000587 |issn=0003-0554 |doi-access=free|url=https://cdm21054.contentdm.oclc.org/digital/api/collection/IR/id/9711/download }}</ref> Flokkurinn var með aukaaðild að [[Evrópski þjóðarflokkurinn|Evrópska þjóðarflokknum]] frá 2005 til 2013. Eftir að flokknum var neitað um fullgilda aðild að Evrópska þjóðarflokknum gekk hann árið 2013 í [[Evrópskir íhaldsmenn og umbótasinnar|Evrópska íhaldsmenn og umbótasinna]] (ACRE) og átti aðild að þeim til ársins 2018.<ref name="Financial Times">{{cite news|work=[[Financial Times]]|url=https://www.ft.com/content/31f45ba6-e2a6-11e8-a6e5-792428919cee |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/https://www.ft.com/content/31f45ba6-e2a6-11e8-a6e5-792428919cee |archive-date=10 December 2022|title=Conservative Eurosceptic alliance reaches out to far-right|date=12 November 2018|url-access=subscription}}</ref> Réttlætis- og þróunarflokkurinn hefur ráðið lögum og lofum í tyrkneskum stjórnmálum frá árinu 2002. Hann er sjötti fjölmennasti stjórnmálaflokkur í heimi, og sá fjölmennasti utan Indlands, Kína og Bandaríkjanna. ==Gengi í kosningum== === Þingkosningar === {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ !Kosningar !Flokksleiðtogi !Atkvæði !% !Sæti |- |2002 | rowspan="3" |[[Recep Tayyip Erdoğan]] |10.808.229 |34,28% |{{Composition bar|363|550|hex=#F2873B}} |- |2007 |16.327.291 |46,58% |{{Composition bar|341|550|hex=#F2873B}} |- |2011 |21.399.082 |49,83% |{{Composition bar|327|550|hex=#F2873B}} |- |Júní 2015 | rowspan="2" |[[Ahmet Davutoğlu]] |18.867.411 |40,87% |{{Composition bar|258|550|hex=#F2873B}} |- |Nóvember 2015 |23.681.926 |49,50% |{{Composition bar|317|550|hex=#F2873B}} |- |2018 | rowspan="2" |[[Recep Tayyip Erdoğan]] |21.333.172 |42,56% |{{Composition bar|295|600|hex=#F2873B}} |- |2023 |19.387.412 |35,61% |{{Composition bar|268|600|hex=#F2873B}} |} === Forsetakosningar === {| class="wikitable" |+ ! rowspan="2" |Kosningar ! rowspan="2" |Frambjóðandi ! colspan="2" |Fyrsta umferð ! colspan="2" |Önnur umferð ! rowspan="2" |Niðurstaða |- !Atkvæði !Prósent !Atkvæði !Prósent |- |2014 | rowspan="3" |[[Recep Tayyip Erdoğan]] |21.000.142 |51,79% | - | - |[[Recep Tayyip Erdoğan]] kjörinn |- |2018 |26.324.482 |52,59% | - | - |[[Recep Tayyip Erdoğan]] endurkjörinn |- |2023 |27.133.849 |49,52% |27.834.589 |52,18% |[[Recep Tayyip Erdoğan]] endurkjörinn |} ==Tilvísanir== <references/> {{s|2001}} [[Flokkur:Tyrkneskir stjórnmálaflokkar]] i5u1is0iuxm8nladmkfpcvtu5x8d61b 0 186691 1983706 1940305 2026-10-24T07:03:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 12 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983706 wikitext text/x-wiki '''Kolibri ehf.''' er íslenskt hugbúnaðarfyrirtæki með aðsetur í Reykjavík. Félagið þróar stafrænar lausnir fyrir fyrirtæki og stofnanir.   Kolibri var stofnað í maí 2007 <ref>{{Cite web|url=https://www.skatturinn.is/fyrirtaekjaskra/leit/kennitala/5505071960|title=Kolibri ehf. (5505071960)|website=Skatturinn - skattar og gjöld|language=is|access-date=2025-06-16}}</ref> sem Sprettur og stofnendur voru Pétur Orri Sæmundsen, Guðlaugur Stefán Egilsson, Petar Shomov og Daði Ingólfsson.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3971423?iabr=on#page/n27/mode/2up/search/p%C3%A9tur%20scrum|title=Fréttablaðið - Markaðurinn (22.08.2007) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-07-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6796810|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> == Sagan == === 2007-2010: Upphafið === Félagið Sprettur var stofnað með það markmið að hjálpa íslenskum fyrirtækjum að innleiða Agile hugmyndir og aðferðir. Eitt af fyrstu verkefnum félagsins var að koma á fót ráðstefnunni Agile Ísland (þá AGILIS) sem haldin var fyrst í ágúst sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2007757046d/nyir-straumar-i-hugbunadarthroun|title=Nýir straumar í hugbúnaðarþróun - Vísir|date=2007-08-22|website=visir.is|language=is|access-date=2025-06-16}}</ref> Félagið byrjaði strax í júní sama árs að vinna fyrir stærri fyrirtæki í sínum Agile umbreytingum og voru fyrstu viðskiptavinirnir Kaupþing og Síminn.<ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20070831113157/http://www.sprettur.is/|archive-date=2007-08-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20080324132129/http://www.sprettur.is/|archive-date=2008-03-24|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20081117100743/http://www.sprettur.is/|archive-date=2008-11-17|url-status=dead}}</ref> Á árinu 2008 mótaðist fyrsta útgáfan af tilgangi félagsins: „''Að umbreyta íslenskri upplýsingatækni þannig að hún yrði mannlegri, meira skapandi og árangursríkari''”.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6796810|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-06-16}}</ref> Félagið bauð upp á þjónustuna '''Agile Stökkpallur''' sem var 5 vikna prógram til að koma teymum af stað í Scrum eða Kanban. Næstu 5 árin var Agile Stökkpallur notaður í Agile umbreytingu hugbúnaðardeilda margra íslenskra fyrirtækja eins og Landsbankans, CCP, Íslandsbanka, Reiknistofu Bankanna, Marel og Össur. <ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20080724163209/http://www.sprettur.is/|archive-date=2008-07-24|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20081117100743/http://www.sprettur.is/|archive-date=2008-11-17|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20091116212621/http://www.sprettur.is/|archive-date=2009-11-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/um-sprett/vidskiptavinir/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20110330214308/http://www.sprettur.is/um-sprett/vidskiptavinir/|archive-date=2011-03-30|url-status=dead}}</ref> === 2010-2011: Marimo og ný starfsemi === Í upphafi árs rann rekstur félagsins Marimo ehf. inn í Sprett og þá urðu stofnendur Marimo Ari Jóhannesson, Guðjón Guðjónsson og Dísa Anderiman hlutahafar í félaginu.<ref>{{Cite web|url=http://spretturmarimo.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20100409165414/http://spretturmarimo.is/|archive-date=2010-04-09|url-status=dead}}</ref> Með innkomu nýrra hluthafa breyttist rekstur félagsins umtalsvert og skilgreind voru þrjú tekjusvið: ''Agile ráðgjöf'', ''fræðsla'' og ''hugbúnaðarþróun''.<ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20110330213806/http://www.sprettur.is/|archive-date=2011-03-30|url-status=dead}}</ref> Í lok ársins 2011 stofnaði félagið ráðstefnuna '''Lean Ísland''' og útvíkkaði þannig starfsemina enn frekar.<ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20120810175418/http://www.sprettur.is/|archive-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.lean2012.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20120810112903/http://www.lean2012.is/|archive-date=2012-08-10|url-status=dead}}</ref> === 2012-2013: Ný strategía === Árið 2012 var mótuð strategían „''hugbúnaðarþróun í teymum''” sem rammaði inn nýja sérstöðu félagsins, þar sem búið var að tengja saman bæði Agile ráðgjöf og hugbúnaðarþróun í einn þjónustupakka þar sem aldrei fóru færri en þrír starfsmenn inn í hvert verkefni, þ.e. tveir forritarar og einn teymisþjálfari.<ref>{{Cite web|url=http://www.sprettur.is/|website=vefsafn.is|access-date=2025-07-06|title=Geymd eintak|archive-url=https://vefsafn.is/is/20130721033526/http://www.sprettur.is/|archive-date=2013-07-21|url-status=dead}}</ref> Fljótlega mótaðist hugmyndin um að allur hugbúnaður sem teymin þróuðu yrði að vera „''fallegur og áhugaverður''”. Til að byrja með voru utanaðkomandi hönnuðir fengnir inn í teymin en mitt árið 2013 hófst leit að hönnuði til að ráða til félagsins.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6141489?iabr=on|title=Fréttablaðið - 243. tölublað (16.10.2013) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-07-03}}</ref> === 2014: Form5 og nýtt nafn === Árið 2014 kaupir Sprettur allt hlutafé í hönnunarstofunni Form5 og stofnendurnir Steinar Ingi Farestveit og Ólafur Nielsen verða hluthafar. Ný ásýnd var hönnuð og á sama tíma fékk félagið nafnið '''Kolibri'''. <ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/sprettur-og-form5-sameinast-i-kolibri/|title=Sprettur og Form5 sameinast í Kolibri|website=www.vb.is|access-date=2025-06-16}}</ref> Með þessum breytingum varð til nýr þjónustupakki sem fékk nafnið '''Digital Business''' og þá byrjaði félagið að selja og pakka inn stafrænum umbreytingum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6796810|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> === 2015 -núna: Stafrænar umbreytingar === Síðan 2015 hefur félagið unnið að stafrænum umbreytingum.<ref>{{Cite web|url=https://www.kolibri.is/um-okkur|title=Kolibri — Um okkur|website=www.kolibri.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> == Viðurkenningar == Kolibri hefur fengið viðurkenningar bæði fyrir byltingarkennda stjórnhætti <ref>{{Cite web|url=https://vi.is/frettir/kolibri-hlaut-verdlaunin-bylting-i-stjornun-2018|title=Kolibri hlaut verðlaunin Bylting í stjórnun!|website=Viðskiptaráð Íslands|language=is|access-date=2025-06-16}}</ref> og fyrir að vera góður vinnustaður <ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/kolibri-og-smitten-medal-bestu-vinnustada-evropu/|title=Kolibri og Smitten meðal bestu vinnustaða Evrópu|website=www.vb.is|access-date=2025-06-16}}</ref>. == Ráðstefnur == Agile Ísland ráðstefnan var haldin árlega frá 2007 til 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2007757046d/nyir-straumar-i-hugbunadarthroun|title=Nýir straumar í hugbúnaðarþróun - Vísir|date=2007-08-22|website=visir.is|language=is|access-date=2025-07-03}}</ref> Fyrsta Lean Ísland ráðstefnan var haldin 2012 <ref>{{Cite web|url=https://www.vb.is/frettir/hofundur-toyota-way-heimsaekir-island/|title=Höfundur Toyota Way heimsækir Ísland|website=www.vb.is|access-date=2025-06-16}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://leanisland.is/eldri/|title=Eldri ráðstefnur - Lean Ísland|last=Signatus|date=2014-12-09|language=en-US|access-date=2025-06-16}}</ref>. == Tilvísanir == {{reflist}} nzuk1ta8c9hfllmxfhab8bzy6f28d5m 0 189979 1983700 1969635 2026-10-24T06:14:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1983700 wikitext text/x-wiki {{hagsmunaárekstur}} '''Karin Sander''' (fædd árið 1957 í Bensberg í [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]]) er [[Þýskaland|þýskur]] listamaður. Hún býr og starfar í [[Berlín]] og [[Zürich]].<ref>{{Cite web|url=https://www.karinsander.de/en|title=Karin Sander|website=www.karinsander.de|access-date=2026-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20260301133257/https://www.karinsander.de/en|archive-date=2026-03-01|url-status=dead}}</ref> ==Ferill== Karin Sander stundaði myndlistarnám í Frjálsa listaskólanum (Freie Kunstschule) í Stuttgart og í Ríkis-listaakademíunni (Staatlicher Akademie der Bildenden Künste) í sömu borg, meðal annars hjá Jürgen Brodwolf. Veturinn 1989–1990 fékk hún styrk frá Deutscher Akademischer Austauschdienst (DAAD) ‒ stofnun sem styður nemendur og fræðimenn til starfa erlendis ‒ til dvalar í New York við International Study/Studio Program (ISP) í Whitney Museum of American Art. Karin Sander hefur verið gestaprófessor við ýmsa listaskóla, svo sem við Listaháskóla Íslands (1993), við California Institute of the Arts í Los Angeles, (1995), við Akademie der bildenden Künste í Karlsruhe (1995–1996), við Ríkis-listaakademíuna í Stuttgart (1997–1998) og við Elam School of Fine Arts í Auckland (2003). Frá 1999 til 2007 gegndi hún prófessorsstöðu við Weißensee-listaháskólann í Berlín, og frá 2007 til 2023 var hún prófessor í arkitektúr og myndlist við Svissneska tækniháskólann (ETH) í Zürich. Árið 2023 var Karin Sander ásamt lista- og arkitektúrsagnfræðingnum Philip Ursprung fulltrúi Sviss á 18. arkitektúrtvíæringnum í Feneyjum, og sýndu þau verkefnið „Nágrannar“ í svissneska skálanum. Það var svissneska menningarstofnunin Pro Helvetia sem valdi þau til verka. Karin Sander er félagi í Sambandi þýskra myndlistarmanna (Deutscher Künstlerbund). Árið 2007 var hún kjörin til setu í Listaakademíunni (Akademie der Künste, AdK) í Berlín. Hún hefur verið stjórnandi sjónlistardeildar akademíunnar síðan árið 2021. Karin Sander hefur ræktað tengsl við Ísland allt frá fyrstu heimsókn árið 1996. Mörg verka hennar eru innblásin af náttúru landsins, menningu og samfélagi. Hún hefur starfað um árabil með i8 galleríi og sýnt þar verk sín allnokkrum sinnum. Árið 2019 vann hún samkeppni um nýtt útilistaverk í Vogabyggð í Reykjavík. ==Verk== Á sýningum sínum fæst Karin Sander við ríkjandi aðstæður og fyrirbrigði og fjallar um þau í stofnanalegu og sögulegu samhengi. Hún fer gjarnan staðbundnar leiðir að viðfangsefnum sínum, breytir þeim, sýnir efnislegt innihald þeirra og býður til þátttöku. Það sem talið var fyrirfram gefið hugsar hún upp á nýtt, og það verður upphafsskref í rannsóknarferli. Til þessa notar hún ýmiss konar miðla, svo sem arkítektúr, málverkahefð, höggmyndagerð, teikningar, rafræna miðla, kvikmyndir og ljósmyndir. Verk Karin Sander byggja gjarnan á hugmyndum um samspili efnis, tíma og staðar þar sem fjallað er um staðarvitund í landfræðilegum, líkamlegum og huglægum skilningi. Síðan árið 1997 hefur hún nýtt þrívíddarskönnun og -prentun, og stofnað til þátttökuverkefna með safngestum þar sem af þeim eru búnar til litlar myndastyttur. Með því kallar hún fram hugmyndalega sviðsetningu staðarins og endurforritun þeirra kerfa sem fyrir eru. Meðal þekktra verka Karin Sander má nefna Póstlögð málverk (Mailed Paintings, 2004), Áferðarmálverk (Patina Painting, 1990), Póleruð veggverk (Polished Wallpieces, síðan 1986), Þrívíddarskönn (3D-Bodyscans síðan 1997), Miðja Münser-borgar (Der Schwerpunkt/Mittelpunkt der Stadt Münster, 1997), og Vitni. Hljóðleiðsögn (Zeigen. Eine Audiotour síðan 2005), og að auki má nefna inngrip hennar í almannarými, svo sem verkið Upphafningarlyfta (Transzendenzaufzug, Linz, 2017). ===Pálmatré<ref>{{Cite web|url=https://reykjavik.is/frettir/2019/palmatre-i-ellidaarvogi|title=Pálmatré í Elliðaárvogi {{!}} Reykjavik|date=2019-01-29|website=reykjavik.is|language=is|access-date=2026-03-02}}</ref> === Tillaga Karin Sander, Pálmatré, bar sigur úr býtum í samkeppni um útilistaverk í Vogabyggð árið 2019. Verkið felst í því að pálmatré er komið fyrir í stóru turnlaga gróðurhúsi og stafar frá því ljós og hlýja óháð veðri utan við. Verkinu hefur enn ekki verið komið upp á torginu þar sem verkið verður er verið að hanna og byggja göngubrú í tengslum við nýjan grunnskóla. Þegar hefur verið tekin ákvörðun um að hafa eitt tré í gróðurhúsinu en ekki tvö eins og í tillögunni. Sumarið 2026 heldur Listasafn Reykjavíkur yfirgripsmikla sýningu með Karin Sander, í samstarfi við Listahátíð í Reykjavík.<ref>{{Cite web|url=https://listasafnreykjavikur.is/syningar/karin-sander-1957-2027|title=Karin Sander 1957-2027|website=listasafnreykjavikur.is|language=is|access-date=2026-03-02}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Tilvísanir== {{f|1957}} [[Flokkur:Þýskir listamenn]] 7qkbmz5vcu07mcv0yv3a4vdvg29arrx 0 192282 1983726 1975532 2026-10-24T08:00:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983726 wikitext text/x-wiki '''Menningarfræði''' er [[vísindagrein]] sem fæst við rannsóknir á [[menning]]u (þar með talið [[dægurmenning]]u) út frá heimspekilegu, félagslegu, pólitísku og sögulegu samhengi. Menningarfræði skoðar hvernig menningarlegar athafnir tengjast [[vald]]akerfum. Meðal lykilhugtaka í menningarfræði eru [[hugmyndafræði]], [[stétt]], [[þjóðerni]], [[kynvitund]] og [[kynslóð]]ir. Menningarfræði lítur svo á að menningarsamfélög séu í sífelldri mótun, fremur en fastmótuð fyrirbæri.<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/topic/cultural-studies|title=cultural studies {{!}} interdisciplinary field|work=Encyclopædia Britannica|access-date=28 June 2017|language=en|archive-date=1 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170801182053/https://www.britannica.com/topic/cultural-studies|url-status=live}}</ref> Upphaf menningarfræði má rekja til hóps breskra fræðimanna við [[Birmingham-háskóli|Birmingham-háskóla]] á 7. áratug 20. aldar, sérstaklega bókmenntafræðinganna [[Richard Hoggart]] og [[Stuart Hall]].<ref name=":0">{{cite book |last=Dworkin |first=Dennis |author-link=Dennis Dworkin |date=1997 |title=Cultural Marxism in Post-War Britain: History, the New Left, and the Origins of Cultural Studies |url=https://archive.org/details/culturalmarxismi0000dwor |location=Durham |publisher=[[Duke University Press]] |page=[https://archive.org/details/culturalmarxismi0000dwor/page/116 116]}}</ref> Hoggart stofnaði [[Centre for Contemporary Cultural Studies]] við Birmingham-háskóla árið 1964 og Hall tók við stjórn hennar árið 1971 þegar Hoggart varð aðstoðaraðalritari [[UNESCO]].<ref>{{cite journal |last=Davies |first=Ioan |author-link=Ioan Davies |title=British Cultural Marxism |url=https://archive.org/details/sim_international-journal-of-politics-culture-and-society_spring-1991_4_3/page/323 |year=1991 |volume=4 |issue=3 |journal=[[International Journal of Politics, Culture, and Society]] |pages=323–344 |doi=10.1007/BF01386507 |s2cid=143846218}}</ref> Birmingham-skólinn var nátengdur [[Breski verkamannaflokkurinn|Breska verkamannaflokknum]] og margir fræðimenn hans notuðust við [[marxismi|marxískar greiningar]]. Menningarfræði hafa meðal annars verið tengd við [[Frankfurt-skólinn|Frankfurt-skólann]] og [[viðtökufræði]]. Menningarfræði vöktu snemma athygli fyrir áhrifamiklar rannsóknir á viðtöku [[sjónvarpsþáttur|sjónvarpsþátta]]. Utan Bretlands hafa menningarfræði hins vegar tekið á sig ýmsar myndir og meðal annars tengst [[menntunarfræði]], [[fjölmiðlafræði]] og [[kynjafræði]], sem þverfaglegt rannsóknarsvið. Sérstakt nám í menningarfræði hófst við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2004. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Menningarfræði| ]] jxwx9ibv629vw7rvufp6mrcufchorkl 0 192696 1983727 1982385 2026-10-24T08:01:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983727 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Richard Whately | mynd = Richard Whately Archbishop of Dublin (4x5 cropped).png | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1787|02|1}} | fæðingarstaður = Cavendish Square, London, England | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1863|10|8|1787|02|1}} | dánarstaður = Dublin, Írland | skóli = Oriel College við Oxford-háskóla | titill = {{hlist|Háskólakennari|Heimspekingur|Guðfræðingur|Hagfræðingur}} | maki = {{gifting|[[Elizabeth Pope]]|1821 |}} | börn = 5 }} '''Richard Whately''' (1. febrúar 1787 í London á Englandi — 8. október 1863) var breskur háskólakennari, [[heimspeki]]ngur, [[guðfræði]]ngur og [[hagfræði]]ngur. Whately varð erkibiskupinn í Dublin árið 1831, þar sem hann hélt áfram að skrifa mikið, en vegna hreinskilni hans og það að hann var ófeiminn í að segja sínar skoðanir gerði hann oft óvinsælan. <ref name=":0" /> ''Helstu verk hans eru Elements of Logic'' (1826), ''Elements of Rhetoric'' (1828) og ''Historic Doubts to Napoleon Buonaparte'' (1819). <ref name=":0" /> == Fjölskylda og menntun == Richard Whately fæddist 1787 á Cavendish Square í London. Richard Whately var hluta af fyrstu menntun sinni í einkaskóla í Bristol. Eftir það fór hann í Oriel College við [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] þar sem hann lauk BA-gráðu árið 1808. Árið 1811 fékk hann fræðilega stöðu við Oriel College og ári síðar lauk hann MA-gráðu. Á þessum tíma var Oriel College mikilvægur vettvangur fyrir hóp fræðimanna sem oft hefur verið kallaður Noetics. Whately tengdist þessum hópi og starfaði þar meðal annars með Edward Copleston, sem var einn af leiðandi fræðimönnum Oriel College á þeim tíma. Hópurinn lagði mikla áherslu á rökfræði og gagnrýna hugsun og hafði áhrif á þær áherslur sem Whately tók síðar með sér inn í kennslu og fræðistörf.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.ebsco.com/|title=Richard Whately {{!}} History {{!}} Research Starters {{!}} EBSCOhost|website=EBSCO|language=en|access-date=2026-09-04}}</ref> Árið 1821 giftist Whately henni Elizabeth Pope og þau eignuðust fimm börn, einn son og fjórar dætur. == Fræðistörf og kirkjustörf == === Oxford og fræðileg verk === Whately byrjaði snemma að sinna kennslu við Oxford. Árið 1811 tók hann meðal annars að sér að kenna [[Nassau William Senior]], sem varð síðar þekktur hagfræðingur. Þeir héldu sambandi áfram og á milli þeirra myndaðist bæði vinátta og fræðilegt samstarf. Whately hjálpaði Senior að fá prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Oxford árið 1825. Senior skrifaði síðar viðauka við bók Whately, ''Elements of Logic''. Árið 1815 varð Whately kennari við Oriel College. Samhliða kennslunni skrifaði hann greinar um rökfræði og mælskufræði fyrir alfræðiritið ''Encyclopaedia Metropolitana''. Þær greinar urðu síðar grunnurinn að tveimur þekktustu ritum hans, ''Elements of Logic'' frá 1826 og ''Elements of Rhetoric'' frá 1828.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/whately.htm|title=Richard Whately|website=www.hetwebsite.net|access-date=2026-09-04}}</ref> Samkvæmt reglum Oriel College á þeim tíma þurfti Whately að láta af fræðilegri stöðu sinni við skólann þegar hann kvæntist. Hann yfirgaf því Oxford um tíma og tók við starfi sóknarprests í Halesworth í Suffolk. Hann var þar í nokkur ár en sneri aftur til Oxford árið 1825. Þá var hann skipaður skólastjóri St Alban's Hall. Þar hélt hann áfram að sinna fræðilegum og kirkjulegum störfum.<ref name=":0" /> Whately skrifaði einnig um bókmenntir. Árið 1821 birti hann nafnlausan ritdóm um skáldsögurnar ''Northanger Abbey'' og ''Persuasion'' eftir Jane Austen í tímaritinu ''The Quarterly Review''. Í ritdómnum hrósaði hann meðal annars persónusköpun hennar og því hvernig siðferðileg sjónarmið komu fram í verkunum. Ritdómurinn var einn af fyrstu mikilvægum ritdómunum um verk Austen.<ref>{{Citation |title=Northanger Abbey |date=2015-02-19 |work=The Cambridge Introduction to Jane Austen |pages=38–49 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9781316178591.005 |access-date=2026-10-09 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-10025-1}}</ref> === Prófessorsstaða í stjórnmálahagfræði við Oxford === Árið 1829 tók Whately við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Oxford, þar sem hann fékk tækifæri til að kenna og þróa hugmyndir sínar um hagfræði. Hluti fyrirlestra hans frá þessum tíma var síðar gefinn út árið 1831 undir heitinu ''Introductory Lectures on Political Economy''. Whately gegndi prófessorsstöðunni aðeins í stuttan tíma. Árið 1831 var hann skipaður erkibiskup í Dublin og flutti þá til Írlands. Þrátt fyrir það hélt hann áfram að sinna fræðastarfi og menntamálum.<ref name=":1" /> === Menntastarf á Írlandi === Starf Whately á Írlandi náði lengra en eingöngu til kirkjumála. Hann hafði áfram mikinn áhuga á menntun og tók virkan þátt í þróun írska menntakerfisins. Árið 1832 tók hann þátt í stofnun landsmenntunarnefndar á Írlandi og varð einn áhrifamesti meðlimur hennar. Hann var í raun leiðandi maður innan nefndarinnar í mörg ár og sat þar til hann sagði frá henni árið 1853. Þátttaka hans í nefndinni sýnir að menntamál voru áfram stór hluti af starfi hans, jafnvel eftir að hann hafði yfirgefið Oxford.<ref name=":1" /> === Hagfræðimenntun við Trinity College í Dublin === Whately hélt einnig áfram að vinna að hagfræðimenntun eftir  að hann flutti til Dublin. Árið 1832 stofnaði hann prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Trinity College í Dublin.<ref>{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|höfundur=Joseph A. Schumpeter|útgefandi=George Allen & Unwin|ár=1954|bls=483-484}}</ref> Sú staða varð síðar vettvangur fyrir aðra hagfræðinga, meðal annars Mountifort Longfield. Þannig hélt Whately áfram að hafa áhrif á kennslu og fræðastarf þó að aðalstarf hans væri orðið embætti erkibiskups. Hann var í starfinu þar til hann lést árið 1863. Ferill hans var því fjölbreyttur og náði yfir háskólakennslu, fræðiskrif, prestsstarf, hagfræðikennslu, kirkjustjórn og þátttöku í menntamálum.<ref name=":1" /> === Samstarf við Nassau William Senior === Í fræðstarfi sínu átti Whately í nánu samstarfi við [[Nassau William Senior]], en þeir voru báðir sammála um að hafna vinnugildiskenningu [[David Ricardo]] og lögðu áherslu á skýra og rökfræðilega greiningu í hagfræði. Þegar Whately varð biskup í Dublin hélt hann áfram að efla fræðigreinina með því að stofna Whately-prófessorsstólinn við Trinity College og ráðfærði sig oft við Senior um efnahagsmál Írlands og fátækralögin. <ref name=":2" /> == Framlag til hagfræði == === Aðgreining hagfræði og siðfræði === Whately gegndi mikilvægu hlutverki í að móta hagfræði sem sjálfstæða og virðulega vísindagrein á 19. öld. Hann færði rök fyrir því að hagfræðin ætti ekki að leggja siðferðilegt mat á auð eða auðsöfnun, heldur vera hlutlæg greining á því hvernig efnahagsleg starfsemi og viðskipti virka. Með því að gera greinarmun á hagfræðilegri greiningu og siðferðilegu mati vildi hann styrkja stöðu hagfræðinnar sem sjálfstæðrar fræðigreinar.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|höfundur=Alessandro Roncaglia}}</ref> Whately lagði jafnframt áherslu á að viðfangsefni hagfræðinnar væru skipti og viðskipti milli einstaklinga. Til að undirstrika þessa áherslu mælti hann með því að hagfræði yrði kölluð ''catallactics'', sem má þýða sem fræði um skipti eða viðskipti. Hjá Whately fól hugtakið einnig í sér gagnkvæmni, þar sem skipti byggjast á því að báðir aðilar telji sig hafa hag af þeim.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book|title=A companion to the history of economic thought|url=https://archive.org/details/companiontohisto0000samu|last=Samuels|first=Warren J.|last2=Biddle|first2=Jeff|last3=Davis|first3=John Bryan|date=2003|publisher=Blackwell|isbn=978-0-631-22573-7|series=Blackwell companions to contemporary economics|location=Malden, MA}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=A companion to the History of Economic Thought|höfundur=Warren J. Samuels|höfundur2=Jeff E. Biddle|höfundur3=John B. Davis|útgefandi=Blackwell Publishing|ár=2003|bls=130-136}}</ref> === Huglægt gildi og gagnrýni á vinnugildiskenninguna === Whately var hluti af þeirri þróun í breskri hagfræði sem síðar leiddi frá klassískri hagfræði yfir í nýklassíska hagfræði. Hann lagði meiri áherslu á huglægt mat einstaklinga og notagildi við útskýringu á verðmæti en algengt var innan klassískrar hagfræði. Eitt mikilvægasta framlag Whately til hagfræðinnar var gagnrýni hans á vinnugildiskenninguna, sem var mikilvæg í klassískri hagfræði. Í stað þess að líta á verðmæti vöru sem eitthvað sem réðist fyrst og fremst af þeirri vinnu sem fór í að framleiða hana, taldi Whately að verðmæti tengdist því hversu mikils fólk metur vöruna, fremur en eingöngu þeim kostnaði sem fólst í framleiðslu hennar. Þessi hugmynd var hluti af þeirri þróun í átt að huglægri gildiskenningu sem síðar varð mikilvæg í nýklassískri hagfræði.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Whately notaði meðal annars dæmið um perlur til að útskýra þessa hugmynd. Menn leggja ekki vinnu í að kafa eftir perlum vegna þess að vinnan gerir perlurnar verðmætar, þeir gera það vegna þess að þeir telja perlurnar verðmætar. Með þessu sýndi Whately að verðmæti tengist mati fólks og eftirspurn, en ekki aðeins þeirri vinnu sem þarf til að finna eða framleiða vöruna sjálfa.<ref name=":1" /><ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?id=YZFDAQAAMAAJ&printsec=frontcover&hl=is&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|title=Introductory Lectures on Political Economy: Delivered at Oxford in Easter Term, MDCCCXXXI|last=Whately|first=Richard|date=1847|publisher=J.W. Parker|language=en}}</ref> Þótt Whately setti ekki fram fullmótaða kenningu um jaðarnyt lagði hann þannig áherslu á að mat einstaklinga skipti máli þegar verðmæti væri ákveðið. Þess vegna má líta á hann sem forgöngumann jaðarhyggjunnar (e. proto-marginalist) og nýklassískrar hagfræði.<ref name=":2" /> === Gagnrýni á mannfjöldakenningu Malthusar === Whately var ósammála mannfjöldakenningu [[Thomas Malthus|Thomasar Malthusar]]. Malthus taldi að mannfjöldi gæti vaxið hraðar en matvælaframleiðsla og að skortur á mat myndi því að lokum takmarka fólksfjölgun. Whately lagði meiri áherslu á að hegðun fólks gæti breyst eftir efnahagslegum aðstæðum. Hann taldi því ekki sjálfgefið að fólksfjölgun myndi alltaf halda áfram á sama hátt. Þessi gagnrýni sýnir hvernig Whately lagði áherslu á raunverulega hegðun einstaklinga í stað þess að byggja eingöngu á föstum forsendum um fólksfjölgun.<ref name=":2" /> ==Tilvísanir== <references/> {{Fd|1787|1863}} [[Flokkur:Breskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Enskir guðfræðingar]] [[Flokkur:Enskir heimspekingar]] 2j7ii4i3970lrwnn3aweah4xib1x47z 0 193095 1983716 1982020 2026-10-24T07:48:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983716 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Anne Applebaum | mynd = MS241015 304 (cropped).jpg | mynd_texti = Applebaum árið 2024 | fæðingarnafn = Anne Elizabeth Applebaum | fæðingardagur = {{Birth date and age|1964|7|25}}<ref name="Interview">{{cite web |url=http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |title=Interview with Anne Applebaum |last=Petrone |first=Justine |work=City Paper |publisher=Baltic News Ltd |access-date=October 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720124829/http://www.citypaper.ee/interview_with_anne_applebaum/ |archive-date=July 20, 2011 |url-status=dead }}</ref> | fæðingarstaður = Washington, D.C., U.S. | dánardagur = | dánarstaður = | ríkisfang = {{hlist|Bandaríkin|Póland }} | menntun = {{Plainlist| * [[Yale University]] ([[Bachelor of Arts|BA]]) * [[London School of Economics]] ([[MSc]]) * [[St Antony's College, Oxford]] }} | þekkt_fyrir = Ritsmíðar um [[Sovétríkin]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] | maki = {{Marriage|[[Radosław Sikorski]]|June 27, 1992}} | börn = 2 | verðlaun = [[Pulitzer Prize for General Nonfiction]] | vefsíða = {{Official URL}} }} '''Anne Elizabeth Applebaum'''<ref name="NYT1992">{{Cite news |date=June 28, 1992 |title=Weddings: Anne Applebaum, Radek Sikorski |url=https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210112145013/https://www.nytimes.com/1992/06/28/style/weddings-anne-applebaum-radek-sikorski.html |archive-date=January 12, 2021 |access-date=February 14, 2017 |work=[[The New York Times]]}}</ref> (fædd [[25. júlí]] [[1964]]) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Blaðamennska|blaðamaður]], [[sagnfræðingur]], stjórnmálaskýrandi og álitsgjafi um [[Utanríkismál|utanríkismálastefnu]]. Hún hefur skrifað mikið um sögu [[Kommúnismi|kommúnisma]] og þróun borgaralegs samfélags í [[Mið-Evrópa|Mið]]<nowiki/>- og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Hún varð [[Pólland|pólskur]] [[ríkisborgari]] árið [[2013]] og er gift Radosław Sikorski, utanríkisráðherra Póllands.<ref name="DR20260927">{{Cite news |last=Nielsen |first=Søren |date=September 27, 2026 |title=Amerikansk topanalytiker i interview med DR: USA's drømme om Grønland lever videre |url=https://www.dr.dk/nyheder/udland/amerikansk-topanalytiker-i-interview-med-dr-usa-s-droemme-om-groenland-lever-videre |access-date=September 27, 2026 |publisher=[[DR (broadcaster)|DR]] |language=da}}</ref> Applebaum hefur starfað fyrir tímaritin [[The Economist]] og [[The Spectator]]<ref name="Cohen20200712">{{Cite news |last=Cohen |first=Nick |date=July 12, 2020 |title=Anne Applebaum: how my old friends paved the way for Trump and Brexit |url=https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804051705/https://www.theguardian.com/books/2020/jul/12/anne-applebaum-how-my-old-friends-paved-the-way-for-trump-and-brexit |archive-date=August 4, 2020 |access-date=August 4, 2020 |work=The Observer |location=London}}</ref> og var í ritstjórn tímaritsins ''[[The Washington Post]]'' frá [[2002]] til [[2006]].<ref name="Anne Applebaum">{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190610003544/https://www.washingtonpost.com/people/anne-applebaum/ |archive-date=June 10, 2019 |access-date=April 20, 2017 |work=The Washington Post |language=en}}</ref> Árið 2004 vann hún Pulitzer-verðlaunin fyrir sannsögulegar bókmenntir fyrir ritverk sitt Gulag: A History.<ref name="NYT20040405">{{Cite news |date=April 5, 2004 |title='The Known World' Wins Pulitzer Prize for Fiction |url=https://archive.nytimes.com/www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170818010516/http://www.nytimes.com/ref/arts/05pulitzers-arts.html |archive-date=August 18, 2017 |access-date=March 2, 2020 |work=[[The New York Times]]}}</ref> Hún starfar og skrifar fyrir [[The Atlantic]]<ref name="Atlantic2019115">{{Cite news |date=November 15, 2019 |title=Press Release: Anne Applebaum Joins The Atlantic as Staff Writer |url=https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201128143003/https://www.theatlantic.com/press-releases/archive/2019/11/anne-applebaum-joins-atlantic-staff-writer/602083/ |archive-date=November 28, 2020 |access-date=March 2, 2020 |work=The Atlantic}}</ref> og er félagi við SNF Agora Institute og School of Advanced International Studies við [[Johns Hopkins-háskóli|Johns Hopkins]] háskólann.<ref name="snfagora.jhu.edu">{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020}}</ref> Applebaum gefur einnig út fréttabréfið Open Letters.<ref name="DR20260927" /> Bók Applebaum [[Einræði hf|''Einræði hf.:einræðisherrarnir sem vilja stjórna heiminum'']] kom út á [[Íslenska|íslensku]] árið [[2026]].<ref>Applebaum, A., Björn Bjarnason, & Ugla  útgefandi. (2026). ''Einræði hf. : einræðisherrarnir sem vilja stjórna heiminum''. Ugla.</ref><ref>[https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/silfrid/39454/bo8cv9 Viðtal við Önnu Applebaum, Silfrið, RÚV mín 29:06]</ref> == Menntun == Applebaum nam sovéska sögu undir Wolfgang Leonhard haustið 1982 við [[Yale-háskóli|Yale háskólann]].<ref name="IC">{{Cite book|title=Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944–1956|url=https://archive.org/details/ironcurtaincrush00appl_0|last=Applebaum|first=Anne|date=2012|publisher=Doubleday|isbn=9780385515696|location=New York USA|page=[https://archive.org/details/ironcurtaincrush00appl_0/page/283 282],508}}</ref> Sumarið 1985 var hún í [[Sankti Pétursborg|Leningrad]] í Sovétríkjunum (nú [[Sankti Pétursborg]] í Rússlandi) en það er reynsla sem hún segir að hafi hjálpað til við að móta skoðanir sínar.<ref>{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |title=Russia and the Great Forgetting |url=https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601223629/https://www.commentarymagazine.com/articles/russia-great-forgetting/ |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=[[Commentary (magazine)|Commentary]]}}</ref> Applebaum lauk BA-próf frá Yale árið [[1986]] í sögu og bókmenntum.<ref>{{Cite web|url=http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|title=Anne Applebaum – internationales literaturfestival berlin|website=Literaturfestival.com|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20170302031208/http://www.literaturfestival.com/archive/participants/authors/2014/anne-applebaum?set_language=en|archive-date=March 2, 2017|access-date=April 3, 2017}}</ref><ref name="IC" /> Hún fékk tveggja ára Marshall námsstyrk við [[London School of Economics]] og lauk þaðan meistaragráðu í [[Alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] (1987).<ref name="NYT_wdg">{{Cite news |date=December 8, 1991 |title=Anne E. Applebaum to Wed in June |url=https://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180219062732/http://www.nytimes.com/1991/12/08/style/anne-e-applebaum-to-wed-in-june.html |archive-date=February 19, 2018 |access-date=April 23, 2008 |work=[[The New York Times]] |quote=... is a summa cum laude graduate of Yale University, where she was elected to Phi Beta Kappa.}}</ref> Hún stundaði einnig nám við St Antony's College, Oxford, áður en hún varð blaðamaður fyrir The Economist og flutti til [[Varsjá]], Póllands, árið 1988.<ref>{{Cite web|url=https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|title=Anne Applebaum|publisher=University of Oxford|archive-url=https://web.archive.org/web/20250326044704/https://www.oxfordna.org/amer-alumni-authors-march-2018|archive-date=March 26, 2025|access-date=2 April 2025|quote=As a celebration of our alumni, each month we will highlight a new book written by one of Oxford's North American-based alumni. For March 2018, our author is Anne Applebaum (St Antony's College, 1986).}}</ref><ref name="Wash-Bio">{{Cite news |title=Anne Applebaum |url=https://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304102539/http://www.washingtonpost.com/wp-srv/opinions/biographies/anne-applebaum.html |archive-date=March 4, 2016 |access-date=October 3, 2009 |work=The Washington Post}}</ref> Applebaum fór til [[Berlín|Berlínar]] í nóvember [[1989]] til að skrifa fréttir um [[fall Berlínarmúrsins]].<ref name="FP_2020">{{Cite web|url=https://foreignpolicy.com/2020/08/15/the-tragic-romance-of-the-middle-aged-western-liberal/|title=The Tragic Romance of the Nostalgic Western Liberal|last=Ivan Krastev|authorlink=Ivan Krastev|date=August 15, 2020|publisher=Foreign Policy|access-date=November 15, 2022}}</ref> == Ferill == Applebaum skrifaði mikið um [[Fall Berlínarmúrsins]] og fall kommúnismans sem blaðamaður hjá [[The Economist]] og [[The Independent]]. Árið [[1991]] sneri hún aftur til Englands til að vinna fyrir The Economist; hún var síðar ráðin sem erlendur ritstjóri og síðar aðstoðarritstjóri tímaritsins The Spectator, og síðar pólitískur ritstjóri Evening Standard.<ref>{{Cite web|url=https://ninedotsprize.org/board_members/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum|website=The Nine Dots Prize|language=en-GB|access-date=September 1, 2022}}</ref> Árið 1994 gaf hún út sína fyrstu bók, Between East and West: Across the Borderlands of Europe og er það ferðasögu sem lýsir uppgangi þjóðernishyggju í nýju ríkjum fyrrum Sovétríkjanna.<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2017/jul/23/book-review-between-east-and-west-across-the-borde/|title=Book Review: 'Between East and West: Across the Borderlands of Europe'|last=Hopley|first=Claire|date=July 23, 2017|website=The Washington Times|language=en-US|access-date=September 1, 2022}}</ref> Árið 2001 tók hún viðtal við [[Tony Blair]] forsætisráðherra.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 19, 2001 |title=I am still normal |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180623001052/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/4722273/I-am-still-normal.html |archive-date=June 23, 2018 |access-date=September 27, 2021 |work=The Telegraph}}</ref> Hún skrifaði einnig fræðiritið Gulag: A History (2003), um fangabúðir Sovétríkjanna og fékk Pulitzer-verðlaunin árið 2004.<ref name="NYT20040405" /><ref name="Idaho">{{Cite web|url=http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&var_Year=2004&var_Month=11&var_Day=17|title=From concentration camps to cotton|date=March 25, 2005|website=Idaho Mountain express and guide.|publisher=Express publishing inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20180621170913/http://archives.mtexpress.com/index2.php?ID=2005102224&var_Year=2004&var_Month=11&var_Day=17|archive-date=June 21, 2018|access-date=October 3, 2009}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|title=The 2004 Pulitzer Prize Winners General Nonfiction|archive-url=https://web.archive.org/web/20091002161041/http://www.pulitzer.org/works/2004-General-Nonfiction|archive-date=October 2, 2009|access-date=October 3, 2009}}</ref> Applebaum hefur verið í ritstjórn The ''Washington Post'', og var dálkahöfundur dagblaðsins í 17 ár.<ref name="Anne Applebaum" /><ref name="Atlantic2019115" /> Auk þess var hún aðstoðarfélagi við American Enterprise Institute, íhaldssama hugmyndafræðistofu.<ref>{{Cite news |last=Leonard |first=Brooke |date=May 8, 2008 |title=Turning Abkhazia into a War |url=http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113214131/http://www.nationalinterest.org/Article.aspx?id=17660 |archive-date=January 13, 2009 |access-date=December 31, 2008 |work=[[National Interest]] |location=New York City}}</ref> Önnur bók hennar um sagnfræðilegt efni , Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe 1944-56, var gefin út árið 2012 . Frá 2011 til 2016 stofnaði hún og stýrði Transitions Forum við Legatum Institute, alþjóðlegu hugmynda- og menntastofnun með höfuðstöðvar í London. Meðal annarra verkefna stýrði hún tveggja ára verkefni sem rannsakaði samband lýðræðis og vaxtar í Brasilíu, Indlandi og Suður-Afríku;<ref>{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/democracy-works|title=Democracy Works|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20190128191107/https://www.li.com/programmes/democracy-works|archive-date=January 28, 2019|access-date=April 17, 2017}}</ref> stofnaði Framtíð Sýrlands<ref>{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|title=Preparing for a Syrian Transition: Lessons from the Past, Thinking for the Future|last=Ghani|first=Ashraf|last2=Lockhart|first2=Clare|archive-url=https://web.archive.org/web/20201202033109/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/preparing-for-a-syrian-transition_ghani_lockhart_november-2012.pdf?sfvrsn=0|archive-date=December 2, 2020|access-date=May 24, 2025}}</ref> og Framtíð Írans<ref>{{Cite web|url=http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|title=The Future of Iran|website=li.com|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170418081945/http://www.li.com/programmes/the-future-of-iran|archive-date=April 18, 2017|access-date=April 17, 2017}}</ref> sá um verkefni um stofnunarbreytingar í þessum löndum; og lét gera ritgerðasafn um spillingu í Georgíu,<ref>{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|title=Revolutionary Tactics: Insights from Police and Justice Reform in Georgia|last=Pomerantsev|first=Peter|last2=Robertson|first2=Geoffrey|date=June 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201120100320/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/georgia_transitions_a4_2014web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 20, 2020|access-date=April 17, 2017|last3=Ratković|first3=Jovan|last4=Applebaum|first4=Anne}}</ref> Moldóvu,<ref>{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|title=Moldova: The Failing Champion of European Integration|last=Soloviev|first=Vladimir|date=July 2014|others=Translated and edited by Olga Khvostunova|archive-url=https://web.archive.org/web/20201107171958/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/moldova-the-failing-champion-of-european-integration-a4.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 7, 2020|access-date=April 17, 2017}}</ref> og Úkraínu.<ref>{{Cite web|url=https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|title=Looting Ukraine: How East and West Teamed up to Steal a Country|last=Bullough|first=Oliver|date=July 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117224328/https://lif.blob.core.windows.net/lif/docs/default-source/publications/ukraine_imr_a4_web.pdf?sfvrsn=0|archive-date=November 17, 2020|access-date=April 17, 2017}}</ref> Applebaum varð kennari [[2016]] við London School of Economics (LSE) í [[:en:London_School_of_Economics#LSE_Institute_of_Global_Affairs|Institute for Global Affairs]] og þar starfrækti hún verkefnið Arena þar sem fjallað var um [[upplýsingafölsun]] og [[áróður]] á 21 öld.<ref>{{Cite web|url=https://www.lse.ac.uk/iga/people/home.aspx|title=People|publisher=London School of Economics|language=en-GB|access-date=April 13, 2020}}{{Dead link|date=February 2022|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Árið 2019, flutti hún það verkefni til t SNF Agora Institute við Johns Hopkins University.<ref name="snfagora.jhu.edu2">{{Cite web|url=https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|title=Anne Applebaum: Stavros Niarchos Foundation SNF Agora Institute at Johns Hopkins|website=snfagora.jhu.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128220936/https://snfagora.jhu.edu/person/anne-applebaum/|archive-date=November 28, 2019|access-date=April 13, 2020|url-status=live}}</ref> Árið 2017 gaf hún út þriðju sögulega bók sína, Red Famine: Stalin's War on Ukraine, a history of the [[Hungursneyðin í Sovét-Úkraínu|Holodomor]] (the 1932-33 human-made hungur in Soviet Ukraine). Bókin vann Lionel Gelber verðlaunin<ref name="Gelber2018">{{Cite web|url=https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|title=Anne Applebaum's Red Famine Wins the 2018 Lionel Gelber Prize|last=Prize|first=The Lionel Gelber|website=newswire.ca|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804175330/https://www.newswire.ca/news-releases/anne-applebaums-red-famine-wins-the-2018-lionel-gelber-prize-676698163.html|archive-date=August 4, 2020|access-date=April 13, 2020}}</ref> og Duff Cooper verðlaunin,<ref>{{Cite web|url=http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|title=Past Winners of The Duff Cooper Prize – The Duff Cooper Prize|website=theduffcooperprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190912231809/http://www.theduffcooperprize.org/past-duff-cooper-prize-winners|archive-date=September 12, 2019|access-date=April 13, 2020}}</ref> Í nóvember 2019 tilkynnti The Atlantic að Applebaum myndi frá janúar 2020 verða í hópi blaðamanna þar<ref name="Atlantic2019115" /> Hún var á lista Prospect árið 2020 yfir 50 bestu hugsuði heimsins á tímum [[Covid-19 faraldurinn|COVID-19 faraldursins.]] Í júlí 2020 kom út bókin hennar ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism''. Bókin er sambland af endurminningum og pólitískri greiningu. Bókn var á vinsældalistalistum tímaritsins ''[[Der Spiegel]]''<ref>{{Cite web|url=https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|title=Spiegel Bestseller: Sachbuch / Hardcover (Nr. 13/2021) – versandkostenfrei online kaufen – Lehmanns.de|website=lehmanns.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927145701/https://www.lehmanns.de/listing/2280-spiegel-bestseller-sachbuch-hardcover-nr-13-2021|archive-date=September 27, 2021|access-date=September 27, 2021}}</ref> og [[The New York Times]].<ref>{{Cite news |title=Combined Print & E-Book Nonfiction – Best Sellers – Books – August 9, 2020 – The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/best-sellers/2020/08/09/combined-print-and-e-book-nonfiction/ |access-date=September 27, 2021 |work=The New York Times |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> Í júlí 2020 var Applebaum ein af 153 sem skrifuðu undir "Harper's Letter" (einnig þekkt sem "A Letter on Justice and Open Debate"); en það skjal lýsti áhyggjum af því að "frjálst flæði upplýsinga og hugmynda, lífblóð frjálslyndis samfélags, væri á hverjum degi að verða takmarkaðra." Applebaum er meðlimur í hugveitunni Council on Foreign Relations.<ref>{{Cite web|url=http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|title=Membership Roster – Council on Foreign Relations|website=Cfr.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20140727040345/http://www.cfr.org/about/membership/roster.html|archive-date=July 27, 2014|access-date=April 3, 2017}}</ref> Hún er í stjórn National Endowment for Democracy and Renew Democracy Initiative.<ref>{{Cite web|url=http://www.ned.org/about/board-of-directors/|title=Board of Directors – NATIONAL ENDOWMENT FOR DEMOCRACY|website=Ned.org|language=en-US|access-date=March 28, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Boot |first=Max |date=April 25, 2018 |title=The political center is fighting back |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508152332/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/the-political-center-is-fighting-back/2018/04/25/6170f646-489b-11e8-827e-190efaf1f1ee_story.html |archive-date=May 8, 2019 |access-date=April 23, 2019 |work=The Washington Post}}</ref> Hún er einnig í ritstjórn tímaritsins The American Interest<ref>{{Cite web|url=http://www.the-american-interest.com/masthead/|title=Editorial board|publisher=The American Interest|access-date=April 3, 2017}}</ref> og Journal of Democracy.<ref>{{Cite web|url=https://www.journalofdemocracy.org/about/masthead/|title=Masthead|website=Journal of Democracy|language=en-US|access-date=2025-08-12}}</ref> Hún var í stjórn Institute for War and Peace Reporting.<ref>{{Cite web|url=https://iwpr.net/about|title=About IWPR {{!}} Institute for War and Peace Reporting|date=December 6, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141206145719/https://iwpr.net/about|archive-date=December 6, 2014|access-date=January 17, 2020}}</ref> Auk þess var hún aðstoðarfélagi við Center for European Policy Analysis (CEPA), þar sem hún leiddi verkefni sem miðaði að því að berjast gegn rússneskri upplýsingafölsun í Mið- og Austur-Evrópu (CEE).<ref>{{Cite web|url=http://cepa.org/anne-aplebaum|title=Anne Applebaum {{!}} CEPA|date=April 9, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409230453/http://cepa.org/anne-aplebaum|archive-date=April 9, 2016|access-date=February 25, 2020}}</ref> === Sovétríkin og Rússland === Applebaum hefur í skrifum sínum verið gagnrýnin á Rússland og stjórn Pútíns".<ref name=":0">{{Cite news |last=Fitzpatrick |first=Sheila |author-link=Sheila Fitzpatrick |date=August 25, 2017 |title=Red Famine by Anne Applebaum review – did Stalin deliberately let Ukraine starve? |url=https://www.theguardian.com/books/2017/aug/25/red-famine-stalins-war-on-ukraine-anne-applebaum-review?CMP=share_btn_fb |access-date=August 25, 2017 |work=[[The Guardian]] |quote=For scholars, the most interesting part of the book will be the two excellent historiographical chapters in which she teases out the political and scholarly impulses tending to minimise the famine in Soviet times ('The Cover-Up') and does the same for post-Soviet Ukrainian exploitation of the issue ('The Holodomor in History and Memory')}}</ref> og fall [[Fall Berlínarmúrsins]] árið 1989 var upphafspunktur alls sem Applebaum gerði á næstu þremur áratugum.<ref name="FP_2020" /> Árið 2000 lýsti Applebaum tengslum milli hins þá nýkjörna forseta Rússlands [[Vladímír Pútín|Vladimir Putin]] og fyrrum leiðtoga Sovétríkjanna [[Júríj Andropov|Yuri Andropov]]; og fyrrum leyniþjónustunnar [[KGB]].<ref>{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=April 10, 2000 |title=Secret Agent Man |url=http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170829140652/http://www.weeklystandard.com/secret-agent-man/article/12293 |archive-date=August 29, 2017 |access-date=April 3, 2017 |work=Weekly Standard}}</ref>Árið 2008 hóf hún að tala um Pútínisma sem andlýðræðislega hugmyndafræði en á þessum tíma var Putin af flestum talinn pragmatisti hliðhollur Vesturlöndum. Applebaum hefur gagnrýnt aðgerðir Vesturlanda í tengslum við innrás Rússa í [[Úkraína|Úkraníu]] og haldið fram að Bandaríkin og bandamenn þeirra ættu ekki að gera spilltu rússnesku ríki kleift að raska jafnvægi í Evrópu .<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 5, 2014 |title=Russia's Western enablers |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-russias-western-enablers/2014/03/05/bcba2a88-a4a6-11e3-8466-d34c451760b9_story.html |work=[[The Washington Post]]}}</ref>  Árið 2014, skrifaði hún umfjöllun um bók Karen Dawisha ''Putin's Kleptocracy'' fyrir ''T<nowiki/>[[he New York Review of Books]]''; í þeirri umfjöllun spyr hún hvort að mikilvægasta saga seinustu tuttugu ára hafi ekki verið brostið lýðræði og uppgangur nýrrar tegundar rússneskrar valdboðsstefnu. Hún lýsir goðsögninni um rússneska niðurlægingu og færir rök fyrir að [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og útþensla [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] hafi skilað miklum árangri.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=October 17, 2014 |title=The myth of Russian humiliation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190601232220/https://www.washingtonpost.com/opinions/anne-applebaum-nato-pays-a-heavy-price-for-giving-russia-too-much-credita-true-achievement-under-threat/2014/10/17/5b3a6f2a-5617-11e4-809b-8cc0a295c773_story.html |archive-date=June 1, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref>  Í aðdraganda bandarísku forsetakosningarnar Í júlí 2016 skrifaði hún grein um tengsl milli [[Donald Trump]] og Rússlands;<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 21, 2016 |title=How a Trump presidency could destabilize Europe |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190602205423/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/how-a-trump-presidency-could-destabilize-europe/2016/07/21/9ec38a20-4f75-11e6-a422-83ab49ed5e6a_story.html |archive-date=June 2, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> hún skrifaði að stuðningur Rússlands við Trump væri hluti af stærri rússnesku pólitísku markmiði sem gengi út á að valda glundroða á Vesturlöndum.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |last2=Lucas |first2=Edward |date=May 6, 2016 |title=The danger of Russian disinformation |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190513090510/https://www.washingtonpost.com/opinions/the-danger-of-russian-disinformation/2016/05/06/b31d9718-12d5-11e6-8967-7ac733c56f12_story.html |archive-date=May 13, 2019 |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> Í desember 2019, skrifaði hún í ''The Atlantic að á 21. öld verði einnig að berjast við'' nýtt fyrirbæri, hægri sinnaða menntamenn sem nú væru mjög gagnrýnir á eigin samfélög og sem hefðu byrjað að viðra sig upp við hægrisinnaða einræðisherra sem hefðu óbeit á Ameríku. <ref>{{Cite web|url=https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|title=The False Romance of Russia|last=Applebaum|first=Anne|date=December 12, 2019|website=The Atlantic|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912204854/https://www.theatlantic.com/ideas/archive/2019/12/false-romance-russia/603433/|archive-date=September 12, 2021|access-date=September 27, 2021}}</ref> === Mið-Evrópa === Applebaum hefur skrifað um sögu Mið- og Austur-Evrópu, einkum Póllands. Í lok bókar sinnar Járnhliðið (e. Iron Curtain) heldur hún því fram að endurreisn borgaralegs samfélags væri mikilvægasta og erfiðasta áskorun fyrir ríki í Mið-Evrópu; í annarri ritgerð hélt hún því fram að þráhyggja nútíma einræðis um kúgun borgaralegs samfélags sé komin frá [[Vladímír Lenín|Vladimir Lenín]].<ref>{{Cite journal |last=Applebaum |first=Anne |date=October 19, 2015 |title=The Leninist Roots of Civil Society Repression |url=https://muse.jhu.edu/article/595919 |journal=Journal of Democracy |volume=26 |issue=4 |pages=21–27 |doi=10.1353/jod.2015.0068 |issn=1086-3214 |s2cid=146420524 |url-access=subscription}}</ref> Hún hefur skrifað ritgerðir um pólska kvikmyndagerðarmanninn [[Andrzej Wajda]]; tvíhliða hernám [[Nasistar|nasista]] og Sovétríkjanna í Mið-Evrópu; og útskýrt hvers vegna það er ónákvæmt að skilgreina Austur-Evrópu sem eina heild.<ref>{{Cite web|url=http://www.prospectmagazine.co.uk/magazine/does-eastern-europe-still-exist|title=Does Eastern Europe still exist?|last=Anne|first=Applebaum|website=Prospect Magazine|language=en-US|access-date=April 11, 2017}}</ref> === Upplýsingafölsun, áróður og falsfréttir === Applebaum hefur skrifað um rússneska rógsherferð gegn henni árið [[2014]] á tíma þar sem hún skrifaði mikið um [[Innlimun Krímskaga í Rússland|innlimun Krímsskaga í Rússland]]. Hún hefur gagnrýnt hvernig samfélagsmiðlar hafa grafið undan lýðræðisumræðu um allan heim.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=December 10, 2015 |title=Mark Zuckerberg should spend $45&nbsp;billion on undoing Facebook's damage to democracies |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/mark-zuckerberg-could-spend-45-billion-on-undoing-facebooks-damage/2015/12/10/4b7d1ba0-9e91-11e5-a3c5-c77f2cc5a43c_story.html |access-date=April 11, 2017 |work=The Washington Post |issn=0190-8286}}</ref> === Þjóðernishyggja === Í mars 2016, í kosningabaráttu Bandaríkjanna 2016, skrifaði Applebaum grein í The ''Washington Post'' með fyrirsögninni: "Er þetta endir Vesturlanda eins og við þekkjum þau?"; Í greininni er því haldið fram að aðeins þurfi tvær eða þrjár [[kosningar]] sem fara illa til að NATO líði undir lok, Evrópusambandið leysist upp og valdi ef til vill endalokum hinnar frjálslyndu heimsskipunar.<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=March 4, 2016 |title=Is this the end of the West as we know it? |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/donald-trump-and-the-end-of-nato/2016/03/04/e8c4b9ca-e146-11e5-8d98-4b3d9215ade1_story.html |access-date=April 3, 2017 |work=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref> Applebaum studdi [[Hillary Clinton]] til forseta í júlí 2016 vegna þess að hún lítur á Trump sem "mann sem virðist vilja eyðileggja þau bandalög sem varðveita alþjóðlegan frið og bandarísk völd".<ref>{{Cite news |last=Applebaum |first=Anne |date=July 28, 2016 |title=Why we need a President Clinton |url=https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190416081448/https://www.washingtonpost.com/opinions/global-opinions/why-we-need-a-president-clinton/2016/07/28/aaa40e76-54ef-11e6-bbf5-957ad17b4385_story.html |archive-date=April 16, 2019 |access-date=January 16, 2019 |work=The Washington Post}}</ref> Applebaum skrifaði grein í ''Washington Post'' í mars 2016  sem leiddi til þess að svissneska fréttablaðið ''Tages-Anzeiger'' og þýska fréttatímaritið ''[[Der Spiegel]]'' tóku viðtöl við hana. Þessar greinar birtust í desember 2016<ref>{{Cite news |last=Cassidy |first=Alan |last2=Loser |first2=Philipp |date=December 27, 2016 |title=Ähnlich wie in den 1930er-Jahren |url=http://www.tagesanzeiger.ch/ausland/amerika/es-liegt-etwas-aehnliches-in-der-luft-wie-in-den-1930erjahren/story/27519272 |access-date=April 3, 2017 |work=Tages-Anzeiger |language=de |issn=1422-9994}}</ref> og janúar 2017.<ref>{{Cite news |last=Scheuermann |first=Christoph |last2=Repinski |first2=Gordon |date=January 20, 2017 |title=Historian Anne Applebaum on Trump: 'Protest Is Insufficient' |url=http://www.spiegel.de/international/world/anne-applebaum-interview-about-president-donald-trump-a-1130988.html |access-date=April 20, 2017 |work=Der Spiegel}}</ref> Hún skrifaði að alþjóðlegar popúlistahreyfingar kölluðu mjög hægri sinnaðar hreyfingar og öfgahreyfingar sem standa lengst til hægri ekki íhaldshreyfingar eins og það hugtak er venjulega skilið. Hún skrifaði að popúlistahreyfingar í Evrópu deildu hugmyndum, hugmyndafræði, vinum og stofnendum og reyndu að taka yfir nútíma stofnanir með valdi til að fara aftur í tímann. Applebaum hefur lagt áherslu á hættu á nýrri alþjóðlegri þjóðernishyggju þar sem slíkar ýmsar hreyfingar sameinast eins og hreyfingin [[Lög og réttlæti]] í Póllandi, [[Lega Nord|Norðurbandalagið]] í Ítalíu og [[Frelsisflokkurinn (Austurríki)|Frelsisflokkurinn]] í Austurríki.<ref>{{Cite news |last=Anne |first=Applebaum |date=January 15, 2019 |title=The anti-Europeans have a plan for crippling the European Union |url=https://www.washingtonpost.com/gdpr-consent/?destination=%2fopinions%2fglobal-opinions%2fthe-anti-europeans-have-a-plan-for-crippling-the-european-union%2f2019%2f01%2f13%2fd8af6ab0-15ed-11e9-b6ad-9cfd62dbb0a8_story.html%3f |work=The Washington Post}}</ref> == Úrval af ritsmíðum eftir Applebaum == * ''Between East and West: Across the Borderlands of Europe'', Pantheon, (1994), reprinted by Random House, 1995; Penguin, 2015; and Anchor, 2017, {{ISBN|0679421505}} * ''Gulag: A History'', Doubleday, (2003), 677 pages, {{ISBN|0-7679-0056-1}}; paperback, Bantam Dell, 2004, 736 pages, {{ISBN|1-4000-3409-4}} * ''Gulag Voices : An Anthology'', Yale University Press, (2011), 224 pages, {{ISBN|9780300177831}}; hardback * ''Iron Curtain: The Crushing of Eastern Europe, 1944–1956'', Allen Lane, (2012), 614 pages, {{ISBN|978-0-713-99868-9}} / Doubleday {{ISBN|978-0-385-51569-6}} * ''From a Polish Country House Kitchen'' with Danielle Crittenden, Chronicle Books, (2012), 288 pages, {{ISBN|1-452-11055-7}}; hardback * ''Red Famine: Stalin's War on Ukraine,'' Penguin Randomhouse, (2017)<ref>{{Cite book|url=http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|title=Red Famine by Anne Applebaum {{!}} PenguinRandomHouse.com|language=en-US|access-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421091616/http://www.penguinrandomhouse.com/books/236713/red-famine-by-anne-applebaum/9780385538855/|archive-date=April 21, 2017}}</ref><ref name=":0" /> * ''Twilight of Democracy: The Seductive Lure of Authoritarianism'', Doubleday, (2020), 224 pages, {{ISBN|978-0385545808}}; hardback * ''Wybór'' (Choice), Agora, (2021), 320 pages, {{ISBN|978-8326838255}}; hardback * ''Autocracy, Inc.: The Dictators Who Want to Run the World'', Doubleday, (2024), 224 pages, {{ISBN|978-0385549936}}; hardback == Tilvísanir == [[Flokkur:Bandarískir blaðamenn]] [[Flokkur:Bandarískir sagnfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1964]] [[Flokkur:Síður með óyfirfarnar þýðingar]] sdbe0wfp5nlr9m9xzglhghgyh6b95ik 0 193163 1983717 1982943 2026-10-24T07:50:49Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20261024) #IABot (v2.0.9.6) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]]) 1983717 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Júgóslavía |nafn_í_eignarfalli = Konungsríkisins Júgóslavíu |nafn_á_frummáli = Kraljevina Jugoslavija<br />Краљевина Југославија |fáni= Flag of Yugoslavia (1918–1941).svg |skjaldarmerki= Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg |kjörorð= Jedan narod, jedan kralj, jedna država<br>Један народ, један краљ, једна држава<br>Ein þjóð, einn konungur, eitt ríki |þjóðsöngur=Himna Kraljevine Jugoslavije<br />Химна Краљевине Југославије<br />Þjóðsöngur Konungsríkisins Júgóslavíu<br />{{Center|[[File:Himna Kraljevine Jugoslavije.ogg]]}} |staðsetningarkort=Europe-Kingdom of Yugoslavia (orthographic projection).svg |höfuðborg=[[Belgrad]] |tungumál=[[Serbókróatíska]] |stjórnarfar=[[Þingbundin konungsstjórn]] (1918–1929, 1931–1939) |titill_leiðtoga1=Konungur |nafn_leiðtoga1=[[Pétur 1. Serbíukonungur|Pétur 1.]]<br>[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]]<br>[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur 2.]] |staða=Sögulegt tímabil |staða_athugasemd=[[Millistríðsárin]]{{*}}[[Seinni heimsstyrjöldin]] |atburður1=Stofnun |dagsetning1= 1. desember 1918 |atburður2=Konungdæmið leyst upp |dagsetning2= 29. nóvember 1945 |flatarmál= 247.542<ref>{{Cite book |last=Tomasevich |first=Jozo |title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks |url=https://archive.org/details/chetniks0000toma |date=1975 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-0857-9 |page=[https://archive.org/details/chetniks0000toma/page/93 93]}}</ref> |fólksfjöldi= 15.839.364<ref>{{Cite book |url=https://publikacije.stat.gov.rs/G1945/Pdf/G19454001.pdf |title=Израчунат број становника Југославије за 1941. и 1945. |date=1945 |publisher=Државни статистички уред |language=sr |access-date=30 September 2021 |archive-date=7 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210607061237/http://publikacije.stat.gov.rs/G1945/pdf/G19454001.pdf |url-status=live }}</ref> |mannfjöldaár= 1941 |íbúar_á_ferkílómetra=63,98 |gjaldmiðill=[[Júgóslavnesk króna]] (1918–1920)<br>[[Júgóslavneskur dinar]] (1920–1941) }} '''Konungsríkið Júgóslavía'''<ref name="Tomasz Kamusella 2008. pp. 228, 297">{{Cite book |last=Kamusella |first=Tomasz |url=https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |title=The politics of language and nationalism in modern Central Europe |date=2009 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-0-2305-5070-4 |pages=228, 297 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160518085413/https://books.google.com/books?id=mzEqAQAAIAAJ |archive-date=18 May 2016 |url-status=live}}</ref> var ríki í Suðaustur- og Mið-Evrópu sem var til frá 1918 til 1941. Frá 1918 til 1929 hét ríkið opinberlega '''Konungsríki Serba, Króata og Slóvena''' en var kallað '''[[Júgóslavía]]''' („Land Suður-Slava“) í daglegu tali.<ref name="Naš rod"> "Kraljevina Jugoslavija! Novi naziv naše države. No, mi smo itak med seboj vedno dejali Jugoslavija, četudi je bilo na vseh uradnih listih Kraljevina Srbov, Hrvatov in Slovencev. In tudi drugi narodi, kakor Nemci in Francozi, so pisali že prej v svojih listih mnogo o Jugoslaviji. 3. oktobra, ko je kralj Aleksander podpisal "Zakon o nazivu in razdelitvi kraljevine na upravna območja", pa je bil naslov kraljevine Srbov, Hrvatov in Slovencev za vedno izbrisan." (Naš rod, Ljubljana 1929/30, št. 1, str. 22, letnik I.) </ref> Konungsríkið var stofnað síðla árs 1918 þegar [[Konungsríkið Serbía]] sameinaðist [[Konungsríkið Svartfjallaland|Konungsríkinu Svartfjallalandi]] og landsvæðum sem höfðu tilheyrt [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið|austurrísk-ungverska keisaradæminu]], þá helst landsvæði sem samsvarar núverandi [[Bosnía og Hersegóvína|Bosníu og Hersegóvínu]] og bróðurparti ríkjanna [[Króatía|Króatíu]] og [[Slóvenía|Slóveníu]]. Landsvæði núverandi [[Kósovó]] og [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]] höfðu verið innlimuð af Serbíu fyrir sameininguna.<ref>{{Cite web |title=Yugoslavia from a Historical Perspective |url=https://www.yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220331215651/http://yuhistorija.com/doc/yugoslavia%20from%20a%20historical%20perspective.pdf |archive-date=31 March 2022 |access-date=7 December 2020 |publisher=YU Historija}}</ref> Konungsætt ríkisins var hin serbneska [[Karađorđević-ætt]], sem hafði áður ríkt í Konungsríkinu Serbíu í valdatíð [[Pétur 1. Serbíukonungur|Péturs 1.]], sem varð fyrsti konungur Júgóslavíu. Eftir dauða Péturs árið 1921 tók sonur hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]], við konungdómi en hann hafði áður verið [[ríkisstjóri]] í nafni föður síns. Árið 1929 stofnaði Alexander [[einræði]] í landinu og gaf ríkinu formlega nafnið Júgóslavía. Árið 1934 var konungurinn myrtur í [[Marseille]] af [[Vlado Tsjernozemskí]], meðlimi í makedónsku sjálfstæðishreyfingunni [[VMRO]]. Ellefu ára gamall sonur Alexanders, [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur|Pétur]], tók við krúnunni en frændi hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páll]], fór með stjórn sem ríkisstjóri til ársins 1941. Það ár sagði Júgóslavía upp aðild sinni að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] með [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] eftir valdarán í landinu.<ref>{{Cite web |last=J. B. Hoptner |date=1963 |title=Yugoslavia in Crisis 1934–1941 |url=https://archive.org/details/yugoslaviaincris012757mbp |publisher=Columbia University Press}}</ref> Konungsfjölskyldan flýði til London sama ár, skömmu áður en Öxulveldin gerðu [[Innrásin í Júgóslavíu|innrás í Júgóslavíu]]. Í apríl 1941 hernámu Öxulveldin landið og skiptu því upp. Konungurinn stofnaði útlegðarríkisstjórn í London sem var viðurkennd af Bretum og síðar af hinum [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamannaríkjunum]]. Árið 1944 viðurkenndi Pétur 2. konungur bráðabirgðastjórn [[Lýðræðislega sambandsríkið Júgóslavía|Lýðræðislega sambandsríkisins Júgóslavíu]] sem lögmæta ríkisstjórn landsins eftir að breski forsætisráðherrann [[Winston Churchill]] beitti hann þrýstingi. Viðurkenningin var formfest 2. nóvember með Vis-sáttmálanum sem [[Ivan Šubašić]] undirritaði fyrir hönd konungsríkisins og [[Josip Broz Tito]] fyrir hönd júgóslavnesku andspyrnuhreyfingarinnar.<ref>{{Cite book |last=Roberts |first=Walter R. |url=https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |title=Tito, Mihailović, and the Allies, 1941–1945 |date=1973 |publisher=Rutgers University Press |isbn=978-0-8135-0740-8 |page=288 |access-date=25 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211134033/https://books.google.com/books?id=fNBmAAAAMAAJ |archive-date=11 December 2021 |url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|sagnfræði}} {{sa|1918|1945}} [[Flokkur:Saga Júgóslavíu]] fpgyus37y7y4n4axcgvixmgty9ut12p 0 193236 1983659 1983385 2026-10-23T21:11:47Z Stebbiklipp 122037 Bæti við stuttum kafla um Ice Cold með fréttaheimild og innri tengli; aðstoð gervigreindar að beiðni viðfangs. 1983659 wikitext text/x-wiki {{lagfæring|grein er skrifuð af þeirri persónu sem greinin fjallar og með aðstoð gervigreindar, er eins og auglýsing og gagnrýnislaust tínd til smáatriði og atriði sem eru ekki nógu markverð fyrir grein}} [[Mynd:Stefán Atli Gervigreindarklúbburinn.png|thumb|Stefán Atli á forsíðumynd Gervigreindarklúbbsins.]] '''Stefán Atli Rúnarsson''' er íslenskur fyrirlesari, ráðgjafi, frumkvöðull og hlaðvarpsstjórnandi. Hann starfar við fræðslu um hagnýta notkun [[gervigreind]]ar, heldur námskeið undir heitinu ChatGPT námskeið með Stefáni Atla og stýrir hlaðvarpinu ''[[Gervigreindarklúbburinn]]''.<ref name="um">[https://chatgptnamskeid.is/elementor-page-1050/ „Um Stefán Atla“]. ''ChatGPT námskeið með Stefáni Atla''. Sótt 19. október 2026.</ref><ref name="hladvarp">Ragna Gestsdóttir. [https://www.dv.is/fokus/2026/04/15/eg-er-ekki-ad-fara-ad-taka-yfir-heiminn-eg-er-til-ad-hjalpa „Ég er ekki að fara að taka yfir heiminn – ég er hér til að hjálpa“]. ''DV'', 15. apríl 2026.</ref> Hann er einn stofnenda tæknifyrirtækisins Eignaskanna.<ref name="eignaskanni">Helgi Steinar Gunnlaugsson. [https://vb.is/frettir/skannar-eignina-a-minutu/ „Skannar eignina á mínútu“]. ''Viðskiptablaðið'', 1. september 2026.</ref> == Fræðsla og ráðgjöf == Stefán hefur haldið námskeið og vinnustofur um notkun gervigreindar fyrir einstaklinga, fyrirtæki og félagasamtök. Samkvæmt eigin vef vinnur hann einnig við ráðgjöf um innleiðingu gervigreindar og greiningu vinnuferla.<ref name="um"/> Árið 2025 þróaði hann námsefni fyrir Félag eldri borgara í Reykjavík. Námskeiðin fjölluðu meðal annars um notkun [[ChatGPT]], textagerð og gerð mynda og tónlistar með gervigreind. Í umfjöllun ''DV'' í nóvember það ár kom fram að um 560 manns hefðu sótt námskeið félagsins um gervigreind og hátt í hundrað væru á biðlista. Þar kom einnig fram að Stefán hefði kennt á námskeiðum hjá Félagi eldri borgara í Garðabæ.<ref>Ragna Gestsdóttir. [https://www.dv.is/frettir/2025/11/12/mikill-ahugi-medal-eldri-borgara-a-gervigreind-stefan-atli-hefur-throad-namsefni-serstaklega-fyrir-felaga-feb „Mikill áhugi meðal eldri borgara á gervigreind – Stefán Atli hefur þróað námsefni sérstaklega fyrir félaga FEB“]. ''DV'', 12. nóvember 2025.</ref> == Ice Cold == Stefán hélt úti [[YouTube]]-rásinni [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]] ásamt [[Ingi Bauer|Inga Bauer]]. Þeir birtu þar myndbandsblogg og voru árið 2018 með vikulegar beinar útsendingar þar sem þeir spiluðu tölvuleikinn Fortnite.<ref>Benedikt Bóas Hinriksson. [https://varnish-22.visir.is/g/2018181128794/f/f/skodanir „Spila Fortnite í sólarhring til góðs“]. ''Vísir'', 29. nóvember 2018.</ref> == Gervigreindarklúbburinn == Stefán er umsjónarmaður hlaðvarpsins ''Gervigreindarklúbburinn'', þar sem rætt er um gervigreind og áhrif hennar á samfélag og atvinnulíf. Í apríl 2026 fjallaði ''DV'' um þátt þar sem Stefán átti samtal við ChatGPT. Þá höfðu þrjátíu þættir komið út og meðal gesta höfðu verið Einar Þorsteinsson og Ingibjörg Isaksen.<ref name="hladvarp"/> == Frumkvöðlastarf == Stefán stofnaði Eignaskanna ásamt Arnari Kjartanssyni og Steingrími Þór Ágústssyni. Tæknilausnin var tekin í notkun árið 2026 og nýtir gervigreind til að leggja mat á verðmæti fasteigna. Í umfjöllun ''Viðskiptablaðsins'' um verkefnið var greint frá bakgrunni Stefáns í markaðsmálum og miðlun.<ref name="eignaskanni"/> == Heimildir == <references/> == Tenglar == * [https://chatgptnamskeid.is/ Vefur Stefáns Atla um gervigreindarnámskeið] qxwgdyqgjqbjfstkg5152vkql0438rr