Sýslumenn á Íslandi

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="is">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>iswiki</dbname>
    <base>https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.24</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Miðill</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Kerfissíða</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Spjall</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Notandi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Notandaspjall</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaspjall</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Mynd</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Myndaspjall</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Melding</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Meldingarspjall</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Snið</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Sniðaspjall</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hjálp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hjálparspjall</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Flokkur</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Flokkaspjall</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Gátt</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gáttaspjall</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">Skjátexti</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">Skjátextaspjall</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Sýslumenn á Íslandi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>883</id>
    <revision>
      <id>1983813</id>
      <parentid>1976838</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:03:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983813</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9127" sha1="ifuemq44ejqvayw25faz6p9rtp1t925" xml:space="preserve">'''Sýslumenn''' á [[Ísland|Íslandi]] eru 9 talsins (voru áður lengst af 24). Verkefni þeirra eru [[aðfarargerðir]], [[dánarbú]], [[Nauðungarsala|nauðungarsölur]], [[Þinglýsing|þinglýsingar]] og leyfi. Þeir fara ekki lengur með [[Lögreglan á Íslandi|lögreglustjórn]] og [[ákæruvald]].  

Fyrir lagabreytinguna 2014 fóru sumir sýslumenn auk þess með [[lögreglustjórn]] í sínum umdæmum. Skipulagsbreytingar hjá lögreglunni sem tóku gildi [[1. janúar]] [[2007]] fækkuðu umdæmunum og þar með lögreglustjórum, en fyrir hafði sýslumaðurinn í Reykjavík verið sá eini sem ekki var einnig lögreglustjóri. Árið 2014 voru sett ný lög um sýslumannsembættin sem þá fækkaði úr 24 í 9. Um leið fluttist lögreglustjórn frá öllum sýslumönnum til embætta lögreglustjóra. 

Sýslumannsembættin eru einnig tengiliðir við [[Tryggingastofnun ríkisins]] og [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]] vegna [[Þjóðskrá|þjóðskrár]] og [[Hlutafélagaskrá|hlutafélagaskrár]].

==Aðsetur og umdæmi sýslumanna frá 2007 til 2014==
{{location map+ |Ísland |float=right |width=700|caption=Sýslumenn á Íslandi|places=
&lt;!-- SÝSLUMENN Á HÖFUÐBORGARSVÆÐINU --&gt;
{{location map~ |Ísland |lat=64.1 |long=-21.883333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Hafnarfirði''&lt;br&gt;''Sýslumaðurinn í Kópavogi''&lt;br&gt;''Sýslumaðurinn í Reykjavík''&lt;/small&gt;|position=bottom}}
&lt;!-- AÐRIR SÝSLUMENN --&gt;
{{location map~ |Ísland |lat=64.317 |long=-22.0833 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Akranesi''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.683333 |long=-18.1 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Akureyri''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.666667 |long=-20.3 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Blönduósi''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=66.15 |long=-23.25 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Bolungarvík''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=64.533333 |long=-21.916667 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Borgarnesi''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.116667 |long=-21.766667 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Búðardal''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.069722 |long=-13.986389 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Eskifirði''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.716667 |long=-21.683333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Hólmavík''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=66.05 |long=-17.316667 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Húsavík''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=63.75 |long=-20.233333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Hvolsvelli''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=64.267 |long=-15.198333 |label=''Sýslumaðurinn á Höfn''&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{location map~ |Ísland |lat=66.075833 |long=-23.126667 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Ísafirði''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=64.001111 |long=-22.551944 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Keflavík''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.583333 |long=-24 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Patreksfirði''&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.746111 |long=-19.639444 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Sauðárkróki''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=63.933108 |long=-20.997117 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Selfossi''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.15 |long=-13.6 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Seyðisfirði''&lt;/small&gt;|position=top}}
{{location map~ |Ísland |lat=66.183333 |long=-18.883333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn á Siglufirði''&lt;/small&gt;|position=right}}
{{location map~ |Ísland |lat=65.066667 |long=-22.733333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaður Snæfellinga''&lt;/small&gt;|position=left}}
{{location map~ |Ísland |lat=63.416667 |long=-20.283333 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Vestmannaeyjum''&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{location map~ |Ísland |lat=63.419444 |long=-19.009722 |label=&lt;small&gt;''Sýslumaðurinn í Vík''&lt;/small&gt;|position=right}}}}

* ''Sýslumaðurinn í [[Reykjavík]]:'' 
**[[Reykjavíkurborg]], [[Seltjarnarnesbær]], [[Mosfellsbær]] og [[Kjósarhreppur]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Akranes]]i:'''
**[[Akraneskaupstaður]].
* '''Sýslumaðurinn í [[Borgarnes]]i:'''
**[[Hvalfjarðarsveit]], [[Skorradalshreppur]] og [[Borgarbyggð]].
**Fór einnig með lögreglustjórn í [[Dalabyggð]].
* '''Sýslumaður Snæfellinga - [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]:'''
**[[Eyja- og Miklaholtshreppur]], [[Snæfellsbær]], [[Grundarfjarðarbær]], [[Helgafellssveit]] og [[Stykkishólmsbær]].
* '''Sýslumaðurinn í [[Búðardalur|Búðardal]]:'''
**[[Dalabyggð]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Patreksfjörður|Patreksfirði]]:'''
**[[Reykhólahreppur]], [[Vesturbyggð]] og [[Tálknafjarðarhreppur]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn í [[Bolungarvík]]:'''
**[[Bolungarvíkurkaupstaður]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Ísafjarðarbær|Ísafirði]]:'''
**[[Ísafjarðarbær]] og [[Súðavíkurhreppur]].
**Fór einnig með lögreglustjórn í [[Árneshreppur|Árneshreppi]], [[Bolungarvíkurkaupstaður|Bolungarvík]], [[Bæjarhreppur (Strandasýslu)|Bæjarhreppi]], [[Kaldrananeshreppur|Kaldrananeshreppi]], [[Reykhólahreppur|Reykhólahreppi]], [[Strandabyggð]], [[Tálknafjarðarhreppur|Tálknafjarðarhreppi]] og [[Vesturbyggð]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Hólmavík]]:'''
**[[Árneshreppur]], [[Kaldrananeshreppur]], [[Strandabyggð]] og [[Bæjarhreppur (Strandasýslu)|Bæjarhreppur]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Blönduós]]i:'''
**[[Húnaþing vestra]], [[Áshreppur]], [[Húnavatnshreppur]], [[Blönduósbær]], [[Höfðahreppur]] og [[Skagabyggð]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]]:'''
**[[Sveitarfélagið Skagafjörður]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Siglufjörður|Siglufirði]]:'''
**[[Fjallabyggð]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Akureyri]]:'''
**[[Grímseyjarhreppur]], [[Dalvíkurbyggð]], [[Arnarneshreppur]], [[Hörgárbyggð]], [[Akureyrarkaupstaður]], [[Eyjafjarðarsveit]], [[Svalbarðsstrandarhreppur]] og [[Grýtubakkahreppur]].
**Fór einnig með lögreglustjórn í [[Fjallabyggð]]
* '''Sýslumaðurinn á [[Húsavík (Skjálfanda)|Húsavík]]:'''
**[[Þingeyjarsveit]], [[Skútustaðahreppur]], [[Aðaldælahreppur]], [[Norðurþing]], [[Tjörneshreppur]], [[Raufarhafnarhreppur]], [[Svalbarðshreppur]] og [[Þórshafnarhreppur]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Seyðisfjörður|Seyðisfirði]]:'''
**[[Skeggjastaðahreppur]], [[Vopnafjarðarhreppur]], [[Fljótsdalshérað]], [[Fljótsdalshreppur]], [[Borgarfjarðarhreppur]] og [[Seyðisfjarðarkaupstaður]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Eskifjörður|Eskifirði]]:'''
**[[Mjóafjarðarhreppur]], [[Fjarðabyggð]], [[Breiðdalshreppur]] og [[Djúpavogshreppur]].
**Fór einnig með lögreglustjórn í [[Sveitarfélagið Hornafjörður|Sveitarfélaginu Hornafirði]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Höfn í Hornafirði|Höfn]]:'''
**[[Sveitarfélagið Hornafjörður]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn í [[Vík í Mýrdal|Vík]]:'''
**[[Skaftárhreppur]] og [[Mýrdalshreppur]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn á [[Hvolsvöllur|Hvolsvelli]]:'''
**[[Rangárþing eystra]], [[Rangárþing ytra]] og [[Ásahreppur]].
**Fór einnig með lögreglustjórn í [[Skaftárhreppur|Skaftárhreppi]] og [[Mýrdalshreppur|Mýrdalshreppi]].
* '''Sýslumaðurinn í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]]:'''
**[[Vestmannaeyjabær]].
* '''Sýslumaðurinn á [[Selfoss]]i:'''
**[[Flóahreppur]], [[Sveitarfélagið Árborg]], [[Skeiða- og Gnúpverjahreppur]], [[Hrunamannahreppur]], [[Bláskógabyggð]], [[Grímsnes- og Grafningshreppur]], [[Hveragerðisbær]] og [[Sveitarfélagið Ölfus]].
* '''Sýslumaðurinn í [[Keflavík]]:'''
**[[Grindavíkurkaupstaður]], [[Sandgerðisbær]], [[Sveitarfélagið Garður]], [[Reykjanesbær]] og [[Sveitarfélagið Vogar]], að varnarsvæðum undanskildum.
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn í [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]]:'''
**[[Hafnarfjarðarkaupstaður]], [[Garðabær]] og [[Sveitarfélagið Álftanes]].
**Var ekki lögreglustjóri.
* '''Sýslumaðurinn í [[Kópavogur|Kópavogi]]:'''
**[[Kópavogsbær]].
**Var ekki lögreglustjóri.

Hin gamla [[Sýslur á Íslandi|sýsluskipting]] réði oft mörkum umdæmanna en það er þó ekki algilt.

==Heimildir==
*  [http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/057-1992 Reglugerð um stjórnsýsluumdæmi sýslumanna 057/1992 ásamt breytingum]

== Tenglar ==
*[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1989092.html Lög 92/1989 um framkvæmdarvald ríkisins í héraði]
*[https://web.archive.org/web/20040124221455/http://domsmalaraduneyti.is/raduneyti/starfssvid/syslumenn/ Dómsmálaráðuneytið]

{{Innanríkisráðuneyti Íslands}}
{{Íslensk stjórnmál}}

[[Flokkur:Íslensk stjórnmál]]
[[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]]</text>
      <sha1>ifuemq44ejqvayw25faz6p9rtp1t925</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>V-2</title>
    <ns>0</ns>
    <id>886</id>
    <revision>
      <id>1983839</id>
      <parentid>1979563</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:52:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983839</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2550" sha1="k3v6z2cfau3ddbmya5yxyzp8klhc7wj" xml:space="preserve">[[Mynd:V-2 rocket diagram (with English labels).svg|250px|thumb|right|Þversnið af V-2 flugskeyti.]]
Þýsku '''V-2-fluskeytin''' voru fyrstu [[langdræg flugskeyti|langdrægu flugskeyti]] sögunnar. Þjóðverjar skutu fyrsta flugskeytinu af þessari gerð frá hafnarbænum [[Peenemünde]] árið [[1942]].

Þýski vísindamaðurinn [[Wernher von Braun]] stóð á bak við þróun flugskeytisins, en að stríðinu loknu flutti hann til Bandaríkjanna þar sem hann fékk strax starf hjá [[NASA]] við að búa til [[geimflaug]]ar.

Nánast vonlaust var að verjast þessum flugskeytum. Þau flugu fyrst upp í níu kílómetra hæð, beygðu svo í átt að skotmarkinu og féllu svo að lokum til jarðar af svo miklum krafti að þau grófust niður í jörðina áður en þau sprungu.

V-2-flugskeyti voru fyrst notuð þann [[6. september]] árið [[1944]], þegar tveimur slíkum var skotið á [[París]]. Fyrstu tilraunir mistókust en tveimur dögum síðar, þann [[8. september]], heppnuðust tilraunirnar betur. Næsta hálfa árið skutu Þjóðverjar meira en þrjú þúsund flugskeytum á óvini sína, flestum á [[Lundúnir]] og á [[Antwerpen]] í [[Belgía|Belgíu]]. Áætlað er að stríðstólið hafi kostað nærri 8.000 manns lífið. Síðustu V-2-flugskeytunum var skotið [[27. mars]] árið [[1945]] á England og Belgíu. Nærri 200 manns féllu í þeim árásum.

== Tengill ==
* [http://www.v2rocket.com www.v2rocket.com]

== Heimild ==
* Tracy Dungan: ''V-2: A Combat History of the First Ballistic Missile.'' Westholme Publishing ([http://www.westholmepublishing.com/id19.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715213744/http://www.westholmepublishing.com/id19.html |date=2006-07-15 }}) 2005, ISBN 1-59416-012-0

{{Commonscat|V2 rockets}}

* [https://www.aggregat4.de/pdf/Ger%C3%A4tebeschreibung_A4.pdf A4tebeschreibung]
* [https://www.aggregat4.de/pdf/A4_Fibel.pdf A4_Fibel]
* [https://www.raketenspezialisten.de/pdf/website%20AUSZUG%20DGLR%2070%20Jahre%20A4%20V4.pdf raketenspezialisten.de]
* [https://web.archive.org/web/20260410224416/https://www.v2werk-oberraderach.de/ Raketenfertigung in Friedrichshafen]
* [http://www.kheichhorn.de/html/ kheichhorn.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201102163457/http://www.kheichhorn.de/html/ |date=2020-11-02 }}
* [https://www.bernd-leitenberger.de/ bernd-leitenberger.de]
* [https://web.archive.org/web/20260410224416/https://www.v2werk-oberraderach.de/ v2werk-oberraderach.de]

[[Flokkur:Flugskeyti]]
[[Flokkur:Langdræg vopn]]</text>
      <sha1>k3v6z2cfau3ddbmya5yxyzp8klhc7wj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Davíð Oddsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1888</id>
    <revision>
      <id>1983866</id>
      <parentid>1970688</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T09:58:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 4 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983866</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51937" sha1="lco8biw5n0a8sj39vclujh15dli19h0" xml:space="preserve">{{Forsætisráðherra
| nafn           = Davíð Oddsson
| mynd           = Davíð Oddsson 2001.jpg
| myndatexti1     = Davíð árið 2001.
| titill= [[Forsætisráðherra Íslands]]
| stjórnartíð_start = [[30. apríl]] [[1991]]
| stjórnartíð_end = [[15. september]] [[2004]]
| forseti = [[Vigdís Finnbogadóttir]]&lt;br&gt;[[Ólafur Ragnar Grímsson]]
| forveri = [[Steingrímur Hermannsson]]
| eftirmaður = [[Halldór Ásgrímsson]]
| titill2= [[Utanríkisráðherra Íslands]]
| stjórnartíð_start2 =[[15. september]] [[2004]]
| stjórnartíð_end2 =  [[27. september]] [[2005]]
| forsætisráðherra2 = [[Halldór Ásgrímsson]]
| forveri2 = [[Halldór Ásgrímsson]] 
| eftirmaður2 = [[Geir H. Haarde]]
| titill3= [[Borgarstjóri Reykjavíkur]]
| stjórnartíð_start3 =[[27. maí]] [[1982]]
| stjórnartíð_end3 = [[16. júlí]] [[1991]]
| forveri3 = [[Egill Skúli Ingibergsson]] 
| eftirmaður3 = [[Markús Örn Antonsson]]
| titill4= Seðlabankastjóri
| stjórnartíð_start4 =[[2005]]
| stjórnartíð_end4 = [[2009]]
| forveri4 = [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]] 
| eftirmaður4 = [[Svein Harald Øygard]]
| titill5= Formaður Sjálfstæðisflokksins
| stjórnartíð_start5 =[[10. mars]] [[1991]]
| stjórnartíð_end5 = [[16. október]] [[2005]]
| forveri5 = [[Þorsteinn Pálsson]]
| eftirmaður5 = [[Geir H. Haarde]] 
|stjórnmálaflokkur = [[Sjálfstæðisflokkurinn]]
|AÞ_CV = 106
|AÞ_frá1 = 1991
|AÞ_til1 = 2003
|AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi|Reykv.]]
|AÞ_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn
|AÞ_frá2 = 2003
|AÞ_til2 = 2005
|AÞ_kjördæmi2= [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykv. n.]]
|AÞ_flokkur2 = Sjálfstæðisflokkurinn
| SS1_titill = [[Borgarstjórn Reykjavíkur|Borgarfulltrúi]] í [[Reykjavík]]
| SS1_frá1 = 1974
| SS1_til1 = 1991
| SS1_litur1   = 
| SS1_flokkur1 = Sjálfstæðisflokkurinn
| fæddur = {{fæðingardagur|1948|1|17}}
| fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i
| dánardagur = {{dánardagur og aldur|2026|3|1|1948|1|17}}
| dánarstaður =  [[Skerjafjörður|Skerjafirði]], [[Reykjavík]], [[Ísland]]i
| starf          = Stjórnmálamaður, ritstjóri
| háskóli        = [[Háskóli Íslands]]
| maki = Ástríður Thorarensen (g. 1970)
| börn = [[Þorsteinn Davíðsson]] (f. 1971)
}}
'''Davíð Oddsson''' (17. janúar 1948 – 1. mars 2026) var íslenskur [[stjórnmál]]amaður, [[Lögfræði|lögfræðingur]] og ritstjóri [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/09/25/nyir_ritstjorar_til_starfa/|titill=Nýir ritstjórar til starfa|mánuður=25. október|ár=2009}}&lt;/ref&gt; Auk þess var hann [[Smásaga|smásagnahöfundur]], [[leikskáld]], og [[textahöfundur]].

Hann var [[borgarstjóri Reykjavíkur]] frá 1982 til 1991, [[forsætisráðherra Íslands]] frá 1991 til 2004, [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra Íslands]] frá 2004 til 2005, [[Seðlabanki Íslands|seðlabankastjóri]] frá 2005 til 2009 og ritstjóri Morgunblaðsins frá 2009 til dauðadags árið 2026. Davíð var formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] frá 1991 til 2005 og er sá sem lengst hefur setið sem forsætisráðherra á Íslandi en Davíð gegndi embættinu samfellt í 13 ár og 4 mánuði. 

Davíð var einn sigursælasti og vinsælasti stjórnmálamaður [[Saga Íslands|Íslandssögunnar]] en var um leið einn sá umdeildasti.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/1998/07/20/david_vinsaelastur/ „Davíð vinsælastur“] á Mbl.is 20. júlí 1998 (Skoðað 25. júlí 2010).&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2003/01/07/david_og_ingibjorg_solrun_vinsaelust/ „Davíð og Ingibjörg Sólrún vinsælust“] á Mbl.is 7. janúar 2003 (Skoðað 25. júlí 2010).&lt;/ref&gt;

Hann bauð sig fram til forseta í [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningunum 2016]] og fékk þar 13,7% atkvæða og varð í fjórða sæti í kjörinu.

== Fjölskylda, menntun og störf fram að stjórnmálaferli ==
Davíð Oddsson fæddist í Reykjavík en dvaldist fyrstu árin á heimili móðurforeldra sinna á [[Selfoss]]i. Foreldrar hans voru Oddur Ólafsson (f. 11. maí 1914, d. 4. janúar 1977) barnalæknir og Ingibjörg Kristín Lúðvíksdóttir (f. 28. apríl 1922, d. 2. júní 2016&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2016/06/03/andlat_ingibjorg_kristin_ludviksdottir/|title=Andlát: Ingibjörg Kristín Lúðvíksdóttir|website=www.mbl.is|access-date=2019-08-04}}&lt;/ref&gt;) ritari. Faðir hans var af hinni kunnu [[Briem|Briems]]&lt;nowiki/&gt;ætt og voru þeir Oddur og [[Gunnar Thoroddsen]] fjórmenningar. Eftir að Davíð fluttist til Reykjavíkur, ólst hann upp með móður sinni og móðurömmu. Hann íhugaði að fara í leiklistarnám til [[Japan]]s en varð ástfanginn af Ástríði, sem hann seinna kvæntist, og lauk hann því stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] 1970.&lt;ref name=&quot;vidstraum&quot;&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3678813|titill=Við straumhvörf|ár=2005|mánuður=13. október|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Þar var hann [[inspector scholae]] (formaður nemendafélagsins) í sjötta bekk en hann hefur sagt frá því að í skólanum töldu menn að hann hefði „blekkt þá til fylgis við [sig]; ég hefði klæðzt eins og vinstri maður, hárgreiðslan var eins og á vinstri manni og svo talaði [hann] eins og vinstri maður“.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3678814|titill=Við straumhvörf|ár=2005|mánuður=13. október|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; [[Geir H. Haarde]] varð inspector scholae næst á eftir honum. Davíð lék aðalhlutverkið 1969 í leikritinu Bubba kóngi eftir [[A. Jarry]] í [[Herranótt]] menntaskólans, en það var líka sýnt í sjónvarpi.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1400096|titill=„Þú ert sjálfur guðjón bak við tjöldin”|ár=1969|mánuður=26. janúar|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Leikur Davíðs vakti athygli Sveins Einarssonar sem réði hann sem leikhúsritara Leikfélags Reykjavíkur árin 1970-2.&lt;ref name=&quot;vidstraum&quot;/&gt;

Davíð kvæntist 5. september 1970 Ástríði Thorarensen (f. 20. október 1951), og áttu þau einn son, [[Þorsteinn Davíðsson|Þorstein Davíðsson]] (f. 12. nóvember 1971). Davíð hóf lögfræðinám við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] haustið 1970. Jafnframt sá hann í tvö sumur um hinn vinsæla gamanþátt [[Matthildur (útvarpsþáttur)|Matthildi]] í útvarpinu ásamt skólabræðrum sínum og vinum [[Þórarinn Eldjárn|Þórarni Eldjárn]] og [[Hrafn Gunnlaugsson|Hrafni Gunnlaugssyni]]. Hann var einnig blaðamaður á [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] með námi og sat í stjórnum [[Stúdentafélag Reykjavíkur|Stúdentafélags Reykjavíkur]], [[Samband ungra sjálfstæðismanna|Sambands ungra sjálfstæðismanna]] og [[Varðberg]]s, félags ungra áhugamanna um vestræna samvinnu. Á námsárum sínum þýddi Davíð bókina ''Eistland - Smáþjóð undir oki erlends valds'' eftir eistneska blaðamanninn [[Anders Küng]]. Davíð náði kjöri í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] 1974 og vann meðfram því sem útgáfustjóri [[Almenna bókafélagið|Almenna bókafélagsins]] 1975. Eftir að hann lauk lagaprófi 1976 gerðist hann skrifstofustjóri [[Sjúkrasamlag Reykjavíkur|Sjúkrasamlags Reykjavíkur]] og varð síðan framkvæmdastjóri þess 1978. &lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/03/02/david_oddsson_ritstjori_og_fyrrverandi_forsaetisrad/|titill=Davíð Oddsson ritstjóri og fyrrverandi forsætisráðherra látinn|ár=2026|mánuður=2. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt;

== Borgarfulltrúi og borgarstjóri ==
Davíð skipaði níunda sæti á framboðslista [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] í borgarstjórnarkosningunum 1974 og náði kjöri. Í kosningabaráttu sinni beitti Davíð þeirri nýbreytni að halda opinn fund við verslunarmiðstöðina [[Glæsibær (verslunarmiðstöð)|Glæsibæ]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1452306|titill=„Uppákoma” við Glæsibæ|ár=1974|mánuður=11. maí}}&lt;/ref&gt; Sjálfstæðisflokkurinn tapaði meirihluta sínum í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] í kosningunum 1978 og, eftir að [[Birgir Ísleifur Gunnarsson (seðlabankastjóri)|Birgir Ísleifur Gunnarsson]], fyrrverandi borgarstjóri, hætti afskiptum af borgarmálum og settist á þing, varð Davíð leiðtogi borgarstjórnarflokks sjálfstæðismanna. Hann sigraði [[Albert Guðmundsson]] naumlega í harðri baráttu í prófkjöri um efsta sætið á lista Sjálfstæðisflokksins í borgarstjórnarkosningunum 1982. Undir forystu Davíðs vann Sjálfstæðisflokkurinn aftur meirihluta í borgarstjórn.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1556784|titill=Það getur oltið á þér - heimsókn til Davíðs Oddssonar og fjölskyldu|ár=1982|mánuður=20. maí|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2462660|titill=„Byrjum á að gera úttekt í fjármálunum”|ár=1982|mánuður=24. maí|útgefandi=[[Dagblaðið Vísir]]}}&lt;/ref&gt; Eitt fyrsta verk Davíðs sem borgarstjóri var að fækka borgarfulltrúum úr 21 í 15, en flokkarnir þrír, sem mynduðu meirihluta í borgarstjórn 1978-1982, [[Alþýðubandalag]], [[Alþýðuflokkur]] og [[Framsóknarflokkur]], höfðu fjölgað þeim.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2882740|titill=Fækkun borgarfulltrúa skal keyrð í gegn|ár=1982|mánuður=24. maí|útgefandi=[[Þjóðviljinn]]}}&lt;/ref&gt;

Davíð hafði árin 1972-76 verið einn af útgefendum tímaritsins [[Eimreiðin|''Eimreiðarinnar'']] ásamt [[Þorsteinn Pálsson|Þorsteini Pálssyni]], [[Magnús Gunnarsson|Magnúsi Gunnarssyni]], [[Geir H. Haarde]], [[Kjartan Gunnarsson|Kjartani Gunnarssyni]], [[Brynjólfi Bjarnasyni]], [[Jón Steinar Gunnlaugsson|Jóni Steinari Gunnlaugssyni]], [[Hannes Hólmsteinn Gissurarson|Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni]] og fleirum. Vildi „Eimreiðarhópurinn“ sveigja stefnu [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] í átt til [[Frjálshyggja|frjálshyggju]] og sótti hugmyndir til hagfræðinganna [[Ólafur Björnsson|Ólafs Björnssonar]] og [[Jónas H. Haralz|Jónasar Haralz]] hér á landi og [[Milton Friedman|Miltons Friedman]] og [[Friedrich A. von Hayek|Friedrichs A. von Hayek]] erlendis.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2890759|titill=Eimreiðarhópurinn stefndi aldrei að valdatöku í Sjálfstæðisflokknum|ár=1983|mánuður=17. desember|útgefandi=[[Þjóðviljinn]]}}&lt;/ref&gt; Skömmu eftir að Davíð varð borgarstjóri, hafði hann forgöngu um það, að [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]] var sameinuð einkafyrirtækinu [[Ísbjörninn|Ísbirninum]], en síðan var hið nýja fyrirtæki, sem bar nafnið Grandi selt. Var Brynjólfur Bjarnason forstjóri [[Grandi|Granda]]. Má segja, að með þessu hafi „[[einkavæðing]]“ íslensks atvinnulífs hafist. Bæjarútgerðin hafði verið rekin með tapi mörg ár á undan.

Davíð veitti afnot af [[Höfði|Höfða]], móttökuhúsi borgarstjórnar Reykjavíkur, þegar þeir [[Ronald Reagan]], forseti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], og [[Míkhaíl Gorbatsjov]], leiðtogi [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], hittust á sögulegum fundi sumarið 1986. Hann beitti sér einnig fyrir því, að Reykjavíkurborg eignaðist verulegt land í [[Grafarvogur|Grafarvogi]], og myndaðist þar mikil byggð, en árin á undan hafði verið lítið framboð á lóðum. Hann lét gera við [[Viðeyjarstofa|Viðeyjarstofu]], sem ríkið hafði gefið Reykjavík á tvö hundruð ára afmæli borgarinnar 1986.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3324453|titill=Viðgerðir í Viðey|ár=1986|mánuður=19. ágúst|útgefandi=[[Alþýðublaðið]]}}&lt;/ref&gt; Hann hóf einnig framkvæmdir við [[Ráðhús Reykjavíkur|ráðhús við Tjörnina]] og veitingahúsið [[Perlan|Perluna]] í [[Öskjuhlíð]] þrátt fyrir harða gagnrýni. Hann veitti einnig [[Leikfélag Reykjavíkur|Leikfélagi Reykjavíkur]] ríflegan stuðning við smíði [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhússins]] í nýja miðbænum við [[Kringlan|Kringluna]]. Sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig fylgi í kosningunum 1986 og 1990.

== Forsætisráðherra ==
Davíð Oddsson hafði verið kjörinn varaformaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] á landsfundi 1989.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1710732|titill=Víðtæk samstaða í flestum hinna tuttugu málefnanefnda|ár=1989|mánuður=10. október|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Skömmu fyrir landsfundinn 1991 tilkynnti Davíð, að hann gæfi kost á sér til formanns, en [[Þorsteinn Pálsson]] hafði gegnt þeirri stöðu frá 1983.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1739192|titill=Kapphlaupið í himnastiganum|ár=1991|mánuður=3. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Var formannskjörið tvísýnt, en Davíð hlaut nauman sigur. Undir forystu Davíðs bætti Sjálfstæðisflokkurinn við sig miklu fylgi í [[Alþingiskosningar 1991|þingkosningunum 1991]] frá því, sem verið hafði fjórum árum áður.

=== Stjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks 1991-1995 ===
Eftir kosningarnar 1991 myndaði Davíð á stuttum tíma ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks, sem hefur verið kölluð „[[Viðeyjarstjórnin]]“. Varð [[Jón Baldvin Hannibalsson]], formaður [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]], [[utanríkisráðherra]]. Stjórnin kvaðst berjast við mikinn „fortíðarvanda“, sem fælist í hallarekstri á [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóði]], tómum sjóðum vegna misheppnaðra fjárfestinga í [[fiskeldi]] og [[loðdýrarækt]] og hættu á [[verðbólga|verðbólgu]]. Með aðhaldi í fjármálum og peningamálum tókst að halda verðbólgu í skefjum, en það auðveldaði stjórninni leikinn, að aðilar vinnumarkaðarins höfðu gert svonefnda „[[Þjóðarsáttin á Íslandi 1990|þjóðarsátt]]“ árið 1990 um hóflegar launahækkanir. Einnig voru ýmsir [[Listi yfir opinbera sjóði|opinberir sjóðir]] lagðir niður, svo sem [[Framkvæmdasjóður]], [[Hlutafjársjóður]] og [[Atvinnutryggingarsjóður]] og strangar reglur settar um [[Byggðasjóður|Byggðasjóð]]. Eitt fyrsta verk stjórnarinnar að ráði þeirra Davíðs og Jóns Baldvins var að viðurkenna á ný [[sjálfstæði]] Eystrasaltsríkjanna þriggja, [[Eistland]]s, [[Lettland]]s og [[Litáen]]s, eftir hrun [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og varð Ísland fyrst ríkja til þess að gera.

Halla í rekstri ríkisins var á nokkrum árum snúið í afgang, sem síðan var notaður til að lækka skuldir. [[Aðstöðugjald]] var fellt niður og [[tekjuskattur]] fyrirtækja lækkaður úr 50% í 30% í því skyni að skapa atvinnulífinu betri skilyrði, en vegna minnkandi afla á [[Íslandsmið]]um og óhagstæðrar [[verðlagsþróun]]ar á alþjóðavettvangi var nokkurt [[atvinnuleysi]] fyrstu ár hinnar nýju stjórnar. Atvinnulífið opnaðist einnig verulega, þegar Ísland gerðist aðili að [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]] (EES) árið 1994. Í sjávarútvegi var [[kvótakerfið]] svonefnda — kerfi varanlegra og framseljanlegra aflakvóta — fest í sessi með margvíslegri löggjöf. Nokkur ágreiningur var þó milli stjórnarflokkanna, því að Alþýðuflokkurinn vildi taka upp [[auðlindagjald]] eða sölu veiðileyfa, en Davíð taldi, að það myndi raska rekstri útgerðarfyrirtækja um of. Jafnframt hóf ríkisstjórnin sölu ríkisfyrirtækja eða „[[einkavæðing]]u“. Alþýðuflokkurinn vildi þó ekki samþykkja sölu viðskiptabankanna tveggja í ríkiseigu.

=== Stjórnir Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks 1995-2004 ===
[[Mynd:GeorgeBushandDavidOddsson.jpg|thumb|left|300px|[[George W. Bush]] og Davíð Oddsson í [[Hvíta húsið (Washington D.C.)|Hvíta húsinu]] í júlí 2004.]]
[[Alþýðuflokkurinn]] hafði klofnað 1994, þegar [[Jóhanna Sigurðardóttir]] gekk úr honum og stofnaði [[Þjóðvaki|Þjóðvaka]]. Ríkisstjórnin hélt þó meiri hluta sínum í [[Alþingiskosningar 1995|kosningunum 1995]], en aðeins með einu atkvæði. Davíð myndaði því ríkisstjórn [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokks]], og varð [[Halldór Ásgrímsson]], formaður Framsóknarflokksins, utanríkisráðherra.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2727106|titill=Meirihlutinn með Alþýðuflokknum væri of knappur|ár=1995|mánuður=19. apríl|útgefandi=Dagblaðið Vísir}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1828499|titill=Ríkisstjórnarskipti tveimur vikum eftir kosningar|ár=1995|mánuður=25. apríl|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; 

Davíð sagði á blaðamannafundi sumarið 1995, að [[kreppa|kreppu]] síðustu ára væri lokið og [[góðæri]] tekið við. Við tók mikill vöxtur í atvinnulífinu næstu ár. Einnig voru tveir ríkisbankar seldir, [[Búnaðarbankinn]] og [[Landsbankinn]] og mörg önnur [[Listi yfir opinber fyrirtæki|opinber fyrirtæki]]. Sala bankanna sætti nokkurri gagnrýni, aðallega vegna þess að kaupendur Búnaðarbankans voru taldir tengjast Framsóknarflokknum, en ríkisendurskoðandi komst að þeirri niðurstöðu í sérstakri skýrslu, að ekkert hefði verið athugavert við hana. Davíð Oddsson gaf út smásagnasafnið ''[[Nokkrir góðir dagar án Guðnýjar]]'' 1997, en þegar hann varð fimmtugur 1998, kom út mikið afmælisrit eftir fjölda manns, helgað honum. Sjálfstæðisflokkurinn bætti við sig fylgi í [[Alþingiskosningar 1999|þingkosningunum 1999]], þótt hann hefði haft stjórnarforystu í átta ár. Davíð gaf út annað smásagnasafn 2002, ''[[Stolið frá höfundi stafrófsins]]''.

Samskipti Davíðs og ýmissa framámanna úr viðskiptalífinu voru oft stirð. Þar má nefna [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jón Ólafsson]], sem oft er kenndur við Skífuna, og [[Jón Ásgeir Jóhannesson]] og aðra stjórnendur [[Baugur Group|Baugs]], en Jónarnir sökuðu báðir Sjálfstæðisflokkinn um óeðlileg afskipti af fyrirtækjum sínum. Davíð lét á móti í ljós áhyggjur af [[fákeppni]] á matvörumarkaði, þar sem Baugur hafði stóra hlutdeild, og einnig vegna eignarhalds sama fyrirtækis í stærsta fjölmiðlafyrirtæki landsins (sem nú heitir [[Dagsbrún hf.]]). Í [[Alþingiskosningar 2003|kosningunum vorið 2003]] tapaði Sjálfstæðisflokkurinn talsverðu fylgi. Þrátt fyrir það hélt ríkisstjórnin þingmeirihluta sínum, og sömdu stjórnarflokkarnir um að halda samstarfi sínu áfram, og tæki [[Halldór Ásgrímsson]] við stöðu forsætisráðherra eftir eitt og hálft ár. Var ákveðið að ráðast í frekari skattalækkanir. [[Tekjuskattur]] fyrirtækja var lækkaður í 18%, [[eignarskattur]] var felldur niður og [[erfðaskattur]] stórlega lækkaður. Tekjuskattur einstaklinga var einnig lækkaður.

Davíð beitti sér vorið 2004 fyrir frumvarpi, sem setti hömlur við eignarhaldi stórfyrirtækja á fjölmiðlum og samþjöppun eignarhalds. [[Fjölmiðlafrumvarpið]] svonefnda var mjög umdeilt, enda blasti við að það myndi aðallega bitna á Norðurljósum hf., fjölmiðlafyrirtæki sem var að stórum hluta í eigu Baugsfeðga. Frumvarpið var samþykkt eftir talsverðar breytingar sumarið 2004. En forseti Íslands, [[Ólafur Ragnar Grímsson]], synjaði frumvarpinu staðfestingar og var það í fyrsta skipti í sögu lýðveldisins að forseti synjaði frumvarpi frá [[Alþingi]] staðfestingar. Davíð gagnrýndi þá ákvörðun bæði vegna persónulegra tengsla forsetans við Baug og einnig vegna þess að stjórnarskrárákvæðið sem hann beitti væri í raun óvirkt þar sem lög hefðu aldrei verið sett um hvernig framkvæma ætti þá þjóðaratkvæðagreiðslu sem mælt væri fyrir um í því. 

Eftir nokkurt þóf samþykkti Alþingi að taka frumvarpið aftur, og varð því ekki úr [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um frumvarpið. Skömmu eftir þessar málalyktir greindist Davíð með [[krabbamein]] í nýrum og hálsi, en hann náði bata og tók við stöðu [[utanríkisráðherra]] haustið 2004.

====Íraksstríðið====
{{Aðalgrein|Íraksstríðið#Þátttaka Íslands}}
Þann 18. mars árið 2003 lýsti Davíð, ásamt Halldóri Ásgrímssyni utanríkisráðherra, yfir stuðningi við fyrirætlanir Bandaríkjamanna, Breta og Spánverja um að fara í [[Íraksstríðið|stríð gegn Írak]] ef stjórn [[Saddam Hussein|Saddams Hussein]] færi ekki frá.&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|3466429|Taka undir Azoreyjayfirlýsingu|blað=[[Morgunblaðið]]||útgáfudagsetning=18. mars 2003|blaðsíða=1}}&lt;/ref&gt; Vegna stuðningsyfirlýsingar Davíðs og Halldórs var Ísland sett á lista yfir „[[bandalag viljugra þjóða]]“ sem studdu hernað Bandaríkjanna í Írak.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Frelsun Íraks á fölskum forsendum|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2023-03-20-frelsun-iraks-a-folskum-forsendum|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=20. mars 2023|dags=20. mars 2023|höfundur=Róbert Jóhannsson}}&lt;/ref&gt; Davíð og Halldór höfðu ekki samráð við [[utanríkismálanefnd Alþingis]] við stuðningsyfirlýsingu sína við styrjöldina og vísuðu til þess að ekki væri um að ræða meiri­háttar ákvörðun í utan­rík­is­mál­um.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Davíð Oddsson: Bjargvættur eða skaðvaldur?|url=https://kjarninn.is/skodun/2020-03-05-david-oddsson-bjargvaettur-eda-skadvaldur/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|skoðað=20. mars 2023|dags=7. mars 2020|höfundur=Svanur Kristjánsson}}&lt;/ref&gt; [[Össur Skarphéðinsson]], formaður [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], og [[Steingrímur J. Sigfússon]], formaður [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], sökuðu ríkisstjórnina um að brjóta gegn þingsköpum með því að ganga fram hjá utanríkismálanefndinni við ákvörðunina.&lt;ref name=davíðssaga/&gt;

Stuðningur stjórnar Davíðs við Íraksstríðið naut lítils fylgis meðal Íslendinga. Stuttu eftir að Íraksstríðið hófst sögðust 76 prósent landsmanna vera andvíg stuðningi Íslands við styrjöldina í skoðanakönnun sem ''[[Fréttablaðið]]'' birti.&lt;ref name=davíðssaga&gt;{{Vefheimild|titill=Davíðs saga Oddssonar: Einkavæðingin, Íraksstríðið, Big Mac og Bermúdaskál|url=https://www.visir.is/g/2016553628d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað=20. mars 2023|dags=11. maí 2016}}&lt;/ref&gt; Í könnun [[Gallup]] árið 2005 sögðust 84 prósent aðspurðra vera þeirrar skoðunar að Ísland hefði ekki átt að vera á lista yfir viljugar þjóðir sem styddu hernaðaraðgerðir Bandaríkjamanna í Írak.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Gallup stendur við könnunina|url=https://www.visir.is/g/2005456289d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað=29. apríl 2024|dags=10. janúar 2005}}&lt;/ref&gt;

== Utanríkisráðherra ==
Í utanríkismálum hefur var Davíð eindreginn stuðningsmaður vestræns varnarsamstarfs og bandamaður [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], en ekki hlynntur aðild Íslands að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]]. Hann gegndi stöðu utanríkisráðherra þó aðeins í eitt ár, því að haustið 2005 tilkynnti hann, að hann myndi ekki gefa kost á sér til formanns í Sjálfstæðisflokknum á landsfundi, sem þá var framundan, og hætta um leið afskiptum af stjórnmálum. Kvaðst hann vilja rýma fyrir yngri mönnum. [[Geir H. Haarde]], sem verið hafði varaformaður, var kjörinn formaður Sjálfstæðisflokksins og tók við stöðu utanríkisráðherra, en Davíð var skipaður aðalbankastjóri [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]] af Halldóri Ásgrímssyni sem þá var orðinn forsætisráðherra í stað Davíðs.

== Seðlabankastjóri ==
Í september árið 2005 tilkynnti Davíð að hann hygðist hætta í stjórnmálum og taka við stöðu seðlabankastjóra sem [[Halldór Ásgrímsson]], þáverandi forsætisráðherra, skipaði hann í. Hann sagði af sér embætti ráðherra 27. september og tók við stöðu seðlabankastjóra 25. október sama ár. Sem seðlabankastjóri var hann oft talsmaður óvinsælla ákvarðana Seðlabanka Íslands um hækkanir á [[stýrivextir|stýrivöxtum]] vegna [[verðbólga|verðbólguþrýstings]] á [[íslenskt efnahagslíf]] árin 2005 og 2006. Einnig gagnrýndi hann ríkisstjórnina fyrir skort á aðhaldi við þær aðstæður sem efnahagslífið bjó við. {{heimild vantar}}

=== Þáttur Davíðs í bankahruninu ===
Davíð var afar áberandi þegar [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008|efnahagskreppa]] reið yfir Ísland um haustið 2008. Hann kom sem seðlabankastjóri að umdeildum samningum við stjórnendur [[Glitnir banki hf.|Glitnis]] um kaup ríkisins á 75% hlut í bankanum, sem ríkisstjórn Íslands samþykkti, eftir að bankinn leitaði til seðlabankans um lán til þrautavara.  

Þann 7. október 2008 kom Davíð fram í viðtali í [[Kastljós|Kastljósi]] [[RÚV]]. Þar kom fram að hann teldi íslensku krónuna eiga góða möguleika á að rétta úr kútnum í þeim ólgusjó sem hún væri í um þær mundir. Hann talaði um þá sem hann kallaði „óreiðumenn“ sem íslenska ríkið gæti ekki borgað skuldir fyrir. Davíð sagði það gott að eiga góða vini í [[Rússland]]i og sá enga meinbugi á því að taka risalán hjá Rússum til að styrkja [[gjaldeyrisforði|gjaldeyrisforðann]]. Hann hélt því skýrt fram að íslenska þjóðin myndi ekki borga erlendu skuldir bankanna. Hann taldi mögulegt að skilja að innlendar og erlendar [[Skuld (fjármál)|skuld]]ir íslensku bankanna og greiða aðeins 5 til 15 % af erlendu kröfunum, svipað og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] hefðu gert þegar bandaríski bankinnn [[Washington Mutual]] fór í þrot.

Tímaritið ''[[Time]]'' nefndi Davíð á lista yfir 25 einstaklinga á alþjóðavettvangi sem báru mesta ábyrgð á efnahagshruninu.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1877351_1877350_1877340,00.html |title=25 People to Blame for the Financial Crisis - Davíð Oddsson |access-date=2011-09-30 |archive-date=2011-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111006171539/http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,1877351_1877350_1877340,00.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Afsögn ===
Þann 8. febrúar 2009 var Davíð Oddsson neyddur til þess að segja af sér sem [[Seðlabanki Íslands|seðlabankastjóri]] af Jóhönnu Sigurðardóttur forsætisráðherra.{{heimild vantar}}

== Ritstjóri ==
Þann 29. september 2009 var tilkynnt að Davíð hefði verið ráðinn ritstjóri [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] ásamt [[Haraldur Johannessen (ritstjóri)|Haraldi Johannessen]]. Þann 17. janúar 2018 braut Davíð Oddsson blað í sögu [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] þegar hann hætti ekki sem ritstjóri á sjötugsafmæli sínu en allir fyrrrennarar Davíðs í stöðunni hafa hætt á sjötugsaldri. Davíð var ritstjóri blaðsins til dauðadags.

== Áhrif og umsagnir ==
{{hreingera|grisja, heimildir vantar}}
Í skoðanakönnunum, á meðan Davíð Oddsson gegndi forystuhlutverki í stjórnmálum, 1991-2005, var hann oft talinn með vinsælustu stjórnmálamönnunum, en einnig oft með þeim óvinsælustu á sama tíma.&lt;ref&gt;{{vefheimild|titill=Davíð vinsælasti og óvinsælasti stjórnmálamaðurinn samkvæmt skoðanakönnun|url=http://www.mbl.is/frettir/innlent/1999/09/15/david_vinsaelasti_og_ovinsaelasti_stjornmalamadurin/|publisher=Morgunblaðið|mánuðurskoðað=3. apríl|árskoðað=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|titill=Steingrímur er aftur á toppi vinsælarlistans - en Davíð er áfram óvinsælasti stjórnmálamaðurinn|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2597009|publisher=DV|mánuðurskoðað=3. apríl|árskoðað=2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|titill=Enginn skákar Davíð|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2989567|publisher=DV|mánuðurskoðað=3. apríl|árskoðað=2014}}&lt;/ref&gt; Hann naut óskoraðs trausts flokkssystkina sinna og var á landsfundum jafnan kjörinn formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] með nær öllum greiddum atkvæðum. Í stjórnartíð hans gerbreyttist atvinnulífið, varð miklu frjálsara og opnara en áður, þótt auðvitað séu til ýmsar skýringar á því aðrar en frumkvæði Davíðs eins, til dæmis svipuð þróun víða um heim og aðild Íslands að Evrópska efnahagssvæðinu.

Af stuðningsmönnum sínum hefur hann verið hann kallaður hugrakkur, röggsamur og skörulegur, skjótur til ákvarðana og hiklaus  að segja álit sitt, hvort sem öðrum líkaði betur eða verr. Gagnrýnendur segja hann hinsvegar vera ráðríkan, reiðigjarnan og langrækinn, og hefði það komið fram í deilum hans við [[Jón Ólafsson (athafnamaður)|Jón Ólafsson]] og Baugsfeðga. [[Hallgrímur Helgason]] rithöfundur birti 21. janúar 2003 grein um „bláu höndina“ í [[Morgunblaðið|''Morgunblaðinu'']], þar sem hann lét að því liggja, að Davíð ætti einhvern þátt, hugsanlega óbeinan, í lögreglurannsókn á [[Baugur Group|Baugi]], sem hafði hafist nokkrum mánuðum áður. Algeng gagnrýni á hann er að á valdatíma hans hafi tekjuskipting orðið ójafnari, ekki væri skeytt um lítilmagnann og allt mælt á vogarskálum arðsemi.

Í áramótaávarpi 2002 tilkynnti Davíð að [[ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnin]] hefði hug á að kaupa Gljúfrastein af ekkju [[Halldór Laxness|Halldórs Laxness]] og opna þar safn til „að heiðra minningu skáldsins“, eins og það var orðað. Varð svo og [[ríkissjóður]] greiddi talsverða fjárhæð fyrir húsið og listaverk, sem þar voru innanstokks. (Látið var liggja að því að ekkja Halldórs „gæfi“ aðra innanstokksmuni og húsgögn til væntanlegs safns.) Sumarið 2003 hófust umfangsmiklar endurbætur og viðgerð á húsinu, sem lauk haustið 2004 og safnið var síðan opnað með pompi og prakt.

[[Ingibjörg Sólrún Gísladóttir]], forsætisráðherraefni [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]] í [[Alþingiskosningar 2003|þingkosningunum 2003]], hélt 9. febrúar 2003 ræðu í Borgarnesi, þar sem hún varpaði fram þeirri spurningu, hvort lögreglurannsóknin á Baugi og skattrannsókn á Jóni Ólafssyni tengdist því, sem hún taldi fjandskap Davíðs í garð einstakra athafnamanna. Stuðningsmenn Davíðs, til dæmis [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]] dómsmálaráðherra, sem heldur úti vefsíðu um stjórnmál, hafa vísað þessu harðlega á bug og halda fram að áhyggjur Davíðs af atvinnulífinu hafi verið almenns eðlis. Þær hafi verið um það, að tryggja verði frjálsa samkeppni og dreifingu hagvaldsins.

Í kjölfar meðferðar gegn krabbameini á [[Landspítali - Háskólasjúkrahús|Landspítala]] 2004 tilkynnti Davíð að hann hefði hug á að nota fé sem fékkst við sölu [[Síminn|Símans]] til að byggja nýtt hátæknisjúkrahús. Varð það fljótlega samþykkt af ríkisstjórninni og eitt af síðustu verkum Davíðs sem forsætisráðherra var að tilkynna byggingu nýja hátæknispítalans. Í framhaldi var rykið dustað af 30 ára gömlum hugmyndum um færslu [[Hringbraut]]ar til suðurs, sem hófust árið eftir.

==Loftslagsmál==
Á ferli sínum  [[Afneitun á loftslagsbreytingum|efaðist Davíð ítrekað um viðtekin vísindi]] um [[loftslagsbreytingar]] og [[Hnattræn hlýnun|hnattræna hlýnun]] og andmælti aðgerðum til þess að sporna við þeim. Í kringum aldamótin stóð stjórn Davíðs fyrir því að Ísland neitaði að gerast aðili að [[Kýótósáttmálinn|Kýótósáttmálanum]] um takmörkun á losun [[gróðurhúsalofttegund]]a nema að samþykktu sérákvæði sem heimilaði Íslendingum að undanskilja losun á tæplega 3,3 milljónum tonna [[Koltvísýringur|koltvísýringsígilda]] frá skuldbindingum sínum gagnvart samningnum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=„Íslenska ákvæðið“ fríaði Ísland ábyrgð á tæplega árslosun|url=https://www.visir.is/g/20212147243d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=12. nóvember|árskoðað=2021|ár=2021|mánuður=28. ágúst}}&lt;/ref&gt; Í áramótaávarpi sínu árið 1997 réttlætti Davíð afstöðu sína með því móti að ekki væri rétt að skapa ótta hjá fólki með vísan til „fræða sem byggja á veikum grunni.“&lt;ref&gt;{{Tímarit.is|1895371|Laun hækka – skattar lækka|blað=[[Morgunblaðið]]|höfundur=Davíð Oddsson|ár=1998|mánuður=1. janúar|blaðsíða=34-35}}&lt;/ref&gt; Í ræðu á landsþingi Sjálfstæðisflokksins árið 2005 ítrekaði Davíð þá afstöðu sína að Kýótósáttmálinn byggði á „afar ótraustum grunni“ og að umræðan um loftslagsbreytingar væri oft borin uppi af „óræðri tilfinningasemi og í versta falli innantómum áróðri.“&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Efasemdamaðurinn Davíð|url=https://www.visir.is/g/2005111090001|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|mánuðurskoðað=12. nóvember|árskoðað=2021|ár=2005|mánuður=9. nóvember|höfundur=Guðmundur Hörður Guðmundsson}}&lt;/ref&gt;

Í sjónvarpskappræðum fyrir [[Forsetakosningar á Íslandi 2016|forsetakosningarnar 2016]] neitaði Davíð því hins vegar að hann efaðist um vísindalegar forsendur loftslagsbreytinga og sagði það ekki ganga upp að „ætla sér að neita reiknireglunum og vísindatækjunum.“ Aftur á móti sagðist hann efast um nytsemi aðgerða gegn loftslagsbreytingum á meðan stór ríki á borð við Bandaríkin, Kína og Indland tækju ekki þátt í þeim.&lt;ref&gt;''Baráttan um Bessastaði'', sjónvarpskappræður á RÚV, 3. júlí 2016.&lt;/ref&gt;

Í ritstjórnartíð Davíðs hjá Morgunblaðinu birti blaðið reglulega ritstjórnargreinar og skoðanapistla þar sem veruleika loftslagsbreytinga var hafnað eða tilraunir til að sporna við þeim voru gagnrýndar.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Trausti Hafsteinsson|title=Davíð og Greta: „Þrjátíu þúsund ráðstefnuljón höfð að fíflum“|url=https://www.midjan.is/david-og-greta-thrjatiu-thusund-radstefnuljon-hofd-ad-fiflum/|access-date=19 July 2022 |work=Miðjan|date=3 November 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Hjálmar Friðriksson |title=Einar veðurfræðingur hjólar í Moggann – Illugi segir Davíð hata starfsmenn sína |url=https://www.mannlif.is/frettir/innlent/einar-vedurfraedingur-hjolar-i-moggann-illugi-segir-david-hata-starfsmenn-sin/|access-date=19 July 2022 |work=Mannlíf|date=19 July 2022}}&lt;/ref&gt;

== Davíð Oddsson í fjölmiðlum ==
*Meðan Davíð Oddsson var forsætisráðherra og síðar Seðlabankastjóri var hann oft skopskældur í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]], en sá sem lék hann oftar en aðrir var [[Örn Árnason]]. Oft var einnig gert grín að Davíð í [[Áramótaskaup]]um Sjónvarpsins, eins og [[Áramótaskaup 2001|árið 2001]], t.d. með laginu „Dabbi kóngur“ ([http://www.youtube.com/watch?v=Mywc_HvihXU&amp;mode=related&amp;search=%C3%81ram%C3%B3taskaup%20Sj%C3%B3nvarpsins%20aramotaskaup sjá myndband]) og [[Áramótaskaup 2002|árið 2002]].
* Á ársfundi [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]] 2007 lofaði Davíð viðbrögð bankanna við mótbyr á árinu 2006, en sagði að hitt stæði þó auðvitað eftir að mönnum væru nú ljósari en áður þær hættur sem gætu leynst í framtíðinni. „Alþjóðleg skilyrði á markaði geta breyst snögglega. Lánsfjáraðgengi, sem á undanförnum misserum hefur verið með eindæmum hagfellt fyrir íslenska banka sem og aðra, kann að breytast skyndilega við óvæntar aðstæður. Mikilvægt er að vera við því búinn að slíkt geti gerst.“&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1137635 Þjóðarbúið senn á sléttari sjó; af mbl.is 31. mars 2007]&lt;/ref&gt;
* Í nóvember 2007 hélt Davíð ræðu á fundi [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs]].&lt;ref&gt;[http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=5474 Ræða Davíðs Oddssonar, formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands, á morgunfundi Viðskiptaráðs Íslands] 6. nóvember 2007&lt;/ref&gt; Þar varði hann vaxtahækkun [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka]] og tilvistarrétt krónunnar, auk þess að gagnrýna þenslu hins opinbera, skattalækkanir, launaskrið og breytingar á húsnæðislánamarkaði. Loks benti Davíð á að þó að margt væri jákvætt við útrás íslenskra fyrirtækja væru tvær hliðar á þeirri sögu:&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.vi.is/um-vi/frettir/nr/599/ |title=Ræða Davíðs Oddssonar - Fréttir - Viðskiptaráð Íslands |access-date=2010-04-24 |archive-date=2014-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140812173710/http://www.vi.is/um-vi/frettir/nr/599/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; „Hin hliðin á útrásinni er þó sú og framhjá henni verður ekki horft, að Ísland er að verða óþægilega skuldsett erlendis. [...] Allt getur þetta farið vel, en við erum örugglega við ytri mörk þess sem fært er að búa við til lengri tíma.“ Gagnrýni á ræðuna kom víða fram og lýsti til dæmis [[Björn Ingi Hrafnsson]], borgarfulltrúi Framsóknarflokksins, því yfir á fundi í borgarstjórn Reykjavíkur að með ræðunni væri fundinn „byltingarforingi“ í seðlabankastjóra.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2007/11/06/bjorn_ingi_kannski_er_byltingarforinginn_fundinn/ Björn Ingi: Kannski er byltingarforinginn fundinn] mbl.is 6. nóvember 2007&lt;/ref&gt;
* Í apríl 2008 flutti Davíð ræðu á ársfundi Seðlabankans. Á fundinum varði hann hátt vaxtastig bankans, gagnrýndi að há ríkisútgjöld sem ýttu undir þenslu, skuldasöfnun þjóðarbúsins og þá þá ríkjandi skoðun að einungis tímabundið vantraust ríkti á markaði og „ódýra fjármagnið hlyti því að leysast úr læðingi á ný og himnaríkis Paradísarsæla umlykja markaðinn“. Sagði Davíð að þótt „dæmi sögunnar sanni að markaðurinn sé ólíkindatól, er hætt við að vinningshlutfallið í biðinni og voninni sé lakara en í Lottóinu. Því er rétt að ganga út frá því sem vísu, að ástandið muni lítið lagast í bráð og þótt það kunni að lagast fari því fjarri að allt verði eins og áður. Hafi menn ekki þegar tekið sér tak er ekki lengur neins að bíða. Leita þarf allra leiða til að styrkja lausafjárstöðu fyrirtækjanna, ekki síst fjármálafyrirtækjanna og samhliða þarf að skoða markaðsmódelin rækilega upp á nýtt. Það má segja að á knattspyrnumáli myndi þetta þýða, að nú sé rétt að pakka í vörn og láta sér nægja marksvon með hraðaupphlaupi ef tækifæri bjóðast þrátt fyrir allt. Þótt ýkt bölsýni sé auðvitað til óþurftar er jafn vont eða verra að gylla stöðuna fyrir sjálfum sér og almenningi og gefa til kynna að einhvers konar töfraleið sé til út úr þessum vanda. “Að ljúga að öðrum er ljótur vani, að ljúga að sjálfum sér hvers manns bani”, sagði þar.“ Sagði Davíð hitt vera annað mál að borið hefði á vafasamri hegðun á alþjóðlegum mörkuðum og nefndi meðal annars dæmi um „rógsherferð“ gegn breska HBOS bankanum. Sagði hann að „sú atlaga sem þessa dagana er gerð að íslenskum bönkum og íslenska ríkinu, en tryggingarálög á það hækkuðu í dag í yfir 400 punkta sem er fráleitt, lykta[ði] óþægilega af því að óprúttnir miðlarar hafi ákveðið að gera úrslitatilraun til að brjóta niður íslenska fjármálakerfið. Þeim mun ekki takast það. En til álita hlýtur að koma að gera alþjóðlega opinbera rannsókn á slíku tilræði við heilbrigð fjármálakerfi.“ Í niðurlagi ræðunnar sagði Davíð: „Gjaldeyrisforði bankans hefur aldrei verið stærri en nú og eigið fé Seðlabankans aldrei hærra. Á móti er bent á að bankarnir hafi stækkað mikið og því sé forðinn hlutfallslega minni en áður, eins og það er orðað. Rétt er að athuga að bankar hér sem annars staðar reka starfsemi sína á eigin ábyrgð og þurfa að sýna fyrirhyggju og trausta áhættustýringu. Samkvæmt yfirlýsingu þeirra sjálfra sem Fjármálaeftirlitið hefur ekki gert athugasemdir við, er fjármögnunarstaða þeirra síst lakari en sambærilegra erlendra banka. Þeir þurfa því ekki að leita á óhagstæða lánamarkaði á undan öðrum. Hinu er ekki að neita að heildarskuldir þjóðarbúsins eru of háar og má rekja þær til ákvarðana fjármálafyrirtækja og annarra fyrirtækja á markaði.“&lt;ref&gt;[http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1704 Ræða Davíðs Oddssonar, formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands, á ársfundi bankans] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101127161309/http://sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1704 |date=2010-11-27 }} 28. mars 2008&lt;/ref&gt;
* Davíð kom í viðtal í [[Kastljós]]i [[RÚV]] 25. febrúar 2009 og ræddi m.a. aðkomu sína og Seðlabankans að [[bankahrunið|bankahruninu]].
* Í mars 2009 var Davíð Oddsson valinn versti Seðlabankastjóri í Evrópu af [[Dagens Nyheter]] í [[Svíþjóð]], og sagt að hann kenndi öllum um það sem illa fór nema sjálfum sér.&lt;ref&gt;[http://www.dn.se/ekonomi/europas-samsta-centralbankschef-1.826481 Europas sämsta centralbankschef] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090323050150/http://dn.se/ekonomi/europas-samsta-centralbankschef-1.826481 |date=2009-03-23 }} af DN.is&lt;/ref&gt;
* Í ágúst 2009 sagði [[Anne Sibert]], hagfræðiprófessor við [[Birkbeck College]] í [[London]], sem situr í peningastefnunefnd Seðlabanka Íslands, að Davíð Oddsson hefði ekki búið yfir nægilegri þekkingu í hlutverki sínu sem Seðlabankastjóri til að koma í veg fyrir bankahrunið.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/article/20090809/FRETTIR01/408415580/-1 Segir Davíð ekki hafa búið yfir nægri reynslu og þekkingu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090812095619/http://visir.is/article/20090809/FRETTIR01/408415580/-1 |date=2009-08-12 }} visir.is 9. ágúst 2008&lt;/ref&gt;
* Í byrjun desember 2009 skrifaði [[Sigurður G. Guðjónsson]], [[hæstaréttarlögmaður]], grein í [[Pressan.is|Pressuna]] og vændi Davíð sem seðlabankastjóra um að hafa gerst sekur um [[umboðssvik]] með því að veita stórfelld lán til gjaldþrota bankakerfis. Sigurður taldi fróðlegt að fá upplýst hversu háar fjárhæðir Seðlabankinn hafi lánað bönkunum á árinu 2008 þegar þeir voru að hruni komnir líkt og Davíð átti að hafa sagt við Geir H. Haarde allt fram að þjóðnýtingu Glitnis. Sigurður tók fram að endurfjármögnun ríkissjóðs á Seðlabanka Íslands hafði verið 581 milljarðar króna, en af þeirri fjárhæð mætti rekja um 270 milljarða króna til tapaðra veðlána bankans til hérlendra fjármálafyrirtækja í bankastjóratíð Davíðs Oddssonar.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/article/20091208/FRETTIR01/764572413 Lögmaður spyr hvort Davíð hafi brotið lög] visir.is 08. des. 2009&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://pressan.is/pressupennar/LesaSigurdurG/arfleifd-sjalfstaedisflokksins Skuldin er arfleifð Sjálfstæðisflokksins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091212150149/http://www.pressan.is/pressupennar/LesaSigurdurG/arfleifd-sjalfstaedisflokksins |date=2009-12-12 }} pressan.is 8. des 2009&lt;/ref&gt;
* Þremur dögum áður en [[skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis]] kom út, komu fréttir um það á [[Vísir.is|Vísi.is]] að Davíð Oddsson væri farinn úr landi og segir þar: ''Í ljósi þess að Davíð var seðlabankastjóri þegar bankahrunið varð og nokkra mánuði eftir hrunið þá má gera ráð fyrir því að drjúgur hluti skýrslunnar muni fjalla um hans embættisverk''.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20100409/FRETTIR01/975480405 Davíð Oddsson farinn úr landi] visir.is 9. apr. 2010&lt;/ref&gt; Sama dag benti vefritið Eyjan á að útgefendur Morgunblaðsins hefðu lýst því yfir við ráðningu Davíðs á ritstjórastól að hann mundi ekki koma að umfjöllun blaðsins um skýrslu rannsóknarnefndarinnar.&lt;ref&gt;[http://ordid.eyjan.is/2010/04/09/david-oddsson-kominn-i-fri/ Davíð Oddsson kominn í frí] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100415010100/http://ordid.eyjan.is/2010/04/09/david-oddsson-kominn-i-fri/ |date=2010-04-15 }} eyjan.is 9. apr. 2010&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist|2}}&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
{{Wikivitnun}}
{{commonscat|Davíð Oddsson|Davíð Oddssyni}}
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3678812 Davíð Oddsson - Ævi og störf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195226/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3678812 |date=2016-03-05 }} sérblað með Morgunblaðinu í október 2005.
* [https://web.archive.org/web/20160418203717/https://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedur-og-greinar/nr/1523 Æviágrip Davíðs Oddssonar á stjórnarráðsvefnum]
* [https://web.archive.org/web/20160407191458/https://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/verkefni/Einkavaeding/ Yfirlit um einkavæðingu í stjórnartíð Davíðs Oddssonar]
* [https://web.archive.org/web/20160418205225/https://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedur-og-greinar/nr/334 Hólaræða Davíðs Oddssonar 15. ágúst 1999]
* [https://www.bjorn.is/pistlar/nr/662 Pistill Björns Bjarnasonar á tíu ára stjórnarafmæli Davíðs Oddssonar]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050303000000/edda.is/net/products.aspx?pressid=347 Grein Hallgríms Helgasonar, „Baugur og bláa höndin“]
* [http://www.samfylkingin.is/?i=74&amp;o=1895 Borgarnesræða Ingibjargar Sólrúnar Gísladóttur]
* [https://www.bjorn.is/greinar/nr/937 Svar Björns Bjarnasonar við Borgarnesræðunni]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041109141952/www.press.is/gamlarfrettir.php?id=1318 Dómur í máli Jóns Ólafssonar gegn Davíð Oddssyni]
* [https://web.archive.org/web/20160410231901/https://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedur-og-greinar/nr/1328 Framsöguræða Davíðs Oddssonar með fjölmiðlafrumvarpinu 3. maí 2004]
* [http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/article?AID=/20050908/SKODANIR04/509080301/1068/THRJU Grein eftir Hannes H. Gissurarson við brottför Davíðs Oddssonar úr stjórnmálum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928021753/http://www.visir.is/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20050908%2FSKODANIR04%2F509080301%2F1068%2FTHRJU |date=2007-09-28 }}
* [http://www.hi.is/~gylfason/david.htm Grein eftir Þorvald Gylfason við brottför Davíðs Oddssonar úr stjórnmálum]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3531251 ''Stjörnu-Eiríkur skrifar bók um Davíð Oddsson''; grein í Pressunni 1989]
* [http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=1043434 ''Davíð Oddsson''; grein í Morgunblaðinu 13. okt. 2005]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100412000000/www.ruv.is/frett/samstarfserfidleikar-hofdu-ahrif ''Samstarfserfiðleikar höfðu áhrif''; af Rúv.is 12. apríl 2010]
* [http://blog.eyjan.is/larahanna/files/2010/04/DV_100416_Nærvera_Daviðs.jpg ''Nærvera Davíðs hafði vond áhrif''; grein úr DV 2010]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3706669 ''Eitt ár eftir með Davíð''] Fréttablaðið 13. september 2003
* ''[https://books.google.com.br/books?id=lCBaEAAAQBAJ Bankahrunið 2008: Útdráttur úr skýrslu]'', eftir Hannes H. Gissurarson
'''Verk og greinar eftir Davíð Oddsson'''
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3529801 ''Losað um greipar dauðans''; smásaga, birtist í Lesbók Morgunblaðsins 2002]
'''Viðtöl við Davíð Oddsson'''
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1549521 ''Þá býr maður sér til dálitla nýja veröld''; grein í Morgunblaðinu 1981]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1540445 ''Þær skipulagshugmyndir sem nú á að keyra í gegn eru gjörsamlega óraunhæfar og óframbærilegar''; viðtal í Morgunblaðinu 1981]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1556785 ''Það getur oltið á þér''; grein í Morgunblaðinu 1982]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1740076 ''Á meðan ég ræð verður Sjálfstæðisflokkurinn breiður fjöldaflokkur''; viðtal í Morgunblaðinu 1991]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1754224 ''Skellurinn má ekki koma hart niður á launafólki''; viðtal í Morgunblaðinu 1991]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1792336 ''Grundvöllur flokksins er sterkur''; viðtal í Morgunblaðinu 1993]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1799163 ''Sterkur fundur fyrir bandalagið''; viðtal í Morgunblaðinu 1994]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1851879 ''Forsetaembættið er í eðli sínu pólitískt''; viðtal í Morgunblaðinu 1996]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036867 ''Vaxtaverkir á frjálsum markaði betri en lokað kerfi''; viðtal í DV 2002]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3144097 ''Stórir draumar lítillar þjóðar''; viðtal í Vísbendingu 2003]

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Egill Skúli Ingibergsson]] | titill=[[Borgarstjóri Reykjavíkur]] | frá=[[27. maí]] [[1982]] | til=[[16. júlí]] [[1991]] | eftir=[[Markús Örn Antonsson]]}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Steingrímur Hermannsson]] | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[30. apríl]] [[1991]] | til=[[15. september]] [[2004]] | eftir=[[Halldór Ásgrímsson]]}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Halldór Ásgrímsson]] | titill=[[Utanríkisráðherrar á Íslandi|Utanríkisráðherra]] | frá=[[15. september]] [[2004]] | til=[[27. september]] [[2005]] | eftir=[[Geir H. Haarde]]}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Þorsteinn Pálsson]] | titill=[[Sjálfstæðisflokkurinn|Formaður Sjálfstæðisflokksins]] | frá=[[10. mars]] [[1991]] | til=[[16. október]] [[2005]] | eftir=[[Geir H. Haarde]]}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Friðrik Sophusson]] | titill=[[Sjálfstæðisflokkurinn|Varaformaður Sjálfstæðisflokksins]] | frá=[[8. október]] [[1989]] | til=[[10. mars]] [[1991]] | eftir=[[Friðrik Sophusson]]}}
{{Töfluendir}}
{{Gæðagrein}}
{{Forsætisráðherrar Íslands}}
{{Utanríkisráðherrar Íslands}}
{{Borgarstjórar í Reykjavík}}
{{Navboxes
| title = Ríkisstjórnir
| state = collapsed
| list  =
{{Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar}}
{{Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar}}
{{Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar}}
{{Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar}}
{{Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar}}
}}
{{fd|1948|2026}}
[[Flokkur:Borgarfulltrúar Sjálfstæðisflokksins]]
[[Flokkur:Borgarstjórar Reykjavíkur]]
[[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]]
[[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]]
[[Flokkur:Íslenskir seðlabankastjórar]]
[[Flokkur:Formenn Sjálfstæðisflokksins]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]]
[[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 2016]]
[[Flokkur:Handhafar riddarakross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Ritstjórar Morgunblaðsins]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]]
[[Flokkur:Utanríkisráðherrar Íslands]]
[[Flokkur:Varaformenn Sjálfstæðisflokksins]]
[[Flokkur:Þingmenn Sjálfstæðisflokksins]]
[[Flokkur:Manneskja ársins á Rás 2]]</text>
      <sha1>lco8biw5n0a8sj39vclujh15dli19h0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1980</id>
    <revision>
      <id>1983800</id>
      <parentid>1928926</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:09:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983800</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15248" sha1="1f010h9esf549psin2dt9y76ld6k7hh" xml:space="preserve">[[Mynd:Stjórnarskrá Íslands.jpg|thumb|right|Stjórnarskrá Íslands.]]
'''Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands''' er æðstu [[lög]] [[Ísland]]s, sem öll önnur lög landsins verða að hlíta. Núverandi [[stjórnarskrá]] var samþykkt sem lög nr. 33/1944 af [[Alþingi]] við [[lýðveldisstofnunin]]a á [[Þingvellir|Þingvöllum]], [[17. júní]] [[1944]]. Stjórnarskráin er í 81 grein í 7 köflum og í henni er stjórnskipan landsins ákveðin og ýmis [[Mannréttindi|grundvallarréttindi]] borgaranna vernduð.

== Saga ==
Á [[19. öld]] hljóp mikill kraftur í [[Sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttu Íslendinga]] samfara því sem [[þjóðernishyggja]] og kröfur um aukin borgaraleg réttindi urðu háværari á [[meginland]]i [[Evrópa|Evrópu]]. Í [[júní]] [[1849]] sá þáverandi [[konungur]] [[Danmörk|Danmerkur]] sig tilneyddan til að ganga til móts við kröfur [[Frjálslyndir|frjálslyndra]] og [[Þjóðernissinni|þjóðernissinna]] og samþykkti stjórnarskrá fyrir [[Danmörk]] og þar með einnig Ísland. Sú stjórnarskrá afnam [[einveldi]]ð og kom á [[Stjórnarskrárbundin konungsstjórn|stjórnarskrárbundinni konungsstjórn]] þar sem völd yfir nokkrum mikilvægum málaflokkum voru færð til þjóðkjörins [[þing]]s. 

Þessi breyting féll ekki í góðan jarðveg hjá Íslendingum þar sem hún þýddi í raun skerta sjálfsstjórn Íslendinga. Fyrir 1849 höfðu íslenskir embættismenn í raun ráðið því sem þeir vildu ráða í málefnum landsins en nú var það komið undir stjórn þings sem Íslendingar höfðu engin áhrif á. Danir voru ófúsir að ganga að kröfum Íslendinga um sjálfsstjórn sem settar voru fram á [[Þjóðfundurinn 1851|þjóðfundinum]] [[1851]] vegna þess að ef látið væri eftir þeim kröfum gæti það skaðað hagsmuni Dana í [[Slésvík]] og [[Holtsetaland]]i. En þegar þau héruð voru innlimuð í [[Prússland]] árið [[1867]] sköpuðust nýjar aðstæður og [[stöðulögin]] voru sett [[1871]] og mæltu fyrir um samband Íslands og Danmerkur.  

=== Stjórnarskráin 1875 ===
{{Aðalgrein|Stjórnarskrá Íslands 1874}}
Árið [[1874]] á [[þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar]] kom [[Kristján IX]] þáverandi konungur Danmerkur til landsins og var viðstaddur hátíðahöld í tilefni tímamótanna. Það tækifæri var notað til að gefa Íslendingum sérstaka stjórnarskrá eins og þeir höfðu krafist. Sú stjórnarskrá var kölluð „Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands“ og er að stofni til sú sama og núgildandi stjórnarskrá. 

=== Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands ===
Með sambandslögunum [[1918]] varð Ísland fullvalda ríki og árið [[1920]] fékk landið nýja stjórnarskrá til að endurspegla þær miklu breytingar sem höfðu orðið á stjórnskipun þess. Sú stjórnarskrá var kölluð „Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands“. Snemma árs [[1944]] samþykkti Alþingi að fella niður sambandslögin og samþykkti nýja stjórnarskrá auk þess að boða til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um hvort tveggja. Í [[maí]] sama ár var gengið til kosninga og var kjörsókn 98%. 97% greiddu atkvæði með sambandsslitum og 95% samþykktu lýðveldisstjórnarskrána. Þann [[17. júní]] [[1944]] kom Alþingi svo saman á Þingvöllum þar sem lýst var yfir gildistöku stjórnarskrárinnar og stofnun [[lýðveldi]]s. 

Frá gildistöku stjórnarskrárinnar hefur henni verið breytt alls 8 sinnum, oftast vegna breytinga á [[Kjördæmi Íslands|kjördæmaskipan]] og skilyrðum kosningaréttar. Árið [[1991]] var skipulagi Alþingis breytt þannig að það starfar nú í einni deild en ekki tveimur eins og áður var. Umfangsmestu breytingarnar voru gerðar árið [[1995]] þegar mannréttindakafli stjórnarskrárinnar var endurskoðaður.

== Kaflar stjórnarskrárinnar ==
Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands skiptist í 7 kafla sem hver tekur á ólíkum þáttum stjórnskipunarinnar.

=== I. kafli ===
1. kafli stjórnarskrárinnar er eingöngu 2 greinar og tilgreinir fyrri greinin það að Ísland eigi að vera [[lýðveldi]] og að ríkisstjórnin skuli vera þingbundin, en það merkir að ríkisstjórnin er bundin af ákvörðunum Alþingis. Í 2. grein er svo kveðið á um [[Þrískipting ríkisvaldsins#Ísland|þrískiptingu ríkisvaldsins]] og hvernig henni skuli háttað. [[Löggjafarvald]]ið er í höndum [[Alþingi]]s og [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], [[framkvæmdavald]]ið er hjá forsetanum, en hann felur það [[ráðherra|ráðherrum]] og öðrum stjórnvöldum sem skilgreind eru í lögum. [[Dómsvald]]ið er hjá [[Dómendur|dómendum]].

=== II. kafli ===
2. kafli fjallar um embætti [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], hvernig til þess skal kosið og hvert valdsvið forseta skuli vera. Forsetinn hefur völd til að gera samninga við önnur ríki, náða menn, rjúfa þing, gefa út [[bráðabirgðalög]] og skipa embættismenn. Hins vegar er forsetinn ábyrgðarlaus á stjórnarathöfnum og lætur [[ráðherra]] framkvæma vald sitt. Þessi völd eru því í reynd hjá ráðherrum. Hins vegar er ekki sátt um það meðal fræðimanna hvernig beri að túlka sumar greinar um völd forseta. 26. greinin mælir til dæmis fyrir um að lagafrumvarp þurfi staðfestingu forseta áður en það verður að lögum en neiti forseti að staðfesta lögin þá skal efna til þjóðaratkvæðagreiðslu um þau. Frá upphafi lýðveldisins hafa fræðimenn deilt um það hvort að þetta synjunarvald sé raunverulega til staðar og einnig hefur verið deilt um það hvort að það sé æskilegt að það sé til staðar. Þessar deilur komust í hámæli eftir að [[Ólafur Ragnar Grímsson]] neitaði að staðfesta hið svokallaða [[fjölmiðlafrumvarpið|fjölmiðlafrumvarp]] árið [[2004]]. Ekki kom til þjóðaratkvæðagreiðslu vegna málsins þar sem ríkisstjórnin dró hið umdeilda frumvarp til baka. Einnig neitaði [[Ólafur Ragnar Grímsson]] að staðfesta hin umdeildu IceSave lög og fór það mál í þjóðaratkvæðagreiðslu. 

Í 2. kafla er einnig kveðið á um [[ráðherraábyrgð]] og það að birta þurfi lög.

=== III. kafli ===
3. kafli fjallar um [[Kjördæmi Íslands|kjördæmaskipan]], [[Kosningaréttur|kosningarétt]] og kjörgengi fyrir [[Alþingiskosningar]]. Eftir kjördæmabreytinguna [[1999]] eru kjördæmi landsins ekki lengur skilgreind landfræðilega í stjórnarskrá, heldur er látið duga að skilgreina hversu mörg þau megi vera (6-7) og hver lágmarksfjöldi kjördæmiskjörinna þingmanna skal vera í hverju (6). Heimild er gefin til þess að ákveða kjördæmamörk með almennum lögum með því skilyrði að 2/3 Alþingis samþykki allar breytingar á kjördæmamörkum og þingmannafjölda. (Sjá nánar: [[Kjördæmi Íslands]]). Nefnt er að eingöngu íslenskir ríkisborgarar 18 ára og eldri megi kjósa en [[stjórnarskrá]]in heimilar að nánari reglur skuli skilgreindar í kosningalögum. Allir þeir sem hafa kosningarétt til Alþingis og [[óflekkað mannorð]] eru kjörgengir til þess að undanskildum [[hæstaréttardómari|hæstaréttardómurum]].

=== IV. kafli ===
4. kafli skilgreinir helstu atriði er varða störf [[Alþingi]]s og ákvarðar réttindi og völd þingmanna. 1. málsgrein 35. greinarinnar heimilar að breyta megi samkomudegi reglulegs Alþingis með almennum lögum en núna byrjar Alþingi á fyrsta virka degi [[október]]mánaðar. Í kaflanum er mælt fyrir um að ekkert [[frumvarp|lagafrumvarp]] megi samþykkja fyrr en eftir þrjár umræður á Alþingi, fundir Alþingis skuli fara fram í heyranda hljóði nema annað sé samþykkt af þinginu. Meirihluti þingmanna verður að vera viðstaddur til þess að afgreiða mál. Flestar aðrar starfsreglur þingsins eru kallaðar [[þingsköp]] og ákveðin í lögum samkvæmt 58. grein.

Í 4. kafla eru einnig tilgreind nokkur atriði sem ávallt þarfnast lagasetningar frá Alþingi. Ekki má leggja á nýja [[Skattur|skatta]] eða breyta eða afnema eldri skatta án lagasetningar, það er því ólöglegt fyrir ráðherra að gera slíkt að eigin frumkvæði án samþykkis frá Alþingi. Einnig þarf lagasetningu til að heimila [[lán]]tökur í nafni ríkisins og til þess að selja [[fasteign]]ir ríkisins eða afnotarétt af þeim. Einnig er óheimilt að greiða nokkuð úr [[Ríkissjóður|ríkissjóði]] án þess að heimild sé til þess í [[fjárlög]]um eða [[fjáraukalög]]um.

Um réttindi og skyldur þingmanna segir, að þeir skuli aðeins vera bundnir af eigin sannfæringu og ekki neinum reglum frá kjósendum sínum. Þingmenn má ekki hneppa í [[gæsluvarðhald]] né heldur má höfða mál gegn þeim án þess að þingið samþykki það. Þetta gildir þó ekki, ef þingmaðurinn er staðinn að [[Glæpur|glæp]]. Alþingismenn þurfa heldur ekki að gera grein fyrir orðum sínum, sem þeir láta falla úr ræðustól án þess að Alþingi samþykki, þetta þýðir m.a. að ekki er unnt að [[kæra]] þingmann fyrir [[meiðyrði]] vegna einhvers, sem hann hefur sagt í ræðustól Alþingis.

=== V. kafli ===
5. kafli stjórnarskrárinnar samanstendur af 3 greinum en þar er fjallað um [[dómsvald]]ið. Þar er mælt svo fyrir að eingöngu má skipa í dómsvaldið með lögum. Dómendur skera úr öllum ágreiningi, sem verður vegna starfa yfirvalda. Þeir sem ekki eru sáttir við úrskurð dómsvaldsins geta ekki komist hjá því að hlýða honum með því að skjóta málinu til dóms. Seinasta greinin í kaflanum nefnir að dómendur mega eingöngu notast við lögin í störfum sínum og að eingöngu má víkja þeim úr embætti án vilja þeirra með lögum, nema vegna breytingar á skipulagi. Dómara sem orðinn er 65 ára má leysa úr embætti (með viðeigandi eftirlaunum) en hæstaréttardómarar fá full laun þrátt fyrir lausn frá embætti.

=== VI. kafli ===
6. kafli fjallar um trúmál á Íslandi og er eingöngu 3 greinar. Í kaflanum er sagt að [[evangelíska lúterska kirkjan]] skuli vera [[þjóðkirkjan|þjóðkirkja]] Íslands og að ríkisvaldið skuli styðja hana og vernda. [[Trúfrelsi]] er skilgreint og er öllum frjálst að stofna trúfélög og vera aðilar að þeim, en þó má ekki gera neitt í nafni trúarinnar, sem brýtur gegn góðu [[siðferði]] eða allsherjarreglu. Öllum er frjálst að standa utan trúfélaga en þá skal greiða nefskatt til [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] þá upphæð, sem annars hefði borist til trúfélagsins. 62. greininni og 2. meðgrein 64. greinar má breyta með almennum lögum.

=== VII. kafli ===
7. kafli er svonefndur mannréttindakafli og fjallar um rétt hvers manns sem er staddur á landinu. 1. greinin í kaflanum segir að ''„allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda án tillits til [[kynferði]]s, [[trúarbragð]]a, [[skoðun|skoðana]], [[þjóðernisuppruni|þjóðernisuppruna]], [[Kynþáttur|kynþáttar]], [[litarháttur|litarháttar]], [[efnahagur|efnahags]], [[ætterni]]s og stöðu að öðru leyti“''. Í sama kafla er sagt í grófum dráttum um rétt hverrar manneskju gagnvart íslenskum lögum eins og t.d. að [[nauðungarvinna]] og [[dauðarefsingar]] skulu aldrei verða framkvæmdar og að dæmt skuli eftir þeim lögum, sem voru í gildi þegar glæpurinn var framinn. Einn mikilvægasti rétturinn sem skilgreindur er í kaflanum er [[tjáningarfrelsi]]ð, en þar er hverjum manni tryggður réttur til að tjá hugsanir sínar, en þó verður hann að ábyrgjast þær fyrir dómi og síðan er áskilið að [[ritskoðun]] og sambærilegar tálmanir á [[prentfrelsi]] skuli aldrei í lög leiða. Hins vegar má takmarka tjáningarfrelsi ef það er í þágu ''&quot;allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða [[mannorð]]s annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum&quot;''. Að lokum ræðir þessi kafli um skattamál landsmanna. Engum hluta þessa kafla má breyta nema með beinni breytingu á stjórnarskránni.

79. grein stjórnarskrárinnar fjallar um skilyrði þess að breyta stjórnarskránni sjálfri. Ef breyting er samþykkt, þá skal rjúfa [[Alþingi|þing]] og stofna til almennra kosninga. Ef að breytingin er síðan samþykkt óbreytt af nýkjörnu Alþingi og staðfest af [[Forseti Íslands|forseta Íslands]], þá fær hún gildi. 81. greinin segir að stjórnarskráin hljóti gildi hafi meiri hluti atkvæðabærra manna samþykkt hana, en sú grein var miðuð við samþykki upprunalegu stjórnarskrárinnar [[17. júní]] [[1944]].

== Breytingar á stjórnarskrá ==
Stjórnarskráin er sem fyrr segir, æðsta [[réttarheimild]] Íslands og yfir önnur lög hafin. Því nýtur hún meiri verndar en almenn lög og erfiðara er að breyta henni en öðrum lögum. 79. grein stjórnarskrárinnar segir til um það hvernig eigi að haga breytingum á henni. Breytingin verður að vera samþykkt af tveimur þingum með þingrofi og almennum kosningum á milli, auk þess sem [[Forseti Íslands]] þarf að staðfesta breytinguna eins og einnig er skilyrði við almenna lagasetningu.

Nokkrar greinar í stjórnarskránni eru þó undanþegnar þessu ferli og þeim má breyta með venjulegri lagasetningu. Sem dæmi má nefna 35. grein sem fjallar um samkomutíma Alþingis, þeirri grein má breyta með almennum lögum.

62. grein sem skilgreinir hina „evangelísku lútersku kirkju“ sem [[Íslenska Þjóðkirkjan|þjóðkirkju]] Íslands má einnig breyta með lögum, en 1. málsgrein 79. greinar segir að auki, að slík breyting þurfi samþykki í leynilegri þjóðaratkvæðagreiðslu.

== Tenglar ==
*[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1944033.html Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands] (lög {{lög|33|17. júní|1944}} með áorðnum breytingum)
*[http://www.stjornarskra.is Vefsíða stjórnarskrárnefndar]
*[http://www.althingi.is/altext/63/s/pdf/0153.pdf Lýðveldisstjórnarskráin í upprunalegri mynd] (PDF)
*[https://web.archive.org/web/20160419024611/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/stjornarskra/1920_stjornarskra.pdf Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands] (PDF)
*[https://web.archive.org/web/20150910110505/http://www.forsaetisraduneyti.is/media/stjornarskra/1874_stjornarskra.pdf Stjórnarskrá um hin sérstaklegu málefni Íslands frá 1874] (PDF)
* [https://timarit.is/page/4322536?iabr=on#page/n4/mode/1up Stjórnarskrá Íslands;] Jón Sigurðsson alþingisforseti, Andvari janúar 1874, bls 1&amp;ndash;138.
*[http://gudnith.is/efni/%C3%BErj%C3%B3skar_sta%C3%B0reyndir_um_stj%C3%B3rnarskr%C3%A1na Þrjóskar staðreyndir um stjórnarskrána] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021033010/http://gudnith.is/efni/%C3%BErj%C3%B3skar_sta%C3%B0reyndir_um_stj%C3%B3rnarskr%C3%A1na |date=2012-10-21 }}, erindi Guðna Th. Jóhannesarsonar um tilurð íslensku stjórnarskrárinnar

{{Íslensk stjórnmál}}
{{Gæðagrein}}

[[Flokkur:Íslensk stjórnmál]]
[[Flokkur:Íslensk lög]]
[[Flokkur:Stjórnarskrár|Ísland]]</text>
      <sha1>1f010h9esf549psin2dt9y76ld6k7hh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suðurnes</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3868</id>
    <revision>
      <id>1983805</id>
      <parentid>1956287</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:56:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983805</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="rs53kbg740h5ot59k7hdeocr6gm1rtg" xml:space="preserve">{{Byggð
| nafn                     = Suðurnes
| nafn_í_eignarfalli       = Suðurness
| tegund_byggðar           = [[Landshlutar Íslands|Landshluti]]
| mynd                     = 
| mynd_stærð               = 
| mynd_alt                 = 
| mynd_texti               = 
| kort                     = Suðurnes in Iceland 2018.svg
| kort_texti               = 
| hnit                     = {{Coord|63|55|N|22|15|W|region:IS-2_type:adm1st|display=inline}}
| undirskipting_gerð       = Land
| undirskipting_nafn       = [[Ísland]]
| undirskipting_gerð1      = [[Kjördæmi Íslands|Kjördæmi]]
| undirskipting_nafn1      = [[Suðurkjördæmi|Suður]]
| sæti_gerð                = Stærsti bær
| sæti                     = [[Reykjanesbær]]
| hlutar_gerð              = [[Sveitarfélög Íslands|Sveitarfélög]]
| hlutar                   = [[#Sveitarfélög|4]]
| flatarmál_neðan          = &lt;ref name=&quot;flatarmal&quot;&gt;{{Cite web|url=https://atlas.lmi.is/mapview/?application=markasja |title=Náttúrufræðistofnun - Sveitarfélagasjá |website=atlas.lmi.is |publisher=Landmælingar Íslands}}&lt;/ref&gt;
| flatarmál_heild_km2      = 813
| mannfjöldi_neðan         = &lt;ref name=&quot;ibuar&quot;&gt;{{Cite web|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__Byggdakjarnarhverfi/MAN03250.px/ |title=Mannfjöldi eftir landshlutum, kyni og aldri 1. janúar 1998-2026|date=2026-01-01|website=hagstofa.is|publisher=[[Hagstofa Íslands]]|access-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt;
| mannfjöldi_frá_og_með    = 2026
| mannfjöldi_heild         = 29644
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 36,46
| iso_kóði                 = IS-2
}}
[[Mynd:Sudurnes-Reykjanes.png|thumb|right|Kort af Suðurnesjum ásamt helstu örnefnum.]]
'''Suðurnes''' er [[samheiti]] byggðarlaga á [[Reykjanesskagi|Reykjanesskaga]] sunnan [[Hafnarfjörður|Hafnarfjarðar]], eða sunnan [[Straumur (bær)|Straums]] eins og [[Suðurnesjamenn]] segja oft. Þessi byggðarlög eru [[Vogar|Vogar]] í [[Sveitarfélagið Vogar|samnefndu sveitarfélagi]] á [[Vatnsleysuströnd]], [[Reykjanesbær]] (sem var myndaður 1994 úr Innri- og Ytri [[Njarðvík]], [[Keflavík]] og [[Hafnir|Höfnum]] en sameining var felld í öðrum byggðarlögum), [[Suðurnesjabær]] (sem myndaður var 2018 úr [[Sveitarfélagið Garður|Garði]] og [[Sandgerði]])  og [[Grindavík]].  Á þessu svæði er landnám [[Steinunn gamla|Steinunnar gömlu]], frændkonu [[Ingólfur Arnarson|Ingólfs Arnarsonar]], en henni gaf hann [[Rosmhvalanes]] allt sunnan [[Hvassahraun]]s, eins og Landnáma kemst að orði. Einnig landnám [[Molda-Gnúpur|Molda-Gnúps]], sem nam Grindavík. Annars er frásögn [[Landnáma|Landnámu]] um þetta svæði mjög óljós.

== Efnahagur ==
Suðurnesin hafa löngum verið einhver mestu [[útgerð]]arpláss landsins vegna legu sinnar og nálægðar við fengsæl [[Fiskveiðar|fiskimið]]. Dregið hefur úr útgerð og fiskvinnslu síðan [[kvótakerfi]]ð var tekið upp og hafa [[Suðurnesjamenn]] selt [[Kvóti|kvóta]] í miklum mæli til annarra landshluta. Einnig hafa þeir misst mikinn kvóta vegna sameiningar fyrirtækja. Mest útgerð og fiskvinnsla er í Grindavík, sem byggir afkomu sína nánast eingöngu á þessum atvinnugreinum og beinni og óbeinni þjónustu við þær. Svipað má segja um Sandgerði, en þó hefur dregið talsvert úr útgerð þar á allra síðustu árum. Í Garði er allmikil fiskvinnsla, en lítil sem engin útgerð er þaðan vegna skorts á hafnaraðstöðu. [[Reykjanesbær]] er að mestu þjónustu-, iðnaðar- og verslunarbær. Allt svæðið er eitt atvinnusvæði og vinnur fjöldi manns úr öllum byggðarlögunum á Keflavíkurflugvelli eða við [[Flugstöð Leifs Eiríkssonar|Leifsstöð]] í þjónustu við [[flug]]ið. Flugstöðin er í reynd stærsti atvinnuveitandinn á svæðinu.&lt;ref&gt;[https://visir.is/flugstodin-ordin-mikilvaegasta-vinnusvaedi-sudurnesja/article/2012120229759 Flugstöðin orðin mikilvægasta vinnusvæði Suðurnesja]&lt;/ref&gt; Helst er að Grindavík skeri sig úr í þessu sambandi vegna þess að sá bær liggur fjærst hinum. Á árunum eftir hrunið var hlutfall [[atvinnuleysi]]s á Suðurnesjum viðvarandi hæst á landinu, sem stafaði fyrst og fremst af samdrætti í umsvifum [[Keflavíkurstöðin|hersins á Keflavíkurflugvelli]] auk áhrifanna af bankahruninu. Hefur það valdið Suðurnesjamönnum talsverðum búsifjum, en mun að líkindum þegar fram í sækir stuðla að breyttum atvinnuháttum með aukningu í iðnaði og þjónustu.

Á svæðinu eru átta grunnskólar, einn framhaldsskóli, eitt sjúkrahús, sjö kirkjur, eitt [[Sambíóin|kvikmyndahús]] og auk þess fjöldi verslana og annarra þjónustufyrirtækja.

== Sveitarfélög ==
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: right;&quot;
! Sveitarfélag
! Íbúafjöldi ({{Íbúafjöldi sveitarfélaga|ár}})
! Flatarmál (km{{sup|2}})&lt;ref name=&quot;flatarmal&quot; /&gt;
! Þéttleiki (á km{{sup|2}})
! [[ISO 3166-2]]
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Reykjanesbær]]
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga|Reykjanesbær}}}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/flatarmál|Reykjanesbær}}}} km{{sup|2}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/þéttleiki|Reykjanesbær}}}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | IS-RKN
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Suðurnesjabær]]
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga|Suðurnesjabær}}}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/flatarmál|Suðurnesjabær}}}} km{{sup|2}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/þéttleiki|Suðurnesjabær}}}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | IS-SDN
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Sveitarfélagið Vogar]]
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga|Sveitarfélagið Vogar}}}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/flatarmál|Sveitarfélagið Vogar}}}} km{{sup|2}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/þéttleiki|Sveitarfélagið Vogar}}}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | IS-SVG
|-
| style=&quot;text-align: left;&quot; | [[Grindavík|Grindavíkurbær]]
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga|Grindavíkurbær}}}}{{efn|name=&quot;grindavik&quot;}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/flatarmál|Grindavíkurbær}}}} km{{sup|2}}
| {{nts|{{Íbúafjöldi sveitarfélaga/þéttleiki|Grindavíkurbær}}}}
| style=&quot;text-align: left;&quot; | IS-GRN
|}

== Mannfjöldi ==
Heildaríbúafjöldi svæðisins er 29.644 manns (skv. Hagstofu Íslands 1. jan. 2026).&lt;ref name=&quot;ibuar&quot;/&gt; Í Grindavík búa 819,{{efn|name=&quot;grindavik&quot;|Tölur miðast við lögheimilisskráningar. Mun færri dvelja í bænum eftir að hann var [[Eldgosin við Sundhnúksgíga 2023–2024|rýmdur í nóvember 2023]].&lt;ref&gt;{{Cite news|title=Um hundrað manns dvelja í Grindavík|date=2025-01-31|url=https://www.visir.is/g/20252682907d/um-hundrad-manns-dvelja-i-grindavik|work=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-11-11-grindavik-rymd-tilmaeli-almannavarna-396390 |title=Grindavík rýmd – Tilmæli almannavarna |publisher=[[RÚV]] |date=2023-11-11 |author=Ásta Hlín Magnúsdóttir |url-status=live }}&lt;/ref&gt;}} í Reykjanesbæ 22.697, í Suðurnesjabæ 4.232, og í Sveitarfélaginu Vogum 1.896.&lt;ref name=&quot;sveitarfelog&quot;&gt;{{Cite web|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__sveitarfelog/MAN02005.px/ |title=Mannfjöldi eftir kyni, aldri og sveitarfélögum 1998-2026 - Sveitarfélagaskipan 1. janúar 2026|date=2026-01-01|website=hagstofa.is|publisher=[[Hagstofa Íslands]]|access-date=2026-03-23}}&lt;/ref&gt; Lengst af á seinni hluta [[20. öldin|20. aldar]] var heilt byggðarlag á [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvelli]] þar sem [[Bandaríkin|bandarískir]] hermenn og fjölskyldur þeirra bjuggu og voru þar yfir 5000 manns þegar mest var, en [[Keflavíkurstöðin]] var lögð niður árið [[2006]]. Haustið [[2007]] hófst útleiga til námsmanna á íbúðum sem áður tilheyrðu varnarliðinu og var þetta hverfi fyrst nefnt [[Vallarheiði]], síðar nefnt [[Ásbrú]] og tilheyrir Reykjanesbæ.

{{col-begin}}
{{col-2}}
{{Mannfjöldaþróun
| percentages = pagr
| align = none
| cols = 2
| source = [[Hagstofa Íslands]]&lt;ref name=&quot;sveitarfelog-eldri&quot;&gt;{{Cite web|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__x_eldraefni/MAN02120.px/|title=Mannfjöldi eftir sveitarfélögum 1901-1990|website=hagstofa.is|publisher=[[Hagstofa Íslands]]|access-date=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;ibuar&quot; /&gt;
| 1901 | 3761
| 1910 | 3061
| 1920 | 2976
| 1930 | 3321
| 1940 | 3977
| 1950 | 5835
| 1960 | 10102
| 1970 | 13670
| 1980 | 13302
| 1990 | 15202
| 2000 | 16106
| 2010 | 21359
| 2020 | 26835
| 2025 | 29577
}}
{{col-2}}
{{Mannfjöldaþróun
| title = Hlutfall af heildarfjölda á Íslandi
| percentages = off
| align = none
| width = 8em
| pop_name = Hlutfall
| cols = 2
| source = [[Hagstofa Íslands]]&lt;ref name=&quot;sveitarfelog-eldri&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;ibuar&quot; /&gt;
| 1901 | 4,79%
| 1910 | 3,59%
| 1920 | 3,14%
| 1930 | 3,05%
| 1940 | 3,27%
| 1950 | 4,05%
| 1960 | 5,70%
| 1970 | 6,68%
| 1980 | 5,80%
| 1990 | 5,95%
| 2000 | 5,77%
| 2010 | 6,72%
| 2020 | 7,58%
| 2025 | 7,59%
}}
{{col-end}}

== Athugasemdir ==
{{notelist}}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
{{commons||Suðurnesi}}
* [https://www.sss.is/ Samband sveitarfélaga á Suðurnesjum]
* [https://www.ferlir.is/ Ferlir.is | Áhugafólk um Suðurnesin]
* [https://www.vf.is Vefur Víkurfrétta]
* {{vísindavefurinn|48881|Er Reykjanes það sama og Suðurnes?}}
* [https://web.archive.org/web/20160804025552/https://www.velferdarraduneyti.is/velferdarvaktin/ Suðunesjavaktin], starfshópur á vegum velferðarmálaráðuneytis starfandi 2011-2013

{{Landshlutar Íslands}}
[[Flokkur:Suðurnes| ]]</text>
      <sha1>rs53kbg740h5ot59k7hdeocr6gm1rtg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bjarnarfjörður</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3947</id>
    <revision>
      <id>1983863</id>
      <parentid>1938722</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:45:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983863</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="kd5jdueew6rggwupa34v66j6cbf8fkb" xml:space="preserve">[[Mynd:Kluka.jpg|thumb|right|Klúka í Bjarnarfirði: Þessi hús á Klúku voru rifin árið 2001.]]
'''Bjarnarfjörður''' gengur vestur úr [[Húnaflói|Húnaflóa]] og er næsti fjörður norðan við [[Steingrímsfjörður|Steingrímsfjörð]]. Bjarnarfjörður tilheyrir [[Kaldrananeshreppur|Kaldrananeshreppi]] þar sem [[Drangsnes|Drangsnes]] er eina þéttbýlið. [[Bjarnarfjarðará|Bjarnarfjarðará]] liðast niður dalinn og hefur safnað vatni ofan af [[Trékyllisheiði|Trékyllisheiði]]. Ágæt [[bleikja|bleikjuveiði]] er í Bjarnarfjarðará.

Kirkjustaðurinn í Bjarnarfirði er á [[Kaldrananes|Kaldrananesi]], sunnanmegin við fjörðinn. Þar er kirkja sem byggð var árið [[1851]]. Laglega hlaðinn grjótgarður er í kringum kirkjugarðinn. 

[[Mynd:Potturinn.jpeg|thumb|left|[[Gvendarlaug_í_Bjarnarfirði|Gvendarlaug hins góða]] í Bjarnarfirði á Ströndum.]]
[[Mynd:Steingrimsfjordur.svg|thumb|right|Kort sem sýnir örnefni í Bjarnarfirði og nágrenni.]]
Búskapur hefur farið minnkandi í Bjarnarfirði undanfarin ár og nú er einungis hefðbundinn búskapur á tveim bæjum, í [[Oddi|Odda]] og á Kaldrananesi.

Á Laugarhóli var skóli sveitarinnar í árafjöld en nú er rekið þar hótel árið um kring,&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041122103636/www.strandir.is/laugarholl Hótel Laugarhóll]&lt;/ref&gt;. Þar er einnig sundlaug sem kallast [[Gvendarlaug_í_Bjarnarfirði|Gvendarlaug]] eftir [[Guðmundur góði|Guðmundi góða]] biskup, sem vígði vatnið í eldri laug ofan við núverandi sundlaug.

[[Kotbýli kuklarans|Kotbýli kuklarans]] er skammt frá lauginni en það er annar áfangi Galdrasýninga á Ströndum.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vestfirdir.is/galdrasyning/index.php |title=Galdrasýningar á Ströndum |access-date=2023-09-19 |archive-date=2025-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250122000931/https://vefsafn.is/is/20041022000758/http://www.vestfirdir.is/galdrasyning/index.php |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Áform eru um nokkuð stórtæka [[skógrækt|skógrækt]] í Bjarnarfirði en þar eru veður mjög hagstæð.

Tvær akleiðir eru í Bjarnarfjörð að sunnan. Annars vegar yfir [[Bjarnarfjarðarháls]] og hinsvegar út [[Steingrímsfjörður|Steingrímsfjörð]] að norðanverðu eftir [[Selströnd|Selströnd]] og áfram í gegnum [[Drangsnes|Drangsnes]]

Þegar ekið er áfram norður úr Bjarnarfirði er ekið eftir Bölum þar til komið er í [[Kaldbaksvík|Kaldbaksvík]]. Þá er stutt í  [[Árneshreppur|Árneshrepp]] þar sem eru nyrstu byggðu ból á [[Strandir|Ströndum]]. Samkvæmt [[Landnámabók]] heítir fjörðurinn eftir landnámsmanninum [[Björn (landnámsmaður á Ströndum)|Birni]]. Hann er ekki ættfærður í Landnámu og ekki getið um landnámsjörðina en sagt er að kona hans hafi heitið Ljúfa og sonur þeirra Svanur og búið á Svanshóli.

== Jarðir í Bjarnarfirði ==
* Kaldrananes, ''[[sauðfjárbúskapur]]''
* Framnes, ''sumardvalarstaður''
* Bakki, ''í byggð, [[trjárækt]]''
* Skarð, ''[[eyðibýli]]''
* Hvammur,''sumardvalarstaður''
* Sunndalur, ''sumardvalarstaður''
* Goðdalur, ''sumardvalarstaður''
* Svanshóll, ''í byggð, trjárækt''
* Oddi, ''sauðfjárbúskapur''
* Baldurshagi, ''sauðfjárbúskapur''
* Klúka, ''í byggð,''
* Ásmundarnes, ''frístundadvalarstaður'' 
* Reykjarvík, ''frístundadvalarstaður''
* Asparvík ''sumardvalarstaður''

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [http://www.vestfirdir.is Vestfjarðavefurinn]

[[Flokkur:Kaldrananeshreppur]]
[[Flokkur:Firðir á Íslandi]]</text>
      <sha1>kd5jdueew6rggwupa34v66j6cbf8fkb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Evrópuráðið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4329</id>
    <revision>
      <id>1983877</id>
      <parentid>1953566</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:49:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983877</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3684" sha1="mvc4ylvcx3gqmzf2onunb3s67xcdxz8" xml:space="preserve">[[Mynd:Council_of_Europe_Palais_de_l'Europe_aerial_view.JPG|thumb|hægri|Evrópuhöllin.]]
[[Mynd:Flag_of_Europe.svg|thumb|right|[[Evrópufáninn]] hefur verið tákn Evrópuráðsins síðan [[1955]].]]
'''Evrópuráðið''' er [[alþjóðasamtök]] 47 ríkja í [[Evrópa|Evrópu]], með samanlagt um 800 milljónir borgara, stofnuð [[5. maí]] [[1949]]. Aðild er opin öllum Evrópuríkjum sem teljast [[réttarríki]] byggð á [[lög]]um og virða grundvallar [[mannréttindi]] og frelsi borgara sinna.

Helstu stofnanir Evrópuráðsins er [[þing Evrópuráðsins]] og [[ráðherranefnd Evrópuráðsins]]. Með mikilvægustu verkum ráðsins var samþykkt [[Mannréttindasáttmáli Evrópu|Mannréttindasáttmála Evrópu]] árið [[1950]] og stofnun [[Mannréttindadómstóll Evrópu|Mannréttindadómstóls Evrópu]] til að fylgja eftir sáttmálanum. Fyrir þau lönd sem nýlega hafa tekið upp lýðræðislega stjórnarhætti - svo sem mörg fyrrverandi [[Ráðstjórnarríkin|Ráðstjórnarríki]] - var litið til viðmiðana Evrópuráðsins við samningu [[stjórnarskrá]] þeirra.

Evrópuráðið hefur höfuðstöðvar í [[Strassborg]] nálægt landamærum [[Frakkland]]s og [[Þýskaland]]s, höfuðstöðvarnar eru í byggingu sem nefnist Evrópuhöllin og er á jaðri miðborgarinnar.

Evrópuráðið tengist ekki [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]], öll aðildarríki ESB eru einnig í Evrópuráðinu en ekki eru öll aðildarríki ráðsins í Evrópusambandinu. Til að flækja málin þá eru tvær stofnanir innan ESB með keimlík nöfn, þ.e. [[Evrópska ráðið]] og [[Ráð Evrópusambandsins]].

== Aðildarríki ==

{{col-begin}}{{col-4}}
* [[Albanía]]
* [[Andorra]]
* [[Armenía]]
* [[Aserbaísjan]]
* [[Austurríki]]
* [[Belgía]]
* [[Bosnía og Hersegóvína]]
* [[Bretland]]
* [[Búlgaría]]
* [[Danmörk]] 
* [[Eistland]]
* [[Finnland]]
{{col-4}}
* [[Frakkland]]
* [[Georgía]]
* [[Grikkland]]
* [[Holland]]
* [[Írska lýðveldið]]
* [[Ísland]]
* [[Ítalía]]
* [[Króatía]]
* [[Kýpur]]
* [[Lettland]]
* [[Liechtenstein]]
* [[Litáen]]
{{col-4}}
* [[Lúxemborg]]
* [[Malta]]
* [[Moldóva]]
* [[Mónakó]]
* [[Norður-Makedónía]]
* [[Noregur]]
* [[Portúgal]]
* [[Pólland]]
* [[Rúmenía]]
* [[San Marínó]]
* [[Serbía]]
{{col-4}}
* [[Slóvakía]]
* [[Slóvenía]]
* [[Spánn]]
* [[Svartfjallaland]]
* [[Sviss]]
* [[Svíþjóð]]
* [[Tékkland]]
* [[Tyrkland]]
* [[Ungverjaland]]
* [[Úkraína]]
* [[Þýskaland]]
{{col-end}}

== Markmið ==
Í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]] var vilji leiðtoga Evrópu sá að koma í veg fyrir frekari stríðsátök í Evrópu í framtíðinni, bráðnauðsynlegt skref í þá átt væri að tryggja að í öllum Evrópulöndum væru mannréttindi allra einstaklinga virt og að stuðla ætti að gagnkvæmum skilningi og samvinnu meðal Evrópuþjóða.

Markmiðin: 
*Að verja og efla mannréttindi, [[lýðræði]] og réttarríkið  
*Samræma stefnu og aðgerðir ríkjanna í lögum og félagsmálum 
*Efla vitund um sam-evrópsk menningargildi og fjölbreytni
*Taka á vandamálum sem steðja að Evrópu, [[misrétti]], [[Skipulögð glæpastarfsemi|skipulagðri glæpastarfsemi]], [[umhverfismál]]um, [[eiturlyf]]jum, [[eyðni]] o.s.frv.

== Tenglar ==
* [http://www.coe.int/ Heimasíða Evrópuráðsins]
* [https://web.archive.org/web/20160730143420/https://www.utanrikisraduneyti.is/media/Utgafa/Evropuradid_-_starfsemi.pdf Evrópuráðið - Starfsemi og áfangar], bæklingur á íslensku í tilefni af 50 ára afmæli Evrópuráðsins 1999

{{Evrópuráðið}}
{{s|1949}}

[[Flokkur:Alþjóðastofnanir]]
[[Flokkur:Evrópuráðið| ]]</text>
      <sha1>mvc4ylvcx3gqmzf2onunb3s67xcdxz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vatnajökull</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4398</id>
    <revision>
      <id>1983841</id>
      <parentid>1948472</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:14:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983841</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7012" sha1="bqu810wam7lahxech5jsrg5l08yukqg" xml:space="preserve">{{hnit|64|24|00|N|16|48|00|W|display=title|region:IS}}
{{Fjallatafla
| nafn = Vatnajökull
| mynd = Vatnajökull.jpeg
| myndartexti = Vatnajökull
| hæð = 2,11&amp;nbsp;km
| staðsetning= [[Ísland]]
}}
[[Mynd:Iceland Grimsvoetn 1972-B.jpg|thumb|right|[[Grímsvötn]] í Vatnajökli]]
[[Mynd:Vatnajokull_map.svg|thumbnail|Kort sem sýnir helstu jökla og eldstöðvar í og við Vatnajökul]]

'''Vatnajökull''' (fyrrum nefndur '''Klofajökull'''&lt;ref&gt;[https://www.visindavefur.is/svar.php?id=72209 Var einu sinni íslaus dalur í miðjum Vatnajökli?]Vísindavefur, skoðað 16. apríl, 2020&lt;/ref&gt;) er [[þíðjökull]] á [[milliáttir|suðausturhluta]] [[Íslands]] innan [[Vatnajökulsþjóðgarður|Vatnajökulsþjóðgarðs]]. Hann er stærsti jökull landsins bæði að [[flatarmál]]i og [[rúmmál]]i og þriðji stærsti jökull [[Evrópa|Evrópu]] að flatarmáli. Hæð jökulsins er víðast hvar 1,4–1,8&amp;nbsp;kílómetrar yfir sjávarmáli.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/164406/] Mbl.is. Skoðað 30. janúar, 2016.&lt;/ref&gt;

Stærsti jökull Evrópu er Severny-jökull á Novaya Zemlya, Rússlandi, sem er 20.500&amp;nbsp;[[ferkílómetri|km²]] að flatarmáli. Annar stærsti jökullinn er [[Austfonna]] á [[Nordaustlandet]] á [[Svalbarði|Svalbarða]], 7.800&amp;nbsp;km² (2012)&lt;ref&gt;Moholdt, G. &amp; Kääb, A. A new DEM of the Austfonna ice cap by combining differential SAR interferometry with ICESat laser altimetry. Polar Res 31, 18460, https://doi.org/10.3402/polar.v31i0.18460 (2012).&lt;/ref&gt; og 2.500&amp;nbsp;km³&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2014GL062255 |title=Rapid dynamic activation of a marine‐based Arctic ice cap |access-date=2020-04-20 |archive-date=2020-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201108090717/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2014GL062255 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;. Flatarmál Vatnajökuls taldist vera 7.500&amp;nbsp;km² árið 2023&lt;ref&gt;[https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/fraedsla/horfandi-joklar/vatnajokull-fraedsla Vatnajökull, fræðsla] Vatnajökulsþjóðgarður&lt;/ref&gt;. Mesta þykkt hans er allt að 1&amp;nbsp;[[kílómetri|kílómetra]] en [[meðaltal|meðalþykkt]]&lt;nowiki/&gt;in um 400&amp;nbsp;[[metri|metrar]]. Rúmmál jökulsins er því um 3.000&amp;nbsp;km³&lt;ref&gt;[https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/is/svaedin/horfandi-joklar/vatnajokull/21-stadreyndir Vatnajökull staðreyndir] Vatnajökulsþjóðgarður, sótt 20. apríl 2020&lt;/ref&gt;. Vatnajökull er stærstur jökla Evrópu utan heimskautasvæðanna.

== Saga jökulsins ==
Fyrir [[14. öld]] var Vatnajökull mun minni en hann er nú. Síðan um [[1930]] hefur hann verið í stöðugri rýrnun, en þá mun stærð hans hafa verið í hámarki.{{heimild vantar}}

== Eldvirkni ==
Undir Vatnajökli eru einhverjar mestu [[eldstöð]]var landsins, þeirra þekktastar [[Grímsvötn]] og [[Öræfajökull]]. Auk þeirra má nefna [[Gjálp]], [[Þórðarhyrna|Þórðarhyrnu]] og [[Bárðarbunga|Bárðarbungu]]. [[Eldgos|Gos]] úr Vatnajökli hafa komið í hrinum í tímans rás.

== Þjóðgarðar ==
Hluti jökulsins í kringum [[Skaftafell]] var gerður að þjóðgarði árið [[1967]]. Allur [[Suður|syðri]] hluti Vatnajökuls varð síðan hluti af [[Þjóðgarðurinn í Skaftafelli|þjóðgarðinum í Skaftafelli]] [[28. október]] [[2004]]. Árið [[2007]] varð svo allur Vatnajökull þjóðgarður með stofnun [[Vatnajökulsþjóðgarður|Vatnajökulsþjóðgarðs]]. Þjóðgarðurinn í Skaftafelli og Þjóðgarðurinn í Jökulsárgljúfrum urðu þá einnig hluti Vatnajökulsþjóðgarðs.&lt;ref name=&quot;Fræðsla&quot;&gt;[http://www.vatnajokulsthjodgardur.is/fraedsla/ Fræðsla og fróðleikur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120815165028/http://www.vatnajokulsthjodgardur.is/fraedsla/ |date=2012-08-15 }}, skoðað 27. október 2012.&lt;/ref&gt;

== Skriðjöklar ==
Út frá Vatnajökli ganga um það bil 30 skriðjöklar. Hér á eftir fylgir listi yfir skriðjökla sem falla frá Vatnajökli, skipt niður eftir stjórnunarumdæmum Vatnajökulsþjóðgarðs&lt;ref&gt;{{cite web|title=Heildarkort|url=http://www.vatnajokulsthjodgardur.is/media/skjol/Heildarkort_EN-12okt2011.jpg|publisher=Vatnajökulsþjóðgarður, Skoðað 25. október 2012|access-date=2012-10-27|archive-date=2015-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610214147/http://www.vatnajokulsthjodgardur.is/media/skjol/Heildarkort_EN-12okt2011.jpg|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Þetta er ekki tæmandi listi.

'''Suðursvæði'''
* [[Austurtungnajökull]]
* [[Breiðamerkurjökull]]
* [[Brókarjökull]]
* [[Falljökull]]
* [[Fjallsjökull]]
* [[Fláajökull]]
* [[Heinabergsjökull]]
* [[Hoffellsjökull]]
* [[Hólárjökull]]
* [[Hrútárjökull]]
* [[Kvíárjökull]]
* [[Lambatungnajökull]]
* [[Morsárjökull]]
* [[Skaftafellsjökull]]
* [[Skálafellsjökull]]
* [[Skeiðarárjökull]]
* [[Stigárjökull]]
* [[Suðurfjallsjökull]]
* [[Súlujökull]]
* [[Svínafellsjökull]]
* [[Vesturdalsjökull]]
* [[Viðborðsjökull]]
* [[Virkisjökull]]
* [[Öræfajökull]] (er syðsti hluti Vatnajökuls en er þó ekki skriðjökull).
* [[Öxarfellsjökull]]

'''Austursvæði'''
* [[Brúarjökull]]
* [[Eyjabakkajökull]]
* [[Kverkjökull]]
* [[Norðurtungnajökull]]

'''Norðursvæði'''
* [[Dyngjujökull]]

'''Vestursvæði'''
* [[Köldukvíslarjökull]]
* [[Rjúpnabrekkujökull]]
* [[Síðujökull]]
* [[Skaftárjökull]]
* [[Sylgjujökull]]
* [[Tungnárjökull|Tungnaárjökull]]

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==
{{commons|Vatnajökull|Vatnajökli}}
* [https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/is/svaedin/horfandi-joklar Fræðsluvefur Hörfandi jökla] samvinnuverkefni Vatnajökulsþjóðgarðs og Veðurstofu Íslands, unnið í samvinnu við Náttúrustofu Suðausturlands og Jöklahóp Jarðvísindastofnunar Háskólans.
* {{vísindavefurinn|1879|Hversu hratt mun Vatnajökull bráðna á næstu árum?}}
* [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=21579 Hvenær kemur Vatnajökull fyrst fyrir í heimildum? - Vísindavefurinn]
* [http://www.nat.is/travelguide/joklar_vatnajokull.htm Upplýsingasíða á nat.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041205210146/http://nat.is/travelguide/joklar_vatnajokull.htm |date=2004-12-05 }}
* [https://web.archive.org/web/20101010195045/http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Natturufar_og_natturuminjar_umhverfis_Vatnajokul.pdf Náttúrufar og náttúruminjar umhverfis Vatnajökul]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2814133 „Yfir Vatnajökul þveran“; grein í Þjóðviljanum 1967]
* [https://www.stjornarradid.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=139de559-6350-11e8-9429-005056bc4d74  Baldursson, S, J Guðnason, H Hannesdóttir &amp; T Thórðarson.  Nomination of Vatnajökull National Park for inclusion in the World Heritage List, Reykjavik 2018, Vatnajökull National Park]

{{Íslenskir jöklar}}
{{Stubbur|ísland|landafræði}}

[[Flokkur:Jöklar á Íslandi]]
[[Flokkur:Vatnajökull]]
[[Flokkur:Vatnajökulsþjóðgarður]]</text>
      <sha1>bqu810wam7lahxech5jsrg5l08yukqg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Encyclopædia Britannica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5545</id>
    <revision>
      <id>1983873</id>
      <parentid>1953829</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:18:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983873</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4001" sha1="q570hldq3cd9tbl0p3dtwl1cstfrlmq" xml:space="preserve">[[Mynd:Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913.jpg|thumb|Auglýsing frá árinu 1913 þar sem ellefta útgáfa Britannica er auglýst.]]
'''''Encyclopædia Britannica''''' er elsta [[alfræðirit]]ið á [[enska|ensku]] um almenn málefni. Greinar hennar eru almennt taldar áreiðanlegar, nákvæmar og vel skrifaðar.

== Saga ==
Upphaflega var alfræðiorðabókin gefin út í [[Edinborg]] af prentaranum [[Colin Macfarquhar]] og leturgrafaranum [[Andrew Bell]]. Fyrsta útgáfan var í þremur bindum sem komu út, eitt á ári, 1768 til 1771. Ritið seldist vel og þegar komið var að fjórðu útgáfunni árið 1809 voru bindin orðin tuttugu. Á áttunda áratug nítjándu aldar flutti útgáfan frá Edinborg til [[London]] og varð hluti af samsteypu dagblaðsins ''[[The Times]]''. Eftir elleftu útgáfu Britannicu, árið 1911, flutti hún á ný, nú til [[Chicago]], þar sem hún komst í eigu [[Sears]]-verslanafyrirtækisins.

Hún er enn staðsett í Chicago, en frá 1996 hefur eigandinn verið svissneski milljarðamæringurinn [[Jacqui Safra]] sem á líka [[Merriam-Webster]]-orðabókina. Frá 1996 hefur alfræðiritið komið út í áskrift á vef. Árið 1999 var prentútgáfan klofin frá vefútgáfunni, vegna fjárhagserfiðleika þeirrar fyrrnefndu, en frá 2001 hafa fyrirtækin tvö haft sama framkvæmdastjóra. Síðasta prentútgáfan kom út í 32 bindum árið 2010. Í mars árið 2012 var tilkynnt að prentútgáfu ritsins yrði hætt en áfram yrði hugað að þróun Encyclopædia Britannica Online.&lt;ref name=&quot;cnn-stop&quot;&gt;{{cite news |last=Pepitone |first=Julianne |date=13 March 2012 |title=Encyclopedia Britannica to stop printing books |url=https://money.cnn.com/2012/03/13/technology/encyclopedia-britannica-books/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314232429/http://money.cnn.com/2012/03/13/technology/encyclopedia-britannica-books/ |archive-date=14 March 2012 |access-date=14 March 2012 |publisher=[[CNN]]}}&lt;/ref&gt;

== Samningur við íslenska ríkið ==
Þann 20. apríl 1999 gerði [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]] fyrir hönd [[Menntamálaráðuneyti Íslands|menntamálaráðuneytis Íslands]] samning við Encyclopedia Britannica International Ltd þess efnis að öll íslensk [[IP]]-net fengju aðgang að [[vefur (Internetið)|vefútgáfu]] alfræðiorðabókarinnar gegn ákveðnum skilyrðum, sem sett voru fram í samningnum. Gilti hann til 30. apríl 2000 og borgaði ráðuneytið 10.000 [[sterlingspund]], eða rúmlega eina milljón [[ISK|íslenskra króna]] fyrir.

Þetta var í fyrsta skipti sem slíkur aðgangur hafði verið keyptur fyrir heilt land, en slíkir samningar eru oftast gerðir við einstaka [[skóli|skóla]], þá oftast mennta- eða háskóla. Verðið sem einstaklingur þarf að borga fyrir ársaðgang að alfræðiorðabókinni á vefnum er 40 pund. Miðað við það fékk menntamálaráðuneytið um 99,9 prósenta afslátt ef miðað er við að íbúar landsins hefðu allir keypt aðgang sjálfir.

== Tenglar ==
* [http://www.britannica.com/ Vefsíða ''Encyclopædia Britannica'']
* [https://search.eb.com Útgáfa Britannica sem Ísland hefur fullan aðgang að]
* [https://encyclopedia.jrank.org/ Skönnuð útgáfa af ''Encyclopædia Britannica'' frá árinu 1911]
* [https://www.gutenberg.org/etext/13600 Hluti 1911-útgáfunnar hjá] [[Project Gutenberg]].
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021161445/www.hvar.is/britannica/samningur.pdf Samingur menntamálaráðuneytisins við Encyclopedia Britannica International Ltd]
* [https://web.archive.org/web/20070927174038/http://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/Frettatilkynningar/nr/1656 Fréttatilkynningin „Aðgangur Íslendinga að alfræðiorðabókinni Encyclopædia Britannica“ frá menntamálaráðuneytinu]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041021161127/www.hvar.is/britannica/tolur.html Tölur um aðsókn frá íslenskum IP-netum að Britannica]

[[Flokkur:Alfræðiorðabækur]]</text>
      <sha1>q570hldq3cd9tbl0p3dtwl1cstfrlmq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ál</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5963</id>
    <revision>
      <id>1983852</id>
      <parentid>1957310</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:49:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983852</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39197" sha1="tovdgmlytez4bbi9zlealecc9b0bw03" xml:space="preserve">{{gæðagrein}}
{{Frumefni
|uppi=Bór
|niðri=Gallín
|vinstri=Magnesín
|hægri=Kísill
|Mynd = Aluminium_bar_surface_etched.jpg|
|Efnatákn = Al&lt;ref name=&quot;efna&quot;&gt;[http://www.ordabanki.hi.is/wordbank/terminfo?idTerm=325839&amp;FirstResult=0&amp;mainlanguage=IS Efnafræði]&lt;/ref&gt;|
Sætistala = 13&lt;ref name=&quot;efna&quot;/&gt;|
Efnaflokkur = [[Tregur málmur]]|
Eðlismassi = 2700,0&lt;ref name=&quot;efna&quot;/&gt;|
Harka = 2,75|
Atómmassi = 26,981538|
Bræðslumark = 933,47&lt;ref name=&quot;efna&quot;/&gt;|
Suðumark = 2792,0|
Efnisástand = Fast efni ([[meðseglun|meðseglandi]])}}
[[Mynd:Al-TableImage.svg|250px|thumb|right|Staðsetning áls í lotukerfinu]]
'''Ál''' er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''Al''' úr [[bórhópur|bórhópi]] [[lotukerfið|lotukerfisins]] með sætistöluna 13.&lt;ref name=&quot;efna&quot;/&gt; Ál er silfurlitaður og sveigjanlegur [[tregur málmur]]. Það leysist almennt ekki í vatni. Það myndar 8% massa [[jarðskorpa|jarðskorpunnar]] og er þar með algengasti málmurinn og þriðja algengasta frumefni hennar á eftir [[súrefni]] og [[kísill|kísli]]. Ál er svo [[efnahvarf|hvarfgjarnt]] að það kemur ekki fyrir hreint í náttúrunni en finnst í meira en 270 mismunandi efnasamböndum. Ál er jafnan unnið úr [[súrál]]i með [[álbræðsla|álbræðslu]].

Efnið er þekkt fyrir léttleika og viðnám sitt gegn [[tæring]]u (vegna fyrirbæris er nefnist [[hlutleysing]]). Ál og [[#Álblöndur|álblöndur]] eru notuð í smíð á [[flugvél]]um og íhlutum í margvísleg önnur flutningatæki og byggingar þar sem not eru fyrir léttleika, varanleika og styrk. Ál er líka mikið notað í [[dós]]ir. Vegna hvarfgirni þess er það gagnlegt sem hvati eða bætiefni í ýmsar efnablöndur og er þannig til dæmis notað í [[ammoníumnítrat]]-[[sprengiefni]] til að auka sprengikraft.

== Einkenni ==
Ál er mjúkur, endingargóður, léttur, [[mótanleiki|mótanlegur]] málmur með útlit allt frá því að vera silfurgljáandi til þess að vera matt grátt, eftir sléttleika yfirborðsins. Ál er óeitrað, ó[[segulmagn|seglandi]] og ó[[neistun|neistandi]]. Það er óleysanlegt í [[vínandi|vínanda]] en getur leyst í vatni við sérstakar aðstæður. [[Brotstyrkur]] hreins áls er 7-11 MPa en vissra álblandna 200-600 MPa.&lt;ref name=polmear&gt;I.J. Polmear, ''Light Alloys: From Traditional Alloys to Nanocrystals'' 4. útg. (Butterworth-Heinemann, 2005).&lt;/ref&gt; Ál hefur um það bil þriðjung [[eðlismassi|eðlismassa]] og [[stífni]] [[stál]]s. Það er [[teygjanleiki|teygjanlegt]] og það má vélvinna, steypa og útpressa auðveldlega.

[[Tæring]]arþol getur verið afbragðsgott vegna þunns yfirborðslags [[áloxíð]]s sem myndast þegar málmurinn kemst í snertingu við andrúmsloft en lag þetta kemur í veg fyrir frekari [[oxun]]. Sterkustu álblöndurnar eru minnst tæringarþolnar vegna [[galvanískt rafker|galvanískra]] efnahvarfa við [[kopar]].&lt;ref name=polmear/&gt; Tæringarþol áls minnkar einnig oft mikið komist það í snertingu við ýmsar [[salt (efnafræði)|saltlausnir]] en einkum þó við aðra málma.

Álfrumeindir raðast í [[framhliðar-miðjaður teningur|framhliðar-miðjaða tenings]]&lt;nowiki/&gt;-kristalsgrind (FMT). Ál hefur háa [[stöflunar-galla-orka|stöflunar-galla-orku]] upp á um það bil 200 mJ/m².&lt;ref&gt;G. E. Dieter, ''Mechanical Metallurgy'', McGraw-Hill, 1988.&lt;/ref&gt;

Ál er einn fárra málma sem heldur silfurkenndum gljáa einnig þegar það er á formi fíns dufts og er það því mikilvægur þáttur í silfurmálningu. Fægður álspegill hefur mest endurvarp allra málma á 200-400 nm ([[útfjólublátt ljós|útfjólubláa]]) sviðinu og 3000-10000 nm (út-&lt;nowiki/&gt;[[innrautt ljós|innrauða]]) sviðinu en á 400-700 nm [[sýnilegt ljós|sýnilega]] sviðinu lýtur það naumlega í lægra haldi fyrir [[tin]]i og [[silfur|silfri]] og á 700-3000 nm sviðinu (nær-[[innrautt ljós|innrauða]] sviðinu) fyrir silfri, [[gull]]i og [[Kopar|eiri]].

Ál er góður [[varmaleiðari|varma-]] og [[rafleiðari]], miðað við þyngd tvöfalt betri rafleiðari en [[Kopar|eir]]. Ál getur virkað sem [[ofurleiðari]]; [[markofurleiðarahitastig]] þess er 1,2 K og [[marksegulsvið]] um það bil 10 m[[Tesla|T]].&lt;ref&gt;John F. Cochran og D. E. Mapother, „Superconducting Transition in Aluminum“, ''Physical Review'' 111 (1) (1958): 132–142.&lt;/ref&gt;

== Samsætur ==
Ál hefur níu [[samsæta|samsætur]] með massatölur frá 23 til 30. Aðeins &lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;Al ([[stöðug samsæta]]) og &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al ([[geislavirk hrörnun|geislavirk]] samsæta, [[helmingunartími|''t''&lt;sub&gt;1/2&lt;/sub&gt;]] = 7.2 × 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; [[ár]]) koma fyrir í náttúrunni. Hinsvegar er &lt;sup&gt;27&lt;/sup&gt;Al 99.9+ % þeirra samsætna sem koma fyrir í náttúrunni. &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al verður til við [[splundrun]] [[argon]]s í [[lofthjúpur Jarðar|lofthjúpnum]] fyrir tilverknað [[geimgeislar|geimgeisla-]] [[róteind]]a. Hagnýt not hafa fundist fyrir álsamsætur við aldursgreiningu [[set]]s í út[[haf|höfunum]], manganhnökra, jöklaíss, [[kvars]] í [[berg]]innskotum og [[loftsteinn|loftsteinum]]. Hlutfall &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al og &lt;sup&gt;10&lt;/sup&gt;[[beryllín|Be]] hefur verið notað til að rannsaka hlutverk flutnings, setmyndunar, setmyndunartíma og veðrunar á tímakvarðanum 10&lt;sup&gt;5&lt;/sup&gt; til 10&lt;sup&gt;6&lt;/sup&gt; ár.&lt;ref&gt;[http://www.onafarawayday.com/Radiogenic/Ch14/Ch14-6.htm Cosmogenic Isotopes and Aluminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081206010805/http://www.onafarawayday.com/Radiogenic/Ch14/Ch14-6.htm |date=2008-12-06 }}.&lt;/ref&gt; [[Geimættaður|Geimættað]] &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al var fyrst notað við rannsóknir á [[tunglið|tunglinu]] og loftsteinum. Eftir að brot losna frá loftsteinum verða þau fyrir áköfu geimgeislunarálagi á ferð sinni um geiminn og þannig verður til verulegt magn &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al. Þegar loftsteinabrotin falla til jarðar hættir þessi framleiðsla og má því nýta hrörnun þess til að ákvarða jarðneskan aldur brotsins. Rannsóknir á loftsteinum hafa enn fremur leitt í ljós að &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al var tiltölulega algengt þegar [[sólkerfið]] varð til. Flestir loftsteinafræðingar telja að orkan sem losnaði við hrörnun &lt;sup&gt;26&lt;/sup&gt;Al hafi valdið því að sum [[smástirni]] bráðnuðu og [[sundurgreining reikistjarna|sundurgreindust]] eftir að þau urðu til fyrir 4,55 milljörðum ára.&lt;ref&gt;Robert T. Dodd, ''Thunderstones and Shooting Stars: The Meaning of Meteorites'' (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986): 89-90.&lt;/ref&gt;

== Birtingarform í náttúrunni ==
[[Mynd:Bauxite hérault.JPG|thumb|right|Báxítsteinn]]
Í [[jarðskorpa|jarðskorpunni]] er ál algengasta efnið (8,13% miðað við massa) og þriðja algengasta frumefnið á eftir súrefni og kísli. Vegna þess hve gjarnan það myndar efnasambönd með súrefni kemur það þó nær aldrei fyrir hreint, heldur í oxíðum eða [[sílíkat|sílíkötum]]. [[Feldspar|Feldspör]], algengasti hópur steinefna í jarðskorpunni, eru álsílíköt. Hreinan álmálm má finna sem minniháttar þátt á stöðum þar sem súrefni hefur lágan [[hlutgufuþrýstingur|hlutgufuþrýsting]], svo sem innan í ákveðnum eldfjöllum.&lt;ref&gt;{{vefheimild| titill = Aluminum Mineral Data | url = https://webmineral.com/data/Aluminum.shtml | árskoðað = 2008| mánuðurskoðað = 9. júlí}}&lt;/ref&gt;

Enda þótt ál sé afar algengt og útbreitt frumefni er málmurinn ekki unninn úr algengustu álsteindunum. Nær allur álmálmur er framleiddur úr málmgrýtinu [[báxít]]i. Báxít kemur fyrir sem [[veðrun]]arafurð berggrunns úr kísli með litlu járninnihaldi í hitabeltisloftslagi. Eru báxítnámur af þessum sökum flestallar á breiðu belti í kringum miðbaug.

== Framleiðsla og vinnsla ==
Vegna þess hversu ál kemur sjaldan fyrir hreint var það áður fyrr álitið vera [[eðalmálmur]] verðmætara en gull. Árið 1884 var ál dýrara en silfur, gull eða [[platína]]. Ál hefur verið fjöldaframleitt í rétt rúmlega 100 ár.

Ál er mjög hvarfgjarn málmur sem myndar háorku-efnatengi við súrefni. Í samanburði við aðra málma er erfitt að vinna það úr málmgrýtinu, svo sem [[báxít]]i, vegna orkunnar sem þarf til að draga það út úr [[súrál]]i, öðru nafni [[áloxíð]]i (Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;). Til dæmis er bein [[afoxun]] með kolefni, eins og gert er við framleiðslu járns, ekki möguleg því ál er sterkara afoxunarefni en kolefni. Álið þarf því að vinna með [[rafgreining]]u, sú vinna á sér oftast stað í [[álver]]i. Í því ferli er súrálið leyst upp í bráðnu [[krýolít]]i. Álið dregst að öðru skautinu þannig að eftir stendur hreinn málmurinn. Rekstrarhiti kerjanna er 950-980&amp;nbsp;°C, sem er mun lægra en bræðslumark áloxíðs sem er 2.000&amp;nbsp;°C. Krýolít finnst sem bergtegund á [[Grænland]]i en til iðnaðarnota hefur því verið skipt út fyrir tilbúið efni. Krýolít er efnasamband áls, [[natrín]]s og [[kalk]] [[flúoríð]]a: Na&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;AlF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;. Áloxíðið (hvítt duft) er fengið með því að hreinsa súrál í [[Bayer-ferlið|Bayer-ferlinu]] eftir [[Karl Bayer]]. (Áður fyrr var [[Deville-ferli]]ð ríkjandi hreinsunaraðferð).

Rafgreiningin kom í stað [[Wöhler-ferli]]sins sem fólst í afoxun vatnsfirrts álklóríðs með [[kalín]]i. Bæði [[rafskaut]]in sem notuð eru í rafgreiningu áloxíðs eru kolefni. Þegar málmgrýtið er bráðið geta jónir þess ferðast frjálst. Hvarfið við bakskautið er
:Al&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; + 3 e&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt; → Al

Áljónin [[afoxun|afoxast]] hér (rafeindum er bætt við). Álmálmurinn sekkur þá til botns og er fjarlægður.

Við [[forskaut]]ið myndast súrefni:
:2 O&lt;sup&gt;2−&lt;/sup&gt; → O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + 4 e&lt;sup&gt;−&lt;/sup&gt;

Kolefnisforskautið oxast og þannig losnar [[koltvísýringur]].
:O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + C → CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;
Forskautunum í afoxunarkeri þarf að skipta út reglulega því þau eyðast í ferlinu.

Bakskautin oxast hinsvegar ekki því fljótandi álið í kerinu heldur súrefni frá þeim. Bakskaut eyðast engu að síður, aðallega vegna rafefnafræðilegra ferla. Eftir 5-10 ár, eftir strauminum sem notaður er í rafgreiningunni, þarf að endursmíða kerið vegna bakskautsslits.
[[Mynd:Aluminium - world production trend.svg|thumb|Þróun álframleiðslu heimsins]]

Álframleiðsla með rafgreiningu með [[Hall-Héroult]]-ferlinu er mjög orkufrek, en allir aðrir ferlar hafa reynst dýrari eða verri fyrir umhverfið. Meðalorka á massaeiningu í álframleiðslu í heiminum er 15±0,5 [[kílóvattstund]]ir á kg framleidds áls (52-56 MJ/kg). Nýjustu bræðslur ná um það bil 12,8 kWh/kg (46,1 MJ/kg). (Þetta má bera saman við [[hvarfvarmi|hvarfvarmann]], 31 MJ/kg, og [[Gibbsorka|Gibbsorku]] hvarfsins, 29 MJ/kg. Afoxunarlínustraumar fyrir eldri tæknir eru 100-200 kA, allranýjustu álverum&lt;ref&gt;AME Mineral Economics, [http://www.ame.com.au/smelters/al/smelters.htm Aluminium Smelters] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723223105/http://www.ame.com.au/smelters/al/smelters.htm |date=2008-07-23 }} (Skoðað 17. apríl 2008).&lt;/ref&gt; vinna við um það bil 350 kA. Fréttst hefur af tilraunum með 500 kA ker.

[[Mynd:41 ALU Recycling Code.svg|thumb|right|Endurvinnslutákn áls]]
Endurheimt málmsins með [[endurvinnsla|endurvinnslu]] er orðinn mikilvægur hluti áliðnaðarins. Í endurvinnslu er brotamálmurinn bræddur en til þess þarf aðeins 5% orkunnar sem þarf til að vinna ál úr álgrýti. Umtalsverður hluti, allt að 2-15% ílagsins, tapast hinsvegar sem [[sori]] (öskukennt oxíð).&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/benefits.htm |title=Benefits of Recycling |access-date=2008-08-13 |archive-date=2003-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20030624162738/http://www.dnr.state.oh.us/recycling/awareness/facts/benefits.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Lítið bar á endurvinnslu þar til seint á 7. áratugnum, þegar vaxandi notkun [[drykkjardós]]a vakti almenning til vitundar um hana. Er nú svo komið að á [[Norðurlönd]]um, þar sem endurvinnsla álumbúða er mest í heiminum, skila sér um það bil 85% þeirra. Í Bandaríkjunum er endurvinnsla hinsvegar mun skemmra á veg komin eða tæp 60% og mætti loka nokkrum álverum ef hlutfallið væri þar hið sama og á Norðurlöndum.

Raforka er 20-40% kostnaðarins við álframleiðslu, eftir staðsetningu álvera. Þeim er helst komið fyrir þar sem gnótt er ódýrrar raforku, svo sem (í röð eftir framleiðslumagni): [[Alþýðulýðveldið Kína|Alþýðulýðveldinu Kína]], [[Rússland]]i, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Quebec]] og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Noregur|Noregi]], [[Indland]]i, [[Flóaríkin|Flóaríkjunum]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og á [[Ísland]]i.

Árið 2005 var Alþýðulýðveldið Kína efst með tæpan fimmtung heimsframleiðslunnar. Sama ár taldist álframleiðsla Íslendinga 721.000 tonn eða 2,2% heimsframleiðslunnar.

Síðastliðin 50 ár hafa Ástralir gerst meiriháttar framleiðendur súrálgrýtis og áls.&lt;ref&gt;[http://www.aluminium.org.au/Page.php?s=1005 The Australian Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080718192354/http://aluminium.org.au/Page.php?s=1005 |date=2008-07-18 }} (Skoðað 11. ágúst 2007).&lt;/ref&gt; Ástralir framleiddu 62 milljónir tonna báxíts árið 2005. Áströlsku námurnar líða fyrir tiltekin úrvinnsluvandamál, sumar þeirra hafa hátt kísilinnihald, en í staðinn hafa þær þann kost að vera grunnar og auðunnar.&lt;ref&gt;[http://www.aluminium.org.au/Page.php?s=1007 Australian Bauxite] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070718172244/http://www.aluminium.org.au/Page.php?s=1007 |date=2007-07-18 }} (Skoðað 11. ágúst 2007).&lt;/ref&gt;

== Álvinnsla á Íslandi ==
[[Mynd:Fjarðarál2_03092006.jpg|thumb|right|Álver [[Fjarðarál]]s á Reyðarfirði meðan það var í byggingu.]]
Á Íslandi hófst álvinnsla árið 1969 með gangsetningu [[Álverið í Straumsvík|Álversins í Straumsvík]] (ISAL), álvers [[Íslenska álfélagið|Íslenska álfélagsins]]. Framleiðslan fyrsta árið var 33.000 tonn. Eigandi félagsins var svissneska álfyrirtækið [[Alusuisse]] sem árið 2000 var keypt af kanadíska álfyrirtækinu Alcan, sem nú heitir [[Rio Tinto]]. Hinn 11. júní árið 1998 var gangsett álver [[Norðurál]]s á Grundartanga í Hvalfirði. Eigandi þess er bandaríska álfyrirtækið [[Century Aluminium]]. Í júní 2007 var svo gangsett álver [[Alcoa Fjarðaál]]s á Reyðarfirði. Það er í eigu bandaríska álrisans [[Alcoa]]. Fyrsti ársfjórðungur 2008 var fyrsti ársfjórðungur þar sem ál fór fram úr sjávarafurðum í verðmæti vöruútflutnings, með 37,7% heildar.&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/heim/vefir/ras1/spegillinn/meira/store156/item222102/ Útvarpsþátturinn Spegillinn 18. ágúst 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (Skoðað 2. september 2008).&lt;/ref&gt; Þá er því spáð að álútflutningur verði rúmlega 30% heildarútflutningstekna Íslands fyrir árið 2008 sem er 70% aukning frá fyrra ári þegar hann var 17,8%. Árið 2009, þegar Fjarðaál verður komið í fulla framleiðslugetu, er því spáð að hlutfallið fari vel yfir 30%.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/09/10/alutflutningstekjur_yfir_30_prosent/ „Útflutningstekjur vegna áls yfir 30%“] Mbl.is 10. september 2008 (Skoðað 10. september 2008).&lt;/ref&gt; Þar með hefur Ísland langmesta álframleiðslu allra landa sem hlutfall útflutningstekna.

== Efnafræði ==
=== Oxunarástand eitt ===
* AlH verður til þegar ál er hitað í lofti sem inniheldur [[vetni]].
* Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O verður til með hitun venjulega oxíðsins, Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, með kísli við 1800&amp;nbsp;°C í [[lofttæmi]].
* Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S má búa til með því að hita Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; með álsvarfi við 1300&amp;nbsp;°C í lofttæmi. Það [[afhlutföllun|afhlutfallast]] hratt yfir í upphafsefnin. Seleníðið er búið til á hliðstæðan hátt.
* AlF, AlCl og AlBr eru til á gasfasa þegar [[þríhalíð]]ið er hitað með áli.

Álhalíð eru yfirleitt á forminu AlX&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, það er AlF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, AlCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, AlBr&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, AlI&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; og svo framvegis

=== Oxunarástand tvö ===
* [[Áleinsýringur]], AlO, myndast þegar álduft brennur í súrefni.

=== Oxunarástand þrjú ===
* Samkvæmt [[Reglur Fajans|reglum Fajans]] kemur einfalda þrígilda katjónin Al&lt;sup&gt;3+&lt;/sup&gt; ekki fyrir í vatnsfirrtum söltum eða tvígildum efnasamböndum svo sem Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. Hýdroxíðið er veikur basi og ekki er hægt að útbúa álsölt veikra sýra svo sem karbonats. Sölt sterkra sýra svo sem nítrats eru stöðug og vatnsleysanleg og mynda hýdröt með að minnsta kosti sex sameindum [[kristalsvatn]]s.
* [[Álhýdríð]], (AlH&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;n&lt;/sub&gt;, má búa til úr [[þrímetýlál]]i og umframvetni. Það brennur með sprengikrafti í lofti. Það má einnig búa til með verkan álklóríðs á [[liþínhýdríð]] í [[eter]]lausn en verður ekki einangrað án leysisins.
* [[Álkarbíð]], Al&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;C&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, myndast við hitun ílagsefnanna upp fyrir 1000&amp;nbsp;°C. Fölgulir kristallarnir hafa flókna grindarbyggingu. Hvarfist þeir við vatn eða veikar sýrur myndast [[metan]]. [[Asetylíð]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(C&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, myndast þegar [[asetýlen]]i er hellt yfir hitað ál.
* [[Álnítríð]], AlN, má mynda úr ílagsefnunum við 800&amp;nbsp;°C. Þegar það er [[vatnshverfing|vatnshverft]] með vatni myndast [[ammóníak]] og [[álhýdroxíð]].
* [[Álfosfíð]], AlP, myndast á hliðstæðan hátt, og myndar með vatnshverfingu [[fosfín]].
* [[Áloxíð]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, kemur fyrir í náttúrunni sem [[kórúndúm]]. Það myndast við brennslu áls í súrefni eða með því að hita hýdroxíðið, nítratið eða súlfíðið. Sem gimsteinn hefur það [[harka|hörku]] sem aðeins [[demantur]], [[bórnítríð]] og [[karbórúndum]] taka fram. Það er nærri óleysanlegt í vatni.
* [[Álhýdroxíð]] má mynda sem hlaupkennt útfall með því að bæta ammoníaki við vatnsleyst álsalt. Það er mjög veik sýra og [[tvísúrhneigð|tvísúrhneigt]] og myndar álefnasambönd með [[alkalí]]söltum. Það finnst í ýmsum kristalsmyndum.
* [[Álsúlfíð]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, má mynda með því að hella [[vetnissúlfíð]]i yfir álduft. Það er [[margleitni|margleitt]].
* [[Áljoðíð]], (AlI&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, er [[tvenna]] með hagnýt not í [[lífrænar efnasmíðar|lífrænum efnasmíðum]].
* [[Álflúoríð]], AlF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er myndað með því að meðhöndla hýdroxíðið með HF, eða úr upprunaefnunum. Það er gert úr risastórri sameind sem gufar upp án þess að bráðna við 1291&amp;nbsp;°C. Það er mjög óvirkt. Hinir þríhalíðarnir eru tvennur með brúarkennda byggingu.
* Álflúoríð/vatns[[flóki (efnafræði)|flókar]]: Þegar ál og flúrsalt eru saman í vatnslausn mynda þau greiðlega flóknar jónir svo sem AlF(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;+2&lt;/sup&gt;, AlF&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;(H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;0&lt;/sup&gt; og AlF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt;. Af þeim er AlF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; stöðugust. Það stafar af því að ál og flúrsalt, sem eru bæði mjög þéttar jónir, passa akkúrat saman til að mynda átthyrnda [[álhexaflúoríð]]flókann. Þegar ál og flúrsalt eru saman í vatni í mólhlutföllunum 1:6 verður AlF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;&lt;sup&gt;-3&lt;/sup&gt; algengasta myndin, einnig í tiltölulega lágum styrk.
* Lífræn-málmkennd efnasambönd með reynsluformúluna AlR&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; eru til, ýmist á formi risasameinda, tvenna eða [[þrenna]]. Viss not eru fyrir þau í lífrænum efnasmíðum, til dæmis [[þrímetýlál]].

=== Klasar ===
Í tímaritinu ''[[Science]]'' 2005 var greint frá því tekist hefði að fá klasa 13 álfrumeinda (Al&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;) til að hegða sér eins og [[joð]]frumeind og að 14 álfrumeindir (Al&lt;sub&gt;14&lt;/sub&gt;) hefðu hegðað sér eins og [[alkalímálmur]]. Vísindamennirnir bundu einnig 12 joðfrumeindir við Al&lt;sub&gt;13&lt;/sub&gt;-klasa og bjuggu þannig til nýjan flokk fjöljoðíðs. Sagt er að þessi uppgötvun gefi kost á nýrri aðferð við flokkun lotukerfisins: [[ofurfrumeindir]].&lt;ref&gt;[http://www.science.psu.edu/alert/Castleman1-2005.htm Clusters of Aluminum Atoms Found to Have Properties of Other Elements Reveal a New Form of Chemistry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071121231521/http://www.science.psu.edu/alert/Castleman1-2005.htm |date=2007-11-21 }}, 13. janúar 2005. Eberly College of Science&lt;/ref&gt;

== Notkunarsvið ==
=== Almenn not ===

[[Mynd:Austin_A40_Roadster_ca_1951.jpg|thumb|right|[[Austin A40]] frá 1951 með skel úr áli.]]
Ál er mest notaði málmurinn að frátöldu járni og málmblöndum byggðum á því.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.britannica.com/eb/art-64454 |title=Encyclopædia Britannica |access-date=2008-08-14 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610115518/http://www.britannica.com/eb/art-64454 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Heimsframleiðslan árið 2008 var 35 milljónir tonna, meiri en nokkurs annars málms nema járns (1000 milljónir tonna). Tiltölulega hreint ál er aðeins notað þar sem tæringarþol og/eða vinnanleiki skiptir meira máli en styrkur eða harka. Setja má þunnt lag af áli á flatt yfirborð með [[eðlisfræðileg gufuhélun|eðlisfræðilegri gufuhélun]] eða (miklu sjaldnar) [[efnafræðileg gufuhélun|efnafræðilegri gufuhélun]] eða öðrum efnafræðilegum aðferðum til að búa til [[ljóshúðun]] og [[spegill|spegla]]. Þegar húð úr hreinu áli er búin til með þessum hætti endurvarpar hún sýnilegu ljósi vel (um það bil 92%) og mið- og út-innrauðu afar vel (allt að 98%).

Hreint ál hefur lágan [[togstyrkur|togstyrk]], en bæta má aflfræðilega eiginleika þess mikið með varma-vélrænni vinnslu, einkum [[eldherðing]]u.

Ómissandi íhlutir í flugvélar og [[eldflaug]]ar gerðir úr álblöndum vegna hás styrks-massa-hlutfalls þeirra. Ál myndar greiðlega blöndur með mörgum frumefnum svo sem eiri, sinki, magnesíni, [[mangan]]i og kísli (til dæmis [[dúrál]]). Nú til dags eru nær öll efni sem eru kölluð ál í daglegu tali í rauninni blöndur. Til dæmis er hinn algengi [[álpappír]] blanda úr 92-99% áli.

Nokkur hinna mörgu nota fyrir ál eru í:

* Samgöngum ([[bifreið|bílum]], flugvélum, [[vörubíll|vörubílum]], [[járnbrautarlest|lestarvögnum]], [[skip]]um, [[reiðhjól]]um og svo framvegis).
* Umbúðum (dósum, þynnum og fleira).
* [[Vatnsmeðhöndlun]].
* Meðferð gegn [[roðflyðrusýking]]u í fiski (sem sníkjudýrið [[Gyrodactylus salaris]] orsakar).
* Byggingastarfsemi ([[gluggi|gluggum]], [[hurð]]um, [[báruál]]i, byggingavír og fleira).
* [[Búsáhöld]]um og [[eldunaráhöld]]um.
* [[Rafmagnsflutningsleiðsla|Rafmagnsflutningsleiðslum]].
* [[MKM-stál]]i og [[Alnico]]-seglum.
* [[Ofurhreint ál|Ofurhreinu áli]] (99,980-99,999% Al) sem notað er í [[rafeindatæki|rafeindatækjum]] og [[geisladiskur|geisladiskum]].
* [[Varmasvelgur|Varmasvelgum]] fyrir rafeindaíhluti svo sem [[smári (rafeindafræði)|smára]] og [[örgjörvi|örgjörva]].
* Undirlagsefni í [[eirhúðað lagskipt efni með málmkjarna|eirhúðuð lagskipt efni með málmkjarna]] sem notuð eru fyrir [[ljóstvistur|ljóstvista-]] [[lýsing]]u.
* Álduft er notað í [[málning]]u og í [[hraðbrunatækni]] svo sem eldsneyti í [[fastefniseldflaug]]ar og [[þermít]].
* Í blöð [[leikmunasverð]]a og [[hnífur|hnífa]] sem notuð eru í [[sviðsbardagi|sviðsbardögum]].
* Ál er mikið notað við [[úrsmiður|úrsmíðar]] vegna endingar, léttleika og mótstöðu þess gegn tæringu og [[áfall]]i.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://watches.infoniac.com/index.php?page=post&amp;id=62 |title=Aluminum in Watchmaking |access-date=2008-08-18 |archive-date=2017-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170628092301/http://watches.infoniac.com/index.php?page=post&amp;id=62 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Efnasambönd áls ===
* [[Álammoníumsúlfat]], [Al(NH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)](SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;, er notað sem [[litfestir]], við [[vatnshreinsun|vatns-]] og [[skólphreinsun]], við [[pappír]]sframleiðslu, [[sútun]] [[leður]]s og sem [[íbætiefni]] í matvæli.
* [[Álasetat]] er [[salt (efnafræði)|salt]] notað í lausn sem [[herpiefni]].
* [[Álbórsýrusalt]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;B&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað við framleiðslu [[gler]]s og [[keramik]]s.
* [[Álbórhýdríð]], Al(BH&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað sem íbætiefni í [[þotueldsneyti]].
* [[Álbrons]], CuAl&lt;sub&gt;5&lt;/sub&gt;.
* [[Álklóríð]], AlCl&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað í [[málning]]u, [[svitalyktareyðir|svitalyktareyða]], [[gervigúmmí]] og við [[olíuhreinsun]].
* [[Álklórhýdríð]] er notað sem svitalyktareyðir og við meðhöndlun [[ofsviti|ofsvita]].
* [[Álflúorsílíkat]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(SiF&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað við framleiðslu gervi[[gimsteinn|gimsteina]], glers og keramiks.
* [[Álhýdroxíð]], Al(OH)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað: sem [[sýrueyðir]], sem litfestir, við vatnshreinsun, framleiðslu glers og keramiks og þegar föt eru gerð [[vatnsheldni|vatnsheld]].
* [[Áloxíð]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, finnst í náttúrunni sem [[kórúnd]] ([[rúbínn|rúbínar]] og [[safír]]ar) og sem [[smergill]] og er notað við glergerð. Gervirúbínn og -safír eru notaðir í [[leysir|leysa]] við framleiðslu [[samfasa ljós]]s.
* [[Álfosfat]], AlPO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;, er notað við framleiðslu: glers og keramiks, [[trjámauk]]s og pappírsafurða, [[snyrtivörur|snyrtivara]], málningar og [[lakk]]s og við gerð [[tannlím]]s.
* [[Álsúlfat]], Al&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;(SO&lt;sub&gt;4&lt;/sub&gt;)&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;, er notað: við pappírsframleiðslu, sem litfestir, í [[slökkvitæki]], við vatns- og skólphreinsun, gerð eldvarnarefna og leðursútunar og sem íbætiefni í matvæli.
* Í mörgum [[bóluefni|bóluefnum]] þjóna tiltekin álsölt sem [[ónæmisglæðir|ónæmisglæðar]] sem auka áhrifamátt prótíns bóluefnisins svo ónæmiskerfið örvist nægjanlega.

==={{anchor|Álblöndur}}Álblöndur notaðar í byggingarhluti===
[[Mynd:Aluminium foam.jpg|thumb|Álfrauð]]
Álblöndur með breiðu úrvali eiginleika eru notaðar í verkfræðilegum byggingum. Blöndurnar eru flokkaðar með talnakerfi ([[ANSI]]) eða með heitum sem gefa til kynna helstu innihaldsefni blöndunnar ([[DIN]] og [[ISO]]).

Styrkur og ending álblandna eru mjög mismikil, ekki aðeins vegna íblöndunarefnanna heldur vegna hitameðhöndlunar og framleiðsluferla. Þekkingarskortur á réttum aðferðum hefur stundum valdið hönnunargöllum í byggingum og í kjölfarið vantrausti á ágæti áls sem byggingarefni.

Ein veruleg takmörkun álblandna sem byggingarefni er [[efnisþreyta|þreytu-styrkur]] þeirra. Ólíkt stáli hafa álblöndur ekkert vel skilgreint [[þreytumark]] sem þýðir að þreytubrot á sér stað á endanum jafnvel vegna mjög lítils lotubundins álags. Þetta þýðir að verkfræðingar verða að meta álagsmynstur mannvirkisins og hanna út frá [[efnisþreyta#Hönnun gegn þreytu|ákveðnum líftíma]] en ekki óendanlegum.

Annar mikilvægur eiginleiki álblandna er viðkvæmni þeirra fyrir hita. Það flækir verkstæðisvinnuferli sem fela í sér hitun að ólíkt stáli bráðnar ál án þess að verða fyrst rauðglóandi. Þetta veldur því að notkun [[gasbrennari|gasbrennara]] til að móta ál útheimtir nokkra sérkunnáttu því ekki er hægt að sjá hversu nærri efnið er því að bráðna. Í álblöndum þróast einnig innri [[spenna (í efni)|spennur]] vegna hitunaraðgerða eins og [[málmsuða|suðu]] og steypu. Vandinn við álblöndur í þessu tilliti er lágt [[bræðslumark]] þeirra, sem veldur því að hlutir úr þeim aflagast frekar fyrir áhrif spenna vegna hitameðhöndlunar. Ná má fram stýrðri spennuminnkun meðan á framleiðslu stendur með því að hitameðhöndla hlutina í ofni og kæla þá síðan smám saman – í reynd [[glóða]] spennurnar.

Lágt bræðslumark álblandna hefur ekki útilokað notkun þeirra í eldflaugaiðnaðinum, ekki einu sinni við smíði brennsluhólfa þar sem lofttegundir ná 3500 K hita. Í [[Agena]] efristigs-eldflaugina var notað ál með afturvirkri kælingu í vissa íhluti stútsins, þar með talið koksvæðið þar sem hitaálagið er mest.

=== Álrafleiðslur ===
Samanborið við eir hefur ál 65% rafleiðninnar miðað við rúmmál en 200% miðað við massa. Eir er hefðbundið efni í rafleiðslur í húsum. Á sjöunda áratugnum var ál umtalsvert ódýrara en eir og var því tekið að nota það í húsarafleiðslur í Bandaríkjunum, enda þótt festibúnaður hafi oft ekki verið gerður fyrir álvír. Í sumum tilvikum olli hærri [[varmaþenslustuðull]] álsins misþenslu milli hans og festinganna sem voru úr öðrum málmi sem olli því á endanum að vírinn losnaði. Einnig hefur hreint ál tilhneigingu til að [[skrið|skríða]] undir stöðugum þrýstingi (því meira sem hitinn er hærri) sem veldur einnig losi festinga. Síðast en ekki síst hækkaði rafviðnám festingarinnar vegna [[galvanísk tæring|galvanískrar tæringar]].

Allt olli þetta ofhitnun og losi á festingum og það aftur eldsvoðum. Byggingamenn tóku að forðast álvíra og í mörgum sveitarfélögum var notkun þeirra bönnuð í nýbyggingum í mjög smáum stærðum. Þar kom að nýjar festingar komu fram sem hannaðar voru til að losna hvorki né ofhitna. Þær voru merktar „Al/Cu“ í fyrstu en nú „CO/ALR“. Nýjar málmblöndur, hannanir og aðferðir eru nú notaðar fyrir álvíra með álúttökum.

Ál hefur alloft verið notað í vöf [[rafhreyfill|rafhreyfla]] af ofangreindum ástæðum. Eir hefur þó haldið stöðu sinni á þessu notkunarsviði vegna þess að í rafhreyflum er mikilvægt að hámarka rafleiðni per rúmmál.

Álblöndur eru oft notaðar í háspennulínur.&lt;ref&gt;Þorsteinn Sigfússon, ''Dögun vetnisaldar. Róteindin tamin'' (Reykjavík: Hið íslenska bókmenntafélag, 2008): 161.&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Grikkland til forna|Forn-Grikkir]] og [[Rómarveldi|Rómverjar]] notuðu álsölt sem litfesti við fatalitun og sem herpir þegar bundið var um sár; [[álún]] er enn þá notað sem herpiefni (til að stöðva blæðingar). Árið 1761 lagði [[Guyton de Morveau]] til að grunngerð álúns yrði kölluð ''alumine''. Árið 1808 greindi [[Humphry Davy]] fyrstur manna málmkennt grunnefni álúns sem hann nefndi fyrst ''alumium'' og síðar ''aluminum''.

[[Friedrich Wöhler]] er almennt eignaður heiðurinn af því að hafa fyrstur manna einangrað ál (á [[latína|latínu]] ''alumen'', álún) árið 1827 með því að blanda [[vatnsfirrtur|vatnsfirrtu]] [[álklóríð]]i saman við [[kalín]]. Danski eðlis- og efnafræðingurinn [[Hans Christian Ørsted]] hafði þó fyrstur búið málminn til tveimur árum áður (í óhreinni mynd) og má því einnig telja hann hafa uppgötvað hann.&lt;ref&gt;Yinon Bentor, [https://www.chemicalelements.com/elements/al.html Periodic Table: Aluminum](Skoðað 11. ágúst 2007).&lt;/ref&gt; Enn fremur uppgötvaði [[Pierre Berthier]] ál í súrálgrýti og vann það úr því.&lt;ref&gt;[http://www.todayinsci.com/7/7_03.htm#Berthier Pierre Berthier] (Skoðað 11. ágúst 2007).&lt;/ref&gt; Frakkinn [[Henri Etienne Sainte-Claire Deville]] endurbætti aðferð Wöhlers árið 1846 og lýsti endurbótum sínum í bók sem kom út árið 1859, en helsta bótin var notkun [[natrín]]s í stað hins umtalsvert dýrara kalíns.

Áður en [[Hall-Héroult]]-ferlið var þróað var einstaklega erfitt að vinna ál úr hinum ýmsu [[málmgrýti|málmgrýtum]]. Fyrir vikið var hreint ál verðmætara en [[gull]]. Álstangir voru sýndar við hlið [[frönsku krúnudjásnin|frönsku krúnudjásnanna]] á [[Heimssýningin 1855|Heimssýningunni 1855]] og [[Napóleón III]] var sagður hafa látið mestu heiðursgesti sína snæða af áldiskum, meðan aðrir máttu gera sér silfurborðbúnað að góðu.

Ál var valið í tind [[Washington-minnismerkið|Washington-minnismerkisins]] árið 1884 þegar 30 grömm kostuðu dagslaun verkamanns við verkið;&lt;ref&gt;{{cite journal | author = George J. Binczewski | title = The Point of a Monument: A History of the Aluminum Cap of the Washington Monument | journal = JOM | volume = 47 | issue = 11 | pages = 20–25 | year = 1995 | url = http://www.tms.org/pubs/journals/JOM/9511/Binczewski-9511.html | access-date = 2008-08-19 | archive-date = 2016-01-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160124070602/http://www.tms.org/pubs/journals/JOM/9511/Binczewski-9511.html | url-status = dead }}&lt;/ref&gt; ál var álíka verðmætt og silfur.

[[Cowles-fyrirtækin]] magnframleiddu ál í Bandaríkjunum og Englandi með aðstoð bræðsluofna á borð við bræðsluofn [[Carl Wilhelm Siemens|Carls Wilhelms Siemens]] árið 1886.&lt;ref&gt;[http://moa.cit.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&amp;coll=moa&amp;view=50&amp;root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0018%2F&amp;tif=00019.TIF „Cowles' Aluminium Alloys“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080806004952/http://moa.cit.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&amp;coll=moa&amp;view=50&amp;root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0018%2F&amp;tif=00019.TIF |date=2008-08-06 }}, ''The Manufacturer and Builder'' 18 (1) (1886) (Skoðað 27. október 2007); McMillan, Walter George, ''A Treatise on Electro-Metallurgy'' (London, Philadelphia: Charles Griffin and Company, J.B. Lippincott Company, 1891): 302-305; og Sackett, William Edgar, John James Scannell og Mary Eleanor Watson, [http://books.google.com/books?id=cNgDAAAAYAAJ&amp;pg=PA103 ''New Jersey's First Citizens''] (New Jersey: J.J. Scannell, 1917/1918): 103-105 (Skoðað 25. október 2007)&lt;/ref&gt; [[Charles Martin Hall]] í [[Ohio]] í Bandaríkjunum og [[Paul Héroult]] í Frakklandi þróuðu hvor í sínu lagi [[Hall-Héroult-ferlið|Hall-Héroult-rafgreiningarferlið]] sem gerði vinnslu áls úr málmgrýti ódýrari og er nú ríkjandi vinnsluaðferð um allan heim. Með Hall-Héroult-ferlinu er ekki hægt að fá fram [[ofurhreint ál]] beint. Árið 1888 var [[Pittsburgh Reduction Company]] stofnað, nú þekkt sem [[Alcoa]], með ferli Halls&lt;ref name=&quot;Hall-patent&quot;&gt;Charles Martin Hall, „Process of Reducing Aluminium from its Fluoride Salts by Electrolysis“, einkaleyfi nr. 400664 (2. apríl 1889).&lt;/ref&gt; og fjárstuðningi [[Alfred E. Hunt]]. Árið 1889 var ferli Héroults notað í [[Sviss]] við framleiðslu hjá Aluminium Industrie, nú [[Alcan]], og árið 1896 í [[Skotland]]i hjá [[British Aluminium]], nú [[Luxfer Group]] og Alcoa.&lt;ref name=Wallace&gt;Donald Holmes Wallace, [http://books.google.com/books?id=E-acdJWbo90C&amp;pg=PA6 ''Market Control in the Aluminum Industry''] (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1937) (Skoðað 27. október 2007).&lt;/ref&gt;

Þegar kom fram á árið 1895 var farið að nota málminn sem byggingarefni svo sem í hvolfþak [[Aðalritarabyggingin|Aðalritarabyggingarinnar]] í [[Sydney]] í [[Ástralía|Ástralíu]].

Í [[sjóher]]jum margra landa er ál notað í [[yfirbygging]]u skipanna. Þó hefur eldsvoði árið 1975 í [[USS Belknap]] sem eyðilagði ályfirbyggingu þess að innan, sem og tjón í orrustum á breskum skipum í [[Falklandseyjastríðið|Falklandseyjastríðinu]] valdið því að margir sjóherir hafa skipt yfir í skip sem alfarið eru gerð úr stáli. Önnur nýleg þróun í gerð herskipa er að smíða þau úr [[koltrefjar|koltrefjum]].

Verð á áli hefur fallið mikið í kjölfar hnattrænnar bankakreppu síðla árs 2008.&lt;ref&gt;[http://www.infomine.com/commodities/aluminum.asp Aluminum prices]&lt;/ref&gt;

== Ál í náttúrunni og lífverum ==
Ál er eitt fárra frumefna sem koma fyrir í ríkum mæli í náttúrunni sem virðast ekki hafa neitt hlutverk í lífverum.

Ál á formi hinna ýmsu salta (fosfata og sílíkata) er innihaldsefni ýmissa plantna og ávaxta sem taka umrædd sölt upp úr jarðveginum með vatni. Á það einkum við sé jarðvegurinn súr.

=== Ál í matvælum ===
Í flestum matvælum má finna ál sem snefilefni.&lt;ref&gt;Aluminium in Lebensmitteln: [http://www.lebensmittel.org/lmmit297/alu.htm lebensmittel.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160709172316/http://www.lebensmittel.org/lmmit297/alu.htm |date=2016-07-09 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vísindavefurinn|2731|Er ál að finna í einhverjum matvælum?}}&lt;/ref&gt; Að meðaltali innbyrðum við 25 mg áls á dag með matnum á formi hinna ýmsu salta. Sé hann matreiddur með mataráhöldum úr áli (súr matvæli leysa ál) og geymdur í álpappír, getur þessi tala tvö- til þrefaldast. Ál er einnig sett í matvæli sem málmur á örsmæðarformi og í meiri mæli sem álsílíköt ([[seólít]]). [[Álsílíkat]] er þannig innihaldsefni matarlitar ([[E173]]), bökunarvara, [[lyftiduft]]s, [[smurostur|smurosts]] og niðurlagðs súrs grænmetis. Þá er það notað gegn kekkjamyndun í [[kaffihvíttir|kaffihvítti]], [[matarsalt]]i og [[grænmeti]]. Áhrifa-[[litarefni]] sem innihalda ál eru notuð sem [[naglalakk]], í hjúp sætra bökunarvara og í kökuskreytingar.

Álsambönd finnast í vörum til líkamshirðu ([[sólarolía|sólarolíu]], [[svitalyktareyði]] og [[tannkrem]]i), lyfjum sem lækka sýrustig magans (Antacida), niðurgangslyfjum (Kaolín, Attapulgite, Bolus) og mörgum [[blóðfitulækkandi lyf]]jum (álklórfíbrat). Einnig finnst það í úrgangi sem fellur til við framleiðslu áls, [[pappír]]s, [[gler]]s, [[postulín]]s og [[vefnaðarvara|vefnaðarvöru]].

=== Áhrif áls á mannslíkamann ===
Álsambönd geta valdið skorti á [[blóðrauði|blóðrauða]] (blóðleysi) því þau setjast á sömu geymsluprótein og járn. Það getur haft áhrif á efnaskipti í beinum, flýtt fyrir [[gigt]], valdið truflunum á taugakerfi svo sem minnis- og málörðugleikum, sleni og árásargirni. Það leiðir með tímanum í öllu falli af sér lifrar- og nýrnaskaða (en við því eru til ráð). Ál truflar efnaskipti [[kalsín]]s, [[króm]]s, [[járn]]s, [[flúor]]s, [[Kopar|eirs]], [[magnesín]]s, [[fosfat]]s, [[kísill|kísils]], [[sink]]s og [[fjörefni|fjörefnanna]] B6 og D.

Örfáir fá fram [[ofnæmi|ofnæmisviðbrögð]] við því að snerta ál. Við notkun svitalyktareyða fá þeir [[útbrot]], við neyslu matar sem eldaður var í álpottum eða -pönnum fá þeir meltingartruflanir og eiga erfitt með að taka upp næringarefnin; við neyslu lyfja með álinnihaldi kasta þau upp og/eða sýna önnur [[eitrunareinkenni]].

== Tilvísanir ==
{{reflist|2}}

== Tengt efni ==
{{Wiktionary|ál|áli}}
{{Commons|Aluminium|áli}}
* [[Álver]]

[[Flokkur:Ál| ]]
[[Flokkur:Tregir málmar]]
[[Flokkur:Endurvinnanleg efni]]</text>
      <sha1>tovdgmlytez4bbi9zlealecc9b0bw03</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>OpenOffice.org</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11255</id>
    <revision>
      <id>1983769</id>
      <parentid>1732855</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:49:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7228" sha1="gmwx280swa3819l3p4jklm1gunagpsr" xml:space="preserve">[[Mynd:Openoffice-splash.png|thumb|300px|Upphafssíða OpenOffice.org forritsins undir [[GNOME]] í [[Linux]] ]]
'''OpenOffice.org''' er &lt;!-- ekki &quot;var&quot;, er enn hugbúnaður og enn frjáls --&gt; [[frjáls hugbúnaður|frjáls]] [[skrifstofuhugbúnaður]] sem byggir á [[StarOffice]]. Helsti arftakinn er LibreOffice, sem er viðhaldið eftir að stuðningi við OpenOffice.org var hætt. Forritið, og þessi, að aðrir afkomendur er ókeypis og hægt að sækja þau af [[Internetið|Internetinu]] án greiðslu. OpenOffice.org (og afkomendur) er til á mörgum [[tungumál]]um og fyrir ýmis [[stýrikerfi]] eins og [[Microsoft Windows]], [[macOS]], [[Unix]], [[GNU/Linux]], [[BSD]] og [[eComStation]]. OpenOffice.org getur lesið og skrifað fjölda [[skjalasnið]]a, þar á meðal flest skjalasnið sem [[Microsoft Office]] notar.

Eftir að [[Apache Foundation]] fékk OpenOffice.org í hendurnar frá [[Sun Microsystems]] árið 2011 nefndu þeir hugbúnaðinn [[Apache OpenOffice]] (sem er enn viðhaldið, stopulega). Aðrir afkomendur OpenOffice.org eru [[LibreOffice]] og [[NeoOffice]] (sem er ekki ókeypis, ólíkt fyrrnefnndum útgáfum, og er aðeins stutt fyrir [[macOS]]). 

== Saga ==
Grunnurinn að OpenOffice.org var þróaður af [[Þýskaland|þýska]] fyrirtækinu [[StarDivision]] sem var stofnað á [[1981–1990|9. áratugnum]]. Aðalvara þeirra var ritvinnsluforritið StarWriter sem var fyrsti myndræni [[ritþór]]inn sem var þróaður fyrir stýrikerfið [[DOS]]. Seinna setti SD skrifstofuhugbúnaðinn [[StarOffice]] á markað en það var forritað í [[hlutbundið|hlutbundnu]] umhverfi sem var þróað innanhúss hjá fyrirtækinu. Þetta auðveldaði þróun hugbúnaðarins fyrir ólík stýrikerfi án mikilla tilfæringa. Árið [[1999]] keypti [[Sun Microsystems]] StarDivision og ári síðar gáfu þeir út hluta [[frumkóði|frumkóðans]] undir nafninu OpenOffice.org með tvenns konar notendaleyfi; [[LGPL]] (GNU Lesser General Public License) og [[SISSL]] (Sun Industry Standard Source License). Tilgangurinn með þessu var að nýta sér kosti [[opin hugbúnaðarþróun|opinnar hugbúnaðarþróunar]] til þess að OpenOffice.org næði að verða raunhæfur valkostur við Microsoft Office sem þá hafði algera yfirburðastöðu á markaði. StarOffice var áfram þróað samhliða sem hefðbundinn leyfisskyldur hugbúnaður. Nokkrar lausnir sem aðrir höfðu þróað fyrir StarOffice, eins og til dæmis [[leiðréttingarforrit]], var ekki hægt að gefa út með OpenOffice.org þar sem StarDivision átti ekki höfundaréttinn en þessar lausnir komu áfram út með StarOffice.

== Eiginleikar og skjalasnið ==
Hugbúnaðurinn inniheldur nokkur þétt samhæfð forrit; meðal annars [[ritvinnsla|ritvinnslu]], [[töflureiknir|töflureikni]], [[teikniforrit]], [[glæruforrit]], [[gagnagrunnur|gagnagrunnsviðmót]] og fleira. [[Eigið skjalasnið]] OpenOffice.org var upphaflega það sama og hjá StarOffice (.sd*) sem var í grundvallaratriðum [[XML]]-snið þjappað með [[Java Archive]] þjöppunarhugbúnaðinum. Síðar var þetta snið þróað áfram og kallað OpenOffice-snið (.sx*). Frá útgáfu 2.0.3 hefur OpenOffice.org notað alþjóðlega skjalastaðalinn [[Open Document Format]] (.od*) sem eigið skjalasnið.

=== Grunnhlutar ===
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot; style=&quot;width:98%&quot;
|-
! colspan=&quot;2&quot; | Forrit !! Athugasemdir
|-
| [[Mynd:OOoWriter.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Writer|Writer]]'''
| [[Ritvinnsluforrit]] sem svipar til [[Microsoft Word]] og [[WordPerfect]]. Það getur vistað skjöl sem [[PDF]]-skjöl án aukabúnaðar. Það er líka hægt að nota þetta forrit til að búa til einfaldar [[vefsíða|vefsíður]].
|-
| [[Mynd:OOoCalc.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Calc|Calc]]'''
| [[Töflureiknir]] sem svipar til [[Microsoft Excel]] og [[Lotus 1-2-3]]. Calc inniheldur öflugt kerfi til að breyta tölum í gröf út frá uppsetningu gagnanna í töflunni. Calc getur líka vistað sköl sem PDF-skjöl án aukabúnaðar.
|-
| [[Mynd:OOoImpress.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Impress|Impress]]'''
| [[Glæruforrit]] sem svipar til [[Microsoft PowerPoint]] og [[Apple Keynote]]. Það getur vistað skjöl sem [[Adobe Flash]]-skrár þannig að Flash-spilarar geti sýnt þau. Það styður líka vistun á PDF-sniði.
|-
| [[Mynd:OOoBase.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Base|Base]]'''
| [[Gagnagrunnsstjóri]] sem svipar í viðmóti til [[Microsoft Access]] en styður líka nokkra algenga [[gagnaþjónn|gagnaþjóna]] eins og [[MySQL]]. Með Base er hægt að búa til [[gagnagrunnur|gagnagrunna]], form til að setja inn gögn og vinna skýrslur úr gögnunum. Meðal þeirra gagnagrunnskerfa sem Base styður eru Access (JET), [[ODBC]], [[MySQL]] og [[PostgreSQL]] auk innbyggða gagnagrunnsins. Base varð fyrst hluti af OpenOffice.org með útgáfu 2.
|-
| [[Mynd:OOoDraw.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Draw|Draw]]'''
| Draw er [[teikniforrit]] með stuðningi við [[flæðirit]] sem svipar til eldri útgáfa [[CorelDRAW]]. Hægt er að tengja saman form með línum sem flytjast til þegar formin eru færð (s.s. [[flæðirit]]). Draw styður ýmis myndasnið eins og t.d. Flash (SWF) og PDF. Það styður vistun [[SVG]]-skjala en getur ekki lesið slík skjöl inn frá öðrum forritum eins og er.
|-
| [[Mynd:OOoMath.svg|48px]]
| '''[[OpenOffice.org Math|Math]]'''
| [[Formúluritill]] sem svipar til [[Microsoft Equation Editor]]. Hægt er að líma formúlurnar inn í önnur skjöl. Það styður fjölda [[leturgerð]]a og getur líka vistað PDF-skjöl.
|}

=== Hjálparforrit ===
* [[QuickStart]]
:Lítið forrit fyrir Windows og Linux sem keyrir þegar kveikt er á tölvunni. Það hleður inn kjarnaskrám og aðgerðasöfnum fyrir OpenOffice.org sem gerir það að verkum að forritin ræsa hraðar en ella. Fyrirmyndin er frá Microsoft Office en nokkur aðgerðasöfn sem það notar eru flutt í vinnsluminni þegar Windows ræsir.
* [[Fjölvi (tölvunarfræði)|Fjölvauppt]]ökuforrit
:Þetta forrit tekur upp aðgerðir notenda og getur endurtekið þær síðar. Með því móti er hægt að búa til hnappa fyrir safn endurtekinna aðgerða með innbyggða forritunarmálinu [[OpenOffice.org Basic]].

== Afleiddur hugbúnaður ==
[[IBM]] heldur úti útgáfu af OpenOffice sem kallast [[Lotus Symphony]], en það er formsett inní [[Eclipse]]-vinnuumhverfið. Lotus Symphony fáanlegt sem ókeypis niðurhal af vef IBM.

== Tenglar ==
{{Commonscat|OpenOffice.org}}

* [http://www.openoffice.org/ OpenOffice.org]
* [http://www.openoffice.is/ OpenOffice.is - Ýmsar upplýsingar um OpenOffice.org á íslensku]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20110614224853/http://www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/openoffice-borid-saman-vid-microsoft-office.pdf Úttekt á OpenOffice.org skrifstofuvöndlinum. Samanburður við Microsoft Office, Forsætisráðuneytið 2009].
* [http://symphony.lotus.com Lotus Symphony] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080820003736/http://symphony.lotus.com/ |date=2008-08-20 }}
{{s|2000}}

[[Flokkur:Skrifstofuhugbúnaður]]
[[Flokkur:Frjáls hugbúnaður]]
[[Flokkur:OpenOffice.org]]</text>
      <sha1>gmwx280swa3819l3p4jklm1gunagpsr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Birgir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16277</id>
    <revision>
      <id>1983861</id>
      <parentid>1965741</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983861</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11950" sha1="pyp2uif9v1sol9970vsc2p09w83mhax" xml:space="preserve">{{Íslenskt mannanafn
| nafn = Birgir
| kyn = kk

| nefnifall = Birgir
| þolfall = Birgi
| þágufall = Birgi
| eignarfall = Birgis

| eiginnöfn = 1.021
| millinöfn = 304
| dagsetning = júlí 2007
| dagsetning_fyrsta = 2023
| dagsetning_fyrsta_kyn = kk
| gk = 821
}}
'''Birgir''' er [[Íslenskt mannanafn|íslenskt karlmannsnafn]].

Nafnið er dregið af [[sögn]]unum að birgja, - að bjarga, nafnið þýðir því bjargvættur eða áreiðanlegur.

==Saga==
[[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið '''[[Birgis]]''' væri tekið til greina og fært á mannanafnaskrá en var því hafnað þann [[18. desember]] [[2001]] sökum þess að samkvæmt 3. málsgrein 8. greinar laga númer 45/1996 um mannanöfn skulu föðurnöfn mynduð þannig að nafn föður kemur í [[eignarfall]]i að viðbættu dóttir, ef kvenmaður er. Með vísan til þessa er ekki unnt að verða við beiðni um kenninafnið Birgis.&lt;ref name=&quot;manna&quot;&gt;http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627092532/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2007-06-27 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 114/2001)&lt;/ref&gt; Sjá einnig [[mannanöfnum hafnað af Mannanafnanefnd]].

== Dreifing á Íslandi ==
{{Þjóðskrártölfræði}}
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir karlmannsnafnið Birgir
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:30
  bar:4 text:24
  bar:3 text:18
  bar:2 text:12
  bar:1 text:6
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:157 #14
 at:1951 frompos:40 tillpos:215 #21
 at:1952 frompos:40 tillpos:157 #14
 at:1953 frompos:40 tillpos:140 #12
 at:1954 frompos:40 tillpos:148 #13
 at:1955 frompos:40 tillpos:198 #19
 at:1956 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:1957 frompos:40 tillpos:207 #20
 at:1958 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1959 frompos:40 tillpos:215 #21
 at:1960 frompos:40 tillpos:215 #21
 at:1961 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1962 frompos:40 tillpos:290 #30
 at:1963 frompos:40 tillpos:215 #21
 at:1964 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1965 frompos:40 tillpos:232 #23
 at:1966 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:1967 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1968 frompos:40 tillpos:148 #13
 at:1969 frompos:40 tillpos:207 #20
 at:1970 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1971 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:1972 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1973 frompos:40 tillpos:198 #19
 at:1974 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1975 frompos:40 tillpos:140 #12
 at:1976 frompos:40 tillpos:198 #19
 at:1977 frompos:40 tillpos:132 #11
 at:1978 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1979 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1980 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1981 frompos:40 tillpos:223 #22
 at:1982 frompos:40 tillpos:265 #27
 at:1983 frompos:40 tillpos:215 #21
 at:1984 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:1985 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:1986 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1987 frompos:40 tillpos:198 #19
 at:1988 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1989 frompos:40 tillpos:173 #16
 at:1990 frompos:40 tillpos:165 #15
 at:1991 frompos:40 tillpos:198 #19
 at:1992 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1993 frompos:40 tillpos:140 #12
 at:1994 frompos:40 tillpos:182 #17
 at:1995 frompos:40 tillpos:148 #13
 at:1996 frompos:40 tillpos:132 #11
 at:1997 frompos:40 tillpos:123 #10
 at:1998 frompos:40 tillpos:115 #9
 at:1999 frompos:40 tillpos:115 #9
 at:2000 frompos:40 tillpos:123 #10
 at:2001 frompos:40 tillpos:190 #18
 at:2002 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:2003 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:2004 frompos:40 tillpos:148 #13
 at:2005 frompos:40 tillpos:140 #12
 at:2006 frompos:40 tillpos:115 #9
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1951 frompos:40 tillpos:57 #2
 at:1952 frompos:40 tillpos:48 #1
 at:1953 frompos:40 tillpos:107 #8
 at:1954 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1955 frompos:40 tillpos:57 #2
 at:1956 frompos:40 tillpos:65 #3
 at:1957 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1958 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1959 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1960 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1961 frompos:40 tillpos:65 #3
 at:1962 frompos:40 tillpos:115 #9
 at:1963 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1964 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1965 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1966 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1967 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1968 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1969 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1970 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1971 frompos:40 tillpos:115 #9
 at:1972 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1973 frompos:40 tillpos:107 #8
 at:1974 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1975 frompos:40 tillpos:107 #8
 at:1976 frompos:40 tillpos:65 #3
 at:1977 frompos:40 tillpos:107 #8
 at:1978 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1979 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1980 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1981 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1982 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1983 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1984 frompos:40 tillpos:57 #2
 at:1985 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1986 frompos:40 tillpos:57 #2
 at:1987 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1988 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:1989 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1990 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1991 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:1992 frompos:40 tillpos:65 #3
 at:1993 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1994 frompos:40 tillpos:132 #11
 at:1995 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1996 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1997 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:1998 frompos:40 tillpos:90 #6
 at:1999 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:2000 frompos:40 tillpos:98 #7
 at:2001 frompos:40 tillpos:57 #2
 at:2002 frompos:40 tillpos:73 #4
 at:2003 frompos:40 tillpos:82 #5
 at:2004 frompos:40 tillpos:65 #3
 at:2005 frompos:40 tillpos:48 #1
 at:2006 frompos:40 tillpos:65 #3
 
&lt;/timeline&gt;
 
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir karlmannsnafnið Birgir
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:1 %
  bar:4 text:0.8 %
  bar:3 text:0.6 %
  bar:2 text:0.4 %
  bar:1 text:0.2 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:158 #0.47%
 at:1951 frompos:40 tillpos:220 #0.72%
 at:1952 frompos:40 tillpos:148 #0.43%
 at:1953 frompos:40 tillpos:125 #0.34%
 at:1954 frompos:40 tillpos:130 #0.36%
 at:1955 frompos:40 tillpos:170 #0.52%
 at:1956 frompos:40 tillpos:158 #0.47%
 at:1957 frompos:40 tillpos:165 #0.5%
 at:1958 frompos:40 tillpos:153 #0.45%
 at:1959 frompos:40 tillpos:170 #0.52%
 at:1960 frompos:40 tillpos:168 #0.51%
 at:1961 frompos:40 tillpos:143 #0.41%
 at:1962 frompos:40 tillpos:225 #0.74%
 at:1963 frompos:40 tillpos:168 #0.51%
 at:1964 frompos:40 tillpos:140 #0.4%
 at:1965 frompos:40 tillpos:180 #0.56%
 at:1966 frompos:40 tillpos:148 #0.43%
 at:1967 frompos:40 tillpos:143 #0.41%
 at:1968 frompos:40 tillpos:123 #0.33%
 at:1969 frompos:40 tillpos:170 #0.52%
 at:1970 frompos:40 tillpos:145 #0.42%
 at:1971 frompos:40 tillpos:148 #0.43%
 at:1972 frompos:40 tillpos:135 #0.38%
 at:1973 frompos:40 tillpos:143 #0.41%
 at:1974 frompos:40 tillpos:133 #0.37%
 at:1975 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1976 frompos:40 tillpos:145 #0.42%
 at:1977 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1978 frompos:40 tillpos:138 #0.39%
 at:1979 frompos:40 tillpos:125 #0.34%
 at:1980 frompos:40 tillpos:128 #0.35%
 at:1981 frompos:40 tillpos:158 #0.47%
 at:1982 frompos:40 tillpos:183 #0.57%
 at:1983 frompos:40 tillpos:160 #0.48%
 at:1984 frompos:40 tillpos:145 #0.42%
 at:1985 frompos:40 tillpos:155 #0.46%
 at:1986 frompos:40 tillpos:140 #0.4%
 at:1987 frompos:40 tillpos:150 #0.44%
 at:1988 frompos:40 tillpos:135 #0.38%
 at:1989 frompos:40 tillpos:133 #0.37%
 at:1990 frompos:40 tillpos:120 #0.32%
 at:1991 frompos:40 tillpos:145 #0.42%
 at:1992 frompos:40 tillpos:130 #0.36%
 at:1993 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1994 frompos:40 tillpos:135 #0.38%
 at:1995 frompos:40 tillpos:113 #0.29%
 at:1996 frompos:40 tillpos:100 #0.24%
 at:1997 frompos:40 tillpos:98 #0.23%
 at:1998 frompos:40 tillpos:93 #0.21%
 at:1999 frompos:40 tillpos:95 #0.22%
 at:2000 frompos:40 tillpos:95 #0.22%
 at:2001 frompos:40 tillpos:145 #0.42%
 at:2002 frompos:40 tillpos:70 #0.12%
 at:2003 frompos:40 tillpos:75 #0.14%
 at:2004 frompos:40 tillpos:113 #0.29%
 at:2005 frompos:40 tillpos:105 #0.26%
 at:2006 frompos:40 tillpos:90 #0.2%
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:233 #0.77%
 at:1951 frompos:40 tillpos:113 #0.29%
 at:1952 frompos:40 tillpos:70 #0.12%
 at:1953 frompos:40 tillpos:235 #0.78%
 at:1954 frompos:40 tillpos:178 #0.55%
 at:1955 frompos:40 tillpos:85 #0.18%
 at:1956 frompos:40 tillpos:105 #0.26%
 at:1957 frompos:40 tillpos:163 #0.49%
 at:1958 frompos:40 tillpos:173 #0.53%
 at:1959 frompos:40 tillpos:120 #0.32%
 at:1960 frompos:40 tillpos:140 #0.4%
 at:1961 frompos:40 tillpos:103 #0.25%
 at:1962 frompos:40 tillpos:215 #0.7%
 at:1963 frompos:40 tillpos:158 #0.47%
 at:1964 frompos:40 tillpos:175 #0.54%
 at:1965 frompos:40 tillpos:155 #0.46%
 at:1966 frompos:40 tillpos:133 #0.37%
 at:1967 frompos:40 tillpos:118 #0.31%
 at:1968 frompos:40 tillpos:115 #0.3%
 at:1969 frompos:40 tillpos:153 #0.45%
 at:1970 frompos:40 tillpos:155 #0.46%
 at:1971 frompos:40 tillpos:183 #0.57%
 at:1972 frompos:40 tillpos:143 #0.41%
 at:1973 frompos:40 tillpos:150 #0.44%
 at:1974 frompos:40 tillpos:148 #0.43%
 at:1975 frompos:40 tillpos:155 #0.46%
 at:1976 frompos:40 tillpos:83 #0.17%
 at:1977 frompos:40 tillpos:168 #0.51%
 at:1978 frompos:40 tillpos:115 #0.3%
 at:1979 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1980 frompos:40 tillpos:118 #0.31%
 at:1981 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1982 frompos:40 tillpos:133 #0.37%
 at:1983 frompos:40 tillpos:138 #0.39%
 at:1984 frompos:40 tillpos:70 #0.12%
 at:1985 frompos:40 tillpos:105 #0.26%
 at:1986 frompos:40 tillpos:73 #0.13%
 at:1987 frompos:40 tillpos:98 #0.23%
 at:1988 frompos:40 tillpos:140 #0.4%
 at:1989 frompos:40 tillpos:113 #0.29%
 at:1990 frompos:40 tillpos:105 #0.26%
 at:1991 frompos:40 tillpos:108 #0.27%
 at:1992 frompos:40 tillpos:80 #0.16%
 at:1993 frompos:40 tillpos:95 #0.22%
 at:1994 frompos:40 tillpos:183 #0.57%
 at:1995 frompos:40 tillpos:93 #0.21%
 at:1996 frompos:40 tillpos:115 #0.3%
 at:1997 frompos:40 tillpos:93 #0.21%
 at:1998 frompos:40 tillpos:120 #0.32%
 at:1999 frompos:40 tillpos:95 #0.22%
 at:2000 frompos:40 tillpos:128 #0.35%
 at:2001 frompos:40 tillpos:68 #0.11%
 at:2002 frompos:40 tillpos:93 #0.21%
 at:2003 frompos:40 tillpos:105 #0.26%
 at:2004 frompos:40 tillpos:78 #0.15%
 at:2005 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:2006 frompos:40 tillpos:80 #0.16%
 
&lt;/timeline&gt;

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20041116130735/http://rettarheimild.is/mannanofn/|archive-date=16. nóvember 2004|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}}
* {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}}
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Íslensk karlmannsnöfn]]</text>
      <sha1>pyp2uif9v1sol9970vsc2p09w83mhax</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Örn (mannsnafn)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16304</id>
    <revision>
      <id>1983854</id>
      <parentid>1817928</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:45:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983854</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11910" sha1="by03nvgfr7m52h4tlzab8h3hbrjda1m" xml:space="preserve">{{Íslenskt mannanafn
| nafn = Örn
| kyn = kk
| nefnifall = Örn
| þolfall = Örn
| þágufall = Erni
| eignarfall = Arnar
| eiginnöfn = 557
| millinöfn = 3.927
| dagsetning = júlí 2007
| dagsetning_fyrsta = 2023
| dagsetning_fyrsta_kyn = kk
}}
'''Örn''' er [[íslenskt karlmannsnafn]].

==Saga==
[[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið Örn væri tekið til greina og fært á mannanafnaskrá sem kvenkynsnafn. Var niðurstaða Mannanafnanefndar að nafnið Örn teldist til karlmannsnafns og var beiðninni hafnað þann [[18. desember]] [[2001]].&lt;ref name=&quot;manna&quot;&gt;http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627092532/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2007-06-27 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 113/2001)&lt;/ref&gt; Sjá einnig [[mannanöfnum hafnað af Mannanafnanefnd]].

== Dreifing á Íslandi ==
{{Þjóðskrártölfræði}}
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir karlmannsnafnið Örn
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:120
  bar:4 text:96
  bar:3 text:72
  bar:2 text:48
  bar:1 text:24
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:65 #12
 at:1951 frompos:40 tillpos:84 #21
 at:1952 frompos:40 tillpos:73 #16
 at:1953 frompos:40 tillpos:69 #14
 at:1954 frompos:40 tillpos:61 #10
 at:1955 frompos:40 tillpos:65 #12
 at:1956 frompos:40 tillpos:73 #16
 at:1957 frompos:40 tillpos:73 #16
 at:1958 frompos:40 tillpos:84 #21
 at:1959 frompos:40 tillpos:84 #21
 at:1960 frompos:40 tillpos:71 #15
 at:1961 frompos:40 tillpos:71 #15
 at:1962 frompos:40 tillpos:69 #14
 at:1963 frompos:40 tillpos:67 #13
 at:1964 frompos:40 tillpos:69 #14
 at:1965 frompos:40 tillpos:67 #13
 at:1966 frompos:40 tillpos:73 #16
 at:1967 frompos:40 tillpos:69 #14
 at:1968 frompos:40 tillpos:65 #12
 at:1969 frompos:40 tillpos:65 #12
 at:1970 frompos:40 tillpos:55 #7
 at:1971 frompos:40 tillpos:61 #10
 at:1972 frompos:40 tillpos:50 #5
 at:1973 frompos:40 tillpos:59 #9
 at:1974 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:1975 frompos:40 tillpos:57 #8
 at:1976 frompos:40 tillpos:59 #9
 at:1977 frompos:40 tillpos:57 #8
 at:1978 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:1979 frompos:40 tillpos:57 #8
 at:1980 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:1981 frompos:40 tillpos:55 #7
 at:1982 frompos:40 tillpos:50 #5
 at:1983 frompos:40 tillpos:61 #10
 at:1984 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:1985 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:1986 frompos:40 tillpos:50 #5
 at:1987 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:1988 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:1989 frompos:40 tillpos:67 #13
 at:1990 frompos:40 tillpos:61 #10
 at:1991 frompos:40 tillpos:55 #7
 at:1992 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:1993 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:1994 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:1995 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:1996 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:1997 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:1998 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:1999 frompos:40 tillpos:44 #2
 at:2000 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:2001 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:2002 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:2003 frompos:40 tillpos:46 #3
 at:2004 frompos:40 tillpos:48 #4
 at:2005 frompos:40 tillpos:53 #6
 at:2006 frompos:40 tillpos:48 #4
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:67 #13
 at:1951 frompos:40 tillpos:92 #25
 at:1952 frompos:40 tillpos:92 #25
 at:1953 frompos:40 tillpos:71 #15
 at:1954 frompos:40 tillpos:92 #25
 at:1955 frompos:40 tillpos:80 #19
 at:1956 frompos:40 tillpos:98 #28
 at:1957 frompos:40 tillpos:103 #30
 at:1958 frompos:40 tillpos:100 #29
 at:1959 frompos:40 tillpos:113 #35
 at:1960 frompos:40 tillpos:109 #33
 at:1961 frompos:40 tillpos:117 #37
 at:1962 frompos:40 tillpos:111 #34
 at:1963 frompos:40 tillpos:107 #32
 at:1964 frompos:40 tillpos:109 #33
 at:1965 frompos:40 tillpos:125 #41
 at:1966 frompos:40 tillpos:142 #49
 at:1967 frompos:40 tillpos:138 #47
 at:1968 frompos:40 tillpos:130 #43
 at:1969 frompos:40 tillpos:167 #61
 at:1970 frompos:40 tillpos:148 #52
 at:1971 frompos:40 tillpos:180 #67
 at:1972 frompos:40 tillpos:173 #64
 at:1973 frompos:40 tillpos:190 #72
 at:1974 frompos:40 tillpos:165 #60
 at:1975 frompos:40 tillpos:209 #81
 at:1976 frompos:40 tillpos:234 #93
 at:1977 frompos:40 tillpos:219 #86
 at:1978 frompos:40 tillpos:234 #93
 at:1979 frompos:40 tillpos:217 #85
 at:1980 frompos:40 tillpos:253 #102
 at:1981 frompos:40 tillpos:238 #95
 at:1982 frompos:40 tillpos:282 #116
 at:1983 frompos:40 tillpos:290 #120
 at:1984 frompos:40 tillpos:263 #107
 at:1985 frompos:40 tillpos:234 #93
 at:1986 frompos:40 tillpos:213 #83
 at:1987 frompos:40 tillpos:221 #87
 at:1988 frompos:40 tillpos:259 #105
 at:1989 frompos:40 tillpos:238 #95
 at:1990 frompos:40 tillpos:275 #113
 at:1991 frompos:40 tillpos:238 #95
 at:1992 frompos:40 tillpos:236 #94
 at:1993 frompos:40 tillpos:248 #100
 at:1994 frompos:40 tillpos:238 #95
 at:1995 frompos:40 tillpos:203 #78
 at:1996 frompos:40 tillpos:215 #84
 at:1997 frompos:40 tillpos:217 #85
 at:1998 frompos:40 tillpos:198 #76
 at:1999 frompos:40 tillpos:167 #61
 at:2000 frompos:40 tillpos:207 #80
 at:2001 frompos:40 tillpos:209 #81
 at:2002 frompos:40 tillpos:180 #67
 at:2003 frompos:40 tillpos:200 #77
 at:2004 frompos:40 tillpos:175 #65
 at:2005 frompos:40 tillpos:188 #71
 at:2006 frompos:40 tillpos:211 #82
 
&lt;/timeline&gt;
 
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir karlmannsnafnið Örn
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:7 %
  bar:4 text:5.6 %
  bar:3 text:4.2 %
  bar:2 text:2.8 %
  bar:1 text:1.4 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:54 #0.4%
 at:1951 frompos:40 tillpos:66 #0.72%
 at:1952 frompos:40 tillpos:58 #0.49%
 at:1953 frompos:40 tillpos:54 #0.4%
 at:1954 frompos:40 tillpos:50 #0.28%
 at:1955 frompos:40 tillpos:52 #0.33%
 at:1956 frompos:40 tillpos:55 #0.42%
 at:1957 frompos:40 tillpos:54 #0.4%
 at:1958 frompos:40 tillpos:60 #0.56%
 at:1959 frompos:40 tillpos:59 #0.52%
 at:1960 frompos:40 tillpos:53 #0.37%
 at:1961 frompos:40 tillpos:54 #0.39%
 at:1962 frompos:40 tillpos:53 #0.35%
 at:1963 frompos:40 tillpos:51 #0.32%
 at:1964 frompos:40 tillpos:53 #0.35%
 at:1965 frompos:40 tillpos:51 #0.32%
 at:1966 frompos:40 tillpos:54 #0.38%
 at:1967 frompos:40 tillpos:53 #0.36%
 at:1968 frompos:40 tillpos:51 #0.3%
 at:1969 frompos:40 tillpos:51 #0.31%
 at:1970 frompos:40 tillpos:47 #0.19%
 at:1971 frompos:40 tillpos:49 #0.24%
 at:1972 frompos:40 tillpos:44 #0.11%
 at:1973 frompos:40 tillpos:47 #0.2%
 at:1974 frompos:40 tillpos:45 #0.14%
 at:1975 frompos:40 tillpos:46 #0.18%
 at:1976 frompos:40 tillpos:47 #0.2%
 at:1977 frompos:40 tillpos:47 #0.2%
 at:1978 frompos:40 tillpos:45 #0.14%
 at:1979 frompos:40 tillpos:46 #0.17%
 at:1980 frompos:40 tillpos:45 #0.13%
 at:1981 frompos:40 tillpos:45 #0.15%
 at:1982 frompos:40 tillpos:44 #0.11%
 at:1983 frompos:40 tillpos:48 #0.23%
 at:1984 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:1985 frompos:40 tillpos:46 #0.16%
 at:1986 frompos:40 tillpos:45 #0.13%
 at:1987 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:1988 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:1989 frompos:40 tillpos:51 #0.3%
 at:1990 frompos:40 tillpos:48 #0.22%
 at:1991 frompos:40 tillpos:46 #0.16%
 at:1992 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:1993 frompos:40 tillpos:45 #0.14%
 at:1994 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:1995 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:1996 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:1997 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:1998 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:1999 frompos:40 tillpos:42 #0.05%
 at:2000 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:2001 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:2002 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:2003 frompos:40 tillpos:43 #0.07%
 at:2004 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 at:2005 frompos:40 tillpos:45 #0.13%
 at:2006 frompos:40 tillpos:43 #0.09%
 
 color:seinna
 width:1
 
 at:1950 frompos:40 tillpos:111 #2%
 at:1951 frompos:40 tillpos:169 #3.61%
 at:1952 frompos:40 tillpos:139 #2.77%
 at:1953 frompos:40 tillpos:92 #1.46%
 at:1954 frompos:40 tillpos:121 #2.28%
 at:1955 frompos:40 tillpos:100 #1.67%
 at:1956 frompos:40 tillpos:124 #2.35%
 at:1957 frompos:40 tillpos:127 #2.44%
 at:1958 frompos:40 tillpos:130 #2.52%
 at:1959 frompos:40 tillpos:139 #2.76%
 at:1960 frompos:40 tillpos:134 #2.62%
 at:1961 frompos:40 tillpos:148 #3.03%
 at:1962 frompos:40 tillpos:133 #2.61%
 at:1963 frompos:40 tillpos:130 #2.51%
 at:1964 frompos:40 tillpos:131 #2.55%
 at:1965 frompos:40 tillpos:151 #3.12%
 at:1966 frompos:40 tillpos:168 #3.57%
 at:1967 frompos:40 tillpos:168 #3.58%
 at:1968 frompos:40 tillpos:154 #3.19%
 at:1969 frompos:40 tillpos:203 #4.56%
 at:1970 frompos:40 tillpos:180 #3.92%
 at:1971 frompos:40 tillpos:192 #4.25%
 at:1972 frompos:40 tillpos:171 #3.67%
 at:1973 frompos:40 tillpos:180 #3.91%
 at:1974 frompos:40 tillpos:169 #3.61%
 at:1975 frompos:40 tillpos:206 #4.65%
 at:1976 frompos:40 tillpos:225 #5.18%
 at:1977 frompos:40 tillpos:233 #5.4%
 at:1978 frompos:40 tillpos:234 #5.42%
 at:1979 frompos:40 tillpos:202 #4.53%
 at:1980 frompos:40 tillpos:225 #5.19%
 at:1981 frompos:40 tillpos:220 #5.05%
 at:1982 frompos:40 tillpos:259 #6.14%
 at:1983 frompos:40 tillpos:279 #6.68%
 at:1984 frompos:40 tillpos:268 #6.37%
 at:1985 frompos:40 tillpos:254 #5.99%
 at:1986 frompos:40 tillpos:223 #5.13%
 at:1987 frompos:40 tillpos:218 #4.97%
 at:1988 frompos:40 tillpos:250 #5.88%
 at:1989 frompos:40 tillpos:236 #5.5%
 at:1990 frompos:40 tillpos:250 #5.87%
 at:1991 frompos:40 tillpos:220 #5.03%
 at:1992 frompos:40 tillpos:211 #4.78%
 at:1993 frompos:40 tillpos:229 #5.28%
 at:1994 frompos:40 tillpos:215 #4.89%
 at:1995 frompos:40 tillpos:185 #4.06%
 at:1996 frompos:40 tillpos:190 #4.19%
 at:1997 frompos:40 tillpos:197 #4.4%
 at:1998 frompos:40 tillpos:181 #3.96%
 at:1999 frompos:40 tillpos:159 #3.33%
 at:2000 frompos:40 tillpos:180 #3.93%
 at:2001 frompos:40 tillpos:192 #4.26%
 at:2002 frompos:40 tillpos:165 #3.51%
 at:2003 frompos:40 tillpos:180 #3.92%
 at:2004 frompos:40 tillpos:154 #3.19%
 at:2005 frompos:40 tillpos:165 #3.51%
 at:2006 frompos:40 tillpos:191 #4.23%
 
&lt;/timeline&gt;

==Þekktir nafnhafar==
*[[Örn Arnarson]]
*[[Örn Árnason]]
*[[Markús Örn Antonsson]]
*[[Einar Örn Benediktsson]]
*[[Gísli Örn Garðarsson]]
*[[Örn Bárður Jónsson]]
*[[Ívar Örn Sverrisson]]
*[[Egill Örn Rafnsson]]
*[[Eiríkur Örn Norðdahl]]
*[[Reynir Örn Leósson]]
*[[Ævar Örn Jósepsson]]
*[[Hilmar Örn Hilmarsson]]

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20041116130735/http://rettarheimild.is/mannanofn/|archive-date=16. nóvember 2004|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}}
* {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}}
&lt;references /&gt;
[[Flokkur:Íslensk karlmannsnöfn]]</text>
      <sha1>by03nvgfr7m52h4tlzab8h3hbrjda1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brigitta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18308</id>
    <revision>
      <id>1983865</id>
      <parentid>1820027</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T08:46:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983865</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3544" sha1="4kj15ssk6x33a0w5cm7svgitlnekoio" xml:space="preserve">{{Íslenskt mannanafn
| nafn = Brigitta
| kyn = kvk
| nefnifall = Brigitta
| þolfall = Brigittu
| þágufall = Brigittu
| eignarfall = Brigittu
| eiginnöfn = 2
| millinöfn = 0
| dagsetning = júlí 2007
}}
'''Brigitta''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]].

==Saga==
[[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið Brigitta væri tekið til greina, og var það semþykkt sem ritmynd af eiginnafninu [[Birgitta]] þann [[18. desember]] [[2001]] og var fært í mannanafnaskrá.&lt;ref&gt;http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627092532/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2007-06-27 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 106/2001)&lt;/ref&gt;

== Dreifing á Íslandi ==
{{Þjóðskrártölfræði}}
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Fjöldi
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Brigitta
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:5
  bar:4 text:4
  bar:3 text:3
  bar:2 text:2
  bar:1 text:1
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1967 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1971 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1975 frompos:40 tillpos:90 #1
 at:1977 frompos:40 tillpos:140 #2
 at:2001 frompos:40 tillpos:90 #1
 
 color:seinna
 width:1
 
 
&lt;/timeline&gt;
 
&lt;timeline&gt;
ImageSize = width:600 height:320
PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40
AlignBars = late
 
DateFormat = yyyy
Period = from:1949 till:2008
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950
 
Colors =
  id:canvas    value:white
  id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7)
  id:seinna  value: rgb(1,0.7,0)
 
Backgroundcolors = canvas:canvas
 
TextData =
  pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S
  text:Hlutfall
  pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S
  text:Ár
  pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M
  text:Hlutfall nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Brigitta
  pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S
  text:fyrsta nafn
  pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S
  text:seinni nöfn
 
BarData =
  bar:5 text:1 %
  bar:4 text:0.8 %
  bar:3 text:0.6 %
  bar:2 text:0.4 %
  bar:1 text:0.2 %
 
LineData=
 color:fyrsta
 width:5
 
 at:1967 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1971 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1975 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 at:1977 frompos:40 tillpos:53 #0.05%
 at:2001 frompos:40 tillpos:48 #0.03%
 
 color:seinna
 width:1
 
 
&lt;/timeline&gt;

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://bin.arnastofnun.is/leit/?q=Brigitta|titill=Orðabók Háskólans - Brigitta|mánuðurskoðað=27. desember|árskoðað=2005}}
* {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}}
* {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}}
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]]</text>
      <sha1>4kj15ssk6x33a0w5cm7svgitlnekoio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1458</title>
    <ns>0</ns>
    <id>25507</id>
    <revision>
      <id>1983804</id>
      <parentid>1978557</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:54:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1159</id>
      </contributor>
      <comment>Skipti út Šventasis_Kazimieras,_1594.jpg fyrir [[Mynd:Šventasis_Kazimieras,_1520.jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Per official website of the</comment>
      <origin>1983804</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1743" sha1="5f8n6qoek3mr8x0kfeh660czl1hbl3d" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1455]]|[[1456]]|[[1457]]|[[1458]]|[[1459]]|[[1460]]|[[1461]]|
[[1441–1450]]|[[1451–1460]]|[[1461–1470]]|
[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|[[16. öldin]]|
}}
Árið '''1458''' ('''MCDLVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==

* [[12. júní]] - [[Ólafur Rögnvaldsson]] prestur á [[Breiðabólstaður í Vesturhópi|Breiðabólstað]] í Vesturhópi valinn [[Hólabiskupar|Hólabiskup]] á prestastefnu á [[Víðivellir|Víðivöllum]] í Skagafirði.

===Fædd===

===Dáin===
* [[Vatnsfjarðar-Kristín Björnsdóttir]] (f. um [[1374]]).
* [[Jón Þorkelsson ábóti|Jón Þorkelsson]] ábóti í [[Helgafellsklaustur|Helgafellsklaustri]] dó í páfagarði.

== Erlendis ==
[[Mynd:Šventasis Kazimieras, 1520.jpg|thumb|right|[[Heilagur Kasimír]].]]
* [[24. janúar]] - [[Matthías Corvinus|Matthías 1.]] varð konungur [[Ungverjaland]]s.
* Júní - [[Aþena]] féll í hendur Ottómantyrkja.
* [[19. ágúst]] - Enea Silvio Piccolomini varð [[Píus II páfi]].

===Ódagsett===
* Magdalen College við [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] stofnað.
* Lög voru sett í [[Feneyjar|Feneyjum]] sem bönnuðu karlmönnum að klæðast kvenbúningum á [[kjötkveðjuhátíð]]inni og smygla sér þannig inn í [[nunnuklaustur|nunnuklaustrin]].
* [[Gyðingar]] voru reknir frá [[Erfurt]].

===Fædd===
* [[3. október]] - [[Heilagur Kasimír]], prins af [[Pólland]]i og hertogi af [[Litáen]] (d. [[1484]]).

===Dáin===
* [[27. júní]] - [[Alfons 5. af Aragóníu|Alfons 5.]] konungur af [[Aragóníu]] (f. [[1396]]).
* [[6. ágúst]] - [[Kalixtus III páfi]] (f. [[1378]]).
* [[26. desember]] - [[Arthúr 3.]], hertogi af [[Bretagne]] (f. [[1393]]).

[[Flokkur:1458]]
[[Flokkur:1451-1460]]</text>
      <sha1>5f8n6qoek3mr8x0kfeh660czl1hbl3d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Donald Davidson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27349</id>
    <revision>
      <id>1983867</id>
      <parentid>1917602</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983867</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24627" sha1="klwh7dp4n8pjggnwr7b1hl17o9io7ma" xml:space="preserve">{{Heimspekingur |
  svæði                = Vestræn heimspeki |
  tímabil              = [[Heimspeki 20. aldar]] |
  color                = #B0C4DE |	
  image_name           = |
  image_caption        = Donald Davidson |
  nafn                 = Donald Davidson |
  fæddur               = [[6. mars]] [[1917]] (í [[Springfield, Massachusetts|Springfield]] í [[Massachusetts]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]) |
  látinn               = {{Dánardagur og aldur|2003|8|30|1917|3|6}} (í [[Berkeley, Kalifornía|Berkeley]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]) |
  skóli_hefð           = [[Rökgreiningarheimspeki]] |
  helstu_ritverk       = ''Essays on Actions and Events'', ''Inquiries into Truth and Interpretation'', ''Subjective, Intersubjective, Objective'', ''Problems of Rationality'', ''Truth, Language, and History'', ''Truth and Predication'' |
  helstu_viðfangsefni  = [[málspeki]], [[merkingarfræði]], [[athafnafræði]], [[hugspeki]], [[þekkingarfræði]] |
  markverðar_kenningar = [[túlkun frá rótum]], [[löglaus einhyggja]], [[sannkjarakenning um merkingu]], ástæður sem orsakir |
  áhrifavaldar         = [[W.V.O. Quine]], [[Alfred Tarski]], [[G.E.M. Anscombe]], [[H.P. Grice]], [[F.P. Ramsey]], [[Ludwig Wittgenstein]], [[Michael Dummett]], [[Immanuel Kant]], [[Bertrand Russell]], [[Platon]], [[Aristóteles]] |
  hafði_áhrif_á        = [[Richard Rorty]], [[Robert Brandom]], [[Gareth Evans]], [[John McDowell]], [[Ernest Lepore]] |
}}
'''Donald Davidson''' ([[6. mars]] [[1917]] – [[30. ágúst]] [[2003]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[heimspeki]]ngur og „Willis S. and Marion Slusser“ [[prófessor]] í heimspeki við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]]. Rit hans hafa verið gríðarlega áhrifamikil í nær öllum greinum [[heimspeki]]nnar frá 7. áratug [[20. öld|20. aldar]] en einkum í [[hugspeki]] og [[málspeki]]. Þrátt fyrir að skrif hans séu flest í formi stuttra ritgerða og byggi ekki öll á einni tiltekinni kenningu þykja þau eigi að síður bera merki um ákveðna einingu &amp;mdash; sömu aðferðunum og hugmyndunum er beitt á fjölmörg vandamál sem eru að því er virðist ótengd. Davidson fléttar einnig saman áhrifum frá mörgum öðrum heimspekingum, m.a. (en ekki eingöngu) [[Aristóteles]]i, [[Immanuel Kant]], [[Ludwig Wittgenstein]], [[F.P. Ramsey]], [[W.V.O. Quine]] og [[G.E.M. Anscombe]].

== Æviágrip ==
Davidson nam heimspeki við [[Harvard University|Harvard-háskóla]] undir leiðsögn [[Alfred North Whitehead|Alfreds Norths Whitehead]], meðal annarra, og skrifaði doktorsritgerð um ''[[Fílebos (Platon)|Fílebos]]'' eftir [[Platon]]. Á námsárunum hafði hann einkum áhuga á hugmyndasögu í víðum skilningi en vegna áhrifa frá [[W.V.O. Quine]], sem hann kallaði lærimeistara sinn, fór hann smám saman að fá áhuga á nákvæmari aðferðum og vandamálum [[rökgreiningarheimspeki]]nnar.

Á 6. áratug [[20. öld|20. aldar]] vann Davidson með [[Patrick Suppes]] að því að þróa nýja nálgun við [[ákvörðunarfræði]]. Þeir komust að þeirri niðurstöðu að ómögulegt væri að einangra skoðanir og langanir manns hverja frá annarri, þ.e.a.s. að það yrðu ávallt margar leiðir til þess að greina [[Athöfn|athafnir]] manns með vísun til langana hans, gildismats eða hvað viðkomandi var að reyna. Niðurstöðurnar eru sambærilegar kenningu Quines um [[þýðingabrigði]] og er mikilvægur þáttur í mörgum hugmyndum Davidsons í hugspeki.

Þekktustu rit hans eru ritgerðir frá 7. áratug 20. aldar og fjalla um athafnafræði, hugspeki og málspeki en snerta stundum á [[fagurfræði]], [[heimspekileg sálfræði|heimspekilegri sálfræði]] og sögu heimspekinnar.

Davidson ferðaðist víða og átti ótalmörg áhugamál. Hann hafði einkaflugmannsréttindi, lék á [[píanó]], smíðaði útvarpstæki og var hrifinn af fjallgöngum og brimbrettum. Hann giftist þrisvar sinnum (síðasta eiginkona hans var heimspekingurinn Marcia Cavell). Hann var forseti bæði austur- og vesturdeildar American Philosophical Association og kenndi við [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]], [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]], [[Rockefeller-háskóli|Rockefeller-háskóla]], [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] og [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]]. Frá [[1981]] til dauðadags kenndi hann heimspeki við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]]. Árið [[1995]] hlaut hann [[Jean Nicod-verðlaunin]].

== Heimspeki ==
=== Athafnir, ástæður og orsakir ===
Davidson vakti mikla athygli í kjölfar ritgerðar sem hann birti árið [[1963]], „Athafnir, ástæður og orsakir“, þar sem hann reyndi að hrekja ríkjandi viðhorf, sem oft er eignað [[Ludwig Wittgenstein|Wittgenstein]], að [[ástæða|ástæður]] manns til athafna geti ekki verið [[orsök|orsakir]] athafna hans.&lt;ref&gt;Malpas, 2005, §2.&lt;/ref&gt; Davidson færði á hinn bóginn rök fyrir því að það að benda á ástæður til að útskýra athafnir einhvers sé „tegund af venjulegri orsakaskýringu“.&lt;ref&gt;Davidson, 1963: 685.&lt;/ref&gt;. Athöfn ''A'' er útskýrð með því sem Davidson kallar ''meginástæðu'', sem felst í jákvæðu viðhorfi (löngun í víðum skilningi) gagnvart markmiðinu ''M'' og þeirri skoðun að það að framkvæma athöfnina ''A'' sé leið til þess að ná markmiðinu ''M''. Til dæmis gæti meginástæða einhvers fyrir því að taka með sér regnhlífina þegar rignir verið sú að viðkomandi vilji haldast þurr og telur að með því að hafa með sér regnhlífina takist honum að blotna ekki.

Davidson hélt fram þessu viðhorfi, sem staðfestir að verulegu leyti alþýðusálfræði, meðal annars vegna þess að enda þótt orsakalögmálið verður að vera nákvæmt og vélrænt þurfa útskýringar með tilvísun til ástæðna ekki að vera það. Davidson færði rök fyrir því að sú staðreynd að útskýringar á ástæðum eru ekki svo nákvæmar þýddi ekki að það að maður hefði ástæðu til einhvers gæti ekki í sjálfu sér verið ástand sem gæti haft orsakaráhrif á hegðun. Davidson fylgir kenningunni eftir í ýmsum öðrum af ritgerðum sínum.

=== Löglaus einhyggja ===
Í ritgerðinni „Mental Events“ (1970) setti Davidson fram [[teiknaefnishyggja|teiknaefnishyggju]] um hugann: teikn eða tilfelli hugrænna ferla eru ekkert annað en teikn eða tilfelli efnislegra ferla. Áður höfðu heimspekingar haft áhyggjur af því að það það reyndist ógerningur að halda fram [[smættarefnishyggja|smættarefnishyggju]] sem lýsti því eftir hvaða lögmálum hugræn ferli — eins og sú skoðun að himininn sé blár eða að langa í súkkulaði — samsvöruðu efnislegum ferlum eins og [[taugaboð]]um í [[Heili|heilanum]]. Davidson færði rök fyrir því að slíkar [[Smættun|smættir]] væru ekki nauðsynlegar í teiknaefnishyggju: það væri mögulegt að sérhvert einstakt hugarferli væri ekkert annað en samsvarandi efnislegt ferli án þess að eitthvert lögmál gilti um samband [[Gerðaefnishyggja|gerða]] eða tegunda (til aðgreiningar frá teiknum) hugarferla annars vegar og efnislegra ferla hins vegar. En Davidson færði rök fyrir því að sú staðreynd að smættir af því tagi væru ómögulegar þýddi ekki að hugurinn sé eitthvað umfram virkni heilans. Davidson nefndi því kenningu sína [[löglaus einhyggja|löglausa einhyggju]] (e. anomalous monism): einhyggja af því að hún kveður á um að á endanum sé einungis eitthvað eitt (þ.e. hugarferli eru á endanum efnisleg ferli); löglaus vegna þess að engin lögmál gilda um samsvörun hugrænna ferla og efnislegra ferla.

Davidson færði rök fyrir því að löglausa efnishyggju leiddi af þremur sennilegum tilgátum. Í fyrsta lagi gerir hann ráð fyrir að [[aukagetuhyggja]] sé röng — það er að segja sú kenning að hugurinn sé eitthvað umfram efnislegar orsakir sínar (er aukageta þeirra) en hefur ekki orsakaráhrif á hið efnislega. Í öðru lagi gerir Davidson ráð fyrir löghyggju um [[orsök|orsakavensl]] en samkvæmt henni orsakar einn atburður annan [[ef og aðeins ef]] það gildir undantekningarlaust lögmál um sambandið milli atburðanna. Í þriðja lagi gerir hann ráð fyrir reglunni um lögleysi hugans en samkvæmt henni gilda engin (undantekningarlaus) lögmál um hugarferli. Davidson færði rök fyrir því að af þessum þremur tilgátum leiði að orsakavenslin milli hins hugræna og hins efnislega gildi einungis milli ákveðinna tilfella eða teikna hugrænna ferla en að tegundir eða gerðir hugrænna ferla séu löglausar. Teiknaefnishyggja sé því rétt og hið hugræna séu álög (e. supervenience) á hinu efnislega.&lt;ref&gt;Malpas, 2005, §2.&lt;/ref&gt;

=== Sannleikur og merking ===
Árið 1967 birti Davidson greinina „Truth and Meaning“ þar sem hann færði rök fyrir því að það yrði að vera hægt að lýsa reglum allra tungumála sem hægt er að læra með endanlegri lýsingu, enda þótt á tungumálinu væri hægt að mynda óendanlegan fjölda setninga — eins og gera má ráð fyrir að náttúruleg tungumál séu. Ef ekki væri hægt að lýsa reglum málsins í endanlegri lýsingu, þá væri ekki hægt að læra málið af reynslunni (sem er endanleg) líkt og menn læra tungumál sín. Af þessu leiðir að það hlýtur að vera mögulegt að setja fram merkingarfræði fyrir náttúruleg tungumál sem getur lýst merkingu óendanlegs fjölda setninga á grundvelli endanlegs fjölda frumsendna. Davidson fylgdi í kjölfar [[Rudolf Carnap|Rudolfs Carnap]] og annarra og færði einnig rök fyrir því að merking setningar væri fólgin í [[sannkjör]]um hennar og greiddi þannig götu sannkjarakenninga í merkingarfræði nútímans. Í stuttu máli lagði hann til að það hlyti að vera mögulegt að greina endanlegan fjölda málfræðireglna í tungumáli og útskýra hvernig hver og ein þeirra virkar þannig að mynda mætti augljóslega sannar fullyrðingar um sannkjör allra þeirra óendanlega mörgu setninga sem hafa sannkjör. Það er að segja, það verður að vera hægt að gefa endanlega kenningu um merkingu fyrir náttúruleg tungumál; prófsteinninn á það hvort kenningin er rétt er sá hvort hún getur myndað allar setningar á forminu „'p' er sönn ef og aðeins ef p“ (t.d. „'Snjór er hvítur' ef og aðeins ef snjór er hvítur“). (Þessar setningar nefnast T-jafngildi: Davidson fær hugmyndina að láni frá [[Alfred Tarski]].)

Davidson setti kenninguna fyrst fram í John Locke-fyrirlestrunum sem hann flutti í [[Oxford-háskóli|Oxford]] og í kjölfarið reyndu fjölmargir heimspekingar að þróa davidsonskar kenningar í merkingarfræði fyrir náttúruleg tungumál. Davidson lagði margt fram til slíkrar kenningar í ritgerðum um tilvitnanir, óbeinar ræður og lýsingar á athöfnum.

=== Þekking og skoðun ===
Eftir [[1971-1980|8. áratuginn]] varð hugspeki Davidsons fyrir æ meiri áhrifum frá heimspeki [[Saul Kripke|Sauls Kripke]], [[Hilary Putnam|Hilarys Putnam]] og [[Keith Donnellan|Keiths Donnellan]] en allir höfðu þeir sett fram truflandi gagndæmi gegn svonefndri „lýsingarhyggju“ um merkingu. Lýsingarhyggjan, sem á rætur að rekja til kenningar [[Bertrand Russell|Bertrands Russell]] um [[ákveðin lýsing|ákveðnar lýsingar]] (og ef til vill til rits [[Ludwig Wittgenstein|Wittgensteins]] ''[[Tractatus Logico-Philosophicus]]''), kvað á um að tilvísun nafns — það er að segja til hvaða persónu eða hlutar nafnið vísar — réðist af [[skoðun]]um manns um þess sem bæri nafnið. Ef einhver trúir til dæmis að „Aristóteles stofnaði Lýkeion“ og „Aristóteles kenndi Alexandri mikla“, um hvern eru þá þessar skoðanir? Aristóteles, bersýnilega. En Hvers vegna? Russell segði að skoðanir manns væru um hvað svo sem gerði flestar setningarnar sannar. Ef tveir menn kenndu Alexandri en einungis einn stofnaði skólann Lýkeion, þá hljóta skoðanir manns að vera um þann sem gerði hvort tveggja. Kripke og fleiri færðu rök fyrir því að kenningin stæðist ekki og að viðfang skoðana manns réðust að miklu eða öllu leyti af því hvernig maður hefði myndað þessar skoðanir og kynnst þessum nöfnum og hvernig eða hvort mögulegt væri að rekja orsakir notkunar þessara nafna frá þeim sem notar nafnið núna aftur til þess er bar upphaflega nafnið.

Davidson tók þessa kenningu upp og í verkum sínum frá [[1981-1990|9. áratugnum]] fékkst hann við ýmis vandamál varðandi það að tengja skoðanir fyrstu persónu við skoðanir annarrar og þriðju persónu. Svo virðist sem skoðanir fyrstu persónu (t.d. „ég er svöng“) séu myndaðar á allt annan hátt en skoðunum þriðju persónu (þ.e. skoðun einhvers annars um mig að „hún er svöng“) Hvernig má það vera að þær hafi sama inntakið?

Davidson nálgaðist spurninguna með því að tengja hana við aðra spurningu: Hvernig geta tvær manneskjur haft skoðanir um sama hlutinn? Hann bregður upp mynd af þríhyrningssamræmingu: Skoðanir manns um mann sjálfan, skoðanir manns um annað fólk og skoðanir manns um heiminn verða til samtímis. 

Margir heimspekingar í sögunni höfðu sýnt tilhneigingu til þess að smætta tvær af þessum tegundum skoðana og þekkingar í þá þriðju: [[René Descartes|Descartes]] og [[David Hume|Hume]] héldu að eina þekkingin sem maður hefði í upphafi væri sjálfsþekking. Sumir af [[rökfræðileg raunhyggja|rökfræðilegu raunhyggjumönnunum]] (og sumir segðu einnig Wittgenstein og [[Wilfrid Sellars]]) héldu að við hefðum í upphafi einungis skoðanir á hinum ytri heimi. Að mati Davidsons er ómögulegt að maður hafi einungis eina af þessum þremur tegundum skoðana; allir sem hafa skoðanir af einu tagi hljóta að hafa einnig skoðanir af hinu taginu.

=== Túlkun frá rótum ===
[[Túlkun frá rótum]] er kenning sem Davidson telur að skipti höfuðmáli fyrir skilning á eðli tungumáls, hugar og þekkingu. Hún er fólgin í hugsunartilraun þar sem maður ímyndar sér að maður sé í samfélagi þar er talað tungumál sem maður skilur alls ekki. Aukinheldur eru engar orðabækur til enda tungumálið áður óþekkt. Hvernig gæti maður lært þetta tungumál? Ein hugmyndin er sú að maður hafi kenningu sem leyfir manni að mynda setningar á forminu ‚s þýðir að p‘ fyrir allar setningar viðfangsmálsins (þ.e. tungumál samfélagsins), þar sem s er nafn setningar í viðfangsmálinu og p er setningin eða þýðing hennar í umsagnarmálinu, þ.e. því tungumáli sem kenningin er sett fram á. Davidson hafnar þó þessari tillögu á þeim forsendum að orðalagið ‚þýðir að‘ varði ekki einungis umtak orðanna sem fylgja heldur einnig inntak þeirra. Davidson skiptir því orðalaginu ‚þýðir að‘ út fyrir tengingu sem varðar einungis umtak setningarinnar; úr því að umtak setningarinnar er ekkert annað en [[sanngildi]] hennar verður tengingin sanngildistenging. Davidson velur tvígildistenginguna — ef og aðeins ef — fyrir kenningu sína um [[merking]]u. Valið er augljóst af því að það sem þarf er jafngildi merkingar setninganna s og p. En nú er vandi á ferð: ‚s ef og aðeins ef p‘ er ekki málfræðilega rétt setning af því að tengingin verður að tengja tvær yrðingar en  s er nafn yrðingar (setningar) en ekki yrðingin sjálf. Til þess að gera s að yrðingu verður að finna því umsögn. Hvaða umsögn fullnægir s ef og aðeins ef setningin sem s nefnir eða þýðing hennar er tilfellið? Með öðrum orðum hvaða umsögn fullnægir „bananar eru gulir“ ef og aðeins ef bananar eru gulir? Svarið er sannleiksumsögnin (þ.e. ‚er satt‘ eða ‚er sönn‘). Davidson ályktar því að kenning um merkingu verður að vera þannig að hún geti myndað setningu á fominu ‚s er sönn ef og aðeins ef p‘ fyrir sérhverja setningu í viðfangsmálinu. Sannleikskenning tungumáls getur því gegnt starfi kenningar um merkingu fyrir þetta sama tungumál.

Þessi niðurstaða gerir Davidson kleift að byggja á verkum [[Alfred Tarski|Alfreds Tarski]] þegar hann setur fram kenningu um merkingu fyrir náttúruleg tungumál. Tarski sýndi hvernig unnt væri að setja fram kenningu um merkingu fyrir tilbúin tungumál. Davidson álítur því þrjár spurningar skipta höfuðmáli fyrir túlkun frá rótum. Í fyrsta lagi, er hægt að setja fram sannleikskenningu fyrir náttúruleg tungumál? Í öðru lagi, að gefnum þeim vitnisburði sem túlkendur frá rótum geta búist við að hafa, geta þeir þá sett fram og sannreynt kenningu um sannleika fyrir tungumálið sem þeir vilja túlka? Í þriðja lagi, mun kenning um sannleika nægja til þess að gera túlkandanum kleift að skilja tungumálið? Davidson hefur sýnt með því að byggja á verkum Tarskis að fyrstu spurningunni er hægt að svara játandi.

Að hvaða vitnisburði má gera ráð fyrir að túlkandinn hafi aðgang? Davidson bendir á að merking og skoðanir séu óaðskiljanlegar. Maður telur að setning sé sönn að gefnum skoðunum hans og því hvernig hann skilur setninguna. Ef túlkandinn vissi að maðurinn tryði því sem setning segir þegar viðkomandi heldur að hún sé sönn, þá væri hægt að draga ályktun um merkingu setningarinnar. Og öfugt, ef túlkandinn vissi að hvernig einhver skildi setningu þegar hann héldi að hún væri sönn, þá væri hægt að draga ályktun um skoðun viðkomandi. Davidson leyfir því túlkandanum ekki að hafa aðgang að skoðununum sem vitnsiburði enda leiddi það til hringavitleysu. Í staðinn leyfir Davidson að túlkandinn geti dregið skynsamlegar ályktanir um hvenær mælandinn telur að setning sé sönn án þess að túlkandinn viti neitt um tilteknar skoðanir eða merkingu. Þannig getur túlkandinn sett fram tilgátu sem tengir mælandann og setninguna til tiltekna [[staða mála|stöðu mála]] á tilteknum tímapunkti. Dæmið sem Davidson gefur er af þýskumælandi manni sem segir „Es regnet“ þegar það rignir.

Davidson heldur því fram að enda þótt mælandinn geti haft rangt fyrir sér um stöðu mála í sumum tilvikum (til dæmis gæti þýskumælandi maður sagt „Es regnet“ jafnvel þótt það rigni ekki), þá grafi það ekki undan kenningunni. Það er vegna þess að skoðanir mælandans verða að vera ''að mestu leyti'' réttar og mótsagnarlausar (en ekki allar réttar). Ef þær væru það ekki bærum við ekki einu sinni kennsl á mælandann sem mælanda. Þetta er velvildarlögmál Davidsons í verki og það er það sem leyfir túlkandanum að treysta á að vitnisburðurinn sem hann safnar muni gera honum kleift að sannreyna sannleikskenninguna fyrir tungumálið.

Við fyrstu sýn gæti virst sem sannleikskenning nægi ekki til þess að túlka tungumál frá rótum. Því ef sannkjör eru allt sem máli skiptir, hvernig væri þá þá hægt að sýna fram á að  óreglulegar setningar eins og ‚„Schnee ist weiss“ er sönn ef og aðeins ef snjór er hvítur og gras er grænt‘ væru ósannar? (Vandinn er hér sá að það er satt að gras er grænt og því myndi allur vitnisburður túlkandans samrýmast því að setningin væri sönn en samt sem áður hefur sú staðreynd að gras er grænt ekkert með það að gera að snjór er hvítur og kemur merkingu þýsku setningarinnar ekki við.) Davidson færir rök fyrir því að þótt að tungumál séu fólgin í samseningu sé merking einu að síður heildstæð: setningar byggja á merkingu orðanna í setningunni en merking orðanna í setningunni veltur samt líka á merkingu setningarinnar sem heildar. Og þetta á að tryggja að [[þýðingarbrigði]]n verði ekki svo mikil að árangursrík samskipti geti átt sér stað.

Túlkun frá rótum varðar því [[nauðsynleg og nægjanleg skilyrði]] samskipta. Skilyrðin eru: að til þess að bera kennsl á mælanda sem mælanda verði að gera ráð fyrir að skoðanir hans séu að mestu leyti réttar og mótsagnarlausar; þýðingarbrigði grafa ekki undan samskiptum af því að merkign er heildstæð.

== Tilvitnanir ==
* „We are interested in the concept of truth only because there are actual objects and states of the world to which to apply it: utterances, states of belief, inscriptions. If we did not understand what it was for such enteties to be true, we would not be able to characterize the contents of these states, objects, and events. So in addition to the formal theory of truth, we must indicate how truth is to be predicated of these empirical phenomena.“
* „It is easy to underestimate the condition a creature must satisfy in order to think, speak, and understand others. Interpersonal interaction is a central requirement for the existence of conceptualization, and this explains why developed thought depends on language.“
* „Relativism about truth is perhaps always a symptom of infection by the epistemelogical virus.“
* „[...] terminological infelicities have a way of breeding conceptual confusion.“
* „For me philosophizing is trying to keep an open mind.“
* „I have said little about knowledge of the contents of our own minds. Like all knowledge, it cannot exist in isolation from its social beginnings; the concept of oneself as an independent entity depends on the realization of the existence of others, a realization that comes into its own with communication.“
* „Að undrast suma hluti er nauðsynlegt og nægjanlegt skilyrði hugsunar almennt.“

== Helstu ritverk ==
* Davidson, Donald og [[Gilbert Harman|Harman, Gilbert]] (ritstj.). ''Semantics of Natural Languages'', 2. útg. (Springer, 1973).
* ásamt Suppes, Patrick, ''Decision-Making: An Experimental Approach'' (Chicago, 1977).
* ''Plato's ‘Philebus’''. (New York, 1990).
* ''Essays on Actions and Events'', 2. útg. (Oxford. 2001).
* ''Inquiries into Truth and Interpretation'', 2. útg. (Oxford, 2001).
* ''Subjective, Intersubjective, Objective''. (Oxford, 2001).
* ''Problems of Rationality''. (Oxford, 2004).
* ''Truth, Language, and History''. (Oxford, 2005).
* ''Truth and Predication''. (Harvard, 2005).

== Neðanmálsgreinar ==
{{reflist}}

== Heimildir og frekari fróðleikur==
* {{wpheimild | tungumál = en | titill = Donald Davidson (philosopher) | mánuðurskoðað = 12. maí | árskoðað = 2006}}
* Davidson, Donald, „Actions, Reasons, and Causes“, ''Journal of Philosophy'' '''60''' (1963).
* Joseph, Marc, ''Donald Davidson''. (McGill-Queen's University Press, 2004).
* LePore, Ernest (ritstj.). ''Truth and Interpretation: Perspectives on the Philosophy of Donald Davidson''. (Oxford, 1986).
* LePore, Ernest og Kirk Ludwig. ''Donald Davidson: Meaning, Truth, Language and Reality''. (Oxford, 2005).
* Ludwig, Kirk (ritstj.). ''Donald Davidson''. (Cambridge, 2003).
* Malpas, Jeff E. ''Donald Davidson and the Mirror of Meaning - Holism, Truth, Interpretation''. (Cambridge, 1992).
* Ramberg, Bjorn. ''Donald Davidson's Philosophy of Language: An Introduction''. (Oxford, 1989).
* Preyer, Gerhard/Siebelt, Frank/Ulfig, Alexander (ritstj.). ''Language, Mind and Epistemology. On Donald Davidson´s philosophy''. (Dordrecht, 1994).

== Tengt efni ==
* [[Athafnafræði]]
* [[Hugspeki]]
* [[Jean Nicod-verðlaunin]]
* [[Löglaus efnishyggja]]
* [[W.V.O. Quine]]
* [[Sannleikur]]
* [[Túlkun frá rótum]]

== Tenglar ==
{{Wikivitnun}}
* {{SEP|davidson|Donald Davidson}}
* {{IEP|d/davidson.htm|Donald Davidson}}
* [https://web.archive.org/web/20050515173028/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/davidson/fasinna „Fásinnan að skilgreina sannleikann“], íslensk þýðing á grein eftir Davidson.
* [https://web.archive.org/web/20050515175839/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/davidson/donald „Donald Davidson“], grein eftir [[Þorsteinn Gylfason|Þorstein Gylfason]]

{{fde|1917|2003|Davidson, Donald}}

[[Flokkur:Athafnafræðingar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Bandarískir heimspekingar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Heimspekingar 20. aldar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Hugspekingar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Málspekingar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Rökgreiningarheimspekingar|Davidson, Donald]]
[[Flokkur:Þekkingarfræðingar|Davidson, Donald]]</text>
      <sha1>klwh7dp4n8pjggnwr7b1hl17o9io7ma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Saltpéturssýra</title>
    <ns>0</ns>
    <id>27643</id>
    <revision>
      <id>1983787</id>
      <parentid>1890186</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:19:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3412" sha1="q0hwony9rdv73kij07wz8u0b3pemt7j" xml:space="preserve">[[Mynd:Nitric-acid.png|thumb|250px|right|Efnafræðilega uppbygging saltpéturssýru]]
'''Saltpéturssýra'''&lt;ref&gt;{{orðabanki|325954}} {{Cite web |url=http://www.ordabanki.hi.is/wordbank/terminfo?idTerm=325954&amp;FirstResult=0&amp;mainlanguage=IS |title=Geymd eintak |access-date=2024-12-04 |archive-url=https://vefsafn.is/is/20171005004541/http://www.ordabanki.hi.is/wordbank/terminfo?idTerm=325954&amp;FirstResult=0&amp;mainlanguage=IS |archive-date=2017-10-05 |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; (kallað ''aqua fortis'' eða „sterkt vatn“ í [[gullgerðarlist]]) er [[Eitur|eitruð]] [[sýra]] sem er afar ætandi. Fræðiheitið er '''vetnisnítrat''' og efnafræðiformúlan HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;. 

Hrein saltpéturssýra er litlaus vökvi með þéttleikann 1,522 g/cm³. Hún verður að föstu efni við -42&amp;nbsp;°C og myndar þá hvíta kristalla en sýður við 83&amp;nbsp;°C. Niturdíoxíð (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) losnar úr saltpéturssýru við suðu og jafnvel við herbergishita samkvæmt þessari efnaformúlu:

:4HNO&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt; → 2H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;O + 4NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; + O&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; (72&amp;nbsp;°C)

Því ætti að geyma saltpéturssýru við hitastig undir 0&amp;nbsp;°C til að hindra slíkt efnahvarf. (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) sem er leyst upp í saltpéturssýru litar sýruna gula eða rauða við hærra hitastig. Hrein saltpéturssýra verður hvít þegar hún kemst í snertingu við loft en sýra blönduð niturdíoxíði myndar rauðbrúna gufu.

== Notkun ==
[[Mynd:Nitric acid lab.jpg|thumb|250px|right|Saltpéturssýra í efnafræðistofu.]]
Saltpéturssýra er fyrst og fremst notuð til [[áburður|áburðarframleiðslu]]. Er hún þá blönduð með ammóníaki en þá verður til ammoníumnítrat sem er hættuminna efni. Þessi áburðarblanda er um 75-80% af um 26M tonna árlegri framleiðslu (1987). Einnig er sýran notuð við gerð sprengiefna, svo sem [[nítróglusserín|nítróglýseríns]], [[trinitrotoluene|trínítrótólúens]] (TNT) og [[cyclotrimethylenetrinitramine|sýklótrímetýltrínítramíns]], og til að hreinsa og leysa upp [[Málmur|málma]]. Auk þess er hún notuð í hreinsivörur til hreinsunar á verkfærum í matvæla-og mjólkurframleiðslu og er þá algengt að blanda 5-30% saltpéturssýru saman við 14-40% [[fosfórsýra|fosfórsýru]].

== Slysahætta af saltpéturssýru ==
Saltpéturssýra getur verið mjög skaðleg. Sem dæmi má nefna slys sem varð í [[Tyrkland]]i árið 1965 þar sem 23 farþegar í rútu biðu bana eftir að hafa stokkið ofan í skurð fullan af saltpéturssýru þegar rútan lenti í árekstri við flutningabíl fullan af sýrunni. Sýran lak ofan í skurðinn sem báðir bílarnir ultu ofan í og héldu farþegarnir að kviknað hefði í bílunum og reyndu að bjarga sér með því að stökkva ofan í skurðinn. Átján manns létust samstundis en fimm á sjúkrahúsi. Sum líkin brunnu svo illa að ekki einu sinni beinin voru eftir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=218347&amp;pageId=2807120&amp;lang=is&amp;q=slys%20%ED%20Tyrklandi|title=Hroðalegt slys í Tyrklandi|publisher=Þjóðviljinn|accessdate=8. janúar 2013}}&lt;/ref&gt;

Kviknað getur í saltpéturssýra þegar hún kemst í samband við ýmis lífræn efni svo sem [[terpentína|terpentínu]].

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Tengt efni ==
* [[Saltpétur]]

{{Stubbur|efnafræði}}

[[Flokkur:Sýrur]]</text>
      <sha1>q0hwony9rdv73kij07wz8u0b3pemt7j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svartfuglar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29053</id>
    <revision>
      <id>1983806</id>
      <parentid>1742938</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:02:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983806</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3633" sha1="rm5boqp0f96174sqhodks43orfq48ix" xml:space="preserve">{{Taxobox
| color = pink
| name = Svartfugl
| image = Parakeetauklets2.jpg
| image_caption = [[Páklumba|Páklumbur]]
| image_width = 250px
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Strandfuglar]] (''Charadriiformes'')
| familia = '''Alcidae'''
| familia_authority = [[William Elford Leach|Leach]], 1820
| subdivision_ranks = Ættkvíslir
| subdivision = 
* ''[[Alle (ættkvísl)|Alle]]'' - [[haftyrðill]]
* ''[[Uria]]'' - [[langvía]] og [[stuttnefja]]
* ''[[Alca]]'' - [[álka]]
* ''[[Pinguinus]]'' - [[geirfugl]]
* ''[[Cepphus]]'' - t.d. [[teista]]
* ''[[Brachyramphus]]''
* ''[[Synthliboramphus]]'' - t.d. [[dvergklumba]]
* ''[[Ptychoramphus]]''
* ''[[Aethia]]'' - t.d. [[toppklumba]]
* ''[[Cerorhinca]]''
* [[Lundar]] (''[[Fratercula]]'')
}}
'''Svartfuglar''' ([[fræðiheiti]]: ''Alcidae'') eru [[ætt (flokkunarfræði)|ætt]] [[strandfuglar|strandfugla]]. Þeir líkjast að sumu leyti [[mörgæs]]um þar sem þeir eru svartir og hvítir á lit, sitja uppréttir og lifa við [[sjór|sjó]]. Þeir eru þó alls óskyldir þeim. Flestar tegundir svartfugla eru búsettar í Kyrrahafi, en í Atlantshafi  og  N-Íshafi eru alls  sex tegundir auk geirfugls sem er útdauð.

Þær tegundir sem helst teljast til svartfugla eru: [[álka]], [[langvía]], [[stuttnefja]], [[teista]], [[lundi]] og [[haftyrðill]]. Langvía, stuttnefja og álka eru að mörgu leyti líkar tegundir, varpa í björgum og nefnast einu nafni  svartfugl. Stærstu byggðir þeirra eru Látrabjarg, Hornstrandabjörgin og Grímsey.

Svartfuglar éta einungis sjáfarfang, aðallega uppsjávarfisk eins og [[sandsíli]], [[loðna|loðnu]] og [[síld]] og krabbadýr eins og [[ljósáta|ljósátu]] og [[marflær]]. Lundi étur mest sandsíli og loðnu, Haftyrðill mest svifkrabbadýr. Teista er grunnsævisfugl og leitar að æti við botn.

Svartfuglar eru vel fleygir (nema [[geirfugl]]inn sem nú er [[útdauð]]ur) og góðir sundfuglar og kafarar en gangur þeirra er klaufalegur að sjá. Vegna þess hve [[vængur|vængir]] þeirra eru stuttir þurfa þeir að blaka þeim mjög hratt til að halda sér á lofti. Þeir geta verið á kafi í 2 mínótur og samkvæmt sumum heimildum kafað dýpra en nokkrir aðrir fuglar.

Svartfuglar lifa á opnu [[haf]]i og koma aðeins í land til að makast og [[varp|verpa]]. Sumar tegundir, eins og t.d. [[langvía]], eyða þó stærstum hluta ársins í að verja varpstæði sitt fyrir öðrum fuglum.

Sumar tegundir verpa í mjög stórum varpnýlendum í klettum, en aðrar verpa í minni hópum við grýttar strendur og enn aðrar, eins og [[lundi]]nn, verpa í holum. Allar tegundir svartfugla mynda varpnýlendur. Svartfuglar verpa aðeins einu eggi og búa sér ekki til hreiður heldur verpa einfaldlega á harða sillu, Lundinn grefur sér þó holu. Um 18 daga gamlir yfirgefa ungarnir &quot;hreiðrið&quot; og eru þá ófleygir og falla gjarnan í sjóinn þótt þeir geti dempað fallið nokkuð með vængjunum.

Veiðar eru leyfðar á [[álka|álku]], [[langvía|langvíu]], [[stuttnefja|stuttnefju]], og [[lundi|lunda]] hér á landi. Veiðitímabilið er 1. september til 10. maí. [[Teista]] var friðuð fyrir skotveiðum frá og með 1. september 2017 [https://www.reglugerd.is/reglugerdir/eftir-raduneytum/umhverfisraduneyti/nr/20687 skv. reglugerð] .  


== Heimild ==
* [https://web.archive.org/web/20120322070253/http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Tillogur-svartfuglahops-2011.pdf Umhverfisráðuneytið 2011 Greinargerð svartfuglahóps]
{{Stubbur|fugl}}

[[Flokkur:Svartfuglar| ]]</text>
      <sha1>rm5boqp0f96174sqhodks43orfq48ix</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>The Philosophical Review</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31062</id>
    <revision>
      <id>1983819</id>
      <parentid>1375872</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983819</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1378" sha1="q47x8ivip9gk6se2u2uqs4h2kqx5nby" xml:space="preserve">'''The Philosophical Review''' er [[Bandaríkin|bandarískt]] fræði[[tímarit]] um [[heimspeki]] sem kemur út ársfjórðungslega og er ritstýrt af kennurum við Sage School of Philosophy við [[Cornell University]] og er gefið út af [[Duke University]] Press.

== Markverðar greinar ==
Meðal áhrifamikilla greina sem hafa birst í tímaritinu eru:
* [[Keith Donnellan|Donnellan, Keith S.]], „Reference and Definite Descriptions“ 75 (3) (1966): 281-304.
* [[H.P. Grice|Grice, H.P.]], „Meaning“ 66 (3) (1957): 377-388.
* [[H.P. Grice|Grice, H.P.]], „Utterer's Meaning and Intention“ 78 (2) (1969): 147-177.
* [[Thomas Nagel|Nagel, Thomas]], „What Is It Like to Be a Bat?“ 83 (4) (1974): 435-450.
* [[Zeno Vendler|Vendler, Zeno]], „Verbs and Times“ 66 (2) (1957): 143-160.

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20060322165107/http://www.arts.cornell.edu/phil/ The Philosophical Review]
* [https://web.archive.org/web/20060322165107/http://www.arts.cornell.edu/phil/ Sage School of Philosophy]
* [http://www.dukeupress.edu/philreview/ Duke University Press: Philosophical Review]

== Heimild ==
*{{wpheimild | tungumál = en | titill = Philosophical Review | mánuðurskoðað = 3. september | árskoðað = 2006}}

{{Stubbur|heimspeki}}

[[Flokkur:Tímarit um heimspeki|Philosophical Review]]
[[Flokkur:Cornell-háskóli|Philosophical Review]]</text>
      <sha1>q47x8ivip9gk6se2u2uqs4h2kqx5nby</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tekjuskattur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31353</id>
    <revision>
      <id>1983818</id>
      <parentid>1953433</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983818</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1297" sha1="braxklmsmwkvmemektlnbn5g87zbdp8" xml:space="preserve">'''Tekjuskattur''' er [[skattur]] sem [[ríkið]] leggur á [[tekjur]] einstaklinga og fyrirtæki. Tekjuskattur er oftast ákveðið hlutfall frekar en [[fasti]].

== Tekjuskattur á Íslandi ==
Árið 2014 eru skattþrepin þessi:

37,30% skattur er tekinn af launum sem eru 290.000 krónur eða minna á mánuði.
39,74% skattur er tekinn af launum sem eru á bilinu 290.001 til 784.619 kr. á mánuði.
46,24% skattur er tekinn af launum sem eru 784.619 og meira á mánuði.

Heimild: [http://www.attavitinn.is/peningar/laun-og-skattur/tekjuskattur heimild] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712063912/http://www.attavitinn.is/peningar/laun-og-skattur/tekjuskattur |date=2014-07-12 }}

== Saga ==
Tekjuskattur var fyrst lögleiddur  í [[Bretland]]i árið [[1799]] til þess að standa kostnað af Napoleónsstyrjöldinni.

== Tengt efni ==
* [[Eignaskattur]]
* [[Fjármagnstekjuskattur]]
* [[Lafferkúrfan]]
* [[Útsvar]]

== Tenglar ==
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2003090.html Lög um tekjuskatt]
* [https://web.archive.org/web/20170225154140/http://www.rikiskassinn.is/ordskyringar/ Orðskýringar Ríkiskassanns]
* [http://skattalagasafn.is/?log=90.2003.6&amp;cat=42&amp;tab=2#G66 Skattlagasafn Ríkisskattsjóra, VI. kafli.]
{{Stubbur|hagfræði}}

[[Flokkur:Sköttun]]</text>
      <sha1>braxklmsmwkvmemektlnbn5g87zbdp8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vatnajökulsþjóðgarður</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33806</id>
    <revision>
      <id>1983843</id>
      <parentid>1953466</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 5 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983843</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5071" sha1="5p37bgx1nvlgijv3o2pl5qhgagno1dl" xml:space="preserve">[[Mynd:Vatnajokull National Park logo.jpg|thumb|Merki]]
'''Vatnajökulsþjóðgarður''' var stofnaður árið 2008.&lt;ref&gt;https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2008/06/07/Vatnajokulsthjodgardur-stofnadur/&lt;/ref&gt; Hann nær yfir allan [[Vatnajökull|Vatnajökul]] og stór svæði í nágrenni hans, á [[Miðhálendið|miðhálendinu]] og yfir þjóðgarðana sem fyrir voru í [[Skaftafell]]i og [[Jökulsárgljúfur|Jökulsárgljúfrum]]. Þjóðgarðurinn spannar um 14% af flatarmáli Íslands (14.967 ferkílómetrar árið 2021, þar af er jökullinn sjálfur 7.700 ferkílómetrar) og er næststærstur þjóðgarða í Evrópu á eftir [[Yugyd Va-þjóðgarðurinn|Yugyd Va-þjóðgarðinum]] í [[Úralfjöll]]um Rússlands.

Árið 2019 var þjóðgarðurinn stækkaður og m.a. [[Herðubreið]] og [[Herðubreiðarlindir]] bættust við. Einnig komst þjóðgarðurinn á heimsminjaskrá [[UNESCO]] 5. júlí 2019.&lt;ref&gt;https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/is/fraedsla/utgefid-efni/frettir/vatnajokulsthjodgardur-a-heimsminjaskra-unesco&lt;/ref&gt;

Haustið 2021 var hann stækkaður í norður, við Bárðdælaafrétt.&lt;ref&gt;[https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2021/09/23/Nordursvaedi-Vatnajokulsthjodgards-staekkar/ Norðursvæði Vþ. stækkar]Stjórnarráðið, sótt 23/9 2021&lt;/ref&gt;

Sérstaða Vatnajökulsþjóðgarðs felst einkum í fjölbreytilegum landslagsformum sem samspil [[eldvirkni]], [[jarðhiti|jarðhita]], jökuls og vatnsfalla hafa skapað. Vatnajökulsþjóðgarður er einstakur á heimsvísu vegna jarðsögu sinnar sem einkum er skrifuð af langvarandi átökum elds og íss. Margir staðir skarta eldfjöllum eða jöklum og sumir hvoru tveggja en enginn þeirra státar af átökum [[Flekaskil|flekaskila]], [[möttulstrókur|möttulstróks]] og [[hveljökull|hveljökuls]] eins og Vatnajökulsþjóðgarður. Samspil þessara fyrirbæra og annarra landmótunarafla hefur skapað síbreytilega og fjölbreytta náttúru.

Þjóðgarðurinn heyrir undir [[Náttúruverndarstofnun]] frá 1. janúar 2025.

[[Mynd:FlightOverVatnajoekull.jpg|thumb|right|Mynd af Vatnajökli tekin úr flugvél]]

== Heimildir og ítarefni ==
* [https://www.vatnajokulsthjodgardur.is Heimasíða Vatnajökulsþjóðgarðs]
* [https://web.archive.org/web/20160326085356/https://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1277 Umhverfisráðuneyti: Vatnajökulsþjóðgarður stofnaður í dag]
* [https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/static/files/Almennt/Kort/reglugerdarkort_vidauki1_2019_25juni2019.pdf Kort af Vatnajökulsþjóðgarði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221012121456/https://www.vatnajokulsthjodgardur.is/static/files/Almennt/Kort/reglugerdarkort_vidauki1_2019_25juni2019.pdf |date=2022-10-12 }}
* [https://web.archive.org/web/20160617212057/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/vatnajokullkort.pdf Tillögur af útlínum Vatnajökulsþjóðgarðs fyrir stofnun]
* [https://web.archive.org/web/20160818122746/https://www.umhverfisraduneyti.is/vatnajokull Umhverfisráðuneytið Vatnajökulsþjóðgarður ] 

* [https://www.althingi.is/altext/stjt/2007.060.html Lög um Vatnajökulsþjóðgarð]
* [https://web.archive.org/web/20160326161954/https://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/920 Ríkisstjórn samþykkir frumvarp um Vatnajökulsþjóðgarð]
* [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1234039 Mbl.is Vatnajökulsþjóðgarður nær yfir 15% af yfirborði Íslands]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050622000000/www.hi.is/page/vatnajokulsthjodgardurhfn Þjóðgarður í mótun]
* [http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1146 Vatnajökuls þjóðgarður - stærri og betri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311044423/http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1146 |date=2007-03-11 }}
* [http://www.landvernd.is/myndir/HjorleifurTillaga.pdf Þingsályktunartillaga Hjörleifs Guttormssonar frá 1999] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304231228/http://www.landvernd.is/myndir/HjorleifurTillaga.pdf |date=2016-03-04 }} 
* [http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1148 Vatnajökull og þjóðgarðshugmyndin (Landvernd)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311075521/http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1148 |date=2007-03-11 }}
* [http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1147 Comments in Support of Vatnajokull National Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311044406/http://www.landvernd.is/page3.asp?ID=1147 |date=2007-03-11 }}
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102135937/www.lv.is/files/2003_5_21_RO_erindi%20um%20Vatnajokulsthjodgard.pdf Vatnajökulsþjóðgarður og virkjanir norðan jökuls (2000)]
* [https://web.archive.org/web/20160817055454/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Vatnajokulstjodgardur_ahrif_a_ferdatjonustu.pdf Vatnajökulsþjóðgarður og áhrif á ferðaþjónustu (skýrsla frá 2006)]

{{Þjóðgarðar á Íslandi}}
{{Umhverfisráðuneyti Íslands}}
{{Stubbur|landafræði}}

[[Flokkur:Vatnajökulsþjóðgarður|*]]
[[Flokkur:Stofnað 2008]]</text>
      <sha1>5p37bgx1nvlgijv3o2pl5qhgagno1dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Þjóðviljinn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35782</id>
    <revision>
      <id>1983847</id>
      <parentid>1949019</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stillbusy</username>
        <id>42433</id>
      </contributor>
      <comment>Lagaði tengilinn.</comment>
      <origin>1983847</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1822" sha1="bpeicvmrf9i3f8xiygerl1vm7gtivmk" xml:space="preserve">:''[[Þjóðviljinn (1887-1915)|Þjóðviljinn]] var líka tímarit sem [[Skúli Thoroddsen]] gaf út frá 1887–1915.''

'''Þjóðviljinn''' var [[dagblað]] sem kom út fyrst sem málgagn [[Kommúnistaflokkur Íslands|Kommúnistaflokksins]], síðan [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokksins]] og loks [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] frá 1936 til 1992.

==Dreifibréfsmálið==
{{aðalgrein|Dreifibréfsmálið}}
Vorið 1941 lét stjórn [[Bretland|breska]] hernámsliðsins á Íslandi stöðva útgáfu Þjóðviljans og voru forsprakkar blaðsins fluttir í [[fangelsi]] til Bretlands. Sakargiftir þeirra voru áróður gegn Bretum. Meðan á útgáfubanni Þjóðviljans stóð var gefið út blaðið ''[[Nýtt dagblað]]'' í hans stað.

==Ritstjórar Þjóðviljans==
* [[Einar Olgeirsson]] 1936–46,
* [[Sigfús Sigurhjartarson]] 1938–48,
* Sigurður Guðmundsson 1943–72,
* [[Kristinn E. Andrésson]] 1946–47,
* [[Magnús Kjartansson (ráðherra)|Magnús Kjartansson]] 1947–71,
* Magnús Torfi Ólafsson 1959–62,
* Ívar H. Jónsson 1963–71,
* [[Svavar Gestsson]] 1971–78,
* [[Kjartan Ólafsson (f. 1933)|Kjartan Ólafsson]] 1972–78 &amp; 1980–83,
* [[Árni Bergmann]] 1978–92,
* Einar Karl Haraldsson 1978–84,
* [[Ólafur Ragnar Grímsson]] 1983–85,
* [[Össur Skarphéðinsson]] 1984–87,
* [[Þráinn Bertelsson]] 1986–87,
* [[Mörður Árnason]] 1987–89,
* Óttar Proppé 1987–89,
* [[Silja Aðalsteinsdóttir]] 1989,
* Ólafur H. Torfason 1989–90
* Helgi Guðmundsson 1990–92
* [[Árni Þór Sigurðsson]] 1991–92,

==Tengill==
* [https://timarit.is/page/2733026 Stafrænt aðgengi að öllum tölublöðum Þjóðviljans hjá Landsbókasafninu]

{{Stubbur|dagblað}}

[[Flokkur:Íslensk dagblöð]]
{{Sa|1936|1992}}</text>
      <sha1>bpeicvmrf9i3f8xiygerl1vm7gtivmk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Edmund Gettier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36498</id>
    <revision>
      <id>1983869</id>
      <parentid>1917674</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:43:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983869</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2154" sha1="3cx30mgf5bj7b67vck6b6evk70re9gv" xml:space="preserve">{{Heimspekingur |
  svæði                = Vestræn heimspeki |
  tímabil              = [[Heimspeki 20. aldar]] |
  color                = #B0C4DE |	
  image_name           = |
  image_caption        = |
  nafn                 = Edmund L. Gettier III |
  fæddur               = [[1927]] (í [[Baltimore]] í [[Maryland]]) |
  látinn               = {{Dánardagur og aldur|2021|3|23|1927|10|31}}|
  skóli_hefð           = [[Rökgreiningarheimspeki]] |
  helstu_ritverk       = „Er sönn rökstudd skoðun þekking?“ |
  helstu_viðfangsefni  = [[Þekkingarfræði]] |
  markverðar_kenningar = Sönn rökstudd skoðun er ekki nægjanlegt skilyrði þekkingar |
  áhrifavaldar         = |
  hafði_áhrif_á        = |
}}
'''Edmund L. Gettier III''' (fæddur [[31. október]] [[1927]] í [[Baltimore]] í [[Maryland]]; d. [[23. mars]] [[2021]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] [[heimspekingur]] og [[prófessor]] ''emeritus'' við [[University of Massachusetts Amherst|University of Massachusetts at Amherst]]. Hann er víðfrægur fyrir eina þriggja síðna langa grein sem birtist fyrst árið [[1963]] í tímaritinu ''Analysis'' og nefnist „Er sönn rökstudd skoðun þekking?“ („[[Is Justified True Belief Knowledge?]]“).&lt;ref&gt;Íslensk þýðing greinarinnar hefur birst á prenti, sjá Gettier, Edmund L., „Er sönn rökstudd skoðun þekking?“ Geir Þ. Þórarinsson (þýð.) [https://heimspeki.hi.is/?page_id=151 ''Hugur. Tímarit um heimspeki'' '''18''' (2006)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190921100027/https://heimspeki.hi.is/?page_id=151 |date=2019-09-21 }} [kom út 2007]: 71-73.&lt;/ref&gt;

== Neðanmálsgreinar ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [http://www.ditext.com/gettier/gettier.html „Is Justified True Belief Knowledge?“]
* {{Vísindavefurinn|2740|Hvað er þekking?}}

{{Stubbur|heimspeki}}
{{fd|1927|2021}}
{{DEFAULTSORT:Gettier, Edmund}}
[[Flokkur:Bandarískir heimspekingar|Gettier, Edmund]]
[[Flokkur:Heimspekingar 20. aldar|Gettier, Edmund]]
[[Flokkur:Rökgreiningarheimspekingar|Gettier, Edmund]]
[[Flokkur:Þekkingarfræðingar|Gettier, Edmund]]</text>
      <sha1>3cx30mgf5bj7b67vck6b6evk70re9gv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mínerva</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42032</id>
    <revision>
      <id>1983832</id>
      <parentid>1948887</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <comment>laga tengil</comment>
      <origin>1983832</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="660" sha1="r7ymzfpce87apkhxt5oi5yhhkf2n89u" xml:space="preserve">[[Mynd:Rottenhammer, Minerva and the Muses.jpg|thumb|right|220px|Mínerva og menntagyðjurnar.]]
{{um|rómversku gyðjuna|nafnið|Mínerva (nafn)}}
[[Mynd:Statue de la déesse Minerve - Musée du Louvre (Ma 332).jpg|thumb|Stytta frá Louvre safninu (um 100-200 e.Kr.)]]
'''Mínerva''' var gyðja visku og hagleiks í [[Rómversk goðafræði|rómverskri goðafræði]]. Uppruna hennar má rekja til [[Etrúría|Etrúra]] en Mínerva varð fyrir miklum áhrifum frá [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]] og varð að rómverskri hliðstæðu [[Aþena (gyðja)|Aþenu]] í grískri goðafræði.

{{Stubbur|fornfræði}}

[[Flokkur:Rómverskar gyðjur]]</text>
      <sha1>r7ymzfpce87apkhxt5oi5yhhkf2n89u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkur:Forsetar Tékkóslóvakíu</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43016</id>
    <revision>
      <id>1983836</id>
      <parentid>1684568</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:45:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1983836</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="292" sha1="ayx7wojg93oplkfi2uy29bjrjvv1ycp" xml:space="preserve">{{skoða meira|Forseti Tékkóslóvakíu}}
[[Flokkur:Evrópskir þjóðhöfðingjar|Tékkóslóvakía]]
[[Flokkur:Forsetar fyrrum ríkja|Tékkóslóvakía]]
[[Flokkur:Tékkóslóvakískir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Slóvakíu]]
[[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Tékklands]]</text>
      <sha1>ayx7wojg93oplkfi2uy29bjrjvv1ycp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stóra planið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>51424</id>
    <revision>
      <id>1983801</id>
      <parentid>1823046</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983801</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5372" sha1="jm38karu78pnq8e0odvq59qgfc7xw2x" xml:space="preserve">{{kvikmynd
|  nafn             = Stóra planið
|  upprunalegt heiti= 
|  plagat           = Stóra planið plakat.jpg
|  caption          = Plakat íslensku útgáfu kvikmyndarinnar ''Stóra planið''
|  leikstjóri       = [[Ólafur Jóhannesson (kvikmyndagerðamaður)|Ólafur Jóhannesson]]
|  handritshöfundur = [[Ólafur Jóhannesson (kvikmyndagerðamaður)|Ólafur Jóhannesson]]&lt;br&gt;[[Dagur Kári Pétursson]]&lt;br&gt;[[Rune Kippervik]]&lt;br&gt;[[Stefan C. Schaefer]]&lt;br&gt;[[Þór Þorsteinsson]]
|  framleiðandi     = [[Ólafur Jóhannesson (kvikmyndagerðamaður)|Ólafur Jóhannesson]]&lt;br&gt;[[Helgi Sverrisson]]
|  leikarar         = 
* [[Ingvar Eggert Sigurðsson]] - Magnús
* [[Pétur Jóhann Sigfússon]] - Davíð
* [[Jón Gnarr]] - Ráðgjafi
* [[Eggert Þorleifsson]] - Haraldur
* [[Sigurjón Kjartansson]] - Óskar
* [[Benedikt Erlingsson]] - Snati
* [[Ilmur Kristjánsdóttir]] - Júlía
* [[Michael Imperioli]] - Alexander
* [[Robert 'Toshi' Kar Yuen Chan]] - Shun-Yee
|  útgáfudagur      = {{ISL}} [[28. mars]] [[2008]]
|  sýningartími     = 90 mín.
|  aldurstakmark    = '''L''' – Leyfð öllum aldurshópum
|  tungumál         = [[Íslenska]], [[enska]]
|  ráðstöfunarfé    = $900,000&lt;ref&gt;http://www.imdb.com/title/tt0880458/business&lt;/ref&gt;
|  framhald af      = 
|  framhald         = 
|  verðlaun         = 
|  imdb_id          = 0880458
| iksg_id =186
}}
'''''Stóra planið''''' (e. '''The Higher Force''') er [[Ísland|íslensk]] [[gamanmynd]]. Myndin var frumsýnd [[28. mars]] [[2008]] í [[Kringlubíó]]i og fór í almenna sýningar sama dag. Útgefendur eru ''[[Poppoli Pictures]]'' í samstarfi við ''[[Kukl ehf.]]''

== Söguþráður ==
[[Mynd:Stora planid poster.jpg|thumb|left|150px|Plakat ensku útgáfu kvikmyndarinnar]]
Myndin fjallar um Davíð ([[Pétur Jóhann Sigfússon]]), sem missti litla bróður sinn þegar hann var yngri og hefur síðan leitað sér aðstoðar með því að horfa á kínverskt sölumyndband. Myndbandið heitir ''The Higher Force'' en Davíð kýs að kalla það ''Stóra planið''. Davíð er meðlimur í handrukkaragengi en hinir meðlimirnir gera lítið úr honum við hvert tækifæri. Davíð trúir því þó að hans bíði annað stærra lífshlutverk með hjálp ''Stóra plansins''. 

Davíð kynnist svo Haraldi ([[Eggert Þorleifsson]]), einmana grunnskólakennari, sem ákveður að veita Davíð leiðsögn í lífinu. Síðar trúir Davíð Haraldi fyrir því að hann sé meðlimur í glæpagengi. Haraldur lýgur því þá í Davíð að hann sé sjálfur glæpakóngur. Hann segist flytja ólöglega inn leynilegan varning, eiga sæg af íbúðum og hafi marga grunsamlega menn í vinnu. Þegar hinir meðlimirnir í handrukkaragengi Davíðs frétta að hann þekki Harald, hinn mikla glæpakóng, hætta þeir að gera lítið úr honum og við það verður hann virtur meðlimur í genginu. Davíð er fullviss um að þessi mikla umbreyting eigi hann ''Stóra planinu'' að þakka.

Það líður svo að því að foringi handrukkarafélagsins vill losna við stóra glæpakónginn, Harald, og biður Davíð að láta til skara skríða og ekki síðar en strax.   

== Framleiðsla ==
''[[Poppoli Pictures]]'' og ''[[Kukl ehf.]]'' starfa saman að framleiðslu kvikmyndarinnar. [[Þorvarður Björgúlfsson]] frá ''Kukl'' mun sjá um stafrænar upptökur á þessari mynd (sjá [[High-definition video]]) og þannig tryggja að þessi tiltölulega kostnaðarlitla kvikmynd hafi upp á mikil gæði að bjóða.&lt;ref name=&quot;kukl1&quot;&gt;James Cornsmith. „[http://www.poppoli.com/icegrip.html Kukl co-production] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928100412/http://www.poppoli.com/icegrip.html |date=2007-09-28 }}“. Skoðað 15. júlí 2007.&lt;/ref&gt;

Upptökur myndarinnar hófust í [[apríl]] [[2007]].&lt;ref name=&quot;kukl1&quot;/&gt;

== Leikarar ==	 
* [[Pétur Jóhann Sigfússon]] sem Davíð: Trúir að ''Stóra planið'' muni breyta lífi sínu.	 
* [[Eggert Þorleifsson]] sem Haraldur: Einmana grunnskólakennari	 
* [[Ingvar Eggert Sigurðsson]] sem Magnús	 
* [[Jón Gnarr]] sem ráðgjafi	 
* [[Sigurjón Kjartansson]] sem Óskar	 
* [[Benedikt Erlingsson]] sem Snati	 
* [[Ilmur Kristjánsdóttir]] sem Júlía	 
* [[Michael Imperioli]] sem Alexander	 
* [[Robert 'Toshi' Kar Yuen Chan]] sem Shun-Yee	 
* [[Jóhann G. Jóhannsson (f. 1971)|Jóhann G. Jóhannsson]] sem Ásgeir	 
* [[Erpur Eyvindarson]] sem Elvar
* [[Unnur Vilhjálmsdóttir]] sem Anna	 
* [[Yu Lu]] sem The Higher Force	 
* [[Stefan Schaefer]] sem Wolfi	 
* [[Zlatko Krickic]] sem Mustang	 
* [[Ómar Örn Hauksson]] sem Myndbandsgæji	 
* [[Hjálmar Hjálmarsson]] sem Sveinbjörn	 
* [[Þorsteinn Guðmundsson (f. 1967)|Þorsteinn Guðmundsson]] sem Gunnólfur	 
* [[Hilmir Snær Guðnason]]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://www.poppolipictures.com/higherforce.html Opinber heimasíða] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090105235926/http://www.poppolipictures.com/higherforce.html |date=2009-01-05 }}
* {{imdb titill|0880458}}
* {{kvikmyndir.is titill|3850}}
* [https://web.archive.org/web/20080607171414/http://www.icelandreview.com/reviews/?ew_news_onlyarea=content1&amp;ew_news_onlyposition=10&amp;cat_id=59343&amp;ew_10_a_id=304639 Umfjöllun á vefritinu Iceland Review]

[[Flokkur:Íslenskar kvikmyndir]]
{{K|2007}}
{{Kvikmyndir eftir Ólaf Jóhannesson}}</text>
      <sha1>jm38karu78pnq8e0odvq59qgfc7xw2x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stephen King</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52034</id>
    <revision>
      <id>1983798</id>
      <parentid>1983670</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:59:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33254" sha1="iduir4wkp9ijz6c0s6gqn8m0cou58ir" xml:space="preserve">{{Rithöfundur
 | nafn             = Stephen King
 | mynd             = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg
 | myndastærð       = 240px
 | myndalýsing      = King árið 2024.
 | dulnefni         = Richard Bachman&lt;br/&gt;John Swithen&lt;br/&gt;Beryl Evans
 | fæðingardagur    = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}}
 | fæðingarstaður   = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]]
 | dauðadagur       = 
 | dauðastaður      = 
 | starf            = Skáldsagnahöfundur&lt;br/&gt;Smásagnahöfundur&lt;br/&gt;Handritshöfundur&lt;br/&gt;Greinahöfundur&lt;br/&gt;Leikstjóri
 | þjóðerni         = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]]
 | virkur           = 
 | tegund           = Hryllingsskáldsögur&lt;br/&gt;[[Fantasía|Fantasíur]]&lt;br/&gt;[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]]
 | umfangsefni      = 
 | stefna           = 
 | frumraun         = 
 | undiráhrifumfrá  = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones)
 | varáhrifavaldur  = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler
 | undirskrift      = Stephen King Signature.png
 | vefsíða          = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða]
 | neðanmálsgreinar = 
}}

'''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]].

Stephen King hefur skrifað aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''.

==Ævi==
===Á sínum ungu árum===
Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror &amp; Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;

===Leiðin til frægðar===
Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208222040/https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |archive-date=2023-12-08 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

==Verk==

===Skáldsögur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| || ''Carrie'' || style=&quot;text-align:center|1974 || style=&quot;text-align:center|199 ||
|-
| || ''Salem's Lot'' || style=&quot;text-align:center|1975 || style=&quot;text-align:center|439 || 
|-
| ''Duld'' || ''The Shining'' || style=&quot;text-align:center|1977 || style=&quot;text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style=&quot;text-align:center|1977 || style=&quot;text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''The Stand'' || style=&quot;text-align:center|1978 || style=&quot;text-align:center|823 || 
|-
| || ''The Long Walk'' || style=&quot;text-align:center|1979 || style=&quot;text-align:center|384 || Sem Richard Bachman
|-
| ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style=&quot;text-align:center|1979 || style=&quot;text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann)
|-
| ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style=&quot;text-align:center|1980 || style=&quot;text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''Roadwork'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|274 || Sem Richard Bachman
|-
| ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|224 ||
|-
| || ''Christine'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|526 || 
|-
| || ''Pet Sematary'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|374 || 
|-
| || ''Cycle of the Werewolf'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]]
|-
| || ''The Talisman'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]]
|-
| ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson)
|-
| || ''The Eyes of the Dragon'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987&lt;ref&gt;The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]&lt;/ref&gt;
|-
| || ''It'' || style=&quot;text-align:center|1986 || style=&quot;text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|400 || 
|-
| ''Eymd'' || ''Misery'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]])
|-
| || ''The Tommyknockers'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|558 ||
|-
| || ''The Dark Half'' || style=&quot;text-align:center|1989 || style=&quot;text-align:center|431 ||
|-
| || ''The Stand: The Complete &amp; Uncut Edition'' || style=&quot;text-align:center|1990 || style=&quot;text-align:center|1153 ||
|-
| || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style=&quot;text-align:center|1991 || style=&quot;text-align:center|512 ||
|-
| || ''Needful Things'' || style=&quot;text-align:center|1991 || style=&quot;text-align:center|690 ||
|-
| ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style=&quot;text-align:center|1992 || style=&quot;text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason)
|-
| ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style=&quot;text-align:center|1992 || style=&quot;text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell)
|-
| || ''Insomnia'' || style=&quot;text-align:center|1994 || style=&quot;text-align:center|787 ||
|-
| ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style=&quot;text-align:center|1995 || style=&quot;text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';&lt;br/&gt;vann Locus Award (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Prix Ozone (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;tvíburasaga við ''Desperation'';&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style=&quot;text-align:center|1997 || style=&quot;text-align:center|787 ||
|-
| || ''Bag of Bones'' || style=&quot;text-align:center|1998 || style=&quot;text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; British Fantasy Award (1999)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (1999)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style=&quot;text-align:center|2001 || style=&quot;text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson).
|-
| || ''Black House'' || style=&quot;text-align:center|2001 || style=&quot;text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'' (1984);&lt;br/&gt;skrifuð með Peter Straub;&lt;br/&gt;vann Phantastik Preis Award (2003)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style=&quot;text-align:center|2002 || style=&quot;text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style=&quot;text-align:center|2003 || style=&quot;text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982
|-
| || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style=&quot;text-align:center|2003 || style=&quot;text-align:center|714 ||
|-
| || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|432 ||
|-
| || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; og Phantastik Preis Award (2005)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Colorado Kid'' || style=&quot;text-align:center|2005 || style=&quot;text-align:center|184 ||
|-
| ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style=&quot;text-align:center|2006 || style=&quot;text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style=&quot;text-align:center|2006 || style=&quot;text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| || ''Blaze'' || style=&quot;text-align:center|2007 || style=&quot;text-align:center|304 || Sem Richard Bachman
|-
| || ''Duma Key'' || style=&quot;text-align:center|2008 || style=&quot;text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Under the Dome'' || style=&quot;text-align:center|2009 || style=&quot;text-align:center|1074 ||
|-
| || ''Blockade Billy'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style=&quot;text-align:center|2011 || style=&quot;text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann)
|-
| || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style=&quot;text-align:center|2012 || style=&quot;text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna
|-
| || ''Joyland'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|288 ||
|-
| || ''Doctor Sleep'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'' (1977);&lt;br/&gt;vann Bram Stoker Award (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Mr. Mercedes'' || style=&quot;text-align:center|2014 || style=&quot;text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';&lt;br/&gt;vann Edgar Award (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Revival'' || style=&quot;text-align:center|2014 || style=&quot;text-align:center|403 ||
|-
| || ''Finders Keepers'' || style=&quot;text-align:center|2015 || style=&quot;text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy''
|-
| || ''End of Watch'' || style=&quot;text-align:center|2016 || style=&quot;text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy''
|-
| || ''Gwendy's Button Box'' || style=&quot;text-align:center|2017 || style=&quot;text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]]
|-
| || ''Sleeping Beauties'' || style=&quot;text-align:center|2017 || style=&quot;text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];&lt;br/&gt;vann Dragon Award (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Outsider'' || style=&quot;text-align:center|2018 || style=&quot;text-align:center|576 ||
|-
| || ''Elevation'' || style=&quot;text-align:center|2018 || style=&quot;text-align:center|144 ||
|-
| || ''The Institute'' || style=&quot;text-align:center|2019 || style=&quot;text-align:center|576 ||
|-
| || ''Later'' || style=&quot;text-align:center|2021 || style=&quot;text-align:center|256 ||
|-
| || ''Billy Summer's'' || style=&quot;text-align:center|2021 || style=&quot;text-align:center|528 ||
|-
| || ''Gwendy's Final Task'' || style=&quot;text-align:center|2022 || style=&quot;text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' (2017) og ''Gwendy's Magic Feather'' (2019, eftir Richard Chizmar einan);&lt;br/&gt;skrifuð með Richard Chizmar
|-
| || ''Fairy Tale'' || style=&quot;text-align:center|2022 || style=&quot;text-align:center|599 ||
|-
| || ''Holly'' || style=&quot;text-align:center|2023 || style=&quot;text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' (2014–2016)
|-
| || ''Never Flinch'' || style=&quot;text-align:center|2025 || style=&quot;text-align:center|448 ||
|-
| || ''Other Worlds Than These'' || style=&quot;text-align:center|2026 || style=&quot;text-align:center|691 || Framhald af ''The Talisman'' (1984) og ''Black House'' (2001);&lt;br/&gt;skrifuð með Peter Straub
|-
|}

===Safnbækur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| || ''Night Shift''&lt;br/&gt;- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style=&quot;text-align:center|1978 || style=&quot;text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;br/&gt;- ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''&lt;br/&gt;- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);&lt;br/&gt;smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Skeleton Crew''&lt;br/&gt;- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Bachman Books''&lt;br/&gt;- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|692 ||
|-
| &lt;br/&gt;- ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''&lt;br/&gt;- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style=&quot;text-align:center|1990 || style=&quot;text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson).
|-
| || ''Nightmares &amp; Dreamscapes''&lt;br/&gt;- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style=&quot;text-align:center|1993 || style=&quot;text-align:center|816 || Smásagan ''The Fifth Quarter'' útgefin árið 1972 undir dulnefni John Swithen
|-
| || ''Six Stories''&lt;br/&gt;- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style=&quot;text-align:center|1997 || style=&quot;text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);&lt;br/&gt;fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);&lt;br/&gt;smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Hearts in Atlantis''&lt;br/&gt;- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Everything's Eventual''&lt;br/&gt;- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style=&quot;text-align:center|2002 || style=&quot;text-align:center|464 ||
|-
| || ''Just After Sunset''&lt;br/&gt;- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style=&quot;text-align:center|2008 || style=&quot;text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Stephen King Goes to the Movies''&lt;br/&gt;- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style=&quot;text-align:center|2009 || style=&quot;text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir.
|-
| || ''Full Dark, No Stars''&lt;br/&gt;- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Bram Stoker Award (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Bazaar of Bad Dreams''&lt;br/&gt;- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style=&quot;text-align:center|2015 || style=&quot;text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''If It Bleeds''&lt;br/&gt;- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style=&quot;text-align:center|2020 || style=&quot;text-align:center|448 ||
|-
| || ''You Like It Darker''&lt;br/&gt;- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style=&quot;text-align:center|2024 || style=&quot;text-align:center|502
|
|}

===Raunsögur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| ''Danse Macabre'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (1982)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Nightmares in the Sky'' || style=&quot;text-align:center|1988 || style=&quot;text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald
|-
| ''On Writing'' || style=&quot;text-align:center|2000 || style=&quot;text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Secret Windows'' || style=&quot;text-align:center|2000 || style=&quot;text-align:center|433 ||
|-
| ''Faithful'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]]
|-
| ''Guns'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|25 ||
|-
|}

===Rafbækur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir
|-
| ''Riding the Bullet'' || style=&quot;text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002)
|-
| ''Ur'' || style=&quot;text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''Mile 81'' || style=&quot;text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''A Face in the Crowd'' || style=&quot;text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;&lt;br/&gt;útgefin í prenti árið 2023&lt;ref&gt;A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]&lt;/ref&gt;
|}

===Aðrar===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| ''Creepshow'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;&lt;br/&gt;myndskreytt af Bernie Wrightson
|-
| ''The Plant [Installment One]'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000&lt;ref&gt;The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]&lt;/ref&gt;
|-
| ''The Plant [Installment Two]'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000
|-
| ''The Plant [Installment Three]'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000
|-
| ''Blood and Smoke'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002)
|-
| ''The New Lieutenant's Rap'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;&lt;br/&gt;endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999)
|-
| ''American Vampire'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);&lt;br/&gt;skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];&lt;br/&gt;endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010
|-
| ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|110 || Söngleikur;&lt;br/&gt;skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]]
|-
| ''Charlie the Choo-Choo'' || style=&quot;text-align:center|2016 || style=&quot;text-align:center|24 || Undir dulnefni Beryl Evans;&lt;br/&gt;barnabók;&lt;br/&gt;myndskreytt af [[:en:Ned Dameron|Ned Dameron]]
|-
| ''Hansel and Gretel'' || style=&quot;text-align:center|2025 || style=&quot;text-align:center|48 || Barnabók;&lt;br/&gt;myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]]
|-
|}

==Tilvísanir==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist|2}}&lt;/div&gt;

==Tenglar==
* [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða]
* {{imdb nafn|0000175}}
* [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]]
* [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database]

{{DEFAULTSORT:King, Stephen}}
{{stubbur|æviágrip|bókmenntir}}
{{f|1947}}

[[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]]</text>
      <sha1>iduir4wkp9ijz6c0s6gqn8m0cou58ir</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983851</id>
      <parentid>1983798</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stillbusy</username>
        <id>42433</id>
      </contributor>
      <comment>Afturkallaði útgáfu [[Special:Diff/1983798|1983798]] frá [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|spjall]]) Það er í annað skipti að þetta InternetArchiveBot vill bjarga heimild hér (gerðist í fyrsta skipti 5. júní á þessu ári). Það er ekki nauðsynlegt. Þessi slóð virkar.</comment>
      <origin>1983851</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33038" sha1="cm8d4fe7i27lklcjy9u1kkbahr8fc23" xml:space="preserve">{{Rithöfundur
 | nafn             = Stephen King
 | mynd             = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg
 | myndastærð       = 240px
 | myndalýsing      = King árið 2024.
 | dulnefni         = Richard Bachman&lt;br/&gt;John Swithen&lt;br/&gt;Beryl Evans
 | fæðingardagur    = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}}
 | fæðingarstaður   = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]]
 | dauðadagur       = 
 | dauðastaður      = 
 | starf            = Skáldsagnahöfundur&lt;br/&gt;Smásagnahöfundur&lt;br/&gt;Handritshöfundur&lt;br/&gt;Greinahöfundur&lt;br/&gt;Leikstjóri
 | þjóðerni         = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]]
 | virkur           = 
 | tegund           = Hryllingsskáldsögur&lt;br/&gt;[[Fantasía|Fantasíur]]&lt;br/&gt;[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]]
 | umfangsefni      = 
 | stefna           = 
 | frumraun         = 
 | undiráhrifumfrá  = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones)
 | varáhrifavaldur  = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler
 | undirskrift      = Stephen King Signature.png
 | vefsíða          = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða]
 | neðanmálsgreinar = 
}}

'''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]].

Stephen King hefur skrifað aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''.

==Ævi==
===Á sínum ungu árum===
Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror &amp; Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;

===Leiðin til frægðar===
Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.&lt;ref&gt;{{Cite web|last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20}}&lt;/ref&gt;

==Verk==

===Skáldsögur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| || ''Carrie'' || style=&quot;text-align:center|1974 || style=&quot;text-align:center|199 ||
|-
| || ''Salem's Lot'' || style=&quot;text-align:center|1975 || style=&quot;text-align:center|439 || 
|-
| ''Duld'' || ''The Shining'' || style=&quot;text-align:center|1977 || style=&quot;text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style=&quot;text-align:center|1977 || style=&quot;text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''The Stand'' || style=&quot;text-align:center|1978 || style=&quot;text-align:center|823 || 
|-
| || ''The Long Walk'' || style=&quot;text-align:center|1979 || style=&quot;text-align:center|384 || Sem Richard Bachman
|-
| ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style=&quot;text-align:center|1979 || style=&quot;text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann)
|-
| ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style=&quot;text-align:center|1980 || style=&quot;text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''Roadwork'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|274 || Sem Richard Bachman
|-
| ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson)
|-
| || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|224 ||
|-
| || ''Christine'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|526 || 
|-
| || ''Pet Sematary'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|374 || 
|-
| || ''Cycle of the Werewolf'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]]
|-
| || ''The Talisman'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]]
|-
| ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson)
|-
| || ''The Eyes of the Dragon'' || style=&quot;text-align:center|1984 || style=&quot;text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987&lt;ref&gt;The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]&lt;/ref&gt;
|-
| || ''It'' || style=&quot;text-align:center|1986 || style=&quot;text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|400 || 
|-
| ''Eymd'' || ''Misery'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]])
|-
| || ''The Tommyknockers'' || style=&quot;text-align:center|1987 || style=&quot;text-align:center|558 ||
|-
| || ''The Dark Half'' || style=&quot;text-align:center|1989 || style=&quot;text-align:center|431 ||
|-
| || ''The Stand: The Complete &amp; Uncut Edition'' || style=&quot;text-align:center|1990 || style=&quot;text-align:center|1153 ||
|-
| || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style=&quot;text-align:center|1991 || style=&quot;text-align:center|512 ||
|-
| || ''Needful Things'' || style=&quot;text-align:center|1991 || style=&quot;text-align:center|690 ||
|-
| ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style=&quot;text-align:center|1992 || style=&quot;text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason)
|-
| ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style=&quot;text-align:center|1992 || style=&quot;text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell)
|-
| || ''Insomnia'' || style=&quot;text-align:center|1994 || style=&quot;text-align:center|787 ||
|-
| ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style=&quot;text-align:center|1995 || style=&quot;text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';&lt;br/&gt;vann Locus Award (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Prix Ozone (1997);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style=&quot;text-align:center|1996 || style=&quot;text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;&lt;br/&gt;tvíburasaga við ''Desperation'';&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style=&quot;text-align:center|1997 || style=&quot;text-align:center|787 ||
|-
| || ''Bag of Bones'' || style=&quot;text-align:center|1998 || style=&quot;text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; British Fantasy Award (1999)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (1999)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson)
|-
| ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style=&quot;text-align:center|2001 || style=&quot;text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson).
|-
| || ''Black House'' || style=&quot;text-align:center|2001 || style=&quot;text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'' (1984);&lt;br/&gt;skrifuð með Peter Straub;&lt;br/&gt;vann Phantastik Preis Award (2003)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style=&quot;text-align:center|2002 || style=&quot;text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style=&quot;text-align:center|2003 || style=&quot;text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982
|-
| || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style=&quot;text-align:center|2003 || style=&quot;text-align:center|714 ||
|-
| || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|432 ||
|-
| || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt; og Phantastik Preis Award (2005)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Colorado Kid'' || style=&quot;text-align:center|2005 || style=&quot;text-align:center|184 ||
|-
| ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style=&quot;text-align:center|2006 || style=&quot;text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style=&quot;text-align:center|2006 || style=&quot;text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason)
|-
| || ''Blaze'' || style=&quot;text-align:center|2007 || style=&quot;text-align:center|304 || Sem Richard Bachman
|-
| || ''Duma Key'' || style=&quot;text-align:center|2008 || style=&quot;text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Under the Dome'' || style=&quot;text-align:center|2009 || style=&quot;text-align:center|1074 ||
|-
| || ''Blockade Billy'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style=&quot;text-align:center|2011 || style=&quot;text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann)
|-
| || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style=&quot;text-align:center|2012 || style=&quot;text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna
|-
| || ''Joyland'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|288 ||
|-
| || ''Doctor Sleep'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'' (1977);&lt;br/&gt;vann Bram Stoker Award (2014)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Mr. Mercedes'' || style=&quot;text-align:center|2014 || style=&quot;text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';&lt;br/&gt;vann Edgar Award (2015)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Revival'' || style=&quot;text-align:center|2014 || style=&quot;text-align:center|403 ||
|-
| || ''Finders Keepers'' || style=&quot;text-align:center|2015 || style=&quot;text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy''
|-
| || ''End of Watch'' || style=&quot;text-align:center|2016 || style=&quot;text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy''
|-
| || ''Gwendy's Button Box'' || style=&quot;text-align:center|2017 || style=&quot;text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]]
|-
| || ''Sleeping Beauties'' || style=&quot;text-align:center|2017 || style=&quot;text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];&lt;br/&gt;vann Dragon Award (2018)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Outsider'' || style=&quot;text-align:center|2018 || style=&quot;text-align:center|576 ||
|-
| || ''Elevation'' || style=&quot;text-align:center|2018 || style=&quot;text-align:center|144 ||
|-
| || ''The Institute'' || style=&quot;text-align:center|2019 || style=&quot;text-align:center|576 ||
|-
| || ''Later'' || style=&quot;text-align:center|2021 || style=&quot;text-align:center|256 ||
|-
| || ''Billy Summer's'' || style=&quot;text-align:center|2021 || style=&quot;text-align:center|528 ||
|-
| || ''Gwendy's Final Task'' || style=&quot;text-align:center|2022 || style=&quot;text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' (2017) og ''Gwendy's Magic Feather'' (2019, eftir Richard Chizmar einan);&lt;br/&gt;skrifuð með Richard Chizmar
|-
| || ''Fairy Tale'' || style=&quot;text-align:center|2022 || style=&quot;text-align:center|599 ||
|-
| || ''Holly'' || style=&quot;text-align:center|2023 || style=&quot;text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' (2014–2016)
|-
| || ''Never Flinch'' || style=&quot;text-align:center|2025 || style=&quot;text-align:center|448 ||
|-
| || ''Other Worlds Than These'' || style=&quot;text-align:center|2026 || style=&quot;text-align:center|691 || Framhald af ''The Talisman'' (1984) og ''Black House'' (2001);&lt;br/&gt;skrifuð með Peter Straub
|-
|}

===Safnbækur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| || ''Night Shift''&lt;br/&gt;- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style=&quot;text-align:center|1978 || style=&quot;text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| &lt;br/&gt;- ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''&lt;br/&gt;- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);&lt;br/&gt;smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Skeleton Crew''&lt;br/&gt;- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Bachman Books''&lt;br/&gt;- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|692 ||
|-
| &lt;br/&gt;- ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''&lt;br/&gt;- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style=&quot;text-align:center|1990 || style=&quot;text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson).
|-
| || ''Nightmares &amp; Dreamscapes''&lt;br/&gt;- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style=&quot;text-align:center|1993 || style=&quot;text-align:center|816 || Smásagan ''The Fifth Quarter'' útgefin árið 1972 undir dulnefni John Swithen
|-
| || ''Six Stories''&lt;br/&gt;- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style=&quot;text-align:center|1997 || style=&quot;text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);&lt;br/&gt;fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);&lt;br/&gt;smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Hearts in Atlantis''&lt;br/&gt;- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Everything's Eventual''&lt;br/&gt;- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style=&quot;text-align:center|2002 || style=&quot;text-align:center|464 ||
|-
| || ''Just After Sunset''&lt;br/&gt;- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style=&quot;text-align:center|2008 || style=&quot;text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''Stephen King Goes to the Movies''&lt;br/&gt;- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style=&quot;text-align:center|2009 || style=&quot;text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir.
|-
| || ''Full Dark, No Stars''&lt;br/&gt;- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Bram Stoker Award (2011)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''The Bazaar of Bad Dreams''&lt;br/&gt;- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style=&quot;text-align:center|2015 || style=&quot;text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}&lt;/ref&gt;
|-
| || ''If It Bleeds''&lt;br/&gt;- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style=&quot;text-align:center|2020 || style=&quot;text-align:center|448 ||
|-
| || ''You Like It Darker''&lt;br/&gt;- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style=&quot;text-align:center|2024 || style=&quot;text-align:center|502
|
|}

===Raunsögur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| ''Danse Macabre'' || style=&quot;text-align:center|1981 || style=&quot;text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (1982)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Nightmares in the Sky'' || style=&quot;text-align:center|1988 || style=&quot;text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald
|-
| ''On Writing'' || style=&quot;text-align:center|2000 || style=&quot;text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt; og Locus Award (2001)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}&lt;/ref&gt;
|-
| ''Secret Windows'' || style=&quot;text-align:center|2000 || style=&quot;text-align:center|433 ||
|-
| ''Faithful'' || style=&quot;text-align:center|2004 || style=&quot;text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]]
|-
| ''Guns'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|25 ||
|-
|}

===Rafbækur===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir
|-
| ''Riding the Bullet'' || style=&quot;text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002)
|-
| ''Ur'' || style=&quot;text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''Mile 81'' || style=&quot;text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015)
|-
| ''A Face in the Crowd'' || style=&quot;text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;&lt;br/&gt;útgefin í prenti árið 2023&lt;ref&gt;A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]&lt;/ref&gt;
|}

===Aðrar===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;font-size:90%; text-align:left&quot;
|-
! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir
|-
| ''Creepshow'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;&lt;br/&gt;myndskreytt af Bernie Wrightson
|-
| ''The Plant [Installment One]'' || style=&quot;text-align:center|1982 || style=&quot;text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000&lt;ref&gt;The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]&lt;/ref&gt;
|-
| ''The Plant [Installment Two]'' || style=&quot;text-align:center|1983 || style=&quot;text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000
|-
| ''The Plant [Installment Three]'' || style=&quot;text-align:center|1985 || style=&quot;text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;&lt;br/&gt;takmörkuð útgáfa (200 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000
|-
| ''Blood and Smoke'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002)
|-
| ''The New Lieutenant's Rap'' || style=&quot;text-align:center|1999 || style=&quot;text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;&lt;br/&gt;endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999)
|-
| ''American Vampire'' || style=&quot;text-align:center|2010 || style=&quot;text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);&lt;br/&gt;skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];&lt;br/&gt;endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010
|-
| ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style=&quot;text-align:center|2013 || style=&quot;text-align:center|110 || Söngleikur;&lt;br/&gt;skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]]
|-
| ''Charlie the Choo-Choo'' || style=&quot;text-align:center|2016 || style=&quot;text-align:center|24 || Undir dulnefni Beryl Evans;&lt;br/&gt;barnabók;&lt;br/&gt;myndskreytt af [[:en:Ned Dameron|Ned Dameron]]
|-
| ''Hansel and Gretel'' || style=&quot;text-align:center|2025 || style=&quot;text-align:center|48 || Barnabók;&lt;br/&gt;myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]]
|-
|}

==Tilvísanir==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist|2}}&lt;/div&gt;

==Tenglar==
* [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða]
* {{imdb nafn|0000175}}
* [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]]
* [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database]

{{DEFAULTSORT:King, Stephen}}
{{stubbur|æviágrip|bókmenntir}}
{{f|1947}}

[[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]]</text>
      <sha1>cm8d4fe7i27lklcjy9u1kkbahr8fc23</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bristol</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52252</id>
    <revision>
      <id>1983824</id>
      <parentid>1953192</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:48:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57084-87</username>
        <id>122182</id>
      </contributor>
      <comment>/* Orðsifjar */</comment>
      <origin>1983824</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18871" sha1="mf4mnyz8x3jc9a1yjg2n8p5ffkzf1u1" xml:space="preserve">{{Byggð
| Nafn = Bristol
| Mynd = Bristol landmarks collage.png|Myndatexti = Myndir frá Bristol
| Kort = EnglandBristol.png
| Myndatexti korts = Staðsetning Bristols í Englandi
| Stofnuð = Í upphafi 11. aldar
| Land = [[England]]
| Titill svæðis = Svæði
| Svæði = Suðvestur-England
| Titill svæðis2 = Sýsla
| Svæði2 = Bristol (eigin sýsla)
| Flatarmál = 110,0
| Ár mannfjölda = [[2012]]
| Mannfjöldi = 432.451  
| Þéttleiki byggðar = 3931,4
| Titill sveitarstjóra = Borgarstjóri
| Sveitarstjóri = [[George Ferguson]]
| Póstnúmer = BS
| Svæðisnúmer = 0117
| Tímabelti = [[Staðartími Greenwich|GMT]]
| Vefsíða = www.bristol.gov.uk
|}}

'''Bristol''' er borg og sýsla í [[Suðvestur-England]]i. Borgin var um aldalangt skeið önnur eða þriðja stærsta borg [[Bretland]]s, þar til borgirnar [[Liverpool]], [[Manchester]] og [[Birmingham]] tóku örum vexti í [[Iðnbyltingin|iðnbyltingunni]] á síðari hluta [[18. öldin|18. aldar]]. Bristol þykir með fegurri stórborgum [[England]]s.
Íbúar eru um 432 þúsund ([[2012]]).

== Lega og lýsing ==
Bristol liggur við ána [[Avon]] nær innst í [[Bristolflói|Bristolflóa]] í suðvestur Englandi. Miðborgin sjálf er steinsnar undan suðurströnd flóans. Næstu stærri borgir eru [[Cardiff]] í [[Wales]] (40 km), [[Southampton]] til suðausturs (70 km) og [[Oxford]] til norðausturs (70 km). [[London]] er í um 100 km til austurs. Áin Avon skipti borginni í tvennt, en hún mundar í Bristolflóa við Avonmouth aðeins tíu km fyrir norðan miðborgina. Í vesturjaðri borgarinnar er Avon-gljúfrið (Avon Gorge) sem áin rennur um. Mikil brúarmannvirki ganga yfir gljúfrið. Í miðborginni er árhöfn og þurfa skip og bátar að sigla um stórar lokur til að komast um gljúfrið til sjávar.

== Orðsifjar ==
Borgin hét upphaflega Brycgstow, sem merkir ''staðurinn við brúna,'' en hefur verið nefnd Byrstofa á íslensku. Á [[15. öldin|15. öld]] var rithátturinn Bristow. Nú bregður svo við að íbúar héraðsins hneigjast til að bæta bókstafnum ell við ýmis orð. Þannig breyttist framburður heitisins (og rithátturinn) í Bristol. Íbúar borgarinnar eru kallaðir Bristolians á ensku.

== Skjaldarmerki ==
[[Skjaldarmerki]] Bristol synir hvítt borgarvirki, hálft skip og grænt engi á rauðum grunni. Táknin hafa verið í notkun á mynt og innsigli borgarinnar allt frá [[14. öldin|14. öld]] og vísa til mikilvægi siglinga í sögu borgarinnar. Skjaldarberarnir eru tveir [[Einhyrningur (dýr)|einhyrningar]] og var þeim bætt við [[1569]], ásamt hjálminum, höndunum með slöngunni og voginni. Slangan táknar visku, en vogin réttlæti. Neðst er borði með áletruninni VIRTUTE ET INDUSTRIA, sem merkir ''með dyggð og iðni''.

== Saga Bristol ==
=== Upphaf ===
[[Mynd:Robert Ricart's map of Bristol.png|thumb|Elsta mynd af Bristol er frá 1478. Mynd eftir Robert Ricart.]]
Á 8. öld var klaustur stofnað á svæðinu og kom það fyrst við skjöl 804. Bærinn sjálfur myndaðist ekki fyrr en í upphafi [[11. öldin|11. aldar]] en það sést á mynt sem var slegin í bænum árið [[1010]]. Í annálum segir að [[Haraldur Guðinason]] hafi lent skipi sínu við Bristol [[1052]]. Árið [[1062]] lagði hann frá Bristol á skipum á leið til orrustu í Wales. Allt frá þessum tíma hefur Bristol verið mikilvæg hafnarborg en skip sigldu upp Bristolflóa og upp ána Avon til að komast til hafnar. Ein mesta verslunarvaran í borginni voru þrælar en þeir voru seldir til [[Dyflinn]]ar. Kastalavirkið í Bristol var reist af Geoffrey de Montbray, einn af riddurum [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]], skömmu eftir landtökuna [[1066]]. Í kastalanum sátu ýmsir enskir konungar til skamms tíma, svo sem [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinrik II]] sem aldist upp og hlaut menntun sína þar. Á [[13. öldin|13. öld]] var Bristol orðin mikilvæg hafnarborg. Ullarklæði og [[hveiti]] voru flutt út þaðan en flutt inn [[vín]] frá [[Frakkland]]i og [[Spánn|Spáni]]. Heimildir eru um að skip frá Bristol hafi verslað fisk við [[Ísland]]. [[1348]]-[[1349|49]] skall á [[svarti dauðinn]] en í honum létust allt að helmingur borgarbúa. Þeir voru á bilinu 15-20 þúsund þegar pestin skall á og er álitið að Bristol hafi verið þriðja stærsta borgin í Englandi á þessum tíma, á eftir [[London]] og [[York]]. Þeir voru hins vegar ekki nema 10-12 þús á 15. og 16. öld. Þrátt fyrir það leysti [[Játvarður 3.|Játvarður III]] Bristol frá sýslunum [[Gloucestershire|Gloucester]] og [[Somerset]] árið [[1373]] og bjó til nýja sýslu, Bristol County.

=== [[Enska öldin]] ===
[[Mynd:Matthew-BristolHarbour-Aug2004.jpg|thumb|Skipið Matthew (endursmíðað) við höfn í Bristol]]
Nær alla [[15. öldin]]a sigldu fiskiskip frá Bristol til veiða við Íslandsstrendur. Þeir stunduðu einnig verslun við Ísland og er álitið að allt að 3% af verslunarvarningi Bristol hafi verið Íslandsverslun. Jafnfram fluttu nokkrir Íslendingar til Bristol. Árið [[1483]] voru 48 Íslendingar skráðir þar í borg.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314012 ''Samskipti Englendinga og Íslendinga á 15. öld'']&lt;/ref&gt; Einhverjir Íslendingar hafa einnig verið á skipum sem sigldu frá Bristol til erlendra hafna.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3314337 ''Úr Birstofu til Íslands og Suðurlanda'']&lt;/ref&gt; Þegar Englendingar voru hraktir í æ meira mæli burt frá Íslandi síðla á 15. öld, leituðu þeir á önnur mið. [[1497]] lagði [[John Cabot]] af stað frá Bristol á skipinu Matthew í leit að dularfullri nýrri eyju í Vesturheimi sem Englendingar hafi fundið skömmu áður en þar voru gjöful fiskimið. Nokkuð víst er að Cabot hafi verið fyrsti [[Evrópa|Evrópubúinn]] sem kom til [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]] eftir daga [[Víkingar|víkinganna]]. Leiðangur Cabots sneri síðan heim aftur til Bristol [[6. ágúst]]. Ári síðar lagði John Cabot aftur upp í Ameríkuferð frá Bristol. Engar heimildur eru til um þá ferð. Talið er að skipin hafi farist. Nýlegar rannsóknir benda þó til þess að leiðangurinn hafi komist til Vesturheims og stofnað fyrsta kristna bæinn á [[Nýfundnaland]]i. Rannsóknir þess eðlis eru í gangi í háskólanum í Bristol.&lt;ref&gt;[https://www.bristol.ac.uk/history/research/cabot.html „The Cabot Project“], University of Bristol, 2010.&lt;/ref&gt;

=== Borgarréttindi og borgarastríðið ===
[[1542]] veitti [[Hinrik 8.|Hinrik VIII]] Bristol almenn borgarréttindi. Samtímis var Ágústínusarklaustrinu lokað og kirkja þess gerð að dómkirkju anglísku kirkjunnar. Allar aðrar innréttingar [[Kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] í borginni var sömuleiðis lokað. [[1557]] kom sæfarinn [[Martin Frobisher]] til hafnar í Bristol á tveimur skipum. Hann hafði verið í könnunarleiðangri í Vesturheimi og kom með þrjá villimenn, [[Indíánar|indíána]] sem trúlega tilheyrðu Exquimaux-ættbálknum. Þeir klæddust eingöngu mittisskýlum og dóu allir innan þriggja mánaða. [[Elísabet 1.|Elísabet drottning]] sótti borgina heim [[1574]] á ferðalagi sínu um vesturhluta Englands. [[1642]] hófst [[Enska borgarastríðið|enska borgarastyrjöldin]]. Bristol tók stöðu með þinginu í London og lagfærði margar af vörnum borgarinnar. [[Karl 2. Englandskonungur|Karl II]] konungur sendi því her til Bristol en hann var undir stjórn Róberts Rínarfursta (frændi [[Karl 5. keisari|Karls V]] keisara). [[26. júlí]] [[1642]] réðist hann á borgina og tók hana eftir mikil átök. Íbúar og þingliðar fengu að fara óáreittir. Hins vegar komst konungsherinn yfir mikið magn af vopnum. Þeir náðu sömuleiðis átta kaupskipum í höfninni, en þau urðu grundvöllurinn að herskipaflota konungs. [[1645]] sigraði þingherinn nokkrar orrustur við konungsherinn í suðvesturhluta Englands og sneri sér því næst að Bristol. Róbert prins sneri þangað aftur til að skipuleggja varnir. Þingherinn gerði umsátur um borgina í þrjár vikur og gerðu síðan stórárás [[10. september]]. Róbert fékk ekkert við ráðið og gafst upp. Bristol var hertekin af þinghernum, sem hélt borginni það sem eftir lifði stríðs. [[1656]] gaf [[Oliver Cromwell]] fyrirskipun um að rífa niður kastalavirkið í Bristol.

=== Þrælaskip og óeirðir ===
Á ofanverðri [[17. öldin|17. öld]] hófst þrælaverslunin og stóð hún allt fram á [[19. öldin|19. öld]] (þrælaverslunin var bönnuð [[1807]]. Á þessum tíma sigldu skip frá Bristol 2000 skipti til [[Ameríka|Ameríku]] með hálfa milljón þræla frá [[Afríka|Afríku]]. [[1764]]-[[1768|68]] var ný brú reist yfir Avon-gljúfrið, enda var sú gamla löngu úr sér gengin. Þetta var eina leiðin yfir fljótið, utan ferju, og var ákveðið að setja vegtoll á brúna til [[1793]]. Þegar vegtollurinn var endurnýjaður á því ári, ásamt því að borgarráðið ætlaði að rífa nálæg hús til að bæta aðgengið að brúnni, sauð upp úr. [[30. september]] brutust út mótmæli og óeirðir sem enduðu í átökum við lögreglu. 11 manns biðu bana og 45 aðrir slösuðust. Þetta reyndust verstu óeirðir í Englandi á [[18. öldin|18. öld]].

=== Iðnbyltingin ===
[[Mynd:Bristol Type 156 Beaufighter ExCC.jpg|thumb|Árásarvélar smíðaðar í Bristol]]
Verslun í Bristol átti mjög undir högg að sækja í upphafi 19. aldar, ekki síst vegna harðnandi samkeppni frá öðrum hafnarborgum í Englandi, svo sem [[Liverpool]]. Afnám þrælaverslunarinnar og hafnbannið á Napoleontímanum greiddi borginni þung högg. Auk þess varð skipalægið í Avon erfitt fyrir sífellt stækkandi skip. Atvinnuvegir breyttust. Nokkur minniháttar kolasvæði eru í grennd við borgina, en kolavinnsla var ekki sérlega ábatasöm og var henni á endanum hætt. Verslun jókst hins vegar aftur talsvert er framleiðsla á tóbaksvörum, pappír og vélaiðnaði var komið á í borginni. Snemma á 19. öldinni voru lokur settar á ánni Avon, þannig að vatnsmagnið í höfninni hélst stöðugt, enda gætti mikilla sjávarfalla frá Bristolflóa alla leið inn höfnina. Með tilkomu [[járnbraut]]arinnar var hægt að flytja iðnaðarvörur fljótar og víðar en með skipum. Hafnaraðstaðan færðist neðar í Avon og ný höfn reis í Avonmouth, sem er hluti af Bristol. Þar myndaðist einnig mikill iðnaður. Samfara bættum samgöngum og iðnaði fimmfaldaðist íbúatalan á 19. öldinni. Hún var 68 þúsund árið [[1801]] en var komin í yfir 300 þúsund áður en öldin var liðin. [[1911]] voru íbúar orðnir rúm 350 þúsund. Árið [[1910]] var flugvélaverksmiðjan British Aircraft Company stofnuð í Bristol en hún var ein allra mikilvægasta flugvélaverksmiðja Bretlands. Þaðan komu margar tegundir flugvéla, ekki síst á stríðstímum. Margar vélanna sem tóku þátt í heimsstyrjöldunum báðum komu frá Bristol.

=== Bristol Blitz ===
Borgin varð fyrir gífurlegum loftárásum [[Þýskaland|Þjóðverja]] í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]] en markmiðið var að eyðileggja höfnina og flugvélaverksmiðjuna. Þær verstu urðu í [[nóvember]] [[1940]] og í [[apríl]] [[1941]]. Nánast öll borgin var sprengd niður. [[Hitler]] sjálfur lýsti því yfir að borgin hafi verið þurrkuð út af yfirborði jarðar.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.thisisbristol.co.uk/news/Bristol-Blitz-victims-live-memory-livingarticle-361789-details/article.html|title=Bristol Blitz victims live on in the memory of the living|date=30. september 2008|publisher=Bristol Evening Post|accessdate=6. júní 2009|last=|first=}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Síðustu árásirnar voru gerðar í [[maí]] [[1944]]. Alls urðu árásirnar 77 talsins. Í þeim létust 1299 manns og 80 þúsund hús eyðilögðust. Bristol var í fimmta sæti yfir borgir í Englandi sem hvað verst komu út úr stríðinu. Englendingar kalla atburði þessa Bristol Blitz.

=== Eftirstríðsárin ===
[[Mynd:Belvedere helicopter at Filton, Bristol, England.jpg|thumb|Þyrla smíðuð í Bristol]]
[[1963]] áttu sér stað atburðir í borginni sem kallast Bristol Bus Boycott. Strætisvagnafyrirtækið setti sér rasistareglur og neitaði að ráða blökkumenn og [[Indland|Indverja]] til starfa. Borgarbúar voru hneikslaðir og hunsuðu strætisvagnana í fjóra heila mánuði þar til fyrirtækið afnam reglur sínar. Atburðirnir vöktu gífurlega athygli í landinu öllu og áttu stóran þátt í andrasistalögum breska þingsins [[1965]] (Race Relations Act). Flugvélaframleiðslan (fyrirtækið heitir Filton í dag) náði nýjum hæðum með farþegavélum. Hin hljóðfráa [[Concorde]] var að hluta smíðuð í Bristol, sem og hlutar [[Airbus]]-vélanna. Í Bristol er einnig talsverð framleiðsla á tæki og tólum fyrir geimferðir. Höfnin hafði hægt og rólega færst til Avonmouth og þangað eru fluttir inn fleiri bílar en í nokkurri annarri höfn í Englandi. Mikil ferðamennska er einkennandi fyrir Bristol en borgin er sjöunda í röðinni í Englandi hvað fjöldi ferðamanna varðar.

== Viðburðir og menning ==
[[Mynd:Bristol International Balloon Fiesta August 14 2004.JPG|thumb|Loftbelgir hefja sig til flugs í Bristol]]
[[Mynd:Bristol Kite Festival.jpg|thumb|Flugdreki í líki hundraðfætlu]]
Bristol International Balloon Fiesta er heiti á árlegri loftbelgjahátíð í borginni. Þangað streyma menn úr öllum heimshornum með loftbelgi, sem eru um hundrað talsins. Margir þeirra er með óvenjuleg og skemmtileg form. Hátíð þessi hófst árið 1979 og er í dag ein sú stærsta í Evrópu. Hún er haldin í ágústbyrjun.

Bristol International Kite Festival er árleg [[Flugdreki|flugdrekahátíð]] í borginni, haldin í [[september]]. Hún hefur verið haldin síðan [[1986]] og dregur að sér um 30 þús áhorfendur. [[1991]] var heimsmeistarakeppni í flugdrekakeppni haldin í borginni.

Hafnarhátíðin mikla í Bristol fer fram fram í [[júlí]] og hefur verið haldin síðan [[1971]]. Hana sækja 250 þúsund manns árlega en þar má finna útitónlist, götulistarmenn, ýmsar aðrar skemmtanir og vitanlega sölubása. Einnig sigla skip og bátar um höfnina og ána Avon.

St Pauls Carnival er skrúð- og danshátíð í afró-karibískum stíl og er haldin í júlí.

== Kvikmyndir ==
Í Bristol er kvikmyndafyrirtækið Aardman Animation, sem gert hefur leirbrúðumyndir á borð við Chicken Run. Náttúrufræðideild BBC, sem gerði náttúrulífsmyndirnar með [[David Attenborough]] er með aðsetur í borginni. Ýmsar kvikmyndir hafa verið teknar upp í borginni, sérstaklega utanhúss. Bristol er fæðingarstaður kvikmyndaleikarans [[Cary Grant]].

== Íþróttir ==
Aðalknattspyrnufélög borgarinnar eru tvö: [[Bristol City]] og [[Bristol Rovers]]. Hvorugt liðið hefur unnið til stærri bikars, en Bristol City komst í úrslit bikarkeppninnar [[1909]]. Bæði liðin leika í neðri deildum.

Í borginni er haldið árlegt hálfmaraþon. [[2001]] var heimsmeistarakeppnin í hálfmaraþon haldið í Bristol. Sigurvegarinn var [[Eþíópía|Eþíópíumaðurinn]] [[Haile Gebrselassie]].

Aðrar hópíþróttir sem stundaðar eru í Bristol eru [[rúgbý]], [[krikket]] og [[íshokkí]].

== Vinabæir ==
Bristol viðheldur vinabæjasamskiptum við eftirfarandi borgir:
[[Mynd:Cary Grant Statue.jpg|thumb|Stytta af leikaranum Cary Grant í miðborginni]]
{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* {{FRA}} [[Bordeaux]] í [[Frakkland]]i, síðan [[1947]]
* {{DEU}} [[Hannover]] í [[Þýskaland]]i, síðan [[1947]]
* [[Mynd:Flag of Portugal.svg|20px]] [[Porto]] í [[Portúgal]], síðan [[1984]]
* [[Mynd:Flag of Georgia.svg|20px]] [[Tíblisi]] í [[Georgía|Georgíu]], síðan [[1988]]
| valign=&quot;top&quot; |
* {{NIC}} [[Puerto Morazan]] í [[Níkaragva]], síðan [[1989]]
* [[Mynd:Flag of Mozambique.svg|20px]] [[Beira]] í [[Mósambík]], síðan [[1990]]
* {{CHN}} [[Guangzhou]] í [[Kína]], síðan [[2001]]
|}

== Frægustu börn borgarinnar ==
* ([[1682]]) [[Jack Rackham]], sjóræningi
* ([[1740]]) [[Nicholas Pocock]], málari
* ([[1769]]) [[Thomas Lawrence]], málari
* ([[1902]]) [[Paul Dirac]], kjarneðlisfræðingur og [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Nóbelsverðlaunahafi]] [[1933]]
* ([[1904]]) [[Cary Grant]], kvikmyndaleikari
* ([[1908]]) [[Michael Redgrave]], kvikmyndaleikari
* ([[1961]]) [[Gary Mabbutt]], knattspyrnumaður

== Byggingar og kennileiti ==
[[Mynd:Clifton Suspension Bridge-9350.jpg|thumb|Clifton-brúin er helsta kennileitið í Bristol]]
* [[Clifton-brúin]] er helsta kennileiti borgarinnar og er 412 metra löng. Hún var tekin í notkun [[1864]] og spannar Avon-gljúfrið.
* [[Dómkirkjan í Bristol]] var reist að mestu leyti í lok 13. aldar og í upphafi 14. aldar en nokkrir hlutar hennar eru miklu eldri. Kirkjan varð að dómkirkju [[1542]]. Turnarnir tveir á framhliðinni risu í lok 19. aldar. Ýmis listaverki eru í kirkjunni. Orgelið sjálft er frá [[1685]]. Í kirkjunni hvíla ýmsir menn, aðallega þó gamlir biskupar sem þjónuðu í Bristol.
* [[Maríukirkjan Redcliffe]] er anglísk kirkja í Bristol. Byrjað var að reisa hana [[1292]], en framkvæmdir stóðu yfir allt fram á 15. öld. Turninn er 89 m hár og er þar með hæsta mannvirkið í Bristol.
* [[Llandoger Trow]] er ein elsta húsaröð í Bristol. Hún var reist í kringum [[1664]] í King Street í miðborginni og var þá krá og gistihús. Rithöfundarnir [[Daniel Defoe]] og [[Robert Louis Stevenson]] voru gestir í kránni og sagan segir að þeir hlutu innblástur fyrir verk sín þar ([[Robinson Krúsó]] og [[Gulleyjan]]). Röðin var lengri áður fyrr en hluti hennar eyðilagðist í loftárásum seinna stríðs. Húsin eru enn veitingahús í dag.
* [[Wills-turninn]] er hluti af háskólanum í Bristol. Hann var reistur [[1915]]-[[1925|25]] og var ein síðasta stórbyggingin í Englandi sem byggð var í gotneskum stíl. Turninn var reistur sem minnisvarðir fyrir Henry Overton Wills III, fyrsta rektor háskólans. Í dag eru lagadeild og jarðvísindadeild með afnot af húsinu.

&lt;gallery&gt;
Mynd: Bristol Cathedral (Dec2010).jpg|Dómkirkjan
Mynd: St Mary Redcliffe (600px).jpg|Maríukirkjan Redcliffe
Mynd: Llandoger.trow.overall.arp.jpg|Húsaröðin Llandoger Trow
Mynd: Wills Memorial Building from road during day.jpg|Wills-turninn
&lt;/gallery&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Heimildir ==
* {{wpheimild|tungumál=en|titill=Bristol|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2013}}

{{Commons|Bristol}}
{{Borgir á Bretlandi}}
{{Sýslur í Englandi}}

[[Flokkur:Borgir á Englandi]]</text>
      <sha1>mf4mnyz8x3jc9a1yjg2n8p5ffkzf1u1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stjórnarráð Íslands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52649</id>
    <revision>
      <id>1983799</id>
      <parentid>1982923</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6604" sha1="hjq057lfrnloq9zjingskc1zdezsgma" xml:space="preserve">[[Mynd:StjornaradidRvk.JPG|thumb|right|Stjórnarráð Íslands]]
[[Mynd:Iceland sovereignty 1918 m olafsson.jpg|thumb|Fullveldinu fagnað árið 1918.]]
'''Stjórnarráð Íslands''' er ásamt [[Forseti Íslands|forseta]] æðsta stig [[framkvæmdarvald]]s á [[Ísland]]i. Stjórnarráðið samanstendur af tólf [[ráðuneyti|ráðuneytum]] og tólf [[ráðherra|ráðherrum]] þess sem saman mynda [[ríkisstjórn Íslands]]. Ríkisstjórn ákvarðar verkaskiptingu framkvæmdavaldsins milli ráðuneyta innan ákveðins ramma laga sem sett eru af [[Alþingi]]. Víðtækar breytingar hafa orðið á samsetningu stjórnarráðsins frá því það tók við störfum árið [[1904]] en þær síðustu voru gerðar í byrjun árs 2022 og eru ráðuneyti í dag tólk talsins. [[Stjórnarráðshúsið]] er staðsett við [[Lækjargata|Lækjargötu]], andspænis [[Lækjartorg]]i og eru ríkisstjórnarfundir haldnir þar en einnig hýsir það [[Forsætisráðuneyti Íslands|forsætisráðuneytið]].

==Saga==
Miðað er við að stofnun Stjórnarráðs Íslands hafi verið [[1. febrúar]] [[1904]], daginn sem [[Hannes Hafstein]] tók við embætti [[ráðherra Íslands]]. Þann 1. febrúar 2004 var þess minnst með breytingu á reglugerð um Stjórnarráð Íslands.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/1251 |title=Ný reglugerð um Stjórnarráð Íslands |access-date=2026-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825143617/http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/1251 |archive-date=2010-08-25 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Frá 1904 til [[1917]] var Stjórnarráðinu skipt í þrjár skrifstofur sem hver hafði sína [[verkaskipting]]u. Sú fyrsta sá um dóms-, skóla- og kirkjumál, önnur um atvinnumál, samgöngumál og póstmál og sú þriðja fjármál. [[Ráðherra Íslands]] var æðsti embættismaður, en hver skrifstofa hafði skrifstofustjóra og [[landritari]] var yfirmaður þeirra.&lt;ref name=&quot;sogul&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/sogulegt-yfirlit/ |title=Forsætisráðuneyti Íslands - Sögulegt yfirlit |access-date=2007-08-09 |archive-date=2012-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120704203548/http://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/sogulegt-yfirlit/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Árið [[1917]] varð til [[embætti]] [[forsætisráðherra Íslands]] þó svo að ekki væri enn búið að stofna forsætisráðuneyti Íslands og ráðherrar urðu þrír talsins. Þremur árum seinna var bætt við einum ráðherra. Frá árinu [[1927]] voru fastir starfsmenn ráðnir til skrifstofu forsætisráðherra og því eiginlegt ráðuneyti orðið til með óformlegum hætti. Fyrsta lagasetningin um Stjórnaráð Íslands varð ekki fyrr en árið [[1969]] en fram að því hafði íslensk [[opinber stjórnsýsla|stjórnsýsla]] verið heldur laus í reipunum.&lt;ref name=&quot;sogul&quot;/&gt;
==Ráðuneyti==
Ráðuneyti eru skrifstofur ráðherra og æðstu stjórnvöld framkvæmdarvaldsins á sínu málefnasviði. Samkvæmt 15. grein [[Stjórnarskrá Íslands|stjórnarskrár Íslands]] er fjöldi ráðuneyta og heiti þeirra ákveðinn með forsetaúrskurði samkvæmt tillögu [[forsætisráðherra]]. Tillaga forsætisráðherra skal þó vera lögð fyrir Alþingi í formi [[þingsályktunartillaga|þingsályktunartillögu]] og vera afgreidd áður en forsetaúrskurður er gefinn út.
&lt;ref name=&quot;stjornarrad&quot;&gt;[https://www.althingi.is/lagas/nuna/2011115.html   Lög um Stjórnarráð Íslands 2011 nr. 115], Skoðað 6. janúar 2015.&lt;/ref&gt;
* [[Forsætisráðuneyti Íslands|Forsætisráðuneytið]]
* [[Atvinnuvegaráðuneytið]]
* [[Dómsmálaráðuneyti Íslands|Dómsmálaráðuneytið]]
* [[Félags- og húsnæðismálaráðuneytið]]
* [[Fjármála- og efnahagsráðuneyti Íslands|Fjármála- og efnahagsráðuneytið]]
* [[Heilbrigðisráðuneyti Íslands|Heilbrigðisráðuneytið]]
* [[Innviðaráðuneytið]]
* [[Menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðuneytið]]
* Mennta- og barnamálaráðuneytið
* [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands|Umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytið]]
* [[Utanríkisráðuneyti Íslands|Utanríkisráðuneytið]]

==Ráðherrar==
Forsætisráðherra er skipaður af forseta Íslands og skipar hann aðra ráðherra ríkisstjórnarinnar samkvæmt tillögu forsætisráðherra. Einn ráðherra getur farið með fleiri en eitt ráðuneyti á hverjum tíma og fleiri en einn ráðherra getur starfað í sama ráðuneyti. Á fundum ríkisstjórnar sem stýrðir eru af forsætisráðherra ræða ráðherrar væntanleg lagafrumvörp og mikilvægar reglugerðir sem þeir hyggjast leggja fram.&lt;ref name=&quot;stjornarrad&quot; /&gt;

Núverandi ráðherrar eru:
*[[Kristrún Frostadóttir]], [[Forsætisráðherrar Íslands|forsætisráðherra]]
*[[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], [[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkisráðherra]]
*[[Inga Sæland]], [[Mennta- og barnamálaráðherra Íslands|mennta- og barnamálaráðherra]]
*[[Hanna Katrín Friðriksson]], [[Atvinnuvegaráðherra Íslands|atvinnuvegaráðherra]]
*[[Logi Einarsson]], [[menningar-, nýsköpunar- og háskólaráðherra]]
*[[Þorbjörg Sigríður Gunnlaugsdóttir]], [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]]
*[[Eyjólfur Ármannsson]], [[Innviðaráðherra Íslands|innviðaráðherra]]
*[[Jóhann Páll Jóhannsson]], [[Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands|umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra]]
*[[Alma Möller|Alma D. Möller]], [[Heilbrigðisráðherra Íslands|heilbrigðsráðherra]]
*[[Daði Már Kristófersson]], [[Fjármála- og efnahagsráðherra Íslands|fjármála- og efnahagsráðherra]]
*[[Ragnar Þór Ingólfsson]], [[Félags- og húsnæðismálaráðherra Íslands|félags- og húsnæðismálaráðherra]]

==Tilvísanir==
{{reflist}}

==Tenglar==
* [https://www.stjornarrad.is/ Stjórnarráð.is]
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/1969073.html Lög um Stjórnarráð Íslands], 969 nr. 73 28. maí 1969
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2004003.html Reglugerð um Stjórnarráð Íslands], 2004 nr. 3 1. febrúar
* [https://web.archive.org/web/20110929200843/http://www.forsaetisraduneyti.is/media/frettir/Reglugerd_um_Stjornarrad_Islands.pdf Reglugerð um Stjórnarráð Íslands], Nr. 177 31. desember 2007
* [https://www.althingi.is/altext/135/s/0539.html Lög um breytingu á ýmsum lögum vegna tilfærslu verkefna innan Stjórnarráðs Íslands], lög nr. 167 21. desember 2007.

{{Íslensk stjórnmál}}

[[Flokkur:Ríkisstjórn Íslands]]
[[Flokkur:Stjórnarráð Íslands]]
{{S|1904}}</text>
      <sha1>hjq057lfrnloq9zjingskc1zdezsgma</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Endurnýjanleg orka</title>
    <ns>0</ns>
    <id>53388</id>
    <revision>
      <id>1983874</id>
      <parentid>1980903</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:20:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983874</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32100" sha1="dia319u5huyd0y5etjbwbazqmuie0nv" xml:space="preserve">[[Mynd:Pretty flamingos - geograph.org.uk - 578705.jpg|thumb|230px|Vindmyllur í [[Norðvestur-England]]i. Vindmyllur umbreyta [[vindorka|vindorku]] í rafmagn.]]
'''Endurnýjanleg orka''' er [[orka]] sem kemur frá [[endurnýjanleg auðlind|endurnýjanlegri orkulind]] sem minnkar ekki, heldur endurnýjar sig stöðugt þegar tekið er af henni og helst þannig í jafnvægi. Endurnýjanlegar orkulindir eru til dæmis [[sólarljós]], [[vindur]], hreyfingar [[vatn]]s og [[jarðhiti]].&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Owusu |first1=Phebe Asantewaa |last2=Asumadu-Sarkodie |first2=Samuel |title=A review of renewable energy sources, sustainability issues and climate change mitigation |journal=Cogent Engineering |date=2016 |volume=3 |issue=1 |pages=1167990 |doi=10.1080/23311916.2016.1167990 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal | last1 = Ellabban | first1 = Omar | last2 = Abu-Rub | first2 = Haitham | last3 = Blaabjerg | first3 = Frede | year = 2014 | title = Renewable energy resources: Current status, future prospects and their enabling technology | journal = [[Renewable and Sustainable Energy Reviews]] | volume = 39 | pages = 748–764 [749] | doi = 10.1016/j.rser.2014.07.113 }}&lt;/ref&gt; Nýting endurnýjanlegra orkulinda getur verið [[sjálfbærni|sjálfbær]]; en stundum er hún það ekki, eins og þegar [[lífmassi]] er nýttur hraðar en hann nær að endurnýja sig.&lt;ref name=&quot;CarbonBrief1&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|title=Biomass subsidies 'not fit for purpose', says Chatham House|first=Jocelyn|last=Timperly|date=23 February 2017|publisher=Carbon Brief Ltd © 2020 - Company No. 07222041|access-date=31. október 2020|archive-date=6 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201106210822/https://www.carbonbrief.org/biomass-subsidies-not-fit-for-purpose-chatham-house|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;SciAm&quot;&gt;{{cite web |url=https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|title=Congress Says Biomass Is Carbon Neutral but Scientists Disagree - Using wood as fuel source could actually increase CO2 emissions|last1=Harvey|first1=Chelsea|last2=Heikkinen|first2=Niina|date=23 March 2018|publisher=Scientific American|access-date=31. október 2020|archive-date=1 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101214057/https://www.scientificamerican.com/article/congress-says-biomass-is-carbon-neutral-but-scientists-disagree/|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Hagnýting endurnýjanlegrar orku á sér oftast stað á stórum skala, en hentar líka fyrir [[dreifbýli]] og [[þróunarland|þróunarlönd]] þar sem orkan skiptir miklu máli fyrir [[þróun]] samfélaga.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Alazraque-Cherni |first=Judith |date=1 April 2008 |title=Renewable Energy for Rural Sustainability in Developing Countries |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |url-status=live |journal=Bulletin of Science, Technology &amp; Society |volume=28 |issue=2 |pages=105–114 |doi=10.1177/0270467607313956 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210319030916/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0270467607313956 |archive-date=19 March 2021 |access-date=2 December 2020 |s2cid=67817602}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;World Energy Assessment (2001). [http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html Renewable energy technologies] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070609101755/http://www.undp.org/energy/activities/wea/drafts-frame.html|date=9 June 2007}}, p. 221.&lt;/ref&gt; Hagnýting endurnýjanlegrar orku fer oft saman við [[rafvæðing]]u sem hefur ýmsa kosti, meðal annars þann að vera [[hrein orka]] þar sem hennar er neytt í dag .&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |author-link=Nicola Armaroli |last2=Balzani |first2=Vincenzo |author-link2=Vincenzo Balzani |year=2011 |title=Towards an electricity-powered world |journal=[[Energy and Environmental Science]] |volume=4 |issue=9 |pages=3193–3222 |doi=10.1039/c1ee01249e}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal |last1=Armaroli |first1=Nicola |last2=Balzani |first2=Vincenzo |year=2016 |title=Solar Electricity and Solar Fuels: Status and Perspectives in the Context of the Energy Transition |journal=[[Chemistry – A European Journal]] |volume=22 |issue=1 |pages=32–57 |doi=10.1002/chem.201503580 |pmid=26584653}}&lt;/ref&gt;

Frá 2011 til 2021 hefur hlutur endurnýjanlegrar orku í raforkuframleiðslu heimsins vaxið úr 20% í 28%. Á sama tíma hefur hlutur [[jarðefnaeldsneyti]]s minnkað úr 68% í 62% og hlutur [[kjarnorka|kjarnorku]] minnkað úr 12% í 10%. Hlutur vatnsafls minnkaði úr 16% í 15%, en hlutfall vindorku jókst úr 2% í 10%. Hlutfall orku úr lífmassa og jarðhita fór úr 2% í 3%. Uppsett orka er 3.146 gígavött í 135 löndum, og 156 lönd hafa sett lög um endurnýjanlega orku.&lt;ref&gt;{{cite journal |title=Renewables 2022 |journal=Global Status Report |date=14 June 2019 |issue=renewable energies |page=44 |url=https://www.ren21.net/reports/global-status-report/ |access-date=5 September 2022 |archive-date=24 maí 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524023106/http://www.ren21.net/status-of-renewables/global-status-report/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Árið 2021 var nær helmingur aukningar í nýtingu endurnýjanlegrar orku í [[Kína]].&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Renewables – Global Energy Review 2021 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211123021051/https://www.iea.org/reports/global-energy-review-2021/renewables |archive-date=23. nóvember 2021 |access-date=2021-11-22 |website=IEA}}&lt;/ref&gt;

Á heimsvísu er áætlað að um 10 milljón störf séu í endurnýjanlega orkugeiranum, flest við framleiðslu á [[sólarsella|sólarsellum]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Renewable Energy and Jobs – Annual Review 2020 |url=https://www.irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=29 September 2020 |archive-date=6. desember 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206154355/https://irena.org/publications/2020/Sep/Renewable-Energy-and-Jobs-Annual-Review-2020|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Framleiðsla á endurnýjanlegri orku hefur þróast hratt og orðið hagkvæmari og ódýrari um leið og hlutur hennar í heildarorkunotkun heimsins hefur farið vaxandi.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|title=Global renewable energy trends |website=Deloitte Insights|access-date=28. janúar 2019|archive-date=29. janúar 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190129005932/https://www2.deloitte.com/insights/us/en/industry/power-and-utilities/global-renewable-energy-trends.html|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Stór hluti af nýrri rafmagnsframleiðslu heimsins byggist á endurnýjanlegum orkulindum.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Renewable Energy Now Accounts for a Third of Global Power Capacity |url=https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|access-date=2. desember 2020|website=irena.org|date=2. apríl 2019 |archive-date=2. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190402133504/https://www.irena.org/newsroom/pressreleases/2019/Apr/Renewable-Energy-Now-Accounts-for-a-Third-of-Global-Power-Capacity|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Í flestum löndum eru sólarorkuver eða vindorkuver ódýrustu endurnýjanlegu orkukostirnir.&lt;ref name=&quot;IEA Renewables 2020&quot;&gt;{{cite report | author= IEA | year= 2020 | title= Renewables 2020 Analysis and forecast to 2025 | url= https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | access-date= 27. apríl 2021 | page= 12 | archive-date= 26. apríl 2021 | archive-url= https://web.archive.org/web/20210426063553/https://www.iea.org/reports/renewables-2020 | url-status= live }}&lt;/ref&gt;

Mörg lönd uppfylla yfir 20% af orkuþörf sinni með endurnýjanlegri orku og í nokkrum fjölda ríkja stendur endurnýjanleg orka undir yfir helmingi raforkuframleiðslu.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Ritchie |first1=Hannah |last2=Roser |first2=Max |last3=Rosado |first3=Pablo |date=2020-11-28 |title=Energy |url=https://ourworldindata.org/renewable-energy |journal=Our World in Data}}&lt;/ref&gt; Fjögur lönd framleiða 100% af sinni raforku með endurnýjanlegri orku: [[Albanía]], [[Paragvæ]], [[Ísland]] og [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Sensiba |first=Jennifer |date=2021-10-28 |title=Some Good News: 10 Countries Generate Almost 100% Renewable Electricity |url=https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211117140228/https://cleantechnica.com/2021/10/28/some-good-news-10-countries-generate-almost-100-renewable-electricity/ |archive-date=17 November 2021 |access-date=2021-11-22 |website=CleanTechnica}}&lt;/ref&gt; Áætlað er að markaðurinn fyrir endurnýjanlega orku muni vaxa hratt á [[2021-2030|3. áratug]] 21. aldar. Samkvæmt [[Alþjóðaorkustofnunin]]ni þurfa 90% af raforkuframleiðslu heimsins að koma frá endurnýjanlegum orkulindum ef takast á að ná [[kolefnishlutleysi]] fyrir árið 2050.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=Net Zero by 2050 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/net-zero-by-2050 |access-date=2023-03-19 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt; Sumar rannsóknir benda til þess að skipti yfir í 100% endurnýjanlega orku á öllum sviðum orkunotkunar - raforku, húshitun, flutningum og iðnaði - séu bæði möguleg og fýsileg.&lt;ref name=&quot;Bogdanov-2021&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Bogdanov |first1=Dmitrii |last2=Gulagi |first2=Ashish |last3=Fasihi |first3=Mahdi |last4=Breyer |first4=Christian |date=2021-02-01 |title=Full energy sector transition towards 100% renewable energy supply: Integrating power, heat, transport and industry sectors including desalination |journal=Applied Energy |language=en |volume=283 |pages=116273 |doi=10.1016/j.apenergy.2020.116273 |issn=0306-2619 |doi-access=free}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Teske-2019&quot;&gt;{{Cite book |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-030-05843-2 |title=Achieving the Paris Climate Agreement Goals |journal=&lt;!----&gt;|year=2019 |language=en |doi=10.1007/978-3-030-05843-2|isbn=978-3-030-05842-5 |s2cid=198078901 |editor-last1=Teske |editor-first1=Sven }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Jacobson |first1=Mark Z. |last2=von Krauland |first2=Anna-Katharina |last3=Coughlin |first3=Stephen J. |last4=Dukas |first4=Emily |last5=Nelson |first5=Alexander J. H. |last6=Palmer |first6=Frances C. |last7=Rasmussen |first7=Kylie R. |date=2022 |title=Low-cost solutions to global warming, air pollution, and energy insecurity for 145 countries |url=http://xlink.rsc.org/?DOI=D2EE00722C |journal=Energy &amp; Environmental Science |volume=15 |issue=8 |language=en |pages=3343–3359 |doi=10.1039/D2EE00722C |s2cid=250126767 |issn=1754-5692}}&lt;/ref&gt; Endurnýjanlegar orkulindir finnast nánast um allan heim, andstætt jarðefnaeldsneyti, sem finnst í vinnanlegu magni aðeins í nokkrum ríkjum. Aukin notkun endurnýjanlegrar orku hefur því veruleg áhrif á [[orkuöryggi]], [[loftslagsbreytingar]] og efnahagslíf einstakra ríkja.&lt;ref name=&quot;International Energy Agency 2012&quot;&gt;{{cite web |url=https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |title=Energy Technology Perspectives 2012 |author=International Energy Agency |year=2012 |access-date=2. desember 2020 |archive-date=28. maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200528013114/https://webstore.iea.org/energy-technology-perspectives-2012 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; Eitt af því sem stendur í vegi fyrir hagnýtingu endurnýjanlegrar orku eru styrkir til vinnslu á jarðefnaeldsneyti.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Timperley|first=Jocelyn|date=2021-10-20|title=Why fossil fuel subsidies are so hard to kill|url=https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|journal=Nature|volume=598|issue=7881 |pages=403–405|doi=10.1038/d41586-021-02847-2|pmid=34671143|bibcode=2021Natur.598..403T|s2cid=239052649|access-date=22. nóvember 2021|archive-date=17 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211117190044/https://www.nature.com/articles/d41586-021-02847-2|url-status=live}}&lt;/ref&gt; Alþjóðlegar skoðanakannanir hafa sýnt mikinn stuðning almennings við endurnýjanlega orkukosti eins og sólarorku og vindorku.&lt;ref name=&quot;UNEP&quot;&gt;{{cite web |title = Global Trends in Sustainable Energy Investment 2007: Analysis of Trends and Issues in the Financing of Renewable Energy and Energy Efficiency in OECD and Developing Countries |url = http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |website = unep.org |publisher = United Nations Environment Programme |access-date = 13 October 2014 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160304114134/http://www.unep.org/pdf/72_Glob_Sust_Energy_Inv_Report_(2007).pdf |archive-date = 4 March 2016 |page = 3 |year = 2007 |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Sütterlin|first1=B.|last2=Siegrist|first2=Michael|date=2017|title=Public acceptance of renewable energy technologies from an abstract versus concrete perspective and the positive imagery of solar power|journal=Energy Policy|volume=106|pages=356–366|doi=10.1016/j.enpol.2017.03.061}}&lt;/ref&gt; Árið 2022 gaf Alþjóðaorkustofnunin út tilmæli til aðildarríkja um að fjarlægja lagalegar og fjárhagslegar hindranir sem stæðu í vegi fyrir aukningu framleiðslu á endurnýjanlegri orku, til að ná markmiðinu um kolefnishlutleysi árið 2050.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Executive summary – Renewables 2022 – Analysis |url=https://www.iea.org/reports/renewables-2022/executive-summary |access-date=2023-03-13 |website=IEA |language=en-GB}}&lt;/ref&gt;

== Skilgreining ==
Ekki má rugla saman hugtökunum „endur'''nýtan'''legur“ og „endur'''nýjan'''legur“. Orðið „endurnýtanlegur“ vísar til þess að hægt sé að nýta eitthvað aftur. Sem dæmi má nefna [[dagblað|dagblöð]] og [[flaska|flöskur]] sem við förum með til [[endurvinnsla|endurvinnslu]]. Orðið „endurnýjanlegur“ vísar hins vegar til þess að eitthvað endurnýjar sig þegar tekið er af því. Einnig kemur fyrir að hugtökunum „sjálfbær“ og „endurnýjanlegur“ er ruglað saman, en hafa skal í huga að sjálfbærni lýsir því hvernig orkulind er nýtt en endurnýjanleiki lýsir eðli hennar. Ekki er rétt að segja að orka sé endurnýtanleg, og ekki er heldur alveg rétt að segja að orka sé endurnýjanleg. Það sem átt er við þegar talað er um endurnýjanlega orku er að hún komi frá endurnýjanlegri orkulind.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://isor.is/jardhiti/endurnyjanlegar-orkulindir/|titill=Endurnýjanlegar orkulindir|vefsíða=ÍSOR|skoðað=21.6.2023}}&lt;/ref&gt;

Samkvæmt tilskipun [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] frá árinu [[2009]] er endurnýjanleg orka skilgreind þannig: orka sem ekki kemur frá [[jarðefnaeldsneyti]] heldur úr endurnýjanlegum orkulindum, þ.e.a.s. [[sólin|sól]], [[vindur|vindi]], [[jarðhiti|jarðhita]], [[sjávarfallaorka|haforku]], [[lofthiti|lofthita]], varma úr grunn-  og yfirborðsvatni og [[vatnsorka|vatnsorku]], [[lífmassi|lífmassa]], [[haugagas|hauggas]]i, [[skólphreinsun|skolphreinsistöðvum]] og [[lífgas]]i.&lt;ref&gt;http://www.eutrainingsite.com/download/newsletter_june_2009.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 1.apríl 2010&lt;/ref&gt;

== Orkulindir ==

Orkulindir jarðefna, þ.e. [[olía|olíu]], [[kol]]a og [[gas]]s, teljast ekki endurnýjanlegar sökum þess hversu langur nýmyndunartími þeirra er miðað við nýtingarhraðann.&lt;ref&gt;http://www.landsvirkjun.is/i-orkuumraedunni/nr/780{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ekki er vitað með nákvæmni hversu langan tíma jarðefnaeldsneyti er að myndast, en ljóst er að um er að ræða þúsundir eða milljónir ára, eftir aðstæðum. Flest ef ekki öll lönd eru mjög háð jarðefnaeldsneyti, en sökum þess hversu hratt gengur á þær birgðir sem til eru, með tilheyrandi verðhækkunum, sem og losun [[koltvísýringur|koltvísýrings]] (CO2) við [[bruni|bruna]] þess, hefur þörfin fyrir endurnýjanlega orkugjafa aukist til muna undanfarin ár.&lt;ref&gt;http://www.geotech.org/survey/geotech/Oil.pdf, skoðað 1.apríl&lt;/ref&gt;

=== Jarðhiti ===
[[Mynd:NesjavellirPowerPlant edit2.jpg|thumb|Jarðhiti er endurnýjanleg orkuauðlind sé hún nýtt á sjálfbæran hátt ([[Nesjavallavirkjun]])]]
{{Aðalgrein|Jarðhiti}}
Hugtakið jarðhiti er í dag fyrst og fremst notað um það fyrirbæri þegar heitt vatn og gufa koma upp úr jörðinni á svokölluðum jarðhitasvæðum, auk fyrirbæra sem tengjast þessu, s.s. efnaútfellingar. Þessi svæði skiptast í [[lághitasvæði|lág-]] og [[háhitasvæði]].  Forsenda jarðhita í þessum skilningi er að jarðskorpan sé gljúp sem gerir vatni kleift að hripa niður og flytja svo með sér varmaorku frá neðri jarðlögum. Hitastigið hækkar eftir því sem neðar dregur og á það sérstaklega við á [[eldstöð|eldfjallasvæðum]] og [[heitur reitur|heitum reitum]] líkt og á [[Ísland]]i.&lt;ref&gt;{{vísindavefurinn|2687|Hvað er jarðhiti?|höfundur=Guðmundur Pálmason|dags=25.9.2002}}&lt;/ref&gt; Orðið „jarðvarmi“ er notað um orkuna þegar greina þarf á milli jarðhitans sem almenns fyrirbæris og orkunnar sem berst með [[vatn]]i og [[gufa|gufu]] upp til yfirborðsins.&lt;ref&gt;{{cite book|author=Guðmundur Pálmason|year=2005|title=Jarðhitabók Eðli og nýting auðlindar|publisher=Hið íslenska bókmenntafélag}}&lt;/ref&gt;

=== Vatnsorka ===
{{Aðalgrein|Vatnsafl}}
[[Mynd:ThreeGorgesDam-China2009.jpg|thumb|right|Þriggjagljúfrastíflan í Kína.]]
[[Vatn]] er orkumiðill og vatnsorka sú orka sem vatn býr yfir á vissum stað í náttúrulegri [[hringrás vatns|hringrás]] sinni, en mikil orka felst í [[vatnsfall|vatnsföllum]]. Fyrir tilstuðlan sólarinnar gufar vatn í sífellu upp af jörðinni. Við það að kólna þéttist gufan í [[ský]], sem aftur skilar sér til jarðar sem úrkoma. Vatn sem rennur til sjávar ber orku sem fólgin er í falli þess. Þetta er sú orka sem beisluð er með [[vatnsaflsvirkjun]]um.&lt;ref&gt;http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_A4.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |date=2016-03-05 }} {{Cite web |url=http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2021-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305235411/http://www.landsvirkjun.is/media/fraedsla/samk_veggspj_1_solarorka_a4.pdf |archive-date=2016-03-05 |url-status=dead}}, sótt 5.apríl 2010&lt;/ref&gt; Vatnsafl er virkjað til þess að framleiða rafmagn. Það er gert þannig að vatnið er látið falla, og þungi þess og fallhæð nýtt til þess að knýja hverfla. Því meira vatnsmagn og fallhæð, því meiri orka.

Sögulega hefur mest af raforkuvinnslu með vatnsaflsvirkjunum farið fram með því að reisa stórar [[stífla|stíflur]] með [[miðlunarlón]]um.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last1=Moran |first1=Emilio F. |last2=Lopez|first2=Maria Claudia|last3=Moore|first3=Nathan|last4=Müller|first4=Norbert |last5=Hyndman|first5=David W.|date=2018|title=Sustainable hydropower in the 21st century |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=115|issue=47|pages=11891–11898 |doi=10.1073/pnas.1809426115|pmid=30397145|issn=0027-8424|pmc=6255148|bibcode=2018PNAS..11511891M |doi-access=free}}&lt;/ref&gt; Stærstu stíflur heims eru [[Þriggjagljúfrastíflan]] og [[Baihetan-stíflan]] í Kína, og [[Itaipu-stíflan]] milli Brasilíu og Paragvæ. Fjöldi [[smávirkjun|smávirkjana]] og [[örvirkjun|örvirkjana]] fer vaxandi um allan heim. Í Kína eru yfir 45.000 slíkar virkjanir.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.irena.org/DocumentDownloads/Publications/RE_Technologies_Cost_Analysis-HYDROPOWER.pdf |title=DocHdl2OnPN-PRINTRDY-01tmpTarget |access-date=26 March 2019 |archive-date=9. nóvember 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181109085415/https://www.irena.org/documentdownloads/publications/re_technologies_cost_analysis-hydropower.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Margar smávirkjanir eru [[rennslisvirkju|rennslisvirkjanir]] sem hafa ekkert miðlunarlón.&lt;ref&gt;{{cite web|title=Run-of-the-river hydroelectricity|url=https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity |last=Afework|first=Bethel|date=3 September 2018|work=Energy Education|access-date=27. apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427184803/https://energyeducation.ca/encyclopedia/Run-of-the-river_hydroelectricity|archive-date=27. apríl 2019|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

=== Vindorka ===
{{Aðalgrein|Vindorka}}
[[Mynd:Global_Map_of_Wind_Power_Density_Potential.png|thumb|right|Kort sem sýnir möguleika til vindorkuvinnslu.]]
Vindorka er orka á formi [[hreyfiorka|hreyfiorku]] sem vindurinn felur í sér og á uppruna í geislum sólar. Maðurinn hefur beislað þessa orku í vel yfir 5500 ár, upphaflega með seglum báta og skipa. Talið er að fyrstu vindmyllurnar hafi verið hannaðar á 7. öld e.Kr., en þær gerðu mönnum kleift að nýta þessa orku til þess að mala korn og dæla vatni á milli staða. Síðar var farið að nota hana til þess að knýja ýmsan vélbúnað. Það var þó ekki fyrr en upp úr aldamótunum 1900 að vindmyllur voru fyrst notaðar til rafmagnsframleiðslu. Þróun vindmylla var hæg allt til ársins 1990 þegar stórt stökk varð í kjölfar umræðna um umhverfismál.

Vindorka er ókeypis og ótæmandi orkulind sem hefur ýmsa kosti varðandi nýtingu. Hún er vissulega ódýr virkjunarkostur, veldur lítilli röskun á umhverfi og er almennt talin umhverfisvæn (þótt sumir setji fyrirvara við þá ályktun).&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.vb.is/skodun/hvad-ef-ekki-andar-vindum-/|titill=Hvað ef ekki andar vindum þýðum?|höfundur=Þórður Gunnarsson|vefsíða=Viðskiptablaðið|dags=1. apríl 2023|skoðað=21.6.2023}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212154651d/hid-skituga-leyndar-mal-vindorkunnar|titill=Hið skítuga leyndarmál vindorkunnar|höfundur=Ágústa Ágústsdóttir|dags=11. september 2021|vefsíða=Vísir.is|skoðað=21.6.2023}}&lt;/ref&gt; Þó eru ýmsir vankantar á og má þar helst nefna hversu óstöðug orkulind vindurinn er og hversu illa [[vindmylla|vindmyllur]] endast. Vindmylla þarf lágmarks [[vindhraði|vindhraða]] um 4 m/s til þess að framleiða rafmagn og nær fullum afköstum við 15 m/s. Þeim heldur hún að 25 m/s en þá aftengist hún þar til vindhraði er kominn niður undir 20 m/s. Það getur því verið vandasamt að finna góða staðsetningu fyrir vindorkuver og þar að auki er nauðsynlegt að hafa varaaflstöð til þess að tryggja stöðuga orku.

=== Sólarorka ===
{{Aðalgrein|Sólarorka}}
[[Mynd:World_GHI_Solar-resource-map_GlobalSolarAtlas_World-Bank-Esmap-Solargis.png|thumb|right|Kort sem sýnir styrk [[ágeislun]]ar sólar á heimsvísu.]]
[[Sólin]] gefur á hverri sekúndu frá sér um &lt;math&gt;3,9 \cdot 10^{26}&lt;/math&gt; júl af orku á formi [[rafsegulgeislun]]ar. Til samanburðar samsvarar heildarorkuframleiðsla á jörðinni á ári því sem sólin framleiðir á einum billjónasta hluta úr sekúndu. Þessi orka er kölluð sólarorka og hluti af henni streymir til jarðar. [[Andrúmsloft jarðar|Gufuhvolfið]] endurkastar svo eða gleypir flestalla skaðlega geisla áður en þeir ná til yfirborðs jarðar.  &lt;ref&gt;{{cite book|author=Gordon J. Aubrecht|year=2006|title=Energy Physical, Environmental, and Social Impact|url=https://archive.org/details/energyphysicalen0000aubr_3rded|publisher=Pearson Prentice Hall|isbn=0-13-093222-1}}&lt;/ref&gt; Sólarorkan er uppspretta allra orkulinda jarðar að undanskildum jarðhitanum og [[kjarnorka|kjarnorku]]. Hún er orkan sem drífur veðrakerfi og hafstrauma jarðar og því má rekja upptök vind- og vatnsorku til sólarinnar. Sama gildir um þá orku sem losnar við brennslu [[tré|trjáa]] og [[jurt|plantna]], því sú orka er í raun sólarorkan sem plönturnar beisluðu við vöxt sinn. Þetta gildir einnig um jarðefnaeldsneyti enda myndast það úr gömlum jurtaleifum og má þess vegna rekja til sólar.&lt;ref&gt;http://www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&amp;VS=1VS1.asp {{Webarchive|url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502132656/www.sesseljuhus.is/Template1.asp?SID_NR=556&amp;VS=1VS1.asp |date=2007-05-02 }}, skoðað 5.apríl 2010&lt;/ref&gt;

Hægt er að nýta sólarorku á ýmsa vegu, bæði í iðnaði og á heimilum, til dæmis til hitunar vatns og lýsingar. Sólarljósið er þó ekki stöðugt og orkumagnið á hverjum stað misjafnt. Það fer eftir hnattstöðu, árstíma, tíma dags og veðráttu og því hentar best að beisla þessa orku á sólríkari svæðum.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |title=Geymd eintak |access-date=2010-04-13 |archive-date=2010-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323012033/http://tonto.eia.doe.gov/kids/energy.cfm?page=solar_home-basics |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Lífmassi ===
[[Mynd:Hampur1.jpeg|thumb|Dæmi um framleiðslu lífmassa, hampræktun á Möðruvöllum 2008]]
{{aðalgrein|Lífmassi}}
Lífmassi er í grunninn lífrænt efni sem gengur af í líffræðilegum ferlum.&lt;ref&gt;http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221020090649/http://www.calderasybiomasa.com/is/que-es-la-biomasa/ |date=2022-10-20 }}, skoðað 12.apríl 2010&lt;/ref&gt;  „Þegar rætt er um lífmassa sem orkulind er yfirleitt átt við afurðir eða aukaafurðir úr skógrækt og landbúnaði, en [[etanól]], [[metan]] og [[lífdísill]] eru helstu miðlar lífmassaorku. Því kemur ekki á óvart að þau lönd sem komin eru einna lengst í þróun á lífmassa sem [[eldsneyti]] í stað jarðefnaeldsneytis eru [[Brasilía]], þar sem [[sykurreyr]] er hráefnið og [[Svíþjóð]] og [[Finnland]], þar sem skóglendi er mikið. Fleiri lönd standa þó einnig framarlega í þessum efnum.“ &lt;ref&gt;http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1151568, sótt 12.apríl 2010&lt;/ref&gt;

Lífmassi er meðal þeirra orkugjafa sem munu koma í stað jarðefnaeldsneytis til að draga úr aukningu gróðurhúsaáhrifa. Með því að vinna gas úr sorpi og búfjáráburði er einnig dregið úr losun metans sem er mjög virk [[gróðurhúsalofttegund]], og afgangar úr grisjun skóga og timburvinnslu eru mikilvægt hráefni. [[Úrgangur]] sem til fellur dugir þó skammt. Á Íslandi kemur til greina að hirða lífmassa af túnum eða rækta [[tún]] sérstaklega með tegundum eins og [[strandreyr]], [[bygg]]i og [[alaskalúpína|alaskalúpínu]]. Víði ætti að mega rækta með góðum árangri. Minni líkur eru á  að rækta megi olíujurtir til að fá [[dísilolía|dísileldsneyti]].&lt;ref&gt;http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304221517/http://www.landbunadur.is/landbunadur/wgsamvef.nsf/0/f576196d6d2cbbaf002571010047ed48/$FILE/41.pdf |date=2016-03-04 }}, sótt 12.apríl 2010&lt;/ref&gt;
Orkan sem fæst úr lífmassa er ekki jafn þétt og sú úr jarðefnaeldsneyti og því þarf aukna tækni til þess að lífmassaorka sé samkeppnisfær. Því er ljóst að landbúnaðurinn og iðnaður þarf meiri gróður og hagkvæmari vinnslu til þess að unnt sé að auka notkun lífmassa. Mögulegar afurðir úr lífmassa er eldsneyti í vökva- og gasformi auk fleiri gagnlegra efnasambanda sem nú eru framleidd úr jarðefnum.&lt;ref&gt;http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101164047/www.umhverfisvefurinn.is/2/Files/Skra_0003971.pdf&lt;/ref&gt;

== Endurnýjanleg orka á Íslandi ==
[[Ísland]] hefur mikla sérstöðu þegar kemur að orkumálum. Hver íbúi notar meiri orku en þekkist annars staðar og sömuleiðis er hlutfall endurnýjanlegra orkugjafa óvenju hátt. Orkubúskapurinn byggist aðallega á jarðhita, vatnsafli og innfluttu jarðefnaeldsneyti.&lt;ref&gt;http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821140921/http://www.rammaaaetlun.is/kynningar--og-umsagnarferli/virkjunarkostir-2.-afanga/orkukostir-og-orkunotkun/ |date=2014-08-21 }}, skoðað 3.apríl 2010&lt;/ref&gt; Samkvæmt [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]] var heildarorkunotkun þjóðarinnar árið 2020, 246 PJ (petajúl). Rúmlega 89% kom frá innlendum og endurnýjanlegum orkulindum og 10% úr innfluttu jarðefnaeldsneyti,&lt;ref name=&quot;hagstofan&quot;&gt;{{vefheimild|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Umhverfi/Umhverfi__4_orkumal__2_framleidslaognotkun/IDN02102.px/table/tableViewLayout2/|titill=Heildarnotkun orku eftir uppruna 1940-2020|vefsíða=Hagstofa Íslands|skoðað=21.6.2023}}&lt;/ref&gt; en þessi hlutföll eru öfug við það sem gerist annars staðar í heiminum.

Af innlendri orku kom árið 2019 18,2%  frá vatnsafli, en mest eða 65,5%  frá jarðhita. Notkun jarðefnaeldsneytis einskorðast að mestu við bíla- og skipaflotann eða um 14,5% og um 1,8% eru kol sem notuð eru í iðnaði.&lt;ref name=&quot;hagstofan&quot; /&gt;

=== Íslensk stjórnsýsla ===
Ísland er í samstarfi á alþjóðavettvangi um orkumál og hefur þannig tækifæri til þess að miðla reynslu og upplýsingum á þessu sviði. Í dag heyra orkumál undir [[umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneyti Íslands]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2022/12/20/Nytt-skipurit-umhverfis-orku-og-loftslagsraduneytisins/|titill=Nýtt skipurit umhverfis-, orku- og loftslagsráðuneytisins|vefsíða=Stjórnarráð Íslands|dags=20. desember 2022|skoðað=21.6.2023}}&lt;/ref&gt;  [[Orkustofnun]] er stjórnsýslustofnun orkumála í umboði stjórnvalda og gefur ráðleggingar í þeim efnum. Stofnunin aflar þekkingar um orkumál og varðveitir þann þekkingarbrunn;  aflar undirstöðugagna um vatnafar og vatnsbúskap, jarðhita, náttúrufar og umhverfi; og miðlar þurfandi þjóðum af þekkingu okkar í rannsóknum og nýtingu á jarðhita.&lt;ref&gt;http://www.althingi.is/lagas/128b/2003087.html&lt;/ref&gt; Kröfur um samræmda stefnu og aðgerðir á heimsvísu hafa aukist mjög og því er alþjóðlegt samstarf engu síður mikilvægt svo markmiðum verði náð. Slíkt samstarf er sérstaklega mikilvægt fyrir Ísland sem að miklu leyti byggir efnahag sinn á sjálfbærri nýtingu náttúruauðlinda og hreinni náttúru.&lt;ref&gt;http://www.utanrikisraduneyti.is/nyr-starfssvid/althjoda-og-oryggismal/audlinda-og-umhverfismal/verkefni//nr/4552 {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 16.apríl 2010&lt;/ref&gt;

Vinna að aukinni þekkingu og tækniþróunar á sviði endurnýjanlegrar orku hefur verið sett í forgang á [[Norðurlöndin|Norðurlöndunum]]. Náttúrulegar aðstæður eru þó mjög mismunandi á milli landa eða svæða, og því misjafnt hvaða orkulindir hentar að nýta á hverjum stað. Þær orkulindir sem mest er horft til eru vindorka, vatnsorka, jarðhiti, lífræn orka og sólarorka.&lt;ref&gt;http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100509235143/http://www.norden.org/is/samstarfssvith/orkumal |date=2010-05-09 }}, skoðað 1.apríl 2010&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://www.landsvirkjun.is/ Landsvirkjun]
* [https://orkustofnun.is/ Orkustofnun]
* [https://orkusetur.is/ Orkusetur]
* [http://www.orkuskiptaspa.is/ Orkuskiptaspá] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230621101326/http://www.orkuskiptaspa.is/ |date=2023-06-21 }}
* [http://www.ust.is/ Umhverfisstofnun]
* [http://www.iea.org/ Alþjóðaorkustofnunin]

{{Endurnýjanleg orka}}
[[Flokkur:Endurnýjanleg orka| ]]</text>
      <sha1>dia319u5huyd0y5etjbwbazqmuie0nv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Verðtrygging</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54219</id>
    <revision>
      <id>1983846</id>
      <parentid>1981559</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983846</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10096" sha1="j2ysflfhl7ipfh207w7qggpzn5vrwo3" xml:space="preserve">'''Verðtrygging''' felst almennt í því að verði á vöru, þjónustu eða skuldbindingum sé breytt eftir fyrirfram ákveðnum reglum, oftast í hlutfalli við [[Vísitala|vísitölur]] sem reiknaðar eru af viðurkenndum aðilum. Verðtrygging er einkum notuð til að tryggja að fjárskuldbindingar haldi verðgildi sínu, þó svo að [[gjaldmiðill]]inn sem þær eru í falli í verði miðað við þá vísitölu sem liggur til grundvallar. Með verðtryggingu lánsfjár og sparifjár er leitast við að tryggja að endurgreiðslur í framtíðinni haldi verðgildi sínu, eða kaupmætti, frá þeim degi sem lán er veitt eða sparnaður hefst.

Verðtrygging er stundum notuð þar sem verðbólga er há eða hefur verið há, til dæmis á [[Ísland]]i þar sem verðtryggð lán hafa verið boðin um árabil og náð mikilli útbreiðslu á lánamarkaði. Lengi vel tók verðtrygging mið af [[Lánskjaravísitala|lánskjaravísitölu]] sem var notuð frá árinu 1979, en frá árinu 1995 hefur verið miðað við [[vísitala neysluverðs|vísitölu neysluverðs]] sem [[Hagstofa Íslands]] reiknar og birtir opinberlega. Þar sem lán eru tengd við verðlagsþróun hækka þau í sama hlutfalli og [[verðbólga]], eða lækka þá sjaldan sem verðhjöðnun á sér stað. Hækkun hlutaðeigandi vísitölu getur haft víðtæk áhrif og veldur því meðal annars að skuldir þeirra sem tekið hafa verðtryggð lán hækka að nafnvirði, þ.e. í krónum talið, og greiðslubyrði þeirra þyngist að sama skapi í krónum. Bæði höfuðstóll og greiðslubyrði standa hins vegar í stað að raunvirði (kaupmætti) því að hver króna er minna virði en áður.

Tvenns konar aðferðum er beitt við útreikning verðtryggðra lána á Íslandi, annars vegar eru verðbætur reiknaðar og lagðar á greiðslur af láninu og hins vegar á höfuðstól skuldarinnar hverju sinni áður en greiðslur eru reiknaðar. Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 heimila þó aðeins fyrrnefndu aðferðina þ.e. að verðbæta greiðslur, og hafa því verið uppi skiptar skoðanir um lögmæti þeirrar síðarnefndu þ.e. að verðbæta höfuðstól. Stærðfræðilega eru aðferðirnar hins vegar á endanum jafngildar.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://blog.dv.is/vthorsteinsson/2013/07/15/verdtryggd-lan-og-grunnskolastaerdfraedi/ |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260410222124/https://blog.dv.is/vthorsteinsson/2013/07/15/verdtryggd-lan-og-grunnskolastaerdfraedi/ |archive-date=2026-04-10 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://www.umbodsmadur.is/mal/nr/2294/skoda/mal&lt;/ref&gt;

Allmargar ólíkar vísitölur eru reiknaðar út hér á landi. Í riti [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]], ''Hagtölum mánaðarins'', eru birtar sjö vísitölur. Fleiri vísitölur eru reiknaðar út reglulega, oftast af Hagstofu Íslands. Einnig þekkjast aðferðir við verðtryggingu sem taka mið af fleiri en einni vísitölu, eða vísitölu sem er samansett úr nokkrum undirvísitölum.

Auk verðtryggingar miðað við verðlagsvísitölur tíðkaðist mestan hluta 20. aldar á Íslandi að verðtryggja fjárskuldbindingar miðað við gengi erlendra gjaldmiðla, en slík verðtrygging hefur jafnan verið kölluð [[gengistrygging]]. Með lögum um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001 voru heimildir til að miða verðtryggingu skuldbindinga í íslenskum krónum við annað en vísitölu neysluverðs felldar brott, og hefur gengistrygging síðan þá verið óheimil á Íslandi.

== Lagaumgjörð ==
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2001038.html Lög um vexti og verðtryggingu nr. 38/2001]
* [http://www.stjornartidindi.is/Advert.aspx?ID=cc9df7fa-23d0-440f-b4a7-bede5f95ed28 Reglur nr. 492/2001 um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár.]
* [http://www.stjornartidindi.is/PdfVersions.aspx?recordId=5aeec576-3089-4af0-b11f-1ba30bd4e462 Reglur nr. 278/2010 um breytingu á reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001.]
* [http://www.stjornartidindi.is/PdfVersions.aspx?recordId=eca1144e-4865-4689-b95b-06b69831eb44 Reglur nr. 369/2010 um breytingu á reglum um verðtryggingu sparifjár og lánsfjár nr. 492/2001.]
* [https://www.scribd.com/doc/196529580/ Minnisblað um verðtryggingu.] Magnús Ingi Erlingsson, hdl., janúar 2011. (Rekur þróun laga um verðtryggingu frá 1979 til samtímans.)

== Tenglar ==
* {{vísindavefurinn|3484|Hvað eru verðbætur?}}
* {{vísindavefurinn|3418|Hvað mörg lönd í heiminum leyfa verðtryggingu lána?}}
* {{vísindavefurinn|50568|Hvers vegna lækka ekki verðtryggð lán þegar verðbólga lækkar?}}
* {{vísindavefurinn|74580|Hvaða kostir og gallar fylgja afnámi verðtryggingar af húsnæðislánum?}}
* [http://www.atvinnuvegaraduneyti.is/media/Acrobat/20110112134650281.pdf Viðskiptaráðuneytið, október 1998. ''Endurskoðun á verðtryggingarstefnu stjórnvalda''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310221834/https://www.atvinnuvegaraduneyti.is/media/Acrobat/20110112134650281.pdf |date=2016-03-10 }} (Nefndarálit.)
* [http://www.scribd.com/doc/251178320/Fjarmalatiðindi-Verðtrygging Seðlabanki Íslands. Fjármálatíðindi (valið efni um verðtryggingu).] (Samantekt Hagsmunasamtaka heimilanna.)
* [http://www.sedlabanki.is/utgefid-efni/rit-og-skyrslur/serrit/serrit-3/ Seðlabanki Íslands. Sérrit 3: ''Verðtrygging lánsfjármagns og vaxtastefna á Íslandi''.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4427 Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/2. Rammagrein 2: ''Áhrif vaxta, verðbólgu og gengisbreytinga á fjárhagslega stöðu fyrirtækja og heimila''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210619175710/https://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4427 |date=2021-06-19 }}
* [https://www.sedlabanki.is/uploads/files/PM032_8.pdf Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/2. ''Verðtrygging og fastir vextir''.]
* [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=6809 Seðlabanki Íslands. Efnahagsmál, 1. rit febrúar 2009. Ásgeir Daníelsson: ''Verðtrygging og peningastefna''.]
* [http://www.sedlabanki.is/library/Skraarsafn/Efnahagsmál/Efnahagsmál_6.rit.pdf Seðlabanki Íslands. Efnahagsmál, 6. rit desember 2013. Lúðvík Elíasson: ''Verðtrygging 101''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305191301/http://www.sedlabanki.is/library/Skraarsafn/Efnahagsm%C3%A1l/Efnahagsm%C3%A1l_6.rit.pdf |date=2016-03-05 }}
* [http://blog.pressan.is/olafurm/2013/12/16/verdtrygging-201/ Ólafur Margeirsson, Pressan.is, desember 2013. ''Verðtrygging 201''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624184030/http://blog.pressan.is/olafurm/2013/12/16/verdtrygging-201/ |date=2016-06-24 }}
* [http://www.heimilin.is/varnarthing/frettirhagsmunasamtokin/item/1688-falleinkunn-seðlabankans-í-verðtryggingu.html Hagsmunasamtök heimilanna, janúar 2014. ''Verðtrygging 102: Falleinkunn Seðlabanka Íslands í verðtryggingu 101.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304225753/http://www.heimilin.is/varnarthing/frettirhagsmunasamtokin/item/1688-falleinkunn-se%C3%B0labankans-%C3%AD-ver%C3%B0tryggingu.html |date=2016-03-04 }}
* [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/113821/ Morgunblaðið, 16. október 1993. ''Skýrsla vaxtanefndar um verðtryggingu - Óæskileg áhrif á vaxtamyndun''.]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3892413 Fréttablaðið, 3. maí 2006. ''Er verðtrygging vond?'']
* [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/verdtrygging-eilifdarvelin-sem-brast Ólafur Margeirsson, Pressan.is, janúar 2011. ''Verðtrygging: Eilífðarvélin sem brást''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624183312/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/verdtrygging-eilifdarvelin-sem-brast |date=2016-06-24 }}
* [http://www.landsbankinn.is/?PageID=b0ce3eb7-52e6-417a-ae5c-35533f2d5c4a&amp;NewsID=5021a43e-e156-4455-afff-d4712a5b3eb1 Landsbankinn, 28. júlí 2011. Sigurjón Gunnarsson. ''Verðbætur á verðtryggð lán: Hvernig eru þær reiknaðar?'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/kronan-og-verdtryggingin Ólafur Margeirsson, Pressan.is, ágúst 2011. ''Krónan og verðtryggingin''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624190655/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/kronan-og-verdtryggingin |date=2016-06-24 }}
* [https://www.ruv.is/frett/draga-ur-vaegi-verdtryggingar ''Draga úr vægi verðtryggingar''], RÚV fréttir, nóvember 2011.
* [http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/er-verdtryggingarkerfid-verdbolguhvetjandi Ólafur Margeirsson, Pressan.is, september 2012. ''Er verðtryggingarkerfið verðbólguhvetjandi?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150706164510/http://www.pressan.is/pressupennar/Lesa_Olaf_MArgeirsson/er-verdtryggingarkerfid-verdbolguhvetjandi |date=2015-07-06 }}
* [http://arev.is/wp-content/uploads/2014/03/20122012_T_afleidan1.pdf Arev, desember 2012. ''Hugleiðingar um T-afleiðuna sem samofin er verðtryggðu láni''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304223537/http://arev.is/wp-content/uploads/2014/03/20122012_T_afleidan1.pdf |date=2016-03-04 }}
* [https://www.neytendastofa.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=3205 Neytendastofa, 2013. ''Almennar upplýsingar og dæmi um þróun höfuðstóls og greiðslubyrði lána.'']
* [https://web.archive.org/web/20160405173801/https://www.forsaetisraduneyti.is/afnam-verdtryggingar/ Forsætisráðuneytið, 2014. ''Afnám verðtryggingar''.] Skýrsla sérfræðingahóps og gagnasafn um verðtryggingu.
* [https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/8444 Forsætisráðuneytið, mars 2013. ''Skýrsla sérfræðingahóps um sjálfvirkar verðbreytingar''.] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}

== Tengt efni ==
* [[Verðbætur]]
* [[Gengistrygging]]
* [[Vísitala neysluverðs]]
* [[Verðtryggingarjöfnuður]]

{{stubbur}}
[[Flokkur:Hagfræði]]</text>
      <sha1>j2ysflfhl7ipfh207w7qggpzn5vrwo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Björn Ingi Hrafnsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>55280</id>
    <revision>
      <id>1983864</id>
      <parentid>1940904</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:54:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983864</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9548" sha1="3odgtbvf99ea8jhrbw8i782nhe4i0gu" xml:space="preserve">'''Björn Ingi Hrafnsson''' (f. [[5. ágúst]] [[1973]]) er aðstoðarmaður formanns Miðflokksins, [[Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252681922d/bjorn-ingi-adstodarmadur-sigmundar-davids Björn Ingi aðstoðarmaður Sigmundar Davíðs] Vísir, sótt 29. janúar 2025&lt;/ref&gt;

Björn er fyrrum fjölmiðlamaður, útgefandi og stjórnarformaður [[Vefpressan|Vefpressunnar]] sem átti hluti í fjölda fjölmiðla. Fjölmiðlaveldi hans sligaðist þó undan skuldum og var tekið til gjaldþrotaskipta árið 2017.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/pressan-gjaldthrota|title=Pressan gjaldþrota|date=2017-12-13|website=RÚV|language=is|access-date=2021-09-22}}&lt;/ref&gt; Hann er einnig fyrrverandi [[borgarfulltrúi]] [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] í [[Reykjavík]], var aðstoðarmaður forsætisráðherra og aðstoðarmaður utanríkisráðherra og umsjónarmaður sjónvarpsþáttarins Eyjunnar. Hann rak fréttamiðilinn Viljann. 

== Ævi ==
Björn Ingi fæddist í [[Hveragerði]] og ólst þar upp, en einnig á [[Flateyri]], [[Akranes]]i og í Reykjavík. Foreldrar hans eru Hrafn Björnsson (f. [[1945]]) og Björk Gunnarsdóttir (f. [[1948]]).&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2935384 Hrafn Björnsson; grein í DV 1995]&lt;/ref&gt; Árið [[2001]] kvæntist Björn Ingi Hólmfríði Rós Eyjólfsdóttur hjúkrunarfræðingi (f. [[1976]]) og eiga þau tvo syni. Seinni eiginkona Björns Inga er Kolfinna Von Arnardóttir og eiga þau tvö börn.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;  Björn Ingi er stúdent frá [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólanum við Hamrahlíð]] árið [[1993]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Eftir það starfaði hann við fjölmiðla og víðar, og nam [[sagnfræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], án þess þó að ljúka prófi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Starfsferill ===
Björn var þingfréttaritari Morgunblaðsins til [[2002]], þegar hann gerðist skrifstofustjóri þingflokks Framsóknarflokksins, sem hann var til [[2003]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2002/02/28/bjorn_ingi_hrafnsson_og_dagny_jonsdottir_radin_til_/|title=Björn Ingi Hrafnsson og Dagný Jónsdóttir ráðin til Framsóknarflokksins|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web |url=http://bingi.blog.is/blog/bingi/about/ |title=Um höfundinn: Björn Ingi Hrafnsson - vefsafn.is |access-date=2007-10-12 |archive-url=https://vefsafn.is/is/20130717071632/http://bingi.blog.is/blog/bingi/about/ |archive-date=2013-07-17 |url-status=bot: unknown}}&lt;/ref&gt; Árin 2002-2004 var hann varaformaður [[Varðberg, samtök um vestræna samvinnu|Varðbergs, samtaka um vestræna samvinnu]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Sama ár tók hann sæti í miðstjórn [[Samband ungra Framsóknarmanna|SUF]] frá [[2002]], og [[2003]] varð hann [[aðstoðarmaður ráðherra|aðstoðarmaður]] [[Halldór Ásgrímsson|Halldórs Ásgrímssonar]], [[utanríkisráðherra]] 2003-2004 sem síðar varð [[forsætisráðherra]] 2004-2006.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2005508260382|title=2.000 fá að velja efstu menn - Vísir|date=2005-08-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Árin 2003-2005 var Björn stjórnarformaður [[Þróunarsamvinnustofnun Íslands|Þróunarsamvinnustofnunar Íslands]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2003/06/03/Breyting-i-stjorn-Throunarsamvinnustofnunar-Islands/|title=Breyting í stjórn Þróunarsamvinnustofnunar Íslands|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Kjörtímabilið [[2003]]-[[2007]] var Björn í 2. sæti á lista Framsóknarflokksins í [[Reykjavíkurkjördæmi suður]] og var því [[varaþingmaður]] [[Jónína Bjartmarz|Jónínu Bjartmarz]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/kosning/2003/01/28/bjorn_ingi_skipar_annad_saeti_a_lista_framsoknarflo/|title=Björn Ingi skipar annað sæti á lista Framsóknarflokksins í Reykjavík suður|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;

=== Deilur um Orkuveitu Reykjavíkur ===
{{aðalgrein|Deilur um Orkuveitu Reykjavíkur, október 2007}}
Fyrir [[sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2006]] bar hann sigurorð af [[Óskar Bergsson|Óskari Bergssyni]] og Önnu Kristinsdóttur í prófkjöri.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2006/01/28/bjorn_ingi_sigradi_i_profkjori_framsoknarflokksins_/|title=Björn Ingi sigraði í prófkjöri Framsóknarflokksins í Reykjavík|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt; Náði hann í kjölfarið kjöri sem eini borgarfulltrúi Framsóknarflokksins, {{Heimild vantar|með 6% atkvæða þvert á allar skoðanakannanir.}} Myndaði hann borgarstjórnarmeirihluta með Sjálfstæðisflokknum, sem hélt til [[11. október]] [[2007]], þegar hann sleit samstarfinu eftir harðar deilur um [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]], [[Geysir Green Energy|Geysi Green Energy]] og [[Reykjavik Energy Invest]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2007/10/12/bjorn_ingi_thad_var_ekkert_annad_ad_gera_i_stodunni/|title=Björn Ingi: Það var ekkert annað að gera í stöðunni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt; Meðan á þeirri samvinnu stóð var Björn formaður [[Borgarráð Reykjavíkur|borgarráð]]s, varaforseti [[Borgarstjórn Reykjavíkur|borgarstjórnar]], formaður [[Íþrótta- og tómstundaráð Reykjavíkur|Íþrótta- og tómstundaráðs]], stjórnarformaður [[Faxaflóahafnir|Faxaflóahafna]] og varaformaður stjórnar Orkuveitu Reykjavíkur.

Þann [[24. janúar]] [[2008]] sagði Björn af sér sem borgarfulltrúi og við tók Óskar Bergsson.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/01/24/bjorn_ingi_haettir/|title=Björn Ingi hættir|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt; Vikuna sem á undan var gengin var Björn harðlega gagnrýndur af samflokksmanninum [[Guðjón Ólafur Jónsson|Guðjóni Ólafi Jónssyni]], fyrrverandi þingmanni, vegna fatakaupa fyrir borgarstjórnarkosningarnar 2006.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/200880124106|title=Fór yfir fatakaupin með skattstjóra - Vísir|date=2008-01-24|website=visir.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/01/20/med_morg_hnifasett_i_bakinu/|title=Með mörg hnífasett í bakinu|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2025-05-07}}&lt;/ref&gt; Björn Ingi kvaðst í tilkynningu ekki lengur geta starfað undir slíkum kringumstæðum og að Framsóknarflokkurinn þyrfti að hætta eilífum innanflokkserjum, ætlaði hann sér forystuhlutverk í íslenskum stjórnmálum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Björn Ingi var ráðinn ritstjóri Markaðarins, viðskiptarits Fréttablaðsins, og yfirmaður viðskiptaumfjöllunar Stöðvar 2 í apríl 2008. Hann hætti síðar störfum hjá 365 miðlum, til að stofna vefritið [[Pressan (vefrit)|Pressuna]].

Í maí 2010 var hann kjörinn formaður Íþróttafélags Reykjavíkur.

Björn Ingi hefur skrifað þrjár bækur, þar af eina rafbók. Fram í sviðsljósið, Barist fyrir frelsinu og rafbók um upphaf kvikmyndasýninga á Íslandi. 
== Ritstörf ==
* Björn Ingi Hrafnsson: ''Fram í sviðsljósið - Endurminningar Halldórs G. Björnssonar'', Mál og menning, Reykjavík 2001, ISBN 9979-3-2257-8.
* Björn Ingi Hrafnsson: ''Barist fyrir frelsinu - áhrifamikil saga Guðríðar Örnu Ingólfsdóttur og Hebu Shahin og ævintýralegur flótti þeirra frá Egyptalandi'', Vaka-Helgafell, Reykjavík 2002, ISBN 9979-2-1652-2 (innbundin) og 9979216921 (óinnbundin).

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

== Heimildir ==
* [http://bingi.blog.is/blog/bingi/about/ Æviágrip á bloggi Björns Inga]
* Mbl.is: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1296447 Vilhjálmur: Ákvörðun Björns Inga um samstarfsslit fyrirvaralaus]
* Mbl.is: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1296477 Björn Ingi: Handsalaði ekki samkomulag um áframhaldandi samstarf]
* Mbl.is: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1296480 Vilhjálmur: Vorum að nálgast niðurstöðu ]
* Mbl.is: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1296486 Vilhjálmur verður borgarstjóri fram á þriðjudag]
* Mbl.is: [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1296491 „Fyrrum minnihluti bjargaði Birni Inga fyrir horn&quot;]
* [http://eyjan.is/bjorningi/2008/01/24/yfirlysing/ Yfirlýsing Björns Inga um afsögn úr borgarstjórn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080314074137/http://eyjan.is/bjorningi/2008/01/24/yfirlysing/ |date=2008-03-14 }}

== Tenglar ==
{{Wikivitnun}}
* [http://eyjan.is/bjorningi Heimasíða Björns Inga Hrafnssonar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071012180917/http://eyjan.is/bjorningi |date=2007-10-12 }}
* [http://stundin.is/frett/fjolmidlaveldi-faedist-leid-bjorns-inga-til-ahrifa/ „Leið Björns Inga til áhrifa“; grein af Stundinni 2015]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5974839 „Tilfinningaríkur kjarkmaður“; grein í DV 2007]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3936331 „Krónprins Framsóknar“; grein í Fréttablaðinu 2007]

[[Flokkur:Íslenskt fjölmiðlafólk]]
[[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]]
{{f|1973}}
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]]
[[Flokkur:Borgarfulltrúar Framsóknarflokksins]]</text>
      <sha1>3odgtbvf99ea8jhrbw8i782nhe4i0gu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>56150</id>
    <revision>
      <id>1983790</id>
      <parentid>1855422</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1466" sha1="oyfxnytxg8e4vywj5jv18w85qnhzfum" xml:space="preserve">'''Samningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis''' (Á [[Enska|ensku]]: ''Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms''), betur þekktur sem '''Mannréttindasáttmáli Evrópu''' ('''MSE'''), er [[þjóðréttarsamningur]] sem undirritaður var af fulltrúum á ráðherrafundi [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]] [[4. nóvember]] [[1950]].

Ísland undirritaði sáttmálann árið 1950. Hann var þó ekki formlega lögtekinn fyrr en árið 1994 í kjölfar tveggja dóma þar sem [[Mannréttindadómstóll Evrópu]] hafði dæmt íslenska ríkinu í óhag og gagnrýnt íslenska löggjöf. Annar dómanna féll í máli [[Þorgeir Þorgeirson gegn íslenska ríkinu|Þorgeirs Þorgeirsonar gegn íslenska ríkinu]] 1992.

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20160306192108/https://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/evrsamningar/nr/590 ''Samningur um verndun mannréttinda og mannfrelsis''], 1950, með breytingum skv. samningsviðauka nr. 11, á íslensku
* [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1994062.html Lög um mannréttindasáttmála Evrópu] á vef [[Alþingi]]s.
* [http://www.humanrights.is/mannrettindi-og-island/ Mannréttindi og Ísland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080201122202/http://humanrights.is/mannrettindi-og-island/ |date=2008-02-01 }} á vef [[Mannréttindaskrifstofu Íslands]].


{{stubbur}}

[[Flokkur:Alþjóðasamningar]]
[[Flokkur:Mannréttindi]]
[[Flokkur:Evrópuráðið]]</text>
      <sha1>oyfxnytxg8e4vywj5jv18w85qnhzfum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Slow Food</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58263</id>
    <revision>
      <id>1983794</id>
      <parentid>1926832</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3621" sha1="70cizikswkl87u51716osoy1hfu1o4g" xml:space="preserve">[[Mynd:SlowFoodThera06676.JPG|thumb|right|Snigillinn, auðkenni samtakanna, á vegg veitingastaðar á [[Santorini]] á [[Grikkland]]i.]]
'''Slow Food''' (eða '''hægfæði''' &lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=677119 Hvað er hægfæði?; grein í Morgunblaðinu 2002]&lt;/ref&gt; (stundum nefnd '''hægfæðishreyfingin''') eru alþjóðleg samtök áhugafólks um [[matur|mat]] og [[umhverfisvernd]] sem stofnuð voru á [[Ítalía|Ítalíu]] árið [[1986]]. Samtökin voru stofnuð til höfuðs [[skyndibiti|skyndibitamenningunni]] og til verndar staðbundnum mat og [[matreiðsla|matreiðsluvenjum]], bragðgæðum og þeim dýrum og plöntum sem liggja þessu til grundvallar. Áherslan hefur einnig beinst að því að koma á samskiptum á milli allra sem vilja vinna að heilbrigðri matvælaframleiðslu og efla meðal annars tengsl neytenda á Vesturlöndum við smáframleiðendur í [[Þriðji heimurinn|þriðja heiminum]] gegnum tengslanetið [http://www.terramadre.info/ Terra Madre.] Í samtökunum eru nú meira en 100.000 meðlimir í 132 [[lönd]]um.

Samtökin vinna að markmiðum sínum meðal annars með því að uppfræða almenning um mat, matarvenjur og [[matvælaframleiðsla|matvælaframleiðslu]], berjast gegn notkun [[skordýraeitur]]s, vinna að fjölbreytni í ræktun dýra og plantna og styðja við smáframleiðendur sem nota hefðbundnar aðferðir og [[lífræn ræktun|lífræna ræktun]]. Samtökin reka einnig [[fræbanki|fræbanka]]. 

Aðalskrifstofa samtakanna eru í bænum [[Bra]], sem er nálægt [[Tórínó]] á Norður-Ítalíu. Annaðhvert ár standa samtökin að geysistórri alþjóðlegri matvælasýningu í Tórínó, Salone del Gusto[http://www.salonedelgusto.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090410022943/http://www.salonedelgusto.com/ |date=2009-04-10 }}, þar sem áhersla er á að kynna framleiðslu smábænda og smáframleiðenda frá yfir 100 löndum en verksmiðjubúskap og fjöldaframleiðslu er úthýst. Jafnframt er umfangsmikil fræðslustarfsemi í tengslum við sýninguna og þar hefur meðal annars íslenskt [[skyr]] verið kynnt.

== Ísland ==
Slow Food hefur verið starfandi á Íslandi frá 2001, þegar deildin Slow Food [[Reykjavík]] Convivium var stofnað. Núverandi formaður (2009) er [[Dominique Plédel Jónsson]]. Samtökin hafa tilnefnt [[Ísland|íslensku]] [[geit]]ina á „bragðörk“ Slow Food sem dýrategund [[Tegund í útrýmingarhættu|í útrýmingarhættu]] sem ber að vernda vegna þeirra afurða sem hún getur gefið af sér.

[[Rúnar Marvinsson]] er einn upphafsmaður að Slow Food eldamennsku á Íslandi. Hann eldaði í slow food stíl á gömlu [[Hótel Búðir|Hótel Búðum]] og svo síðar á veitingastað sínum [[Við Tjörnina]]. Nokkrir íslenskir veitingastaðir hafa starfað í anda Slow Food, þar á meðal [[Lónkot (veitingastaður)|Lónkot]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]], [[Halastjarna (veitingastaður)|Halastjarna]] í [[Öxnadalur|Öxnadal]] og [[Friðrik V (veitingastaður)|Friðrik V]] á [[Akureyri]]. Friðrik V var þó eini íslenski veitingastaðurinn sem hafði, meðan hann starfaði, rétt til að kenna sig við Slow Food og nota auðkenni samtakanna, enda var veitingastaðurinn valinn á lista samtakanna yfir 100 áhugaverðustu svæðisbundnu veitingastaði í heimi árið 2006.

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20101126103329/http://www.slowfood.com/ Heimasíða Slow Food samtakanna] - skoðað 20. desember 2007.

[[Flokkur:Matargerð]]
[[Flokkur:Alþjóðastofnanir]]</text>
      <sha1>70cizikswkl87u51716osoy1hfu1o4g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tjáningarfrelsi á Íslandi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58697</id>
    <revision>
      <id>1983823</id>
      <parentid>465286</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983823</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3947" sha1="hob3za3qevhxs8a09fthqf2cogdxytc" xml:space="preserve">'''Tjáningarfrelsi á [[Ísland]]i''' er tryggt samkvæmt 73. gr. [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|Stjórnarskrár Íslands]] sem er svohljóðandi:

&lt;blockquote&gt;
Allir eru frjálsir skoðana sinna og sannfæringar.
*Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar, en ábyrgjast verður hann þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar sambærilegar tálmanir á tjáningarfrelsi má aldrei í lög leiða.
*Tjáningarfrelsi má aðeins setja skorður með lögum í þágu allsherjarreglu eða öryggis ríkisins, til verndar heilsu eða siðgæði manna eða vegna réttinda eða mannorðs annarra, enda teljist þær nauðsynlegar og samrýmist lýðræðishefðum.&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1944033.html Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands]&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;

Ákvæðið var sett í stjórnarskrána í núverandi mynd með lögum nr. 97 [[28. júní]] [[1995]].&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/altext/stjt/1995.097.html Stjórnarskipunarlög um breyting á stjórnarskrá lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944, með síðari breytingum]&lt;/ref&gt;

Fyrir 1995 var í stjórnarskrá ákvæði sem var samhljóma núverandi 2. mgr. 73. gr. fyrir utan að í stað tjáningarfrelsis var orðið prentfrelsi notað. Ákvæðið var í 72. gr. lýðveldisstjórnarkrárinnar og var svohljóðandi:
&lt;blockquote&gt;
Hver maður á rétt á að láta í ljós hugsanir sínar á prenti; þó verður hann að ábyrgjast þær fyrir dómi. Ritskoðun og aðrar tálmanir fyrir prentfrelsi má aldrei í lög leiða.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Lydveldistjornarskrain.pdf |title=Lýðveldisstjórnarskráin frá 1944 í upphaflegri mynd. |access-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624184304/http://stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Lydveldistjornarskrain.pdf |archive-date=2006-06-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;/blockquote&gt;
Þetta ákvæði var einnig nánast eins í fyrri stjórnarskrám Íslands (54. gr. í stjórnarskránni frá 1874&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Stjornarskra1874.pdf |title=Stjórnarskrá um hin sjerstaklegu málefni Íslands frá 1874 |access-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207135402/http://www.stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Stjornarskra1874.pdf |archive-date=2011-12-07 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; og 68. gr. í stjórnarskránni frá 1920.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Stjornarskra_konungs.pdf |title=Stjórnarskrá konungsríkisins Íslands frá 1920 |access-date=2008-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060624184445/http://stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/Stjornarskra_konungs.pdf |archive-date=2006-06-24 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;)

== Takmarkanir á tjáningarfrelsi ==

Hér eru settar fram lagagreinar þær er setja skorður á tjáningarfrelsi.

[[Almenn hegningarlög]] ({{lög|19|12. febrúar|1940}}) setja fjölmargar takmarkanir á tjáningafrelsi. Skv. 

=== XIII. kafli. Brot á almannafriði og allsherjarreglu ===
{{Tilvitnun2|Hver, sem opinberlega í ræðu eða riti mælir með því eða stuðlar að því, að erlent ríki byrji á fjandsamlegum tiltækjum við íslenska ríkið eða hlutist til um málefni þess, svo og hver sá, er veldur hættu á slíkri íhlutun með móðgunum, líkamsárásum, eignaspjöllum og öðrum athöfnum, sem líklegar eru til að valda slíkri hættu, skal sæta fangelsi allt að 6 árum. Ef brot þykir mjög smávægilegt, má beita sektarhegningu.|88. gr.}}

=== Guðlast ===
{{aðalgrein|Guðlast}}
{{Tilvitnun2|Hver, sem opinberlega dregur dár að eða smánar trúarkenningar eða guðsdýrkun löglegs trúarbragðafélags, sem er hér á landi, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 3 mánuðum.|125. gr}}

== Neðanmálsgreinar ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

{{Stubbur}}

[[Flokkur:Tjáningarfrelsi á Íslandi| ]]</text>
      <sha1>hob3za3qevhxs8a09fthqf2cogdxytc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dreifibréfsmálið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>58883</id>
    <revision>
      <id>1983845</id>
      <parentid>1641428</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:36:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stillbusy</username>
        <id>42433</id>
      </contributor>
      <origin>1983845</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2586" sha1="nq3vcq2cre2n58aakggat0e6o39uvgz" xml:space="preserve">'''Dreifibréfsmálið''' eða sjaldnar '''dreifibréfamálið''' er atburður sem átti sér stað á [[Ísland í síðari heimsstyrjöld|Íslandi í síðari heimsstyrjöld]] eða 5. janúar árið 1941. Undanfari málsins var sá að [[Verkamannafélagið Dagsbrún|Dagsbrúnarmenn]] voru í [[verkfall]]i og breskir hermenn gengu í störf þeirra. Þá fjölrituðu nokkrir Dagsbrúnarmenn bréf, þar sem þeir útskýrðu sjónarmið sín og var þeim dreift til [[Bretland|breskra]] [[hermaður|hermanna]] og í því voru þeir hvattir til að ganga ekki í störf [[Íslendingur|Íslendinga]] sem voru í [[verkfall]]i. Breska stjórnin taldi hvatt til uppreisnar í bréfinu, fangelsaði sjö menn og afhenti þá íslenskum yfirvöldum að kröfu [[ríkisstjórn]]arinnar. Fjórir þeirra voru dæmdir í 4-15 mánaða [[fangelsi]].&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2738231?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Ríkisstjórnin fyrirskipar málshöfðun gegn 8 verkamönnum og báðum ritstjórum Þjóðviljans |journal=Þjóðviljinn |page=1 + 4 |access-date=2026-10-25 |date=1941-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Pétur |last=Pétursson |url=https://timarit.is/page/1982727?iabr=on#page/n21/mode/1up |title=Enn af dreifibréfsmálinu |journal=Morgunblaðið B |page=22–24 |access-date=2026-10-25 |date=2000-10-29}}&lt;/ref&gt;

Nokkrum mánuðum síðar handtók breska herstjórnin alla þrjá blaðamenn [[Þjóðviljinn|Þjóðviljans]] – [[Einar Olgeirsson]], [[Sigfús Sigurhjartarson]] og Sigurð Guðmundsson – og bannaði útgáfu blaðsins (bannið stóð í eitt ár). Mennirnir voru fluttir til Bretlands og haldið þar í fangelsi fram á sumarið.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://timarit.is/page/999833?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Setuliðsstjórnin bannar útkomu ,Þjóðviljans‘ |journal=Tíminn |page=1 + 4 |access-date=2026-10-25 |date=1941-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/fangar-breta/32359/9kj5ri |title=Fangar Breta – Þáttur 2 af 4 (sjónvarpsþáttur um handtöku ritstjóra Þjóðviljans) |website=ruv.is |access-date=2026-10-25 |date=2024-01-14}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

==Tenglar==
{{wikiheimild|Dreifibréfið|Dreifibréfsmálinu}}
* [https://usuaris.tinet.cat/mrr/islandes/hallgrimur/h_hallgrimsson.html Ólafur Grímur Björnsson tók saman grein um l'„afer de les octavilles“ eða ''dreifbréfamálið''.] (''[[katalónska|katalónsku]]'')

{{stubbur|saga|Ísland}}
[[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]]
[[Flokkur:1941]]
[[Flokkur:Verkalýðsbarátta]]</text>
      <sha1>nq3vcq2cre2n58aakggat0e6o39uvgz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983849</id>
      <parentid>1983845</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:00:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stillbusy</username>
        <id>42433</id>
      </contributor>
      <comment>Fjarlægði tengil. Þetta er ekki &quot;grein um l'„afer de les octavilles“ eða ''dreifbréfamálið'' eins og stóð við þessa heimild heldur grein um ævi Hallgríms Hallgrímssonar. Þar er varla skrifað um dreifibréfsmálið (bara mjög stutt í tveimur setningum). Tilvísanirnar uppi í þessari Wikipediu-grein hér eru betri heimildir.</comment>
      <origin>1983849</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2307" sha1="3jm6mxdzebbx6328eowood5j14c1l1w" xml:space="preserve">'''Dreifibréfsmálið''' eða sjaldnar '''dreifibréfamálið''' er atburður sem átti sér stað á [[Ísland í síðari heimsstyrjöld|Íslandi í síðari heimsstyrjöld]] eða 5. janúar árið 1941. Undanfari málsins var sá að [[Verkamannafélagið Dagsbrún|Dagsbrúnarmenn]] voru í [[verkfall]]i og breskir hermenn gengu í störf þeirra. Þá fjölrituðu nokkrir Dagsbrúnarmenn bréf, þar sem þeir útskýrðu sjónarmið sín og var þeim dreift til [[Bretland|breskra]] [[hermaður|hermanna]] og í því voru þeir hvattir til að ganga ekki í störf [[Íslendingur|Íslendinga]] sem voru í [[verkfall]]i. Breska stjórnin taldi hvatt til uppreisnar í bréfinu, fangelsaði sjö menn og afhenti þá íslenskum yfirvöldum að kröfu [[ríkisstjórn]]arinnar. Fjórir þeirra voru dæmdir í 4-15 mánaða [[fangelsi]].&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2738231?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Ríkisstjórnin fyrirskipar málshöfðun gegn 8 verkamönnum og báðum ritstjórum Þjóðviljans |journal=Þjóðviljinn |page=1 + 4 |access-date=2026-10-25 |date=1941-02-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite journal|first=Pétur |last=Pétursson |url=https://timarit.is/page/1982727?iabr=on#page/n21/mode/1up |title=Enn af dreifibréfsmálinu |journal=Morgunblaðið B |page=22–24 |access-date=2026-10-25 |date=2000-10-29}}&lt;/ref&gt;

Nokkrum mánuðum síðar handtók breska herstjórnin alla þrjá blaðamenn [[Þjóðviljinn|Þjóðviljans]] – [[Einar Olgeirsson]], [[Sigfús Sigurhjartarson]] og Sigurð Guðmundsson – og bannaði útgáfu blaðsins (bannið stóð í eitt ár). Mennirnir voru fluttir til Bretlands og haldið þar í fangelsi fram á sumarið.&lt;ref&gt;{{cite journal|url=https://timarit.is/page/999833?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Setuliðsstjórnin bannar útkomu ,Þjóðviljans‘ |journal=Tíminn |page=1 + 4 |access-date=2026-10-25 |date=1941-04-29}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ruv.is/sjonvarp/spila/fangar-breta/32359/9kj5ri |title=Fangar Breta – Þáttur 2 af 4 (sjónvarpsþáttur um handtöku ritstjóra Þjóðviljans) |website=ruv.is |access-date=2026-10-25 |date=2024-01-14}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

{{stubbur|saga|Ísland}}
[[Flokkur:Ísland í seinni heimsstyrjöldinni]]
[[Flokkur:1941]]
[[Flokkur:Verkalýðsbarátta]]</text>
      <sha1>3jm6mxdzebbx6328eowood5j14c1l1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Antwerpen</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60112</id>
    <revision>
      <id>1983760</id>
      <parentid>1942315</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>/* Íþróttir */</comment>
      <origin>1983760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16561" sha1="6fqelyezoqx7el2tchav8l8hcytkuv2" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;&quot;
! Skjaldarmerki
! Fáni
|----
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | &lt;div&gt;{{border|[[Mynd:Coat of arms of Antwerp (City).svg|150px|none]]}}&lt;/div&gt;
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | [[Mynd:Flag of Antwerp (City).svg|150px]]
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot; align=&quot;center&quot;
|----
| colspan=2 align=center | 
|-----
! colspan=&quot;2&quot; | Upplýsingar
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Hérað:|| [[Antwerpen (hérað)|Antwerpen]]
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Flatarmál: || 204,51 km²
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Mannfjöldi: || ca 523.000 &lt;small&gt;(1. janúar 2018)&lt;/small&gt;
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Þéttleiki byggðar: || 2.413/km²
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Vefsíða: || [http://www.antwerpen.be] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203060209/http://www.antwerpen.be/ |date=2011-02-03 }}
|-----
! colspan=&quot;2&quot; | Borgarmynd
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| colspan=2 align=center | [[Mynd:Guildhouses Antwerp.jpg|300px]]
|}
'''Antwerpen''' ([[franska]]: ''Anvers'') er önnur stærsta borgin í [[Belgía|Belgíu]] með tæplega 523 þúsund íbúa (1.200.000 á stórborgarsvæðinu). Hún er jafnframt höfuðborg samnefnds [[Antwerpen (hérað)|héraðs]]. Á [[16. öldin|16. öld]] var Antwerpen ríkasta verslunarborg heims og komu þangað hundruðir skipa daglega. Hún er enn í dag ein mesta hafnarborg [[Evrópa|Evrópu]] og mesta verslunarborg [[Demantur|demanta]] í heimi. Nokkrar byggingar í gömlu miðborginni eru á [[heimsminjaskrá UNESCO]].
[[Mynd:OLV-Kathedraal.jpg|thumb|Antwerpen.]]
== Lega og lýsing ==
Antwerpen liggur nær nyrst í Belgíu, við fljótið [[Schelde]], sem rennur út í [[Norðursjór|Norðursjó]] um fjörðinn Westerschelde. Næstu stærri borgir eru [[Turnhout]] til austurs (45 km), [[Brussel]] til suðurs (50 km), [[Gent]] til suðvesturs (50 km) og [[Breda]] í [[Holland]]i til norðvesturs (55 km). Hollensku landamærin eru beint við norðurjaðar borgarinnar. Í Antwerpen er ein stærsta og umsvifamesta höfn Evrópu og liggur hún sitthvoru megin við Schelde fyrir norðan borgina. Til að komast til sjávar verða skip að sigla um skipastiga til Westerschelde í Hollandi.

== Orðsifjar ==
Heitið kemur úr þýsku og er dregið af orðunum ''an de warp'', sem merkir ''við hólmana''. Hólmarnir voru eiginlega litlar manngerðar smáeyjar á fljótinu Schelde sem fólk bjó á.

== Saga Antwerpen ==
=== Upphaf ===
Á tímum [[Rómaveldi|Rómverja]] mun þorp hafa legið nálægt núverandi borgarstæði. Á 4. öld settust frankar að á staðnum og stofnuðu bæinn við suðurbakka árinnar Schelde. Bærinn óx hratt og hlaut brátt virkisgarð. Það var heilagur Amand frá [[Maastricht]] sem kristnaði héraðið og bæinn á 7. öld. Árið 726 kom borgin fyrst við skjöl. 836 sigldu [[víkingar]] upp Schelde og gerðu strandhögg við bæinn og brenndu hann niður. Á 9. öld, eftir fráfall [[Karlamagnús]]ar, varð áin Schelde landamæri [[Frakkland]]s og [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]], og lá Antwerpen þá rétt innan þýska ríkisins. Borgin og landið í kring varð að markgreifadæmi og tilheyrði hertogadæminu Brabant. [[1291]] hlaut Antwerpen borgarréttindi, sem brátt varð að stórborg. [[1430]] erfði fyrst [[Búrgund]] borgina, en [[1477]] Habsborg.

=== Gullöldin ===
Efnahagur borgarinnar snerist um höfnina og verslun með klæði. Þegar höfnin í [[Brugge]] lokaðist, var öll erlend verslun flutt til Antwerpen að auki. Eftir fund [[Ameríka|Ameríku]] varð borgin helsta [[sykur]]höfn Evrópu. Hundruðir skipa sigldu inn eða út höfnina á degi hverjum, hlaðin ýmsum vörum, sem dreifðar voru um alla norðanverða álfuna. Silfur frá Ameríku, krydd frá [[Asía|Asíu]] og alls konar aðrar vörur streymdu í gegnum höfnina. Mikið bankakerfi myndaðist við efnahaginn, sem stóð Medici-ættinni í [[Mílanó]] og Fugger-ættinni í [[Ágsborg]] lítið eftir. Á [[16. öldin|16. öld]] var Antwerpen ríkasta borg heims og næststærsta borg Evrópu norðan [[Alpafjöll|Alpa]]. Talið er að á þeirri öld hafi um 40% af öllum viðskiptum heims með vefnaði farið fram í borginni.

=== Spænska heiftin ===
[[Mynd:Incendio Ayuntamiento Amberes.jpg|thumb|Spænskir hermenn drepa íbúa Antwerpen 1576]]
[[1566]] hófst umrót [[Siðaskiptin|siðaskipta]] í borginni. Siðaskiptin sem slík ollu litlum breytingum á verslun borgarinnar, en þau urðu til þess að [[Niðurlönd]] hófu uppreisn gegn [[Spánn|Spánverjum]] (Habsborg) sem Antwerpen studdi. Það leiddi til þess að öll verslun við Spánverja lagðist af. [[1575]] lýsti Spánn sig gjaldþrota og gat ekki greitt hermönnum laun. [[4. nóvember]] [[1576]] réðist spænskur her inn í Antwerpen í þeim tilgangi að ræna hana í stað þess að bíða launagreiðslna. En þegar uppi var staðið var herinn heila þrjá daga í borginni. Hermennirnir rændi öllu sem hönd festi á, drápu allt að 10 þús íbúa borgarinnar, brenndu niður heil 800 byggingar og ollu gríðarlegum skaða. Atburður þessi gekk í sögubækurnar sem Spænska heiftin (Spaanse Furie) og varð til þess að jafnvel kaþólikkar gengu í lið með uppreisnarmönnum í Hollandi. Efnahagslega náði Antwerpen sér aldrei á strik á ný. Hin mikla verslun borgarinnar fluttist að mestu til [[Amsterdam]]. Á hinn bóginn varð Antwerpen miðstöð uppreisnarmanna gegn spænskum yfirráðum næsta áratuginn, eða þar til Alessandro Farnese, nýi spænski landstjórinn, settist um borgina [[1585]]. Eftir stutt umsátur féll borgin og hertóku Spánverjar hana öðru sinni. Í friðarsamningum [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] [[1648]], sem einnig voru friðarsamningar Hollands og Spánar, var kveðið svo á um að loka Schelde (þ.e. Westerschelde) fyrir allri umferð skipa. Þetta þýddi endanlegan niðurgang Antwerpens sem hafnarborg næstu 200 árin.

=== Frakkar og belgíska uppreisnin ===
[[1796]] hertóku Frakkar Niðurlönd og var suðurhluti þeirra innlimaður Frakklandi. Antwerpen var því til skamms tíma frönsk borg meðan [[Napoleon Bonaparte|Napoleons]] naut við. Frakkar mynduðu reyndar núverandi hérað í kringum Antwerpen og varð borgin þá í fyrsta sinn héraðshöfuðborg, sem hún er enn. Þrátt fyrir það viðhélst fátækt í borginni. Íbúum hafði fækkað niður í 40 þús. Napoleon sá Antwerpen fyrir sér sem mikilvæga hafnarborg og reyndi að stækka höfnina og leyfa siglingar um Westerschelde. En siglingatímabilið stóð of stutt yfir til að efnahagurinn kæmist í gang að einhverju ráði. [[1830]] gerðu Belgar uppreisn gegn Hollendingum og lýstu yfir sjálfstæði. Belgískir uppreisnarmenn hertóku Antwerpen og héldu henni þegar konungsríkið Belgía var stofnað. Því varð borgin belgísk, en ekki hollensk. Hollendingar héldu að vísu virkinu í borginni í tvö ár, en urðu að lokum að gefast upp og hverfa frá.

=== Ný gullöld ===
[[Mynd:Belgian defense in Antwerp.jpg|thumb|Belgískir hermenn verja Antwerpen í heimstyrjöldinni fyrri]]
[[1863]] opnuðu Hollendingar fyrir siglingar um Westerschelde. Í kjölfarið upplifði Antwerpen nýtt blómaskeið, enda var höfnin stækkuð og samfelldur friður ríkti það sem eftir lifði [[19. öldin|19. aldar]]. Með aukinni verslun, ásamt umrótum [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]], varð Antwerpen á ný að auðugri heimsborg. [[1885]] og [[1894]] voru heimssýningar haldnar þar í borg, sem milljónir manna sóttu heim. Einnig var fyrsta HM í fimleikum haldið í borginni árið [[1903]]. Eftir hið mikla viðnám í borginni [[Liege]] í upphafi [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjaldarinnar fyrri]] [[1914]] gegn þýska innrásarliðinu, hörfaði belgíski herinn til Antwerpen, ásamt ríkisstjórn landsins. Þjóðverjar gerðu umsátur um borgina og í 11 daga var hart barist. Að lokum flúði ríkisstjórnin og herinn úr borginni, ásamt um einni milljón Belga. Flestir fóru til Hollands. Síðustu belgísku hermennirnir yfirgáfu borgina [[8. október]] 1914. Daginn eftir hertóku Þjóðverjar borgina og héldu henni til stríðsloka í nóvember [[1918]]. Borgin náði sér fljótt eftir stríð. Til marks um það voru [[Sumarólympíuleikarnir 1920|sumarólympíuleikarnir]] haldnir þar í borg [[1920]] og enn önnur heimssýning [[1930]].

=== Seinna stríð og nútími ===
[[Mynd:Haven Antwerpen08.jpg|thumb|Hluti af höfninni í Antwerpen]]
Þjóðverjar hertóku Antwerpen aftur í [[maí]] [[1940]], að þessu sinni nær bardagalaust. Sökum hernaðarmikilvægis hennar, t.d. vegna hafnarinnar og iðnaðarins, gerðu bandamenn ítrekaðar loftárásir á borgina. Þær hörðustu voru gerðar [[5. apríl]] [[1943]], en þá létust um 2000 manns. Í [[september]] [[1944]] náðu [[Bretland|Bretar]] að frelsa borgina. Sökum þess að höfnin reyndist óskemmd, varð hún að mikilvægri birgðastöð fyrir heri bandamanna. Á hinn bóginn gerðu nú Þjóðverjar loftárásir á Antwerpen, aðallega með flugskeytum, allt frá [[október]] 1944 til [[Mars (mánuður)|mars]] [[1945]]. 1200 flugskeyti hæfðu borgina á þessum tíma. Í þessum árásum létust allt að 7000 manns. Flugskeytin voru svo fljót að ekki var hægt að vara við þeim. Þau lentu víða í borginni, íbúum oftast að óvörum. Time Magazine í [[New York]] kallaði borgina ''The City of Sudden Death'' (''Borg hins óvænta dauða''). Á hinn bóginn slapp höfnin aftur við allar meiriháttar skemmdir. Eftir stríð var höfnin í Antwerpen enn stækkuð. Hún var á þessum tíma þegar orðin stærsta borg landsins. Frá Antwerpen er hægt að sigla um skurði víða um landið, t.d. til fljótsins [[Maas]]. Í upphafi [[21. öldin|21. aldar]] var höfnin sú sjötta stærsta í heimi hvað umsvif varðar. Antwerpen er einnig mikið stórveldi á efnahagssviðinu. Hún er mesta viðskiptaborg með demöntum, en til skamms tíma voru um 80% allra demanta heims seldir þar í borg. Ein 1.600 fyrirtæki sem versla með demönta eru staðsett í borginni einni saman. Nokkrar byggingar í miðborg Antwerpen eru á heimsminjaskrá UNESCO.

== Viðburðir ==
'''Sinksenfoor''' er heiti á skemmtigarði sem tvisvar á ári setur upp leiktjöld í borginni. Þar er boðið upp á 150 mismunandi skemmtiatriði og er garðurinn því einn sá stærsti í Belgíu.

'''Antwerp Pride''' er hátíð [[samkynhneigð]]ra í borginni og er hún haldin árlega í [[júní]].

'''Rubensmarkt''' heitir flóamarkaður í borginni sem helgar sig [[17. öldin]]ni. Verslunarfólk er klætt gömlum búningum og fötum eins og þau voru á 17. öld, á tímum málarans Rubens sem starfaði lengi í borginni.

== Íþróttir ==
[[Sumarólympíuleikarnir]] voru haldnir í Antwerpen haldnir [[1920]]. Engir keppendur kepptu frá [[Ísland]]i en nokkrir Íslendingar kepptu fyrir hönd annarra þjóða. 

WTA Antwerpen er [[tennis]]keppni í borginni sem haldin var innanhús árlega frá [[2002]] til [[2009]]. 

[[Knattspyrna|Aðalknattspyrnufélag]] borgarinnar er [[Beerschot AC]], sem hét Germinal Beerschot til [[2011]], sem aftur varð til við samruna Germinal Ekeren og Beerschot VAC árið [[1999]]. Félögin hafa hvert fyrir sig landað titlum, en síðasti titillinn var sigur í bikarkeppninni [[2005]]. Með félaginu hafa spilað Íslendingarnir [[Jón Guðni Fjóluson]] og [[Nökkvi Þeyr Þórisson]].

== Vinabæir ==
[[Mynd:Peter Paul Rubens - Rubens and Isabella Brant in the honeysuckle bower.jpg|thumb|Peter Paul Rubens bjó og starfaði í Antwerpen. Sjálfsmynd ásamt eiginkonu sinni.]]
Antwerpen viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:

{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* {{NLD}} [[Rotterdam]] í [[Holland]]i síðan 1940
* {{FRA}} [[Mulhouse]] í [[Frakkland]]i síðan 1954
* {{RUS}} [[Sankti Pétursborg]] í [[Rússland]]i, síðan 1958
* {{DEU}} [[Rostock]] í [[Þýskaland]]i síðan 1963
* {{CHN}} [[Sjanghæ]] í [[Kína]] síðan 1984
| valign=&quot;top&quot; |
* {{TUR}} [[Akhisar]] í [[Tyrkland]]i síðan 1988
* {{ISR}} [[Haífa]] í [[Ísrael]] síðan 1995
* [[Mynd:Flag of South Africa.svg|20px]] [[Höfðaborg]] í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], síðan 1996
* {{ESP}} [[Barcelona]] á [[Spánn|Spáni]] síðan 1997
* {{DEU}} [[Ludwigshafen]] í [[Þýskaland]]i síðan 1998
|}

== Frægustu börn borgarinnar ==
* ([[1580]]-[[1585|85]]) [[Frans Hals]] málari
* ([[1599]]) [[Anthonis van Dyck]] málari
* ([[1987]]) [[Moussa Dembélé]], belgískur knattspyrnumaður
* Flæmski málarinn [[Peter Paul Rubens]] (fæddur í þýska ríkinu) ól aldur sinn í Antwerpen og lést þar í borg 1640.

== Byggingar og kennileiti ==
[[Mynd:Antwerpen olv-kathedraal2.jpg|thumb|Frúarkirkjan]]
[[Mynd:Anvers Maison Rubens.JPG|thumb|Rubenshúsið]]
* [[Frúarkirkjan í Antwerpen]] er dómkirkja borgarinnar. Hún var reist [[1352]]-[[1521]], en aðeins annar turninn var reistur. Hann er 123 metra hár og þar með hæsti kirkjuturn Niðurlanda. Í kirkjunni eru nokkur málverk eftir málarann Peter Paul Rubens. Frúarkirkjan var sett á heimsminjaskrá UNESCO [[1999]].
* Safn Plantin Moretus í Antwerpen er gömul prentsmiðja frá 16. öld. Hún var stofnuð [[1555]] af Plantin Moretus og var á sínum tíma ein stærsta prentsmiðja heims og jafnframt fyrsta iðnaðarprentsmiðja heims. Pressubekkirnir voru 16 og störfuðu rúmlega 80 manns við þá. [[1876]] keypti borgin húsið og breytti því í safn. Þar er nú elsta prentvél heims, en hún var smíðuð árið [[1600]]. Safnið var sett á heimsminjaskrá UNESCO árið [[2005]] og var það fyrsta safnið sem komst á þann lista.
* Rubenshuis (Rubenshús) er safn í borginni, en í húsinu bjó og starfaði flæmski málarinn Peter Paul Rubens. Það var hann sjálfur sem lét reisa bygginguna [[1610]] og bjó hann þar allt til dauðadags [[1640]]. [[1937]] keypti borgin húsið og breytti því í safn [[1946]]. Þar eru ýmsir munir frá tíð Rubens, sem og nokkur af málverkum hans.
* Het Steen (Steinninn) er gamla borgarvirkið í Antwerpen. Það var reist á [[12. öldin|12. öld]] og er því langelsta mannvirkið sem enn stendur í borginni. Virkið stendur við Schelde, að norðanverðu við borgina, og átti að verja hana fyrir óvinum sem komu upp Westerschelde. Síðar var virkið notað sem fangelsi og voru ófáir fangar teknir af lífi þar. [[1823]] var fangelsinu svo lokað. Eftir það var virkið ýmist notað sem íbúðarhús, sögunarverksmiðja og fiskilager. [[1862]] varð því breytt í fornmunasafn og er svo enn í dag. Einnig er í því sjóminjasafn.
* Gamla ráðhúsið í Antwerpen er geysifögur bygging við aðalmarkaðstorgið. Það var reist [[1561]]-[[1565|65]] í endurreisnarstíl. Neðst eru súlnagöng sem eitt sinn hýstu verslanir. Efsta hæðin er með langar svalir. Miðjustykkið er fagurlega skreytt styttum af konum sem tákna réttlæti og visku. Þar er einnig stytta af [[María mey|Maríu mey]]. Þrír stórir skildir hanga á framhliðinni. Sá fyrsti af greifadæminu Brabant, annar af spænsku Habsborgarlínunni, þriðji af markgreifadæminu Antwerpen. Byggingin var brennd af Spánverjum í Spænsku heiftinni 1576, en endurgert þremur árum síðar. Í húsinu eru nokkrir fagurlega skreyttir salir. Það er enn notað sem ráðhús í dag.
*Begínuhverfið (Begijnhof) í Antwerpen er óvenjuleg vel viðhaldið. Það var reist á [[13. öldin|13. öld]] upphaflega, en flest húsin eru frá [[16. öldin|16. öld]]. Í hverfinu er kirkjan, Katrínarkirkja, í nýgotneskum stíl. [[Begínur]] lifðu óvenjulega lengi í hverfinu, langt fram á [[20. öldin|20. öld]]. Síðasta begínan í hverfinu lést [[1986]]. Hverfið hefur ekki verið sett á heimsminjaskrána enn.

== Gallerí ==
&lt;gallery&gt;
Mynd:Antwerpen-Plantin Moretus Museum.jpg|Safn Plantin Moretus
Mynd:Begijnhof Antwerpen 02.jpg|Begínuhverfið
Mynd:0 Het Steen - Antwerpen (1).JPG|Borgarvirkið Het Steen
Mynd:Antwerpen Stadhuis 2006-05-28.jpg|Gamla ráðhúsið
&lt;/gallery&gt;

== Heimildir ==
* {{wpheimild|tungumál=nl|titill=Antwerpen (stad)|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2012}}
* {{wpheimild|tungumál=en|titill=Antwerp|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2012}}
* {{wpheimild|tungumál=de|titill=Antwerpen|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2012}}

{{commons|Antwerpen}}

[[Flokkur:Borgir í Belgíu]]
[[Flokkur:Hansasambandið]]</text>
      <sha1>6fqelyezoqx7el2tchav8l8hcytkuv2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hringrás vatns</title>
    <ns>0</ns>
    <id>61052</id>
    <revision>
      <id>1983808</id>
      <parentid>1971348</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:24:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1159</id>
      </contributor>
      <comment>Skipti út Huracán_Hugo.jpg fyrir [[Mynd:Hugo_1989-09-21_1844Z_(large_labeled).jpg]] (eftir [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] vegna þess að: [[:c:COM:FR|File renamed]]: Criterion 4 - conforms to other similar files' formats for storm images).</comment>
      <origin>1983808</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8557" sha1="bap9cx2iymqdccujubpz6jhlm3gaudf" xml:space="preserve">{{athygli|Þarf að fella saman í samfellda grein.}}
[[File:Watercycleicelandichigh.jpg|right|thumb|Helstu þættir hringrásar vatns, uppgufun, ofankoma, jöklar, grunnvatnsstraumar, ár og stöðuvötn. Hluti vatnshvolfsins]]
[[Mynd:Ocean currents 1911.jpg|right|thumb|Hafstraumar (1911).]]
[[Mynd:Thermohaline circulation.png|right|thumb|Eðlisþungir hafstaumar mynda hluta af hringrás vatns.]]
[[Mynd:Land ocean ice cloud 1024.jpg|right|thumb|Höfin þekja um 70% af yfirborði jarðar.]]
[[Mynd:Table_of_Geography_and_Hydrography,_Cyclopaedia,_Volume_1.jpg|right|thumb|landaskript (landfræði), vatnaskipt og siglingafræði úr 1728 ''Cyclopaedia''.]]
[[Mynd:Hugo 1989-09-21 1844Z (large labeled).jpg|right|thumb|Gervihnattamynd af fellibylnum Hugo.]]
'''Hringrás vatns''' er lýsing á [[vatn]]sbúskap [[jörðin|jarðar]], þar sem vatn, í [[hamur (efnafræði)|föstum-, fljótandi- og gasham]], flyst milli [[vatnshvolf]]s og [[gufuhvolf]]s jarðar. 

Ferlið sem nefnist hringrás vatns (eða vatnafarshringurinn) lýsir geymslu og hreyfingu á vatni í og á milli lífhvolfs, lofthvolfs, jarðhvolfs og vatnshvolfs. Vatn fyrirfinnst í andrúmslofti, höfum, stöðuvötnum, ám, jarðvegi, jöklum, snjóbreiðum og í grunnvatnsgeymum. Vatn hreyfist með ýmsum háttum; uppgufun, þétting, úrkoma, úrfellingu, ofanflæði, innflæði, sigtun, upplausn, plöntuöndun, bráðnun og [[jarðvatn|grunnvatnsflæði]] eru dæmi um færslu hætti. Mest uppgufun er úr höfunum, og 91% af þeirri uppgufun skilar sér aftur í höfin beint úr andrúmsloftinu með úrkomu.

Vatn jarðarinnar er alltaf á hreyfingu. Umfjöllun um hringrás vatnsins á jörðinni hlýtur að lýsa hreyfingum þess í láði, lofti og legi. Þessum viðstöðulausu hreyfingum við yfirborð jarðskorpunnar og í neðstu lögum gufuhvolfsins. Þar sem hringrás vatns er réttnefni, þá er engin byrjun eða endir á hringferlinum. Vatnið hefur þann eiginleika við náttúrulegar aðstæður yfirborðs jarðar að skipta um fasa. Vatn sem vökvi, ís og gufa fyrirfinnst á mismunandi stöðum í hringrás vatnsins. Breytingar úr einum fasa í annan gerast á augnablikshraða og ná einnig yfir milljónir ára. Magn vatns á jörðinni er nokkuð stöðugt; einstaka vatnssameindir sleppa frá jörðinni á meðan aðrar koma til jarðarinnar á ógnarhraða.

Árleg velta vatns í aðrúmslofti er fimmhundruð sjötíu og sjö þúsund rúmkílómetrar af vatni, tæplega þrettán prósent þess er uppgufun frá landmassa jarðar. Ofankoma á landmassa jarðar eru tæp tuttugu og eitt prósent, eða um það bil sjö prósentustigum meira en uppgufun, sem skýrir hversvegna við höfum ár og grunnvatnsflæði. Flæði grunnvatn til sjávar er talið vera um tvöþúsund og eitthundrað rúmkílómetrar á ári.&lt;ref&gt;Þröstur Þorsteinsson, The hydrological cycle&lt;/ref&gt;

Átta þrep uppgufunar og ofankomu úr Hringrás vatns í náttúrunni fyrir grunnskóla&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.namsgagnastofnun.is/namsleidbeiningar/lifrikid_net.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-13 |archive-date=2009-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091123055136/http://www.namsgagnastofnun.is/namsleidbeiningar/lifrikid_net.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
# vatn gufar upp (sjó, vötnum, gróðri, lífverum)
# vatnsgufan myndar ský þegar hún hitnar
# skýin berast yfir fjöll
# loftið kólnar og vatnsgufan þéttist
# það myndast regn eða snjór sem fellur til jarðar
# vatnið rennur niður af hálendi
# vatn rennur í gegnum jarðlögin
# vatn rennur aftur í sjó

Guðbjartur Kristófersson&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.mr.is/~gk/jfr/ordskyr/vatnshvolf.htm |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-13 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020120012/https://www.mr.is/~gk/jfr/ordskyr/vatnshvolf.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; skýrir vatnhvolf jarðar sem ósamfellt lag af vatni á yfirborði jarðar. Hann telur til þess allt yfirborðsvatn í stöðuvötnum og höfum eða jarðvegi og berggrunni bæði frosið og fljótandi, auk vatnsgufu í gufuhvolfinu.

== Uppruni vatns á jörðinni ==

Ýmsir hafa velt fyrir sér uppruna vatns á jörðinni &lt;ref&gt;http://www.hi.is/~oi/Nemendaritgerdir/2005%20-%20Ragnar%20-%20Hringras%20vatns.pdf Ragnar Heiðar Þrastarson&lt;/ref&gt;

Vatn getur hafi komist á yfirborð jarðar með gosgufum úr eldgosum frá iðrum jarðar.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/Hydrology/framework.html |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-13 |archive-date=2008-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080212042114/http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/Hydrology/framework.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Sem dæmi má nefna að í Skaftáreldum árið 1783 komu upp um 15 km³ af kviku. Ætla má að um 200 tonn af vatni hafi losnað í þessum eldsumbrotum. Einnig er hægt að gera ráð fyrir því að vatn hafi borist til jarðar með halastjörnum. Flestar halastjörnur eiga uppruna sinn í Oort skýinu og í Kuipar beltinu sem er rétt fyrir utan sporbaug Neptúnusar. Loftsteinar geta flutt mikið af ís með sér auk koldíoxíðs og metans. Fyrir um 4 - 4,5 milljörðum ára varð jörðin fyrir tíðum árekstrum loftsteina. Þyngdarafl jarðarinnar var á þeim tíma nægilega mikið til þess að halda einhverju af því vatni sem barst með þessum lofsteinum.&lt;ref&gt;http://www.britannica.com/eb/article-12066/hydrosphere&lt;/ref&gt;

Það eru um 1400 milljónir rúmkílómetra af vatni á jörðinni
&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesummary.html |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-13 |archive-date=2008-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080216015006/http://ga.water.usgs.gov/edu/watercyclesummary.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
sem Unnsteinn Stefánsson &lt;ref&gt;Unnsteinn Stefánsson. Haffræði I. 1991. Háskólaútgáfan. Reykjavík. &lt;/ref&gt; skiptir í fimm flokka:

* [[Haf|Höf]] 1 348 000 000 rúmkílómetra
* [[Jökull|Jöklar]] og ís 27 820 000 rúmkílómetra
* [[Grunnvatn]] 8062 000 rúmkílómetra
* Stöðuvötn og ár 225 000 rúmkílómetra
* [[Andrúmsloft]] 13 000 rúmkílómetra

Aðeins lítill hluti af öllu vatni á jörðinni er ferskvatn eða um 2,6%.

Vatnið stoppar misjafnlega langt við á þessum fimm stöðum. Vatn andrúmsloftsins endurnýjar sig algjörlega á aðeins átta dögum. 

Meðaldvalartími vatns &lt;ref&gt; http://www.physicalgeography.net/fundamentals/8b.html&lt;/ref&gt;
* Djúpliggjandi grunnvatn 10,000 ár
* Grunnligjandi grunnvatn 100 - 200 ár
* Jöklar 20 - 100 ár
* Vötn 50 - 100 ár
* Ár 2 to 6 mánuði
* Árstíðabundin snjór 2 - 6 mánuði
* Jarðvegsraki 1 - 2 mánuði

Regn, stormar, skýjafar, veður eru allt þættir vatnafars adrúmsloftsins.

== Höf ==

Talið er að um það bil helmingur þess vatns sem er í höfunum í dag hafi komið úr iðrum jarðar með gufum og eldgosum, og rignt svo niður í höfin. Hinn helmingurinn af vatni hafanna er talinn hafa komið frá halastjörnum sem rigndi á jörðina í stórum stíl. Vatnsmagn hafanna hefur staðið nær óbreytt síðustu fjögur þúsund milljón ár. &lt;ref&gt;Iain Stewart () Earth - The Power of the Planet, Episode 2 - Oceans, BBC [http://www.plymouth.ac.uk/pages/view.asp?page=19791] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110717025838/http://www.plymouth.ac.uk/pages/view.asp?page=19791 |date=2011-07-17 }}&lt;/ref&gt;

Eðlisþungir hafstaumar renna hægt eftir sjávarbotninum, &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.reference.com/search?r=13&amp;q=Thermohaline |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-13 |archive-date=2008-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080329134306/http://www.reference.com/search?r=13&amp;q=Thermohaline |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Djúpsjávarsjór myndast og leggur af stað meðfram hafsbotninum suðvestan við Ísland og milli Íslands og Svalbarða. Slíkt gerist einnig í flóum Suðurskautsinns suður af Atlantshafi og suður af Nýja-Sjálandi.

Miðdýpissjór myndast og sekkur austan og vestan við suðurodda Suður-Ameríku, í miðju Atlantshafi miðja vegu milli Nýfundnalands og Spánar, rétt fyrir utan Gíbraltar-sundið og við austasta hluta Rússlands.

Uppstreymi er svo að finna við vesturhluta Afríku og Ameríku, syðst í Atlantshafi og við miðbaug í Kyrrahafi. 

Þessi þrýstingsmunur knýr áfram djúpsjávarhafstrauma vatnshringrásarinnar.&lt;ref&gt;http://earth.usc.edu/~stott/Catalina/Deepwater.html&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Vatn]]</text>
      <sha1>bap9cx2iymqdccujubpz6jhlm3gaudf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Mótmæli vörubílstjóra á Íslandi 2008</title>
    <ns>0</ns>
    <id>64871</id>
    <revision>
      <id>1983756</id>
      <parentid>1953765</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:28:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22405" sha1="gdzceif8qav9z2pqknvjtzlx4sxskk8" xml:space="preserve">[[Mynd:Mótmæli vörubílstjóra 1.jpg|thumb|hægri|340px|Átök brutust út á milli lögreglu og mótmælenda þann 23. apríl 2008.]]
'''Mótmæli vörubílstjóra á Íslandi 2008''' voru [[mótmæli]] sem [[vörubíll|vörubílstjórar]] á [[Ísland]]i skipulögðu til að mótmæla háum [[olía|olíusköttum]] og of stífum reglum um hvíldartíma atvinnubílstjóra. 

Mótmælin lýstu sér í því að atvinnubílstjórar lögðu [[Vörubíll|vörubílum]] sínum á stórum [[umferð]]aræðum á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]], og hindruðu þannig alla umferð.

== Mótmæli ==

Samkvæmt Sturlu Jónssyni, talsmanni vörubílstjóra voru helstu baráttumálin eftirfarandi&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1205830 Morgunblaðið: „Mótmæli vörubifreiðastjóra og almennings“. 10. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;:
* Breytingar á reglum um hvíldartíma
* Að fallið verði frá fyrirhuguðu umhverfisgjaldi
* Álögur verði lækkaðar, bæði gjald á vörubifreiðar og virðisaukaskattur á eldsneyti
* Að nýjar reglur um endurnýjun á [[meirapróf|meiraprófsréttindum]] verði endurskoðuð.

Álögur á eldsneyti eru eftirfarandi: fyrir olíu  er vörugjaldið 41 króna&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/lagasofn/135a/2004087.html#G1M3 althingi.is: „Lög um olíugjald og kílómetragjald“. 9. júní 2004.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vefafgreidsla.tollur.is/tollalina/TAV/yfirlit.aspx?F=05&amp;K=27&amp;T=27101930 Tollskrá: Gasolíur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; en fyrir bensín er 9,28 krónur auk sérstaks bensíngjalds sem er 32,95 krónur.&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/lagasofn/135a/1993029.html#G14M1 althingi.is: „Lög um vörugjald af ökutækjum, eldsneyti o.fl.“. 13. apríl 1993.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vefafgreidsla.tollur.is/tollalina/TAV/yfirlit.aspx?F=05&amp;K=27&amp;T=27101121 Tollskrá: Blýlaust bensín.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;  [[Virðisaukaskattur]] af eldsneyti á ökutæki er almennt 24,5%.&lt;ref&gt;[https://vefafgreidsla.tollur.is/tollalina/TAV/yfirlit.aspx?F=05&amp;K=27&amp;T=27101121 Tollskrá: Blýlaust bensín.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vefafgreidsla.tollur.is/tollalina/TAV/yfirlit.aspx?F=05&amp;K=27&amp;T=27101930 Tollskrá: Gasolíur]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Þessar álögur hafa ekki breyst nýlega. Það sem ætla má að valdi hækkun á eldsneytisverði er hátt heimsmarkaðsverð á hráolíu og veikt gengi [[íslenska krónan|íslensku krónunnar]].

[[Samgönguráðherra]] setur lög og reglur um hvíldartíma ökumanna.&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/lagasofn/135a/1987050.html#G44AM1 althingi.is: Umferðarlög, 44. gr. 30. mars 1987.]&lt;/ref&gt; Samkvæmt reglugerð um skipulag á vinnutíma ökumanna þarf ökumaður að hvílast í samtals 45 mínútur fyrir hvern 4,5 klukkutíma sem ekinn er.&lt;ref&gt;[https://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/662-2006 reglugerd.is: „Reglugerð um aksturs- og hvíldartíma ökumanna“. 2006.]&lt;/ref&gt; Vörubílstjórar segja að þessar reglur, sem byggja á evrópskum reglum, henti ekki á Íslandi auk þess sem hvíldaraðstaða við vegi landsins er lítil sem enginn.

Samkvæmt lauslegum útreikningum blaðamanns [[Morgunblaðið|Morgunblaðsins]] kostuðu mótmælin, frá 27. mars til 4. apríl, samfélagið að minnsta kosti 31,4 milljónir króna.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1204250 Morgunblaðið: „Dýr mótmæli bílstjóra“. 4. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Brugðist var við þessu í annarri grein í Morgunblaðinu og niðurstöðurnar dregnar í efa.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1207141 Morgunblaðið: „Andsvar: Dýr mótmæli bílstjóra“. 15. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 27. mars 2008 ===

Mótmælin hófust með því að hópur vörubílstjóra lagði bílum sínum í [[Ártúnsbrekka|Ártúnsbrekku]] og stöðvaði þannig umferð. Páll Pálsson forsvarsmaður hagsmunasamtaka vörubílstjóra sagði mótmælinn ekki að frumkvæði samtakanna. Sturla Jónsson var skipuleggjandi mótmælanna og Páll Pálsson sagði að vörubílstjórar myndu mótmæla daglega með sama hætti þar til að álögur yrðu lækkaðar.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080327/FRETTIR01/80327074 visir.is: „Vörubílstjórar teppa umferð í Ártúnsbrekku“. 27. mars 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080327/FRETTIR01/80327080 visir.is: „Mótmælum vörubílstjóra lokið - boða dagleg mótmæli“. 27. mars 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 28. mars 2008 ===

[[Mynd:Mótmæli 28 mars.jpg|thumb|Þann 28. mars stífluðu vörubílstjórar alla umferð í Ártúnsbrekku.]]
Vörubílstjórar mótmæltu með sama hætti og fyrri daginn en lokuðu umferð í báðar áttir. Mótmælin hófust um fjögurleytið og stóðu yfir í um hálftíma.  Áætlað var að um hundrað manns hafi tekið þátt. Þá tilkynntu vörubílstjórar að þeir myndu halda áfram eftir helgi, fengju þeir ekki að funda með ráðamönnum um málefni sín. Bílstjórarnir fóru leynt með ráðagerðir sínar af ótta um að lögreglan myndi koma í veg fyrir þær. Jón Viðar Matthíasson, slökkviliðsstjóri, gagnrýndi mótmælaaðgerðirnar vegna þess að þær voru ekki tilkynntar og því hafi ekki verið hægt að gera ráðstafanir fyrir sjúkraflutninga ef til þess kæmi.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080328/FRETTIR01/80328046 visir.is: „Mótmælum vörubílstjóra lokið“. 28. mars 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080328/FRETTIR01/80328044 visir.is: Vörubílstjórar loka á tveimur stöðum. 28. mars 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 31. mars 2008 ===

Aftur var mótmælt í Ártúnsbrekku og einnig var [[Reykjanesbraut]] lokað við [[Kúagerði]].&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080331/FRETTIR01/80331007 visir.is: Vörubílstjórar loka götum - talsmaður þeirra handtekinn. 31. mars 2008.]&lt;/ref&gt; Lögreglan hafði undirbúið sig og var aukalegur mannskapur á vakt. Mótmælin stóðu yfir í rúma klukkustund og lauk laust eftir átta.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080331/FRETTIR01/80331041 visir.is: „Gríðarlegar umferðartafir í mótmælum vörubílstjóra í morgun“. 31. mars 2008.]&lt;/ref&gt; Boðað var til mótmæla á [[Austurvöllur|Austurvelli]] klukkan 16:00 þann 1. apríl á vef Ferðaklúbbsins 4X4&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080331/FRETTIR01/80331059 visir.is: „Mótmælafundur á Austurvelli á morgun gegn háu olíuverði“. 31. mars 2008.]&lt;/ref&gt;. Einnig var veginum lokað við Lónsvegamót á [[Höfn í Hornafirði]] frá kl 16:45 til 17:10&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080331/FRETTIR01/80331108 visir.is: „Bensínverði líka mótmælt á Höfn“. 31. mars 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 1. apríl 2008 ===

Mótmælin sem boðað var til daginn áður hófust með því að bílstjórar söfnuðust saman í Klettagörðum og óku til Austurvallar. Sturla Jónsson afhenti [[Sturla Böðvarsson|Sturlu Böðvarsyni]], [[forseti Alþingis|forseta Alþingis]], undirskriftalista um lækkun eldsneytisskatta.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080401/FRETTIR01/80401074 visir.is: „Vörubílstjórar hitta þingmenn við Austurvöll“. 1. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Hópferðamiðstöðin TREX lýsti yfir stuðningi sínum og sendi netpóst til forsætis-, fjármála-, viðskipta-, iðnaðar- og samgönguráðherranna. Þar sagði að atvinna þeirra sem byggðu afkomu sína á seldum akstri væri í hættu og lýst var yfir vonbrigðum vegna athafnaleysis stjórnvalda.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080401/FRETTIR01/80401065 visir.is: „Styttist í mótmæli á Austurvelli - bílstjórar safnast saman“. 1. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Bílstjórar stöðvuðu einnig umferð við gatnamót [[Kringlumýrarbraut]]ar og [[Miklabraut|Miklubraut]]ar í um tíu mínútur þar til lögreglan kom á vettvang.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080401/FRETTIR01/80401073 visir.is: „Stöðvuðu umferð í skamman tíma á Miklubraut“. 1. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Á [[Akureyri]] mótmæltu einnig um 50-60 bílstjórar.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080401/FRETTIR01/80401076 visir.is: „Vörubílstjórar láta til sín taka á Akureyri“. 1. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; [[Árni M. Mathiesen]], fjármálaráðherra, lét þau orð falla í útvarpsviðtali á [[Bylgjan|Bylgjunni]] að hann væri tilbúinn til að ræða við vörubílstjóra ef þeir „hættu þessum ósköpum á vegunum“ og að það myndi duga að líta við í kaffi.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080401/FRETTIR01/80401062 visir.is: „Vill bjóða vörubílstjórum í kaffi“. 1. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 4. apríl 2008 ===

Sunnlenskir vörubílsstjórara mótmæltu með því að aka löturhægt yfir [[Ölfusárbrú]] á [[Selfoss]]i. Lögregla beindi halarófunni annað þegar bílstjórar hugðust aka yfir brúna í þriðja sinn. Atburðurinn fór friðsamlega fram.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/04/bilstjorar_motmaeltu_a_selfossi/|titill=Bílstjórar mótmæltu á Selfossi|útgefandi=Mbl.is|mánuður=4. apríl|ár=2008}}&lt;/ref&gt;

=== 23. apríl 2008 ===

Mótmæli hófust um kl. 11 um morgun [[23. apríl]] [[2008]] á [[Suðurlandsvegur|Suðurlandsvegi]] við [[Rauðavatn]] í nágrenni [[Reykjavík]]ur. Lögreglan var á staðnum, vopnuð óeirðarbúnaði (múgskjöldum og kylfum) og kom til átaka milli þeirra og mótmælenda. Þeir handtóku bílstjóra og mótmælendur og sprautuðu [[piparúði|piparúða]] á fjöldann. Var [[steinn|steinum]] og [[Eggjakast|eggjum kastað]] í lögrelumenn og slasaðist einn lögreglumaður þegar hann fékk grjót í höfuðið.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/23/logreglumadur_a_slysadeild/ Mbl.is: „Lögreglumaður á slysadeild“. 23. apríl 2008]&lt;/ref&gt; 21 mótmælandi var handtekinn og 16 ökutæki gerð upptæk vegna mögulegra brota á [http://www.althingi.is/lagasofn/135a/1940019.html#G168M1 168 gr. almennra hegningarlaga] og [http://www.althingi.is/lagasofn/135a/1987050.html#G27M1 fyrstu málsgrein 27. gr. umferðarlaga].&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/23/21_handtekinn_i_dag/ Mbl.is: „21 handtekinn í dag“. 23. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://logreglan.is/displayer.asp?cat_id=1040&amp;module_id=220&amp;element_id=11921 Lögregluvefurinn: „21 handtekinn og lagt hald á 16 ökutæki“. 23. apríl 2008.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/article/20080423/FRETTIR01/272822929 visir.is: „21 handtekinn á Suðurlandsvegi í dag“. 23. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Múgstjórnunarsveit lögreglunnar sá um aðgerðir á vettvangi.&lt;ref&gt;[http://logreglan.is/displayer.asp?cat_id=1040&amp;module_id=220&amp;element_id=11921 Lögregluvefurinn: „21 handtekinn og lagt hald á 16 ökutæki“. 23. apríl 2008.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Sigmar Magnússon bílstjóri kærði lögreglumann sem hrifsaði af honum farsíma og eyddi myndbandsupptöku af aðgerðum lögreglunnar.  Lögreglumaðurinn neitaði að gefa upp lögreglunúmer og bar því við að hann hefði ekkert númer.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/25/logreglan_eyddi_gognum_af_farsima/ mbl.is: Lögreglan eyddi gögnum af farsíma. 25. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;  Samkvæmt 10. grein í reglugerð um einkennisbúninga og merki lögreglunnar fá allir lögreglumenn sem lokið hafa prófi frá Lögregluskóla ríkisins og lögreglunemar úthlutað lögreglunúmeri.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=http://stjornartidindi.is/Advert.aspx?ID=d63c9046-3d63-458a-8c6d-96a35d3d161f|titill=Stjórnartíðindi: REGLUGERÐ um einkennisbúninga og merki lögreglunnar|mánuður=3. janúar|ár=2007}}&lt;/ref&gt;

Fréttamaður Stöðvar 2, Lára Ómarsdóttir, heyrðist í beinni útsendingu segja: „Ég get nú kannski fengið einhvern til að kasta eggi rétt á meðan við erum live á eftir“.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://andresm.eyjan.is/2008/04/24/yfirklor-laru/ |title=Enginn er Eyland: „Var Lára að grínast?“. 24. apríl 2008. |access-date=2008-04-24 |archive-date=2008-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080508111954/http://andresm.eyjan.is/2008/04/24/yfirklor-laru/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;  Vöknuðu þá grunsemdir um að fréttamenn Stöðvar 2 hefðu sviðsett fréttaefni.&lt;ref&gt;[http://eyjan.is/ordid/2008/04/24/lara-tekin-a-beinid/ eyjan.is: „Lára tekin á beinið“. 24. apríl 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Í yfirlýsingu frá Láru kom fram að um grín hafi verið að ræða.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080424/FRETTIR01/934620225 visir.is: „Yfirlýsing frá Láru Ómarsdóttur“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; En í kjölfarið ákvað hún að segja starfi sínu lausu sökum sem henni þótti hún hafa misst traust almennings.

=== 24. apríl 2008 ===

[[Mynd:Mótmæli við Miklubraut - 25. apríl 2008.jpg|thumb|Ungmenni tefja umferð við gatnamót Kringlumýrarbrautar og Miklubrautar 25. apríl.]]
Eigendur ökutækjanna sem voru gerð upptæk voru boðaðir til skýrslutöku á lögreglustöðina við [[Hverfisgata|Hverfisgötu]] klukka 11:15. Þeir mættu í íþróttabolum, framan á þeim var númer og fyrir ofan það stóð „Trukkari“ og aftan á bolnum stóð „Eign ríkisins“. Einar Árnason flutningabílstjóri sagði að bílunum hafi verið löglega lagt á [[hvíldarstæði]].&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/24/bodadir_i_skyrslutoku/ Mbl.is: „Boðaðir til skýrslutöku“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Samkvæmt Einari telur lögreglan að vörubílarnir hafi stíflað veginn.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/24/gafu_ekki_lagalegar_skyringar/ Mbl.is: „Gáfu ekki lagalegar skýringar“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

Maður, sem áður hafði titlað sig talsmann vörubílstóra&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/24/sturla_ekki_a_okkar_abyrgd/ mbl.is: „Sturla: Ekki á okkar ábyrgð“]&lt;/ref&gt;, réðst á lögreglumann þegar bílstjórarnir voru að sækja bílana sína á geymslusvæði við [[Kirkjusand]]. Árásamaðurinn var handtekinn og vörubílstjórarnir fordæmdu árásina.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/24/radist_a_logreglumann/ mbl.is: „Ráðist á lögreglumann“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080424/FRETTIR01/275011302 visir.is: „Myndband: Lögreglumaður laminn á Kirkjusandi“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080424/FRETTIR01/165484588 visir.is: „Gæti átt ársfangelsi yfir höfði sér“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Árásamaðurinn, Ágúst Fylkisson, sendi síðar frá sér yfirlýsingu þar sem hann baðst afsökunar á athæfi sínu.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/26/missti_stjorn_a_skapi_sinu/ mbl.is: „Missti stjórn á skapi sínu“. 26. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;  Yfirlögregluþjónn höfuðborgarsvæðisins sagði um árásina: „Þetta er með því grófara sem maður hefur séð og mjög hrottaleg árás“.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080428/FRETTIR01/466550894 visir.is: „Með því grófara sem maður hefur séð“. 28. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Lögreglumaðurinn sem varð fyrir árásinni nefbrotnaði og tognaði illa á hálsi.&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080429/FRETTIR01/500380054 visir.is: „Síðustu vaktinni lauk með hnefahöggi“. 29. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

Boðað var til fundar [[Allsherjarnefnd Alþingis|allsherjarnefndar]] af frumkvæði stjórnarandstöðunnar. Atli Gíslason, fulltrúi [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstri grænna]], vildi að upplýsingum um mótmælin 23. apríl yrði safnað og fulltrúar lögreglu og vörubílstjóra yrðu kallaðir fyrir nefndina.&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080430122255/ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item203089/ ruv.is: „Allsherjarnefnd fundar um mótmæli“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; Vörubílstjórar héldu því fram að símar þeirra hefðu verið hleraðir fyrir mótmælin daginn áður en [[Friðrik Smári Björgvinsson]] [[yfirlögregluþjónn]] þvertók fyrir það.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/article/20080424/FRETTIR01/742790118 visir.is: „Lögreglan neitar því að símar hafi verið hleraðir“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

=== 25. apríl 2008 ===

Í kringum hundrað ungmenni töfðu umferð á gatnamótum Kringlumýrarbrautar og Miklubrautar um fjögurleytið. Eftir að lögregla setti ungmennunum þá afarkosti að fara eða verða handtekin hurfu þau fljótlega á brott.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/25/logregla_hotar_handtokum/ mbl.is: „Lögreglan hótar handtökum“. 25. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/25/rymingu_lokid_a_miklubraut/ mbl.is: „Rýmingu lokið við Miklubraut“. 25. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

== Gagnrýni á mótmæli vörubílsstjóra ==

Mótmælin hafa helst verið gagnrýnd vegna þess að skipuleggjendum láðist að tilkynna þau. Þetta varð til þess að hætta skapaðist þar sem hvorki slökkvilið né sjúkraliðar gátu gert ráðstafanir tímanlega.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?radnr=1202503 Morgunblaðið: „Ábyrgðarlaus mótmæli“. 28. mars 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://visir.is/article/20080423/FRETTIR01/688892102 visir.is: „Mótmæli settu sjúkraflutninga úr skorðum“. 23. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]], dómsmálaráðherra, fékk tölvupóst frá ýmsum eftir mótmælin 23. apríl þar sem meðal annars var þess krafist að hann segði af sér.&lt;ref&gt;[http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/24/gerdu_thjodini_greida_og_skjotu_thig/ Mbl.is: „Gerðu þjóðini greiða og skjótu þig“. 24. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://www.bjorn.is/dagbok/nr/4444 Dagbók dómsmálaráðherra, bjorn.is: „Miðvikudagur, 23. 04. 08.“. 23. apríl 2008.]&lt;/ref&gt; [[Sigurður Líndal (f. 1931)|Sigurður Líndal]], lagaprófessor við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], gagnrýndi ofbeldi gagnvart lögreglu þann 23. apríl og ummæli þingmannana [[Atli Gíslason|Atla Gíslasonar]], [[Steingrímur J. Sigfússon|Steingríms J. Sigfússonar]] og [[Guðjón Arnar Kristjánsson|Guðjóns A. Kristjánssonar]] en honum þótti þeir gefa í skyn að aðgerðir lögreglu hefðu farið fram úr hófi.&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080508012804/visir.is/article/20080426/SKODANIR03/316320064/-1/SKODANIR visir.is: „Vörubílstjórum berst stuðningur“. 26. apríl 2008.]&lt;/ref&gt;

== Gagnrýni á aðferðir lögreglu til að halda mannfjölda í skefjum ==

Við [[Rauðavatn]] [[23. apríl]] hótaði lögreglan að beita [[piparúði|piparúða]] á mótmælendur, sem óhlýðnuðust fyrirmælum hennar. Lögregluþjónar gengu ógnandi um götuna með gasbrúsa og hrópuðu: „Gas! Gas! Gas! Af [[gata|götunni]]!“ í þeim tilgangi að gefa fólki færi á að forða sér undan úðanum. Skiptar skoðanir eru á því hvort aðferðir lögregluþjónsins hafi verið réttar og hvort of mikilli hörku hafi verið beitt. [[Arnar Rúnar Marteinsson]] [[aðalvarðstjóri]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] segir þetta byggt á algjörum misskilningi. „Okkar markmið er ekki að reyna að klekkja á neinum og við gætum þess að almenningur hafi alltaf útgönguleið. Til þess að svo verði upplýsum við mótmælendur fyrirfram um hvað við hyggjumst gera, hvort sem beita á úða eða kylfum, og veitum þeim þannig tækifæri til að yfirgefa svæðið án átaka.“ segir hann í viðtali við [[Morgunblaðið]] þann [[28. apríl]] [[2008]].

== Heimildir ==

{{reflist|2}}

== Tengt efni ==

* [[Gúttóslagurinn]]
* [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949]]

== Tenglar ==

=== Vefsíður ===

{{commons|Category:Protests by lorry drivers in Iceland (2008)}}
* [http://www.althingi.is/lagasofn/135a/1996090.html Lögreglulög á vef Alþingis]
* [https://web.archive.org/web/20100709215256/http://www.domsmalaraduneyti.is/raduneyti/starfssvid/logregla/log-og-reglugerdir/nr/314 ýmis lög á vef dómsmálaráðuneytisins]
* [http://www.samtaka.net/ Samtaka.net síða í eigu Samtaka vörubílstjóra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080427005506/http://samtaka.net/ |date=2008-04-27 }}
* [http://sturlajonsson.blog.is/blog/sturlajonsson/ Bloggsíða Sturlu Jónssonar skipuleggjanda mótmælanna]

=== Myndbönd af YouTube ===

{{col-begin}}
{{col-break}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=MCmNaLso6e4 Myndband sýnir handtöku (23. apríl 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=_f0GVK6wzfQ Myndband sýnir lögreglu nema á brott mótmælendur (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=9G4RfGr7av0 Myndband sýnir lögreglu nema á brott mótmælendur (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=Pbq0DP10RAQ Myndband sem sýnir mótmælendur fylgja vörubílum (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=UTXpXesMcKE Lögreglumaður hrópar „Gas! Gas!“ og sprautar piparúða (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=Yzv0GAOWP5M Vörubílstjóri lendir í ryskingum við borgara sem tefur för mótmælenda (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=aeUpVUf9g08 Fréttir Ríkissjónvarpsins (23. apríl 2008)]
* [http://youtube.com/watch?v=6aNMOvxr4zc Óeirðarlögreglan mætir á svæðið (23. apríl 2008)]
{{col-break}}
* [http://www.youtube.com/watch?v=2s09yTbavxY Vörubílstjórar aka í röð og flauta í mótmælaskyni (dagsetning ekki þekkt)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=_A5vlS1T4GI Vörubílstjórar aka í röð og flauta í mótmælaskyni (28. mars 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=i3ijZVGgFBM Vörubílstjórar aka í röð í mótmælaskyni (27. mars 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=PC2iAwXDAno Mótmæli á Austurvelli (1. apríl 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=uLmt2tTT-IQ Mótmæli á horni Laugarvegs og Kringlumýrarbrautar (1. apríl 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=S2IRjhiNsmg Mótmæli á Akureyri (1. apríl 2008)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=-ondpQ-V4UA Mótmæli á Reykjanesbraut (?) (dagsetning ekki þekkt)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=txpLPIbVn8g Frétt um háskaakstur mótmælenda (dagsetning ekki þekkt)]
* [http://www.youtube.com/watch?v=UP2goCCujgo Vörubílstjórar aka í röð og flauta í mótmælaskyni (dagsetning ekki þekkt)]
{{col-end}}

[[Flokkur:Mótmæli á Íslandi]]
[[Flokkur:Óeirðir á Íslandi]]
[[Flokkur:Samgöngur á Íslandi]]</text>
      <sha1>gdzceif8qav9z2pqknvjtzlx4sxskk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vísitala neysluverðs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>65245</id>
    <revision>
      <id>1983850</id>
      <parentid>1956550</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:15:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983850</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2225" sha1="gzwh4gqj7sc6iyok2t8l84gcn297lfi" xml:space="preserve">'''[[Vísitala]] neysluverðs''' er viðmiðunarkvarði milli tímabila og lítur til [[verð]]breytinga á vörum og þjónustu sem eru á útgjaldalið [[heimili|heimilanna]]. Algengt er að nota hana til að mæla [[verðbólga|verðbólgu]] á Íslandi. Þjóðhagsstofnanir eða sambærilegar stofnanir í flestum löndum reikna út vísitölu neysluverðs því hlutfallsleg breyting milli mánaða segir til um ástand verðbólgunar í landinu. Ásamt [[fólksfjöldi|fólksfjölda]] og [[þjóðarframleiðsla|þjóðar-]] og [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] eru vísitala neysluverðs með mikilvægustu hagtölum sem litið er til.

== Ísland ==
Á Íslandi fellur það í skaut [[Hagstofa Íslands|Hagstofu Íslands]] að reikna út vísitölu neysluverðs samkvæmt lögum nr 12. frá 1995. Það er gert mánaðarlega.

== Tenglar ==
* [https://www.ilo.org/public/english/bureau/stat/guides/cpi/index.htm Handbók ILO um vísitölu neysluverðs]

=== Ísland ===
* [http://www.hagstofan.is/Pages/711 Hagstofa Íslands - Vísitala neysluverðs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071022224040/http://www.hagstofan.is/Pages/711 |date=2007-10-22 }}
* [http://www.hagstofa.is/Pages/2249 Hagstofa Íslands - Spurningar og svör um vísitölu neysluverðs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090908170521/http://www.hagstofa.is/Pages/2249 |date=2009-09-08 }}
* [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1995012.html Lög um vísitölu neysluverðs, 1995 nr. 12 2. mars]
* [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4448 Seðlabanki Íslands. Peningamál 2003/4. Rammagrein 5: ''Húsnæðisliður vísitölu neysluverðs og peningastefnan''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306033304/http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=4448 |date=2016-03-06 }}
* [https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/8444 Forsætisráðuneytið, mars 2013. ''Skýrsla sérfræðingahóps um sjálfvirkar verðbreytingar''.] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* {{vísindavefurinn|3899|Hafa útsölur í janúar og júlí áhrif á neysluvísistöluna?}}

== Tengt efni ==
* [[Verðtrygging]]

{{stubbur|hagfræði}}

[[Flokkur:Vísitölur]]
[[Flokkur:Neysla]]</text>
      <sha1>gzwh4gqj7sc6iyok2t8l84gcn297lfi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samningur um alþjóðaverslun með tegundir í útrýmingarhættu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66573</id>
    <revision>
      <id>1983789</id>
      <parentid>1957073</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1349" sha1="5lb6u8b57mu2r6fz1izemk2tp945kqa" xml:space="preserve">[[Mynd:CITES.svg|thumb|right|Aðildarlönd CITES]]
'''Samningur um alþjóðaverslun með tegundir í útrýmingarhættu''' eða '''CITES''' ([[enska|e]]: ''Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora'') er [[alþjóðasamningur]] sem takmarkar milliríkja[[verslun]] með tilteknar [[tegund (líffræði)|tegundir]] [[dýr]]a og [[jurt]]a. Samningurinn var saminn af [[Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin|Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökunum]] árið [[1973]] og tók gildi [[1. júlí]] [[1975]]. [[Ísland]] gerðist aðili að samningnum [[3. janúar]] árið [[2000]]. Árið [[2008]] höfðu 173 ríki gerst aðilar. Í samningnum eru um 33.000 tegundir flokkaðar í þrjá flokka eftir því hversu miklar takmarkanir gilda um inn- og útflutning þeirra. 

Eftirfarandi flokkar dýra eru í heilu lagi í viðaukum I og II (háð sérstökum útflutningsleyfum):
* [[Fremdardýr]]
* [[Bjarndýr]]
* [[Hvalir]]
* [[Kattardýr]]
* [[Fílar]]
* [[Nashyrningar]]
* [[Krókódílar]]
* [[Sæskjaldbökur]]
* [[Kyrkislöngur]]

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20160402155730/https://www.umhverfisraduneyti.is/althjodlegt-samstarf/samningar/nr/51 Um CITES á vef umhverfisráðuneytis Íslands]

{{stubbur}}
{{s|1975}}

[[Flokkur:Náttúruvernd]]
[[Flokkur:Tegundir í útrýmingarhættu]]</text>
      <sha1>5lb6u8b57mu2r6fz1izemk2tp945kqa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Knattspyrnufélagið Víðir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>66809</id>
    <revision>
      <id>1983772</id>
      <parentid>1976573</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4188" sha1="hqo3sl5s0led3cfnxs1s86hpq7536gi" xml:space="preserve">{{heimildir vantar}}
{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Víðir
| mynd = Víðisvöllur 2023 (143456).jpg
| mynd2 = Vidismerki.jpg
| Gælunafn = Víðir Garði
| Formaður = Gísli Heiðarsson
| Stofnað = 11. maí 1936
| Leikvöllur = Nesfisk-völlurinn
| Stærð = 2000 áhorfendur (300 sæti í stúku)
| Þjálfari = Dani Beneitez
| Deild = [[2.deild karla]]
| Tímabil = 2026
| Staðsetning = 1. sæti i 3. deild 2026
| pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| pattern_b1 = _shoulder_stripes_white_stripes_white_vert_stripes
| pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| leftarm1 = 205090
| body1 = 205090
| rightarm1 = 205090
| shorts1 = 205090
  pattern_la2=
| pattern_b2 = 
| pattern_ra2 = 
| leftarm2 = FF0000
| body2 = FF0000
| rightarm2 = FF0000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000|
}}
'''Knattspyrnufélagið Víðir''' er [[Ísland|íslenskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Sveitarfélagið Garður|Garði]] á [[Suðurnes]]jum. Félagið var stofnað [[11. maí]] [[1936]].

==Knattspyrna==
===Meistaraflokkur karla===
Víðir leikur í bláum búningum og spilar heimaleiki sína á Nesfisk-velli. Meistaraflokkur karla leikur eins og er í 3. deild. Besti árangur Víðis í deildakeppni er 7. sæti í efstu deild karla [[1. deild karla í knattspyrnu 1986|árið 1986]], en félagið lék í efstu deild frá 1985-1987 og aftur 1991. Víðir lék til úrslita í [[VISA-bikar karla|Bikarkeppni KSÍ]] árið 1987 á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] en tapaði gegn [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]].

==== Titlar ====
* [[Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu|Bikarmeistarar neðri deilda]]: 2023
* B deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=45541 1990]
* C deildarmeistarar: [[3. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] og [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=34383 1998]
* D deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=14987 2007]
* Lengjubikarmeistarar B deildar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=36541 2017]

==== Ferill á Íslandsmóti ====
* 1968-1982: C-deild
* 1983-1984: B-deild
* 1985-1987: A-deild
* 1988-1990: B-deild
* 1991: A-deild
* 1992: B-deild
* 1993-1994: C-deild
* 1995: B-deild
* 1996-1998: C-deild
* 1999: B-deild
* 2000-2004: C-deild
* 2005-2007: D-deild
* 2008-2010: C-deild
* 2011-2016: D-deild
* 2017-2020: C-deild
*2021-2024: D-deild
*2025: C-Deild
*2026: D-Deild
*2027-: C-Deild

==== Met ====
* Flestir leikir í efstu deild:
**Vilberg Þorvaldsson og Grétar Einarsson (71 leikur)
* Flest deildarmörk í efstu deild:
**Grétar Einarsson (18 mörk)
* Stærsti deildarsigur:
**18-0 gegn Afríku í D-deild 2007.
* Stærsta deildartap:
**0-8 gegn [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]] í B-deild 1995.

==Futsal==
Víðir varð árið 2008 fyrst íslenskra liða til þess að taka þátt í Evrópukeppninni í Futsal.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20081757696d/vidismenn-fara-til-frakklands|title=Víðismenn fara til Frakklands - Vísir|publisher=Elvar Geir Magnússon|date=2008-02-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt; Liðið vann sér inn þátttökurétt á mótinu eftir að hafa spilað til úrslita gegn [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]] um [[Íslandsmót karla í knattspyrnu innanhúss|íslandsmeistaratitilinn í innanhúsknattspyrnu]]. Valur vann leikinn og hlaut þar með þátttökuréttinn en gat ekki tekið þátt og því féll það í skaut Víðis að fara á mótið fyrir Íslands hönd.

==Körfuknattleikur==
===Meistaraflokkur kvenna===
Víðir bar sigur úr býtum í [[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]] tímabilið 1994-1995.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Víðisstúlkur Íslandsmeistarar |url=https://timarit.is/page/6759480 |access-date=9 December 2022 |work=[[Víkurfréttir]] |date=19 April 1995 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}&lt;/ref&gt;

==== Titlar ====
*[[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]]: 1995

==Tilvísanir==
{{reflist}}

[[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Víðir]]
[[Flokkur:Garður]]
{{s|1936}}</text>
      <sha1>hqo3sl5s0led3cfnxs1s86hpq7536gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983773</id>
      <parentid>1983772</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:25:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <comment>/* Titlar */</comment>
      <origin>1983773</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4405" sha1="ju32maimkra819d585n36nyokg5cdm4" xml:space="preserve">{{heimildir vantar}}
{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Víðir
| mynd = Víðisvöllur 2023 (143456).jpg
| mynd2 = Vidismerki.jpg
| Gælunafn = Víðir Garði
| Formaður = Gísli Heiðarsson
| Stofnað = 11. maí 1936
| Leikvöllur = Nesfisk-völlurinn
| Stærð = 2000 áhorfendur (300 sæti í stúku)
| Þjálfari = Dani Beneitez
| Deild = [[2.deild karla]]
| Tímabil = 2026
| Staðsetning = 1. sæti i 3. deild 2026
| pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| pattern_b1 = _shoulder_stripes_white_stripes_white_vert_stripes
| pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| leftarm1 = 205090
| body1 = 205090
| rightarm1 = 205090
| shorts1 = 205090
  pattern_la2=
| pattern_b2 = 
| pattern_ra2 = 
| leftarm2 = FF0000
| body2 = FF0000
| rightarm2 = FF0000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000|
}}
'''Knattspyrnufélagið Víðir''' er [[Ísland|íslenskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Sveitarfélagið Garður|Garði]] á [[Suðurnes]]jum. Félagið var stofnað [[11. maí]] [[1936]].

==Knattspyrna==
===Meistaraflokkur karla===
Víðir leikur í bláum búningum og spilar heimaleiki sína á Nesfisk-velli. Meistaraflokkur karla leikur eins og er í 3. deild. Besti árangur Víðis í deildakeppni er 7. sæti í efstu deild karla [[1. deild karla í knattspyrnu 1986|árið 1986]], en félagið lék í efstu deild frá 1985-1987 og aftur 1991. Víðir lék til úrslita í [[VISA-bikar karla|Bikarkeppni KSÍ]] árið 1987 á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] en tapaði gegn [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]].

==== Titlar ====
* [[Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu|Bikarmeistarar neðri deilda]]: 2023
* B deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=45541 1990]
* C deildarmeistarar: [[3. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] og [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=34383 1998]
* D deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=14987 2007]
* Lengjubikarmeistarar B deildar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=36541 2017]
* Fótbolti.net bikarmeistarar: [https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190162&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results 2023]
* D deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025551&amp;banner-tab=overview 2026]

==== Ferill á Íslandsmóti ====
* 1968-1982: C-deild
* 1983-1984: B-deild
* 1985-1987: A-deild
* 1988-1990: B-deild
* 1991: A-deild
* 1992: B-deild
* 1993-1994: C-deild
* 1995: B-deild
* 1996-1998: C-deild
* 1999: B-deild
* 2000-2004: C-deild
* 2005-2007: D-deild
* 2008-2010: C-deild
* 2011-2016: D-deild
* 2017-2020: C-deild
*2021-2024: D-deild
*2025: C-Deild
*2026: D-Deild
*2027-: C-Deild

==== Met ====
* Flestir leikir í efstu deild:
**Vilberg Þorvaldsson og Grétar Einarsson (71 leikur)
* Flest deildarmörk í efstu deild:
**Grétar Einarsson (18 mörk)
* Stærsti deildarsigur:
**18-0 gegn Afríku í D-deild 2007.
* Stærsta deildartap:
**0-8 gegn [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]] í B-deild 1995.

==Futsal==
Víðir varð árið 2008 fyrst íslenskra liða til þess að taka þátt í Evrópukeppninni í Futsal.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20081757696d/vidismenn-fara-til-frakklands|title=Víðismenn fara til Frakklands - Vísir|publisher=Elvar Geir Magnússon|date=2008-02-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt; Liðið vann sér inn þátttökurétt á mótinu eftir að hafa spilað til úrslita gegn [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]] um [[Íslandsmót karla í knattspyrnu innanhúss|íslandsmeistaratitilinn í innanhúsknattspyrnu]]. Valur vann leikinn og hlaut þar með þátttökuréttinn en gat ekki tekið þátt og því féll það í skaut Víðis að fara á mótið fyrir Íslands hönd.

==Körfuknattleikur==
===Meistaraflokkur kvenna===
Víðir bar sigur úr býtum í [[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]] tímabilið 1994-1995.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Víðisstúlkur Íslandsmeistarar |url=https://timarit.is/page/6759480 |access-date=9 December 2022 |work=[[Víkurfréttir]] |date=19 April 1995 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}&lt;/ref&gt;

==== Titlar ====
*[[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]]: 1995

==Tilvísanir==
{{reflist}}

[[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Víðir]]
[[Flokkur:Garður]]
{{s|1936}}</text>
      <sha1>ju32maimkra819d585n36nyokg5cdm4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983774</id>
      <parentid>1983773</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:26:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <comment>/* Titlar */</comment>
      <origin>1983774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="go9mdypuzam7n33el6pua3loxqzoagh" xml:space="preserve">{{heimildir vantar}}
{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn = Knattspyrnufélagið Víðir
| mynd = Víðisvöllur 2023 (143456).jpg
| mynd2 = Vidismerki.jpg
| Gælunafn = Víðir Garði
| Formaður = Gísli Heiðarsson
| Stofnað = 11. maí 1936
| Leikvöllur = Nesfisk-völlurinn
| Stærð = 2000 áhorfendur (300 sæti í stúku)
| Þjálfari = Dani Beneitez
| Deild = [[2.deild karla]]
| Tímabil = 2026
| Staðsetning = 1. sæti i 3. deild 2026
| pattern_la1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| pattern_b1 = _shoulder_stripes_white_stripes_white_vert_stripes
| pattern_ra1 = _shoulder_stripes_white_stripes_half
| leftarm1 = 205090
| body1 = 205090
| rightarm1 = 205090
| shorts1 = 205090
  pattern_la2=
| pattern_b2 = 
| pattern_ra2 = 
| leftarm2 = FF0000
| body2 = FF0000
| rightarm2 = FF0000
| shorts2 = 000000
| socks2 = 000000|
}}
'''Knattspyrnufélagið Víðir''' er [[Ísland|íslenskt]] [[Knattspyrna|knattspyrnufélag]] frá [[Sveitarfélagið Garður|Garði]] á [[Suðurnes]]jum. Félagið var stofnað [[11. maí]] [[1936]].

==Knattspyrna==
===Meistaraflokkur karla===
Víðir leikur í bláum búningum og spilar heimaleiki sína á Nesfisk-velli. Meistaraflokkur karla leikur eins og er í 3. deild. Besti árangur Víðis í deildakeppni er 7. sæti í efstu deild karla [[1. deild karla í knattspyrnu 1986|árið 1986]], en félagið lék í efstu deild frá 1985-1987 og aftur 1991. Víðir lék til úrslita í [[VISA-bikar karla|Bikarkeppni KSÍ]] árið 1987 á [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] en tapaði gegn [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]].

==== Titlar ====
* [[Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu|Bikarmeistarar neðri deilda]]: [https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=190162&amp;banner-tab=matches-and-results&amp;toggle=results 2023]
* B deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=45541 1990]
* C deildarmeistarar: [[3. deild karla í knattspyrnu 1982|1982]] og [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=34383 1998]
* D deildarmeistarar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/$TournamentDetails/Table/?motnumer=14987 2007] og [https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025551&amp;banner-tab=overview 2026]
* Lengjubikarmeistarar B deildar: [https://www.ksi.is/mot/stakt-mot/?motnumer=36541 2017]
*

==== Ferill á Íslandsmóti ====
* 1968-1982: C-deild
* 1983-1984: B-deild
* 1985-1987: A-deild
* 1988-1990: B-deild
* 1991: A-deild
* 1992: B-deild
* 1993-1994: C-deild
* 1995: B-deild
* 1996-1998: C-deild
* 1999: B-deild
* 2000-2004: C-deild
* 2005-2007: D-deild
* 2008-2010: C-deild
* 2011-2016: D-deild
* 2017-2020: C-deild
*2021-2024: D-deild
*2025: C-Deild
*2026: D-Deild
*2027-: C-Deild

==== Met ====
* Flestir leikir í efstu deild:
**Vilberg Þorvaldsson og Grétar Einarsson (71 leikur)
* Flest deildarmörk í efstu deild:
**Grétar Einarsson (18 mörk)
* Stærsti deildarsigur:
**18-0 gegn Afríku í D-deild 2007.
* Stærsta deildartap:
**0-8 gegn [[Íþróttafélagið Fylkir|Fylki]] í B-deild 1995.

==Futsal==
Víðir varð árið 2008 fyrst íslenskra liða til þess að taka þátt í Evrópukeppninni í Futsal.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20081757696d/vidismenn-fara-til-frakklands|title=Víðismenn fara til Frakklands - Vísir|publisher=Elvar Geir Magnússon|date=2008-02-07|website=visir.is|language=is|access-date=2026-04-01}}&lt;/ref&gt; Liðið vann sér inn þátttökurétt á mótinu eftir að hafa spilað til úrslita gegn [[Knattspyrnufélagið Valur|Val]] um [[Íslandsmót karla í knattspyrnu innanhúss|íslandsmeistaratitilinn í innanhúsknattspyrnu]]. Valur vann leikinn og hlaut þar með þátttökuréttinn en gat ekki tekið þátt og því féll það í skaut Víðis að fara á mótið fyrir Íslands hönd.

==Körfuknattleikur==
===Meistaraflokkur kvenna===
Víðir bar sigur úr býtum í [[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]] tímabilið 1994-1995.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Víðisstúlkur Íslandsmeistarar |url=https://timarit.is/page/6759480 |access-date=9 December 2022 |work=[[Víkurfréttir]] |date=19 April 1995 |page=11 |language=Icelandic |via=[[Tímarit.is]]}}{{open access}}&lt;/ref&gt;

==== Titlar ====
*[[1. deild kvenna í körfuknattleik|1. deild kvenna]]: 1995

==Tilvísanir==
{{reflist}}

[[Flokkur:Íslensk knattspyrnufélög|Víðir]]
[[Flokkur:Garður]]
{{s|1936}}</text>
      <sha1>go9mdypuzam7n33el6pua3loxqzoagh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sundabraut</title>
    <ns>0</ns>
    <id>67090</id>
    <revision>
      <id>1983803</id>
      <parentid>1961643</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983803</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3642" sha1="sijqrj42fhpdknm08g6c9hwzhk1za16" xml:space="preserve">'''Sundabraut'''  eða '''Sundabrú''' er nýr fyrirhugaður og mögulega einkarekinn og gjaldskyldur [[þjóðvegur]] í [[Reykjavík]].  

Hugmyndir voru uppi að brautin lægi einhvers staðar frá [[Sæbraut]] með [[Mislæg gatnamót|mislægum gatnamótum]] nálægt [[Holtagarðar|Holtagörðum]] og þvera [[Elliðaárvogur|Elliðaárvog]] eða Kleppsvík með eftirfarandi völdum leiðum: [[botngöngum]], [[hábrú]], eða [[eyjalausn]] yfir í [[Gufunes]], þar sem  önnur mislæg gatnamót yrðu, og áfram með fyllingum eða [[Jarðgöng|jarðgöngum]] yfir [[Eiðsvík]] að [[Geldinganes|Geldingarnesi]], þar sem vegurinn færi í jarðgöng. Þaðan lægi leiðin yfir [[Leirvogur|Leirvog]] með fyllingum eða jarðgöngum í átt að [[Gunnunes|Gunnunesi]] og yfir [[Álfsnes]] og myndi brautin enda eftir fyllingu yfir [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] þar sem hún sameinast [[Vesturlandsvegur|Vesturlandsvegi]] undir hlíðum [[Esjan|Esju]] með mislægum gatnamótum&lt;ref&gt;https://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2015/PPP_24.042015.pdf {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;. 

== Saga Sundabrautar/Sundabrúar ==
Sundabraut hefur verið á [[Aðalskipulag|aðalskipulagi]] Reykjavíkur síðan [[1984]] en hafist var handa við undirbúning hennar í desember [[1995]]. [[Vegagerðin]] og embætti Borgarverkfræðings í Reykjavík byrjuðu þá að koma með tillögur að staðsetningu vegarins ásamt gerð hans og var kraftur var settur í frumhönnun og [[Rannsókn|rannsóknir]] á árunum 1995 til &lt;nowiki/&gt;[[2002]] við fyrsta áfanga verksins að mestu leyti. Þá komu til frekari skoðunar nokkrar leiðir fyrir þverun yfir Kleppsvík en einungis 2 þeirra fengu áframhaldandi útfærslu.

Á árunum [[2004]] til [[2007]] var nokkur uppgangur í þessu verkefni en Vegagerðin og [[Reykjavíkurborg]] voru ekki á sama máli með leiðirnar 2 sem valdar voru. Vegagerðin vildi gera veg á fyllingu sem myndi byrja fyrir botni Elliðaárvogs frá [[Gelgjutangi|Gelgjutanga]] (Leið 3) en áherslur Reykjavíkurborgar var að gera jarðgöng utar, á milli [[Kleppur|Klepps]] og Holtagarða (Leið 1).

Eftir [[2008]] var lítið rætt um þetta og var Sundabraut m.a. ekki sett á [[samgönguáætlun]] áranna [[2011]] til [[2022]]. Síðar var lagt fram á Alþingi að ríkið muni ekki koma til með að fjármagna Sundabraut en skoða eigi kosti þess að nýi vegurinn verði [[einkaframkvæmd]]. 

Þegar aðalskipulag Reykjavíkurborgar fyrir árin [[2010]] til [[2030]] kom út hafði valkostum um þverun Elliðaárvogs fækkað í 1, einungis botngöng urðu eftir (leið 1) og eftir það hafa engar viðræður verið á milli Reykjavíkurborgar og Vegagerðarinnar&lt;ref&gt;http://www.faxafloahafnir.is/wp-content/uploads/Minnisbla%C3%B0-var%C3%B0andi-Sundabraut-2014.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.

Árið 2021 var kynnt sú niðurstaða starfshóps að hábrú væri besti valkosturinn. Boðað var að fræmkvæmdir gætu hafist 2025 og lokið  2030. Brúin yrði allt að 35 metra há og verður hægt að sigla undir hana. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20212069082d/sundabraut-verdur-sundabru Sundabraut verur Sundabrú] Vísir, skoðað 3. febrúar 2021.&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

== Tenglar ==
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041129095951/www.vegur.is/Sundabraut.html Sundabraut]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041129104614/www.vegur.is/Sundabraut-kort.html Kort sem sýnir fyrirhugaða Sundabraut]

[[Flokkur:Vegir á Íslandi]]
[[Flokkur:Höfuðborgarsvæði Íslands]]

{{stubbur|Ísland|landafræði}}</text>
      <sha1>sijqrj42fhpdknm08g6c9hwzhk1za16</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snorralaug í Reykholti</title>
    <ns>0</ns>
    <id>68985</id>
    <revision>
      <id>1983796</id>
      <parentid>1981174</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:26:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6029" sha1="8lu4nju2uqsd1yqq6awows37t56wv66" xml:space="preserve">[[Mynd:Snorralaug10.JPG|thumb|right|270px|Snorralaug í Reykholti]]
{{tilvísun|Snorralaug|text=En það getur líka átt við fyrirtækið [[Snorralaug ehf]]}}
'''Snorralaug í Reykholti''' eða '''Snorralaug''' er [[sundlaugar á Íslandi|íslensk laug]] sem finna má í [[Reykholt (Borgarfirði)|Reykholti]]. Snorralaug var ein af hinum 10 fyrstu friðlýstu fornminjunum á Íslandi. Hún er ein af þrettán laugum sem vitað er um að notaðar hafi verið til forna, og ein af fjórum sem enn eru nothæf.&lt;ref&gt;[http://www.verkis.is/media/frettabref/Gangverk020201.pdf Gangverk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |date=2016-03-04 }} {{Cite web |url=http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2020-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304171915/http://www.verkis.is/media/frettabref/gangverk020201.pdf |archive-date=2016-03-04 |url-status=dead}}- fréttabréf [[Verkís hf]] á bls. 4 „Landnámsöld“&lt;/ref&gt;

==Saga==
Talið er að laugin hafi verið hlaðin á [[13. öld]], og er hún kennd við [[Snorri Sturluson|Snorra Sturluson]], en fyrstu heimildir um að það hafi verið laug í Reykholti eru frá dögum Snorra Sturlusonar (sem var uppi frá 1178-1241), en fyrirfinnast líka í [[Landnámabók]] og [[Sturlunga saga|Sturlunga sögu]]. Tveir hverir finnast þar helstir, Skrifla og Dynkur. Var vatni veitt í Snorralaug úr Skriflu eftir um 120 m löngum neðanjarðarstokki og er baðlauga í Reykholti oft getið í gömlum heimildum. Snorralaug er með elstu mannvirkjum sem varðveist hafa hér á landi. Frá lauginni lágu jarðgöng til bæjarhúsa Snorra og hafa þau verið grafinn upp að hluta.

{{tilvitnun2|Hallbjörn son Odds frá Kiðjabergi Hallkelssonar, bróður Ketilbjarnar hins gamla, fékk Hallgerðar, dóttur Tungu-Odds. Þau voru með Oddi hinn fyrsta vetur; þar var Snæbjörn galti. Óástúðligt var með þeim hjónum.

Hallbjörn bjó för sína um vorið að fardögum; en er hann var að búnaði, fór Oddur frá húsi til '''laugar í Reykjaholt'''; þar voru sauðahús hans; vildi hann eigi vera við, er Hallbjörn færi, því að hann grunaði, hvort Hallgerður mundi fara vilja með honum.|Úr [[Landnámabók|Landnámu]] ([http://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k text], [http://is.wikisource.org/wiki/Landn%C3%A1mab%C3%B3k/51._kafli kafli 51])}}

En talið er að laug hafi verið á Reykvöllum frá árinu [[960]] eða fyrr á grundvelli [[Landnámabók|Landnámu]] en þar segir frá því að [[Tungu-Oddur]], sonur [[Önundur breiðskeggur|Önundar breiðskeggs]] á [[Breiðabólstaður (Reykholtsdal)|Breiðabólstað]] fór „frá húsi til laugar í Reykjaholt; þar voru sauðahús hans;“&lt;ref&gt;''Landnámabók (Sturlubók)'', 51. kafli.&lt;/ref&gt;

Árið [[2004]] sýndi séra Geir Waage [[sóknarprestur]] í [[Reykholt]]skirkju [[Noregur|norsku]] [[krónprins]]hjónunum frá Reykholti og sýndi þeim ásamt öðrum stöðum Snorralaug. &lt;ref&gt;{{mbl|innlent/2004/06/29/norsku_kronprinshjonin_fraeddust_um_snorra_sturluso|Norsku krónprinshjónin fræddust um Snorra Sturluson}}&lt;/ref&gt;

==Lýsing==
Laugin er u.þ.b. 4 [[metri|metrar]] í [[þvermál]]; og þar sem botn laugarinnar er ójafn er hún misdjúp, en dýptin er breytileg á milli 0.70 til 1 [[metri|metra]] djúp. Þrep liggja niður í laugina, og er hlaðin úr tilhöggnu [[hver|hveragrjót]]. Fyrir tilstilli [[Fornleifafræði|fornleifauppgraftar]] hefur það verið leitt í ljós að tvær rennur veittu heitu vatni í laugina úr hverinum [[Skrifla|Skriflu]] sem hefur nú verið eyðilögð.

Á barmi aðrennslisins má sjá [[fangamerki]]ð ''V.Th. 1858.'' á steini og er það fangamark [[Vernharður Þorkelsson|Sr. Vernharðs Þorkelssonar]] sem lét gera við laugina það ár.

Lauginni er fyrst lýst í riti frá circa. [[1724]] eftir [[Páll Vídalín|Páls Vídalíns]] („Um fornyrði [[Jónsbók]]ar“).

==Heimildir==
&lt;references/&gt;
* {{bókaheimild|höfundur=Þorsteinn Jósepsson, Steindór Steindórsson og Páll Líndal|titill=Landið þitt Ísland, S-T|útgefandi=Örn og Örlygur|ár=1982|ISBN=}}
* {{bókaheimild|höfundur=Björn Hróarsson|titill= Á ferð um landið, Borgarfjörður og Mýrar|útgefandi=Mál og menning|ár=1994|ISBN= 9979-3-0657-2}}

==Tengt efni==
*[[Fornminjar í Reykholti]]

==Tenglar==
*[http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline-idx?type=HTML&amp;rgn=DIV2&amp;byte=162279 Icelandic Online Dictionary and Readings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619184301/http://digicoll.library.wisc.edu/cgi-bin/IcelOnline/IcelOnline-idx?type=HTML&amp;rgn=DIV2&amp;byte=162279 |date=2010-06-19 }} Jarðhiti
*[http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&amp;tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&amp;tId=1 Grein um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150204223244/http://www.snorrastofa.is/default.asp?sid_id=14271&amp;tre_rod=001%7C005%7C003%7C001%7C&amp;tId=1 |date=2015-02-04 }} á Snorrastofu
*[http://sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=90&amp;Itemid=2 Grein um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080922045153/http://sundlaugar.is/lokaverkefni_07/index.php?option=com_content&amp;task=view&amp;id=90&amp;Itemid=2 |date=2008-09-22 }} á www.sundlaugum.is
*[http://hot-springs.org/Badlaugar/Natturulaugar/Vesturland/Snorralaug/Snorralaug.html Umfjöllun um Snorralaug] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080919122927/http://hot-springs.org/Badlaugar/Natturulaugar/Vesturland/Snorralaug/Snorralaug.html |date=2008-09-19 }} á www.hot-springs.org/
*[http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1609/ Snorralaug] á [[Heimsminjaskrá]] [[UNESCO]]
:'''Myndir:'''
*[https://web.archive.org/web/20160316194304/https://www.menntamalaraduneyti.is/raduneyti/Myndasafn/album/90/mynd/1475/ Myndasafn á Menntamálaráðuneytinu] - Krónprins Noregs í heimsókn 28. júní 2004

[[Flokkur:Fornar laugar á Íslandi]]</text>
      <sha1>8lu4nju2uqsd1yqq6awows37t56wv66</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Orkneyinga saga</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69092</id>
    <revision>
      <id>1983771</id>
      <parentid>1653335</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:55:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5775" sha1="kfmf6e8ggluzuglgw206l12tjezriud" xml:space="preserve">[[File:Orkneyinga Saga.jpg|thumb|300px|''Orkneyinga Saga''.]]

'''Orkneyinga saga''' (einnig kölluð '''Jarlasögur''') er íslensk saga, sem fjallar um sögu [[Orkneyjar|Orkneyja]] (og norðurhluta [[Skotland]]s), frá því [[Noregskonungar]] lögðu eyjarnar undir sig á 9. öld, allt fram undir 1200. Sagan segir einkum sögu [[jarl (titill)|jarl]]anna ([[Orkneyjajarlar|Orkneyjajarla]]), sem stýrðu eyjunum í umboði Noregskonungs.

== Um söguna ==
Sagan hefst í grárri forneskju, en segir svo frá landvinningum Norðmanna og stofnun jarlsdæmisins. Í fyrsta hlutanum ber talsvert á þjóðsagnakenndu efni, en höfundurinn hefur haft traustari heimildir þegar nær dregur í tíma. Saga jarlanna er síðan rakin fram undir 1200. Fyrsti jarlinn sem eitthvað kvað að, var Torf-Einar Rögnvaldsson, og síðan fylgdu dugmiklir afkomendur hans, eins og Þorfinnur hausakljúfur, Þorfinnur Sigurðarson o.fl.  Síðasti jarlinn sem sagt er frá er Haraldur Maddaðarson, d. 1206.

Meðal jarlanna var [[Magnús Erlendsson]], d. 1116, sem síðar var tekinn í dýrlinga tölu. Af honum er einnig sérstök helgisaga, [[Magnúss saga Eyjajarls]]. Systursonur hans var [[Rögnvaldur Kali]], sem stýrði eyjunum á miklu velmegunarskeiði. Talsvert er sagt frá [[Jerúsalem|Jórsalaför]] hans 1151–1153.

Orkneyinga saga er aðalheimildin um sögu Orkneyja, [[Hjaltland]]s og norðurhluta [[Skotland]]s, í þrjár og hálfa öld, og rekur einnig mikilvægan þátt í sögu [[víkingaöld|víkingaaldarinnar]]. Þá voru Orkneyjar krossgötur, þar sem fjölbreyttir menningarstraumar komu saman.

Upphaflega mun sögunni hafa lokið með 108. kapítula, og eru kaflar 109–112 taldir síðari viðbót. Aftast er viðauki, Brenna Adams biskups (1222), sem er aðeins að finna í Flateyjarbók. 

Talið er að sagan hafi verið rituð hér á Íslandi um 1200. Óvíst er hver samdi söguna, en ýmsar tilgátur uppi um það. 

Allt frá því að Orkneyinga saga varð almennt kunn á Bretlandseyjum með enskri þýðingu 1873, hefur hún haft sérstakan sess í hugum Orkneyinga. Hún opnaði þeim nýja sýn á fortíðina, varpaði ljósi á að norræn menning var öldum saman ríkjandi á eyjunum, og þar var voldug stjórnsýslumiðstöð. Raunar var norræna tímabilið blómaskeið í sögu þeirra. Þeim varð ljóst að norræna arfleifðin var gildur þáttur í þeirri menningu sem þróast hefur í eyjunum, ekkert síður en hin [[Keltar|keltneska]], sem fyrir var í eyjunum, og hin [[Skotland|skoska]] sem síðar tók við.  

Orkneyinga saga er oft flokkuð með [[konungasögur|konungasögum]], þó að hún sé það ekki, strangt til tekið.

== Handrit og útgáfur ==
[[Flateyjarbók]] hefur ein skinnbóka varðveitt nær alla Orkneyinga sögu. Er sagan þar felld inn í Ólafs sögurnar tvær, og henni skeytt við þær. Einnig eru til leifar þriggja skinnbóka, sem eru mun eldri en Flateyjarbók. AM 325 I 4to (18 blöð), AM 325 IIIa 4to (tvö blöð) og AM 325 IIIb 4to (eitt blað). Loks var sagan til á skinnbók í [[Noregur|Noregi]]. Leifar hennar bárust á Háskólabókasafnið í [[Kaupmannahöfn]], og brunnu þar 1728, en til er uppskrift sem [[Árni Magnússon]] lét gera, AM 332 4to. Einnig er til dönsk þýðing, sem gerð var í Noregi meðan handritið var að mestu heilt.

Helstu útgáfur eru:
* Jón Jónsson (útg.): ''Orkneyinga saga'', Hafniæ 1780. – Frumútgáfan, með [[latína|latneskri]] þýðingu, [[Árnanefnd]] gaf út.
* [[Guðbrandur Vigfússon]] (útg.): ''Icelandic sagas'' I, London 1887. – Í [[Rolls series]], meðal efnis, Orkneyinga saga. Ensk þýðing [[George Webbe Dasent]]s í ''Icelandic sagas'' III (1894).  
* [[Sigurður Nordal]] (útg.): ''Orkneyinga saga'', Kbh. 1913–1916. – [[Textafræði]]leg útgáfa.
* Finnbogi Guðmundsson (útg.): ''Orkneyinga saga'', Rvík 1965. ''Íslensk fornrit'' 34. [[Hið íslenska fornritafélag]].

== Þýðingar ==
Auk latnesku þýðingarinnar, sem fylgdi frumútgáfunni 1780, má nefna eftirtaldar þýðingar:
* ''The Orkneyinga saga''. Edinburgh 1873. Þýðendur: [[Jón A. Hjaltalín]] og [[Gilbert Goudie]]. – Fremst er ritgerð um sögu Orkneyja að fornu, eftir Joseph Anderson.
* ''The Orkneyinga saga''. Edinburgh 1938. Þýðandi: [[Alexander Burt Taylor]]. – Fræðileg útgáfa með ítarlegum skýringum.
* ''Orkneyinga Saga: The History of the Earls of Orkney'', London 1978. Þýðendur: [[Hermann Pálsson]] og [[Paul Edwards]]. Endurprentuð 1981, [[Penguin Classics]].
* [[Nýnorska]]: ''Orknøyingasoga''. Oslo 1929. Þýðandi: [[Gustav Indrebø]]. Norrøne bokverk 25. 
* [[Þýska]]: ''Die Geschichten von den Orkaden, Dänemark und der Jomsburg.'' Darmstadt 1966. Þýðandi: [[Walter Baetke]]. Thule – Altnordische Dichtung und Prosa, 19. bindi.
* [[Norska]]: ''Orknøyingenes saga''. Oslo 1970. Þýðandi: [[Anne Holtsmark]]. Thorleif Dahls Kulturbibliotek. 
* [[Franska]]: ''La saga des Orcadiens''. Paris 1990. Þýðandi: Jean Renaud.  
* [[Danska]]: ''Orknøboernes saga''. Odense 2002. Þýðandi: [[Jens Peter Ægidius]].  

== Heimildir ==
* Finnbogi Guðmundsson (útg.): ''Orkneyinga saga'', Rvík 1965.
* {{wpheimild | tungumál = en | titill = Orkneyinga saga | mánuðurskoðað = 7. september | árskoðað = 2008}}

== Tenglar ==
* [http://saga.library.cornell.edu/saganet/?MIval=/ManuscriptSagasB&amp;language=english&amp;STitle=Orkneyinga%20saga Saganet: Orkneyinga saga] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.archive.org/stream/icelandicsagasot01stur#page/n69/mode/2up Orkneyínga saga]
* [https://heimskringla.no/wiki/Orkneyinga_saga Orkneyinga saga, af Heimskringlu.no]

[[Flokkur:Orkneyjar]]
[[Flokkur:Saga Noregs]]
[[Flokkur:Konungasögur]]</text>
      <sha1>kfmf6e8ggluzuglgw206l12tjezriud</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Urriðafossvirkjun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69494</id>
    <revision>
      <id>1983838</id>
      <parentid>1981180</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:49:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983838</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11381" sha1="at8sadesjqqvvkk7dc2m4qxz7ct0yo4" xml:space="preserve">[[Mynd:Urriðafoss í Þjórsá.jpg|thumb|right|Urriðafoss í Þjórsá]]
'''Urriðafossvirkjun''' er fyrirhuguð [[virkjun]] við [[Urriðafoss]] í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Virkjunin var fyrst á teikniborðinu árið [[1928]], en vegna fjárskorts var ekki farið út í framkvæmdir.&lt;ref&gt;''Fossafélagið Títan''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=42 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714171026/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=42 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 05.04.2011&lt;/ref&gt; Urriðafossvirkjun var aftur komin á teikniborðið árið 2007, en var mjög umdeild.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/2007678664d/motmaela-urridafossvirkjun|title=Mótmæla Urriðafossvirkjun - Vísir|date=2007-06-20|website=visir.is|language=is|access-date=2023-09-01}}&lt;/ref&gt; Fyrirhuguð virkjun yrði u.þ.b. 130 [[MW]] að afli og orkugeta virkjunarinnar yrði allt að 980 GWh/ári. Framkvæmdaraðili yrði [[Landsvirkjun]].&lt;ref&gt;[http://www.landsvirkjun.is/starfsemin/framkvaemdir/nyjar-virkjanir-i-thjorsa/|''Virkjanir í Þjórsá'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}.  Landsvirkjun. Skoðuð 06.04.2011&lt;/ref&gt;

== Um framkvæmdina ==
=== Virkjunin ===
Urriðafossvirkjun er ein þriggja [[vatnsaflsvirkjun|vatnsaflsvirkjana]] sem fyrirhugað er að reisa í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Gangi áætlanir eftir verður hún þeirra stærst, 130 MW að [[afl]]i og verður orkugeta hennar 980 GWh/ári. Nafn [[virkjun]]arinnar kemur frá [[Urriðafoss]]i í Þjórsá. Gert er ráð fyrir að [[inntakslón|inntakslón]] virkjunarinnar, [[Heiðarlón]], verði myndað með [[stífla|stíflu]] í [[Þjórsá]] við Heiðartanga og [[stífla|stíflugörðum]] á vesturbakka árinnar. Einnig er gert ráð fyrir að inntaksmannvirki verði í Heiðartanga og stöðvarhús verði neðanjarðar nærri [[Þjórsártún]]i. Frárennslisgöng munu liggja frá stöðvarhúsinu og opnast út í [[Þjórsá]] neðan [[Urriðafoss]].&lt;ref&gt;''Urriðafossvirkjun''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=12 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |date=2011-07-22 }} {{Cite web |url=http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |title=Geymd eintak |access-date=2021-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722022957/http://www.thjorsa.is/Category.aspx?catID=12 |archive-date=2011-07-22 |url-status=dead}}. Skoðuð 05.04.2011&lt;/ref&gt;

Vatnasvið Þjórsár er um 7.600 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; að stærð og er meðalrennsli árinnar 344 m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/sek. Virkjað rennsli verður 370 m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/sek. Áætluð hæð [[Heiðarlón]]s er 50 m.y.s. og mun stærð [[uppistöðulón|lónsins]] við þá hæð vera um 9 km&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Heildarlengd á stíflum og görðum verður um 7.600 m og verður mesta hæð þeirra 11 m. Stöðvarhúsið sjálft verður neðanjarðar og verður það 62 m að lengd, 16,3 m að breidd og 48 m langt. Mun stöðvarhúsið innihalda tvær 65 MW Kaplan vatnsvélar. Fallgöng verða tvö og verða hvor göngin 50 m löng og 7 m breið. Þá verða reist um 3000 m frárennslisgöng, 17 m há og 13,5 m breið. Virkjað fall verður 40,6 m.&lt;ref&gt;''Virkjunin í tölum''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=39 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170133/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=39 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011&lt;/ref&gt;

=== Áhrifa gætir víða ===
Framkvæmdasvæði virkjunarinnar mun ná til fjögurra [[hreppur|hreppa]] í tveimur [[sýsla|sýslum]]. Í [[Árnessýsla|Árnessýslu]] fellur svæðið undir Flóahrepp og Skeiða- og Gnúpverjahrepp. Í [[Rangárvallasýsla|Rangárvallasýslu]] tilheyrir það Ásahreppi og Rangárþingi ytra. Um 20 kílómetrar eru í næstu þéttbýlisstaði beggja vegna [[Þjórsá]]r og [[Þjóðvegur 1|Þjóðvegur nr. 1]] liggur um neðri hluta framkvæmdasvæðisins, því má segja að framkvæmdasvæðið sé í alfaraleið. Helsta landnotkun á framkvæmdasvæði er [[landbúnaður]] og kemur fyrirhugð framkvæmd til með að hafa áhrif á um 20 jarðir. Náttúrufar er fjölbreytt innan framkvæmdasvæðisins en áhrifa mannsins gætir þar víðast hvar og nokkur röskun hefur þegar orðið. Gróðurfar er nokkuð fjölbreytt á svæðinu og votlendi er að finna á nokkrum stöðum innan þess. Á svæðinu eru einnig eldhraun ([[Þjórsárhraunið mikla]]), strengir og flúðir í Þjórsá og heitar laugar en engin friðlönd eða friðlýst [[náttúruvætti]]. Fuglalíf er nokkuð fjölbreytt á svæðinu og sambærilegt við önnur lík svæði á Suðurlandi, eru [[mófugl]]ar þar í meirihluta. Einnig er nokkuð um [[fornleifar]] á fyrirhuguðu virkjanasvæði og eru nokkrar þeirra taldar hafa hátt minjagildi.&lt;ref&gt;''Framkvæmdasvæðið''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=38 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170209/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=38 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011&lt;/ref&gt;

=== Framkvæmdir tengdar virkjuninni ===
Fyrir utan þær framkvæmdir sem tilheyra [[virkjun]]inni sjálfri þurfa aðrar framkvæmdir einnig að eiga sér stað svo virkjunin starfi eins og áætlanir gera ráð fyrir. Ís- og krapamyndun í [[Þjórsá]] getur haft óæskileg áhrif og til að sporna við því er ætlunin að dýpka farveg árinnar á um 3 km kafla ofan [[Heiðarlón]]s, upp undir Árnessporð. Einnig þarf að leggja vegi að helstu [[mannvirki|mannvirkjum]] og athafnasvæðum. Ekki er gert ráð fyrir að nýjar námur verði opnaðar vegna virkjunarinnar þar sem jarðvinna í tengslum við framkvæmdina sjálfa muni sjá fyrir nægjanlegu efni. Umframefni verður komið fyrir á landi.&lt;ref&gt;''Tengdar framkvæmdir''. Landsvirkjun - Nýjar virkjanir á Suðurlandi. http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=46 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070714170235/http://www.thjorsa.is/category.aspx?catID=46 |date=2007-07-14 }}. Skoðuð 06.04.2011&lt;/ref&gt; Einnig er gert ráð fyrir að flutningskerfi [[Landsvirkjun]]ar verði nýtt til orkuflutninga en það krefst breytinga á Búrfellslínu 2 sem liggur í næsta nágrenni við fyrirhugaða Urriðafossvirkjun.&lt;ref&gt;''Urriðafoss - Mat á umhverfisáhrifum: Matsskýrsla''. http://thjorsa.is/files/Mau_URR_matsskyrsla.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðuð 06.04.2011&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Urriðafossvirkjun Gottfred Sætersmoen 1918.jpg|thumb|250px|Teikning frá 1918 eftir Gottfred Sætersmoen sem sýnir mögulega útfærslu Urriðafossvirkjunar.]]

== Títan-félagið hyggur á virkjun ==
Hugmyndir um virkjun neðri hluta Þjórsár hafa verið til allt frá fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. Árið [[1928]] veitti [[Alþingi]] [[atvinnumálaráðherra]] heimild til að leyfa [[Fossafélagið Títan|Títan-félaginu]] norska að reisa 112 MW raforkuver við Urriðafoss, leggja þaðan háspennulínu og [[járnbraut]] til [[Reykjavík]]ur og reisa þar verksmiðju til framleiðslu á [[Köfnunarefnisáburður|köfnunarefnisáburði]]. Heimild Alþingis var bundin því skilyrði að framkvæmdir væru hafnar [[1. júlí]] [[1933]]. Að öðrum kosti félli hún niður. Framkvæmdir voru ekki hafnar þá og því féll heimildin niður. Aðalorsök þess að menn hófust ekki handa var annars vegar [[heimskreppan]] og hins vegar ný tækni til framleiðslu köfnunarefnisáburðar sem ekki byggðist á raforku.&lt;ref&gt;Lesbók Morgunblaðsins 2008, 20.09.&lt;/ref&gt;

== Virkjunaráform Landsvirkjunar ==
=== Upphaf og undirbúningur ===
Samkvæmt 1. viðauka laga nr. 106/2000 um [[mat á umhverfisáhrifum]] var ljóst í upphafi að meta þyrfti umhverfisáhrif fyrirhugaðrar Urriðafossvirkjunar þar sem uppsett [[afl]] hennar yrði meira en 10 MW.&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/dba-bin/unds.pl?txti=/wwwtext/html/lagasofn/139a/2000106.html&amp;leito=mast\0mastu\0mat\0matar\0mati\0matinn\0matinu\0mati%F0\0matnum\0mats\0matsins\0matur\0maturinn\0mest\0met\0meta\0metast\0meti\0metir\0metir%F0u\0metist\0meti%F0\0metjist\0mettu\0metum\0metumst\0metur\0metur%F0u\0m%E1tu\0m%E1tum\0m%E1tumst\0m%E1tust\0m%E1tu%F0\0m%E6ti\0m%E6tir\0m%E6tir%F0u\0m%E6tist\0m%E6tjumst\0m%E6tu\0m%E6tum\0m%E6tumst\0m%E6tust\0m%E6tu%F0\0umhverfa\0umhverfanna\0umhverfi\0umhverfin\0umhverfinu\0umhverfis\0umhverfisins\0umhverfi%F0\0umhverfum\0umhverfunum#word1|''Lög um mat á umhverfisáhrifum nr. 106/2000'']. Alþingisvefurinn. Skoðað 06.04.2011&lt;/ref&gt; Í ágúst [[2001]] lagði [[Landsvirkjun]] fram tillögu að matsáætlun. Ákvörðun [[Skipulagsstofnun]]ar var á þá leið að fallist var á tillöguna með athugasemdum.&lt;ref&gt;''Ákvörðun Skipulagsstofnunar um tillögu að matsáætlun''. Skipulagsstofnun. http://www.skipulagsstofnun.is/focal/webguard.nsf/5ed2a07393fec5fa002569b300397c5a/b118f6280da9be8b00256e29005d7951/$FILE/2001010072.PDF{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðað 07.04.2011&lt;/ref&gt;

Er ákvörðun [[Skipulagsstofnun]]ar lá fyrir hófst vinna við gerð matsskýrslunnar og lauk þeirri vinnu sumarið [[2003]] þegar skýrslunni var skilað til [[Skipulagsstofnun]]ar til athugunar. Í ágúst [[2003]] úrskurðaði [[Skipulagsstofnun]] í málinu og féllst á framkvæmdina með skilyrðum. Úrskurður [[Skipulagsstofnun]]ar var kærður og í apríl [[2004]] lá fyrir úrskurður [[Umhverfisráðuneyti Íslands|umhverfisráðherra]] sem staðfesti úrskurð [[Skipulagsstofnun]]ar með viðbótarskilyrðum.&lt;ref&gt;''Mat á umhverfisáhrifum: Urriðafossvirkjun''. Skipulagsstofnun. http://www.skipulagsstofnun.is/focal/webguard.nsf/key2/sasn5vmn6d.html{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Skoðað 06.04.2011&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;''Úrskurður umhverfisráðherra''. Skipulagsstofnun. http://www.rettarheimild.is/Umhverfis/UrskurdirRaduneytisins/2004/04/29/nr/1647 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090819014712/http://www.rettarheimild.is/Umhverfis/UrskurdirRaduneytisins/2004/04/29/nr/1647 |date=2009-08-19 }}. Skoðuð 07.04.2011&lt;/ref&gt;

=== Enn er unnið að undirbúningi ===
Miklar deilur hafa staðið um framkvæmd Urriðafossvirkjunar og annarra fyrirhugaðra virkjana í neðri hluta [[Þjórsá]]r. Hefur ágreiningur milli hagsmunaðila haft mikil áhrif á framgang undirbúningsvinnunnar. [[Landsvirkjun]] mun halda áfram undirbúningi vegna virkjananna auk þess sem beðið er niðurstöðu [[Rammaáætlun]]ar sem fjallar um virkjanakosti í Neðri-Þjórsá.&lt;ref&gt;''Landsvirkjun í biðstöðu''. Fréttavefur Morgunblaðsins mbl.is, frétt frá 11.02.2011. http://feeds.mbl.is/frettir/innlent/2011/02/11/landsvirkjun_i_bidstodu/. Skoðað 07.04.2011&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070502105455/www.landsvirkjun.is/category.asp?catID=450 ''Urriðafossvirkjun''; af heimasíðu Landsvirkjunar]
* [http://www.rammaaaetlun.is/|''Rammaáætlun um vernd og nýtingu náttúrusvæða'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.skipulagsstofnun.is/|''Heimasíða Skipulagsstofnunar'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}

[[Flokkur:Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi]]
[[Flokkur:Árnessýsla]]
[[Flokkur:Þjórsá]]</text>
      <sha1>at8sadesjqqvvkk7dc2m4qxz7ct0yo4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011</title>
    <ns>0</ns>
    <id>69999</id>
    <revision>
      <id>1983870</id>
      <parentid>1972550</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983870</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39624" sha1="qs3hxojyy692hcz93wofv52qdris6s4" xml:space="preserve">[[Mynd:OMXI15.jpg|300px|thumb|[[Úrvalsvísitala kauphallarinnar]] á árunum 1998–2009]]
'''Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011''' var djúp [[efnahagskreppa]] á [[Ísland]]i, sem hófst í byrjun árs [[2008]] þegar íslenskar hagvísitölur tóku að falla og [[verðbólga]] jókst. Þann [[17. mars]] [[2008]] hækkaði [[gengisvísitala]] íslensku krónunnar um 6,97% og var það mesta fall krónunnar í sögu hennar. Mikil þensla hafði verið í [[efnahagur Íslands|efnahag Íslands]] á árunum á undan og var [[hagvöxtur]] árið 2007 4,9% og atvinnuleysi lítið.&lt;ref name=&quot;lykiltolur&quot;&gt;{{vefheimild|url=http://www.hagstofan.is/Pages/1374|titill=Helstu lykiltölur|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=6. október|útgefandi=[[Hagstofa Íslands]]}}&lt;/ref&gt; Íslensk stórfyrirtæki eins og [[Stoðir]] og [[Exista]] tilkynntu töp eða minni hagnað. Um miðjan júní var gengisvísitalan 164,7 stig og hafði aldrei verið hærri.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/06/18/gengi_kronunnar_aldrei_laegra/|titill=Gengi krónunnar aldrei lægra|ár=2008|mánuður=18. júní|útgefandi=MBL.is}}&lt;/ref&gt;

Vendipunktur varð þann [[29. september]] þegar tilkynnt var, nær fyrirvaralaust, að [[ríkissjóður Íslands|ríkið]] myndi þjóðnýta [[Glitnir banki hf.|Glitni]], sem var þá þriðji stærsti banki landsins, með kaupum á 75% hlut í honum.&lt;ref&gt;[http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/3018 Forsætisráðuneytið, ''Fréttir: Samkomulag um að ríkissjóður leggi Glitni til nýtt hlutafé (29.9.2008)'']&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081115092648/www.glitnir.is/um-glitni/frettir/nanar/item14984/%C3%8Dslenska_r%C3%ADki%C3%B0_kaupir_75_pr%C3%B3sent_hlut_%C3%AD_Glitni_/ Glitnir banki, ''Fréttir: 29.09.2008, Íslenska ríkið kaupir 75 prósent hlut í Glitni'']&lt;/ref&gt; Hætt var við þau kaup ríkisins en þess í stað voru sett neyðarlög sem veittu [[Fjármálaeftirlitið|Fjármálaeftirlitinu]] víðtækar valdheimildir til inngripa í rekstri fyrirtækja í einkaeigu. [[Fjármálaeftirlitið]] tók yfir rekstur [[Landsbanki Íslands|Landsbankans]],&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=332 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Landsbankans til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014021354/http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=332 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.landsbanki.is/umlandsbankann/frettirogutgafuefni/frettir?GroupID=294&amp;NewsID=13283&amp;y=0&amp;p=1 |title=Landsbanki Íslands, ''Fréttir: Starfsemi Landsbankans óbreytt og bankastjórn ber áfram ábyrgð á daglegum rekstri'' (7. október 2008) |access-date=2009-01-26 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126180655/http://www.landsbanki.is/umlandsbankann/frettirogutgafuefni/frettir?GroupID=294&amp;NewsID=13283&amp;y=0&amp;p=1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Glitnis&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=336 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Glitnis til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106080313/http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=336 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113143304/www.glitnir.is/um-glitni/frettir/nanar/item15928/Starfsemi_Glitnis_obreytt_og_forstjori_ber_afram_abyrgd_a_daglegum_rekstri/ Glitnir banki, ''Fréttir: Starfsemi Glitnis óbreytt og forstjóri ber áfram ábyrgð á daglegum rekstri'' (08.10.2008)]&lt;/ref&gt; og [[Kaupþing banki|Kaupþings]] fljótlega eftir setningu þeirra.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=339 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Kaupþings hf. til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106080628/http://www.fme.is/?PageID=14&amp;NewsID=339 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.kaupthing.is/?pageid=853&amp;newsid=8656 Kaupþing Banki, ''Fréttir: Kaupþing leitar til Fjármálaeftirlitsins: Yfirlýsing frá Sigurði Einarssyni, stjórnarformanni Kaupþings'' (09.10.2008)]&lt;/ref&gt;

Í framhaldi af því kom upp deilumál vegna skuldbindinga íslensku bankanna í starfsemi erlendis. Í nóvember leystust þessar deilur að hluta til þegar há neyðarlán fyrir milligöngu [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] voru afgreidd. Gengi krónunnar hefur aldrei verið lægra og sett hafa verið takmarkanir á viðskiptum með hana. Almenningur hélt reglulega [[Mótmælin í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|mótmæli]] þar sem aðgerðum og aðgerðarleysi íslensku ríkisstjórnarinnar, framgöngu leiðandi manna í íslensku fjármálalífi og beitingu hryðjuverkalaganna af hálfu breskra stjórnvalda var mótmælt.
== Aðdragandi ==
[[Mynd:Arsbreytinglandsfr2000-8.png|thumb|right|Hagvöxtur á Íslandi, í [[Danmörk]]u, [[Noregur|Noregi]] og [[Svíþjóð]] á tímabilinu 2000–2007]]
{{aðalgrein|Efnahagur Íslands}}
Frá 2004 hefur meðaltal hagvaxtar á Íslandi verið 6,1%, sem er nokkuð mikill hagvöxtur (sjá graf til hægri) og lágt [[atvinnuleysi]], 2,7% að meðaltali. Mikill [[vöruskiptajöfnuður|vöruskiptahalli]] hefur verið á Íslandi á sama tímabili, þ.e. andvirði innfluttra vara meira en andvirði útfluttra vara.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2007/11/29/dregur_ur_voruskiptahalla/|titill=Dregur úr vöruskiptahalla|ár=2007|mánuður=29. nóvember|útgefandi=MBL.is}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.vidskiptabladid.is/frett/1/43736/vidskiptajofnudur-vid-utlond-ohagstaedur-um-taepa-57-milljarda-a-1f|titill=Viðskiptajöfnuður við útlönd óhagstæður um tæpa 57 milljarða á 1F|ár=2008|mánuður=4. júní|útgefandi=Viðskiptablaðið}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://new.vb.is/frett/1/46956/vidskiptajofnudur-ohagstaedur-um-taepa-130-milljarda-a-2f|titill=Viðskiptajöfnuður óhagstæður um tæpa 130 milljarða á 2F|ár=2008|mánuður=4. september|útgefandi=Viðskiptablaðið}}&lt;/ref&gt;

=== Einkavæðing bankanna ===
{{aðalgrein|Einkavæðing bankanna}}
Undir lok tíunda áratugar 20. aldarinnar voru íslensku ríkisbankarnir; [[Landsbanki Íslands]], [[Íslandsbanki]] og [[Búnaðarbanki Íslands]] [[einkavæðing|einkavæddir]] í skrefum. Síðasti bankinn sem var seldur var Búnaðarbanki Íslands og var sölusamningur undirritaður [[16. janúar]] [[2003]]. Með sölu þeirra hagnaðist ríkissjóður töluvert. Bankarnir hófu margir starfsemi erlendis, keyptu erlenda banka og voru með útibú. Nokkur ánægja hefur verið með einkavæðinguna fram að þessu, t.a.m. sagði í ályktun af landsfundi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] [[2007]]: „''Einkavæðing bankanna hefur sýnt okkur þann kraft sem leysist úr læðingi við það að einkaaðilar taki við rekstri. Nýsköpun og þróunarstarf þessara fyrirtækja hefur skilað þeim góðum árangri bæði hér heima og erlendis. Því ber að huga að enn frekari einkavæðingu á öðrum sviðum s.s. á sviði heilbrigðis-, mennta- og orkumála.''“&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.xd.is/?action=landsfundur_nanar&amp;id=601|titill=Ályktun um iðnaðarmál|ár=2007|útgefandi=Sjálfstæðisflokkurinn}}&lt;/ref&gt; Bankarnir tóku há erlend lán og, í október 2008, kom fram hjá [[Geir H. Haarde]] að samanlagt næmu skuldir þeirra tólffaldri þjóðarframleiðslu Íslands.&lt;ref&gt;Gróflega má áætla að þessi upphæð sé um 12-14 milljarðar, eftir því miðað við hvaða gengi íslensku krónunnar er miðað. Sjá: {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/06/skuldir_bankanna_thjodinni_ofvida_4/|titill=Skuldir bankanna þjóðinni ofviða|ár=2008|mánuður=6. október|útgefandi=MBL.is}}&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;Í viðtali við Friðrik Má Baldursson, prófessor í hagfræði við Háskólann í Reykjavík kom fram að samanlagðar skuldir Íslendinga (banka og almennings) næmu áttfaldri þjóðarframleiðslu eða um 9 milljarðar. Sjá: {{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item229538/|titill=Bankar selji eignir eða flytji burt|ár=2008|mánuður=3. október|útgefandi=RÚV}}&lt;/ref&gt;

=== Stóriðja ===
{{aðalgrein|Kárahnjúkavirkjun}}
Haustið 2003 hófust framkvæmdir við [[Kárahnjúkavirkjun]] af alvöru, áætlaður kostnaður var 80 milljarðar kr.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3514120|titill=Frá samningum til framkvæmda|ár=2004|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2009|snið=pdf}}&lt;/ref&gt; Þúsundir erlendra verkamanna fluttust til landsins til þess að vinna við þetta verkefni þar sem [[vinnuafl]] á Íslandi annaði ekki eftirspurn. Framkvæmdirnar einar og sér höfðu talsverð áhrif á íslenskan efnahag. Í apríl árið 2004 var metið sem svo að heildarfjárfesting í verkefnum [[Landsvirkjun]]ar á Íslandi væri á bilinu 250-300 milljarðar íslenskra króna.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.lv.is/files/2004_4_2_02_04_2004_fs_erindi.pdf|titill=Skýrsla forstjóra um starfsemi Landsvirkjunar|ár=2004|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2009|snið=pdf}}&lt;/ref&gt; [[Impregilo]], aðalverktaki framkvæmdarinnar, keypti vörur og þjónustu af íslenskum fyrirtækjum fyrir rúmlega 8,3 milljarða króna frá upphafi framkvæmda við Kárahnjúka til ársloka 2004.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.karahnjukar.is/article.asp?catID=400&amp;ArtId=1064|titill=10.2.2005: Átta milljarða króna viðskipti Impregilo við íslensk fyrirtæki|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}&lt;/ref&gt; Kárahnjúkavirkjun var byggð með það að markmiði að veita [[álver]]i [[Alcoa]] í [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]] rafmagn til framleiðslu á áli. Á eftir [[sjávarútvegur|sjávarútvegi]] er álframleiðsla sögð önnur helsta útflutningsvara Íslands.

=== Skuldsetning heimilanna ===
Með auknu aðgengi að fjármagni skuldsetti íslenskur almenningur sig hröðum skrefum. Bankarnir veittu fólki [[lán]] fyrir [[íbúð]]um á betri kjörum en áður hafði þekkst. [[Íbúðalánasjóður]], sem er helsta opinbera stofnunin í samkeppni við bankana á þessu sviði, fylgdi í humátt eftir.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2004/09/14/innkoma_bankanna_a_fasteignalanamarkad_mun_hafa_ahr/|titill=Innkoma bankanna á fasteignalánamarkað mun hafa áhrif á efnahagsframvindu|ár=2004|mánuður=14. september|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Lánsfé var einnig nýtt til kaupa á bílum og í einkaneyslu. [[Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna]], opinber stofnun sem veitir fólki ráðgjöf um fjármál, tilkynnti á ársfundi sínum 2008 að „''heildarskuldir þeirra, sem leita til Ráðgjafarstofu, [hefðu] aukist um 14,9% á milli ára og vanskil hafa hækkað um 33,5%. Vanskil lána með raðgreiðslusamningi og bílalán hafa aukist mest á milli ára.''“&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.fjolskylda.is/fjarmal/frettalisti/2008/04/17/nr/278|titill=Ársfundur Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna 200|ár=2008|mánuður=17. apríl|útgefandi=Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna}}&lt;/ref&gt;

{{tilvitnun2|Tekjur heimilanna duga ekki fyrir útgjöldum þeirra, skuldirnar hrannast upp og nema nú um 240% af ráðstöfunartekjum. Tekjurnar hafa vissulega aukist talsvert á liðnum árum en samt hefur hlutfall vaxtagreiðslna af ráðstöfunartekjum verið að hækka. Nauðsynlegt að horfast í augu við það að mikil skuldsetning íslenskra heimila svo og hækkandi byrði vaxtagreiðslna þýðir að áhætta þeirra vegna skulda hefur aukist. Þau eru orðin mjög viðkvæm fyrir verðbólgu svo og breytingum á vöxtum, tekjum og eignaverði.|Vorskýrsla Hagdeildar ASÍ 2007&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.asi.is/ResourceImage.aspx?raid=479|titill=Aukin misskipting í góðæri|ár=2007|mánuður=4. september|útgefandi=ASÍ|snið=pdf}}&lt;/ref&gt;}}

Á miðju ári 2008 námu skuldir heimilanna við íslenskar lánastofnanir (þ.e. banka, [[Íbúðalánasjóður|Íbúðalánasjóð]], [[lífeyrissjóður|lífeyrissjóði]], [[Lánasjóður íslenskra námsmanna|LÍN]], [[tryggingarfélag|tryggingarfélög]]) 1.760 ma. kr og höfðu þá aukist um 13,5% frá því áramótunum 2007-8, úr 1.551 ma.kr.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.fjarmalaraduneyti.is/media/vefrit/Vefrit_fjarmalaraduneytisins_16._oktober_2008.pdf|titill=Vefrit fjármálaráðuneytisins|ár=2008|mánuður=16. október|útgefandi=Fjármálaráðuneytið|snið=pdf}}&lt;/ref&gt;

=== Lausafjárkreppan 2007–2008 ===
{{aðalgrein|Lausafjárkreppan 2007–2008}}
Lausafjárkreppan 2007–2008 er alþjóðleg efnahags[[kreppa]] sem hefur einkennst af [[tap|töpum]] á rekstri, [[greiðslustöðvun]]um og [[gjaldþrot]]um hjá stórum bönkum og fjármálastofnunum í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og í [[Evrópa|Evrópu]]. Hana má rekja til [[undirmálslánakrísan|undirmálslánakrísunnar]] svonefndu í Bandaríkjunum en þá er átt við fjölda húsnæðislána sem lánþegar gátu ekki endurgreitt sem varð til þess að stórar bandarískar fjármálastofnanir þ.á m. [[Indymac Federal Bank]], [[Fannie Mae]] og [[Freddie Mac]], [[Lehman Brothers]], [[AIG]], [[Merrill Lynch]], o.fl. lentu í miklum skakkaföllum. Bankar í Evrópu og víðar hafa átt í vanda við að útvega sér lausafé í a.m.k. eitt ár, fyrsti bankinn sem varð gjaldþrota var breski bankinn [[Northern Rock]], í september 2007. Þetta hafði einnig áhrif á íslenska efnahagskerfið.

== Efnahagskreppa ==
Undir lok ársins [[2007]] féllu bréf í [[Exista]] og [[SPRON]] töluvert, en nýlega var búið að skrá SPRON á markað og hafði gengið á hlutabréfum í sparisjóðnum fallið um helming á örfáum mánuðum.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2007/12/19/exista_og_spron_laekka_mikid/|titill=Exista og SPRON lækka mikið|ár=2007|mánuður=19. desember|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Á fyrstu þremur viðskiptadögum ársins [[2008]] féllu íslensk [[hlutabréf]] um 10,53%, á alþjóðlegum mörkuðum féllu hlutabréf sömuleiðis en þó ekki jafn mikið. Á einum degi lækkaði Exista mest þeirra félaga sem voru á aðallista [[Íslenska kauphöllin|íslensku kauphallarinnar]] eða um rúm 5%. FL-Group lækkaði um rúm 3%, Straumur-Burðarás um 2,5% og Kaupþing um tæp 2%.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item185484/|titill=Gustar um hlutabréfamarkaðinn|ár=2008|mánuður=8. janúar|útgefandi=RÚV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/38556/a-hadegi--exista-laekkar-um-7-7-|titill=Á hádegi: Exista lækkar um 7,7%|ár=2008|mánuður=9. janúar|útgefandi=Viðskiptablaðið}}&lt;/ref&gt;

=== Gengi krónunnar ===
Í mars var metvelta á íslenskum gjaldeyrismarkaði, þann [[7. mars]] nam veltan 88,2 milljörðum króna.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/03/08/ahaettuflotti_grefur_undan_gengi_islensku_kronunnar/|titill=Áhættuflótti grefur undan gengi íslensku krónunnar|ár=2008|mánuður=8. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt; Þann [[17. mars]] [[2008]] féll gengisvísistala íslensku krónunnar um 6,97% og var það mesta fall í sögu hennar. Gengisvísitala krónunnar hafði þá ekki verið hærri síðan í desember 2001, um svipað leyti og [[flotgengi]]stefna Seðlabankans var tekin upp.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/40809/gengisvisitala-kronunnar-ekki-haerri-sidan-i-desember-2001|titill=Gengisvísitala krónunnar ekki hærri síðan í desember 2001|ár=2008|mánuður=17. mars|útgefandi=Viðskiptablaðið}}&lt;/ref&gt; Seðlabankinn brást við [[25. mars]] og hækkaði stýrisvexti um 1,25% í 15%.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1689|titill=Seðlabanki Íslands hækkar stýrivexti|ár=2008|mánuður=25. mars|útgefandi=Seðlabanki Íslands}}&lt;/ref&gt; Í kjölfarið komu upp umræður um að s.k. [[jöklabréf]]um væri um að kenna. Frá [[Seðlabanki Íslands|Seðlabankanum]] bárust ásakanir um að erlendir [[vogunarsjóður|vogunarsjóðir]]&lt;ref&gt;[http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=440172&amp;in_page_id=3&amp;in_page_id=3 Kaupthing accuses hedge funds of 'smears]&lt;/ref&gt; og aðrir „óprúttnir miðlarar hafi ákveðið að gera úrslitatilraun til að brjóta niður íslenska fjármálakerfið.“&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1704 |title=Ræða Davíðs Oddssonar, formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands, á ársfundi bankans 28. mars 2008 |access-date=2008-10-06 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127161309/http://sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1704 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; [[Sigurður Einarsson]], stjórnarformaður Kaupþings, sakaði fjóra erlenda vogunarsjóði um kerfisbundnar árásir á íslenska hagkerfið: [[Trafalgar]], [[Landsdowne]], [[Ako Capital]] og [[Cheney]]. Fram kom að hagnaður þeirra næmi tugum eða hundruðum milljarða króna.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080409/VIDSKIPTI06/104090057|titill=Fjórir vogunarsjóðir stóðu fyrir árásum|ár=2008|mánuður=9. april|útgefandi=Visir.is}}&lt;/ref&gt;

=== Háir stýrivextir ===
Íslenski Seðlabankinn hækkaði vexti sína í 15,5% þann [[10. apríl]] og voru þeir þá þeir hæstu í Evrópu. Strax daginn eftir gaf Seðlabankinn út þá spá að [[fasteign]]averð á Íslandi myndi lækka að raunvirði um 30% til ársins [[2010]] og þá yrði verðbólgumarkmiðum Seðlabankans náð.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/04/11/30_prosent_laekkun_ibudaverds_ad_raunvirdi_til_arsl/|titill=30% lækkun íbúðaverðs að raunvirði til ársloka 2010|ár=2008|mánuður=11. apríl}}&lt;/ref&gt; Framangengin ár hafði fasteignaverð á landinu öllu hækkað mjög mikið, á árinu 2007 „''námu heildarviðskipti með fasteignir tæplega 410 milljörðum króna, sem er mesta velta á fasteignamarkaði á Íslandi á einu ári.''“&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.fmr.is/?PageID=448&amp;NewsID=2963|titill=Fasteignamarkaðurinn 2007 - leiðrétting|ár=2008|mánuður=10. janúar}}&lt;/ref&gt; Þann 28. apríl gaf [[Hagstofa Íslands]] út að verðbólga væri 11,8% og hefði mælst jafn mikil síðan í september 1990.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.hagstofan.is/Pages/95?NewsID=3166|titill=Vísitala neysluverðs í apríl 2008|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=29. apríl|útgefandi=[[Hagstofa Íslands]]}}&lt;/ref&gt; Tveir prófessorar við Háskola Íslands sögðu opinberlega að nú væru horfurnar dökkar, talað var um efnahagsvanda og kreppur.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item203564/|titill=Erfitt að leysa efnahagsvandann|ár=2008|mánuður=29. apríl|útgefandi=RÚV}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item204189/|titill=Hagkerfið komið í kreppu|ár=2008|mánuður=3. maí|útgefandi=RÚV}}&lt;/ref&gt;

=== Gjaldeyrisvaraforði Seðlabanka Íslands ===
Eitt af hlutverkum [[seðlabanki|seðlabanka]] hvers lands er að veita ríkisábyrgð (e. ''lender of last resort'') ef nauðsyn þykir. Í ljósi þess að íslenska krónan er bundin við hagkerfi Íslands, þ.e. hana er ekki hægt að nota utan landsins, ólíkt öðrum gjaldmiðlum s.s. [[bandaríkjadollari]] og [[evran]], hefur [[Seðlabanki Íslands]] haft gjaldeyrisvaraforða eða gjaldeyrisvarasjóð. Í mars 2008 leitaði Seðlabanki Íslands til [[Seðlabanki Danmerkur|Seðlabanka Danmerkur]], [[Englandsbanki|Englandsbanka]], [[Seðlabanki Evrópu|Seðlabanka Evrópu]], [[Alþjóðagreiðslubankinn|Alþjóðagreiðslubankans í Basel]] og [[Seðlabanki Bandaríkjanna|Seðlabanka Bandaríkjanna]] eftir gerð gjaldeyrisskiptasamninga. Á fundum hjá AGS í apríl 2008 var krafist álitsgerða frá AGS af hálfu [[Mervyn King]], seðlabankastjóra Englandsbanka, og í kjölfarið skiptu ofangreindir aðilar um skoðun og höfnuðu hugmyndum um gjaldeyrisskiptasamniga.&lt;ref name=&quot;vidleitnisb&quot;&gt;{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1888|titill=Gjaldeyrisskiptasamningar og viðleitni til eflingar gjaldeyrisforða|mánuðurskoðað=18. mars|árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt; Í maí 2008 tilkynnti Seðlabankinn gjaldeyrisskiptasamninga við Seðlabankaa Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur að andvirði 500 milljónir evra hver.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&amp;NewsID=1765|titill=Seðlabanki Íslands gerir gjaldmiðlaskiptasamninga|mánuðurskoðað=18. mars|árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt; Stuttu áður kom út ''skoðun'' [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs Íslands]] um að gjaldeyrisvaraforðinn væri of lágur.

{{tilvitnun2|Þegar rætt er um að taka lán til efla gjaldeyrisvarasjóð eða eiginfjárstöðu Seðlabankans og styrkja þannig trúverðugleika íslensks fjármálakerfis er því ekki verið vinna að hagsmunum þröngs hóps á kostnað almennings. Þvert á móti er slík aðgerð óumflýjanlegt fyrsta skref til að koma í veg fyrir víxlverkandi vítahring verðbólgu, gengisveikingar og vaxtahækkana.|Skoðun Viðskiptaráðs&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.vi.is/files/172448961Gjaldeyrisvarasjodur1.pdf|titill=Sterkari seðlabanki er hagsmunamál allra|ár=2008|mánuður=8. maí|útgefandi=Viðskiptaráð Íslands|snið=pdf}}&lt;/ref&gt;}}

Í Viðskiptablaðinu kom fram sama skoðun.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/8/42972/okeypis-gjaldeyrisvarasjodur|titill=Ókeypis gjaldeyrisvarasjóður|ár=2008|mánuður=16. maí|útgefandi=Viðskiptablaðið}}&lt;/ref&gt; Yfirmaður greiningardeildar Kaupþings taldi 500 milljarða kr. heimild til lántöku í þeim tilgangi skref í rétta átt.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080527/VIDSKIPTI06/17628812/1057|titill=Segir gjaldeyrisvarasjóðinn að komast í þokkalegt horf|ár=2008|mánuður=27. maí|útgefandi=Visir.is}}&lt;/ref&gt; [[Gylfi Magnússon]], þá [[dósent]] í hagfræði við Háskóla Íslands sem seinna var skipaður viðskiptaráðherra Íslands, sagði það „mjög stór og alvarleg mistök að stækka ekki gjaldeyrisvarasjóð Seðlabankans í samræmi við vöxt fjármálakerfisins“ og átt þá við að það væri orðið of seint.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item207943/|titill=&quot;Alvarleg mistök í hagstjórninni&quot;|ár=2008|mánuður=21. maí|útgefandi=RÚV}}&lt;/ref&gt;

Í lok september, stuttu fyrir bankahrunið, tilkynnti Seðlabanki Bandaríkjanna gjaldeyrisskiptasamninga við norrænu löndin, að Íslandi undanskildu, auk [[Seðlabanki Ástralíu|Seðlabanka Ástralíu]]. Seðlabanki Íslands leitaði þá, og svo aftur í byrjun október, til Seðlabanka Bandaríkjanna um hliðstæðan samning en því var hafnað vegna þess að „fjármálakerfið á Íslandi væri svo stórt í hlutfalli við þjóðarbúið að skiptasamningur yrði að vera stærri en svo að bandaríski seðlabankinn sæi sér fært að standa að gerð hans“.&lt;ref name=&quot;vidleitnisb&quot;/&gt;

== Bankahrunið ==
{{aðalgrein|Bankahrunið}}
Snemma í október tilkynnti [[Seðlabanki Íslands]] að hann hyggðist kaupa 75% hlut í Glitni þar sem bankinn ætti í miklum lausafjárvanda. Stutt var síðan að [[Lárus Welding]], bankastjóri Glitnis, hafði sagt í viðtali í [[Silfur Egils|Silfri Egils]] að bankinn stæði traustum fótum. Í flókinni atburðarrás næstu daga varð [[Landsbanki Íslands]] og [[Kaupþing]] sömuleiðis gjaldþrota. Alþingi setti neyðarlög sem heimiluðu [[Fjármálaeftirlitið|Fjármálaeftirlitinu]] að taka yfir stjórnir fyrirtækja og voru skipaðar skilanefndir til þess að sjá um rekstur bankanna. Mikil óvissa um fjármálalegan stöðugleika er áfram varðandi íslenskan efnahag þrátt fyrir að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hafi veitt Íslandi neyðarlán upp á 2,1 milljarða bandaríkjadala.

== Milliríkjadeilur vegna skuldbindinga íslenskra banka erlendis ==
{{aðalgrein|Icesave}}
[[Mynd:Icesave.png|thumb|right|Alls voru viðskiptavinir [[Icesave]]-spariþjónustu Landsbankans í Bretlandi um 300 þúsund.]]
Milliríkjadeilur vegna skuldbindinga íslenskra einkabanka erlendis stóðu aðallega við [[Bretland|Bret]]a og [[Holland|Hollendinga]] frá bankahruninu. Deilurnar snerust um meintar skuldbindingar [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóðs Íslands]] vegna inneigna borgara umræddra landa í dótturfélögum einkarekinna íslenskra viðskiptabanka í umræddum löndum. Nánar tiltekið [[Icesave]] á vegum [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] og [[Kaupthing Edge]] á vegum [[Kaupþing]]s. Samkvæmt tilskipun [[ESB]] áttu íslensk stjórnvöld að tryggja innistæður að hámarki 20.877 evrum. Íslenskt stjórnvöld voru treg í taumi varðandi þessar skuldbindingar og Bretar höfðu áður sett hryðjuverkalög gagnvart þeim sem komu í veg fyrir millifærslur fjármuna frá Bretlandi. Sú skoðun var sett fram, meðal annars af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]], formanni [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]], að yfirvöld Bretlands og Hollands hefðu beitt áhrifum sínum til þess að tefja eða koma í veg fyrir afgreiðslu lána til Íslands hjá [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]].&lt;ref&gt;{{cite thesis|url=https://skemman.is/handle/1946/3657|title=Icesave-deila Íslendinga og Breta|degree=BA|publisher=Háskóli Íslands|author=Bríet Konráðsdóttir}}&lt;/ref&gt;

Þann 8. október 2008 lækkaði [[Englandsbanki]] stýrivexti um 0,5%. Sama dag var [[Heritable]], banki í eigu Landsbankans, settur í greiðslustöðvun og Kaupþing sömuleiðis. Með vísan til sérstakra laga um fjármálastarfsemi&lt;ref&gt;Lögin höfðu verið sett vegna gjaldþrots [[Northern Rock]] bankans fyrr á árinu. Sjá {{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2008/ukpga_20080002_en_1|titill=Banking (Special Provisions) Act 2008|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=Breska fjármálaráðuneytið}}&lt;/ref&gt; hafði hann fært þjónustu með innistæðureikninga Kaupthing Edge, sem var nafn erlendrar starfsemi Kaupþings, yfir til hollenska bankans [[ING Direct]]. Varðandi [[Icesave]], innistæðuþjónustu Landsbankans tilkynnti hann að, þó svo að um íslenskan banka væri að ræða, myndi breska ríkið ganga í ábyrgðir á innistæðum viðskiptavina þess.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/statement_chx_081008.htm|titill=Statement by the Chancellor on financial stability|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=Breska fjármálaráðuneytið}}&lt;/ref&gt;

Þetta var degi eftir símtal milli Darlings og [[Árni M. Mathiesen|Árna M. Mathiesen]], fjármálaráðherra Íslands, þar sem Árni hafði tekið fram að íslenska ríkið gæti ekki ábyrgst innistæður erlendis.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_news/?cat_id=16567&amp;ew_0_a_id=314205|titill=The Darling-Mathiesen Conversation before Britain Used the Anti-Terrorism Legislation against Iceland|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=24. október|útgefandi=Iceland Review}}&lt;/ref&gt; Í Kastljósviðtali kvöldið áður hafði Davíð Oddsson, seðlabankastjóri, verið með svipaðar yfirlýsingar. Þá ákvað breska ríkisstjórnin að frysta eigur Landsbankans sem og íslenska ríkisins í Bretlandi í krafti [[hryðjuverk]]alaga. [[Kaupthing Singer &amp; Friedlander]] var sett í greiðslustöðvun af breska fjármálaeftirlitinu.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2008/uksi_20082668_en_1|titill=Landsbanki Freezing Order 2008|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október}}&lt;/ref&gt; Notast var við ákvæði í hlutum (e. ''sections'') 4 og 14 og tímaáætlun (e. ''schedule'') 3 í hryðjuverkalögunum (e. ''[[:en:Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001|Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001]]'').&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts2001/ukpga_20010024_en_1|titill=Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001 - 2001 CHAPTER 24|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2001|mánuður=14. desember}}&lt;/ref&gt; Þessi ákvörðun var tekin vegna þess að innan breska fjármálaráðuneytisins var talið að ákveðnir einstaklingar sem annað hvort tilheyrðu ríkisstjórn eða væru þegnar annars lands hefðu tekið eða myndu hugsanlega taka ákvörðun sem sköðuðu [[Efnahagur Bretlands|breskan efnahag]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/fin_sanctions_landsbanki.htm|titill=Financial Sanctions - Landsbanki|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2008|mánuður=8. október}}&lt;/ref&gt;

[[Gordon Brown]], [[forsætisráðherra Bretlands]], sagði að aðgerðir íslensku ríkisstjórnarinnar í kjölfar bankahrunsins hefðu verið allt að því ólöglegar og algjörlega óásættanlegar. Hann sagði bresk yfirvöld hafa fryst eigur íslenskra fyrirtækja í Bretlandi.&lt;ref name=&quot;bbcbrown&quot;&gt;{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7662027.stm|titill=Brown condemns Iceland over banks|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=BBC}}&lt;/ref&gt;

{{tilvitnun2|They have failed not only the people of Iceland; they have failed people in Britain|Gordon Brown, forsætisráðherra Bretlands um íslenska [[Fjármálaeftirlitið]]. [[10. október]] [[2008]]&lt;ref name=&quot;bbcbrown&quot;/&gt;}}

== Mótmæli og grasrótarstarf ==
{{aðalgrein|Búsáhaldabyltingin}}
Í fyrri hluta október hófu ýmsir aðilar úr hópi [[almenningur|almennings]] að standa fyrir mótmælum og opnum borgarafundum. Þúsundir manns hafa oft komið saman á [[Austurvöllur|Austurvelli]] til að mótmæla og svokallaðir opnir borgarafundir hafa verið haldnir í [[Iðnó]] og á skemmtistaðnum [[Nasa (skemmtistaður)|Nasa]]. Þann 15. nóvember voru haldnir samstöðutónleikar í [[Egilshöll]].

[[Hagsmunasamtök heimilanna]] voru stofnuð 15. janúar 2009.

== Erlend umfjöllun ==
Umfjöllun erlendra fjölmiðla um þróun mála á Íslandi hófst vorið 2008. Í marsmánuði ársins 2008 árið var fjallað um hversu hátt [[skuldatryggingarálag]] Landsbankans (610 stig) og Kaupþings (856 stig) væru.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=433257&amp;in_page_id=3|titill=Iceland's banks top 'riskiness league'|mánuðurskoðað=13. október|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=16. mars|útgefandi=This is money}}&lt;/ref&gt; Í lok mars birtist ritstjórnargrein í breska fjármáladagblaðinu [[Financial Times]] og því gefinn gaumur hversu mikil uppbygging og skuldsetning hefði átt sér stað hjá svona smáum efnahag. Þó var það áréttað að hann stæði föstum fótum og ekki væri ástæða til að óttast um afdrif hans.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/03/26/fjarmalakreppa_ekki_endilega_fylgifiskur_samdrattar/|titill=Fjármálakreppa ekki endilega fylgifiskur samdráttar á Íslandi|mánuðurskoðað=10. október|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=26. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}&lt;/ref&gt;&lt;br /&gt;
Haustið 2008 settu íslensk stjórnvöld upp upplýsingamiðlun vegna efnahagskreppunnar á vefsíðunni iceland.org þar sem leitast var við að kynna málstað Íslendinga, gefa yfirlit yfir atburðarás og aðgerðir og ennfremur veita erlendum almenningi svör vegna hruns íslensku bankanna.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.iceland.org/info/|titill=Iceland.org, Icelandic government's information center}}
&lt;/ref&gt;

== Sjá einnig ==
* [[Íslenska útrásin]]

== Tilvísanir ==
{{reflist|2}}

== Tenglar ==
* [http://www.island.is/efnahagsvandinn/ Efnahagsvandinn á Island.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127041629/http://www.island.is/efnahagsvandinn/ |date=2009-01-27 }}
* [http://www.iceland.org/ Upplýsingar á ensku á Iceland.org]
* [https://web.archive.org/web/20081202102536/http://www.forsaetisraduneyti.is/Aaetlun_um_efnahagsstodugleika Vefur um áætlun ríkisstjórnarinnar um efnahagsstöðugleika]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113123119/www.felagsmalaraduneyti.is/upplysingar Upplýsingar á vefsíðu Félagsmálaráðuneytisins vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði]
* [http://www.borgarafundur.org/ Vefsíða Opins Borgarafundar um stöðu þjóðarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119071921/http://www.borgarafundur.org/ |date=2009-01-19 }}
* [http://www.indefence.is/ Icelanders are NOT terrorists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220123815/http://www.indefence.is/ |date=2008-12-20 }}
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117100301/www.ruv.is/heim/frettir/innlendar/efnahagskreppa/ Fréttasíða RÚV um efnahagskreppuna]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117112355/www.vinnueftirlit.is/vinnueftirlit/is/gagnabrunnur/vinnuumhverfi_a_ovissutimum/ Vinnueftirlitið - Vinnuumhverfi á óvissutímum]
* [http://www.efnahagur.is Wikivefur um íslenskan efnahag, kreppu og úrræði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://www.althingi.is/altext/136/s/0348.html Lög um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða.]
* [http://www.rannsoknarnefnd.is/ Opinber rannsóknarnefnd um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða]
* [http://risk.lse.ac.uk/rr/files/i.pdf Hagkerfi bíður skipbrot]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir hagfræðingana Jón Daníelsson og Gylfa Zoega (einnig [http://www.hi.is/files/skjol/felagsvisindasvid/deildir/hagfraedi/2008_2009/Hagkerfib____ur_skipbrot.pdf hér] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306053855/http://www.hi.is/files/skjol/felagsvisindasvid/deildir/hagfraedi/2008_2009/Hagkerfib____ur_skipbrot.pdf |date=2009-03-06 }})
* [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=6794 Ingimundur Friðriksson seðlabankastjóri: Aðdragandi bankahrunsins í október 2008] (pdf-skjal)
* [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=79336 Er það rétt að hátt í 14 þúsund fjölskyldur á Íslandi hafi verið „bornar út á götu“ í kjölfar efnahagshrunsins 2008? - Þórólfur Matthíasson. Vísindavefurinn]
=== Íslenskir fjölmiðlar ===
* [http://www.barnagull.is/mm/vidskipti/frettir/2008/02/22/alagid_i_haestu_haedum/ Álagið í hæstu hæðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Morgunblaðið 22. febrúar 2008
* [http://www.visir.is/article/20080702/VIDSKIPTI0803/340647112/-1/VIDSKIPTI08 Vill senda skýr skilaboð um að hafið sé vaxtalækkunarferli]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Vísir 2. júlí 2008
* [http://www.mbl.is/mm/frettir/forsida/2008/09/22/fjarmalafarvidri_naer_til_islands_2/ Fárviðri á fjármálamörkuðum nær til Íslands], Morgunblaðið 22. september 2008
* [http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1374708 Baksvið: Viðvörunarljósin leiftruðu í þrjú ár], Mbl.is 25. október 2008
* [http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1374713 Baksvið: Að fljóta sofandi að feigðarósi], Mbl.is 25. október 2008
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4018603 ''Kreppuannáll - hundrað dagar''; grein í Fréttablaðinu 17. jan. 2009]

=== Erlendir fjölmiðlar ===
* BBC: [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/west_ham_utd/7389885.stm End of big spending at West Ham], 9. maí 2008
* Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/061070b8-4781-11dd-93ca-000077b07658.htm Iceland pays price for financial excess], 1. júlí 2008
* Time: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810211,00.html Cracks in the Ice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603020925/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810211,00.html |date=2008-06-03 }}, 29. maí 2008
* Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/f11a86b2-4960-11dd-9a5f-000077b07658.html Criticism of Icelandic economy does not square with the facts]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 4. júlí 2008
* Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/8343fdc8-5205-11dd-a97c-000077b07658.html IMF reports uncertain outlook for Iceland]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 15. júlí 2008
* Bloomberg: [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&amp;sid=aAcNgmqQ6mk0 Iceland Seeks Loan From Russia, Pegs Currency (Update1)], 7. október 2008 
* BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7340564.stm Iceland's hi-tech future under threat]
* Guardian: [http://www.guardian.co.uk/business/2008/apr/17/creditcrunch Iceland first to feel the blast of global cooling]
* NYTimes: [http://www.nytimes.com/2008/04/18/business/worldbusiness/18iceland.html?hp Iceland, a Tiny Dynamo, Loses Steam]
* Guardian: [http://www.guardian.co.uk/business/2008/oct/10/banking-iceland Lost in Iceland: £1 billion from councils, charities and police], Guardian 10. október 2008
* Wall Street Journal: [http://online.wsj.com/article/SB122425739356744673.html?mod=sphere_ts&amp;mod=sphere_wd Iceland Seen Turning to IMF], 17. október
* BBC: [http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/robertpeston/2008/10/creditors_call_time_on_iceland.html Markets call time on Iceland] BBC 4. október
* Economist: [http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=12382011 Kreppanomics], 9. október
* Independent: [https://web.archive.org/web/20081222103814/http://www.independent.co.uk/news/business/news/lawyers-head-to-iceland-to-get-cash-back-958345.html Lawyers head to Iceland to get cash back], 12. október
* BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7724298.stm Insight: 'Bretton Woods Two'?], 13. nóvember 2008
* IMF: [http://www.imf.org/external/np/sec/pr/2008/pr08296.htm IMF Executive Board Approves US$2.1 Billion Stand-By Arrangement for Iceland], 19. nóvember 2008
* BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7738874.stm IMF approves $2.1bn Iceland loan], 20. nóvember 2008

=== Breskar stofnanir ===
* [http://www.hm-treasury.gov.uk/statement_chx_081008.htm Statement by the Chancellor on financial stability], 8. október Breska fjármálaráðuneytið
* [http://www.opsi.gov.uk/si/si2008/uksi_20082668_en_1 ''Landsbanki Freezing Order 2008'']
* [http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts2001/ukpga_20010024_en_1 Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001]
* [http://www.hm-treasury.gov.uk/fin_sanctions_landsbanki.htm Financial services &gt; Financial sanctions &gt; Current regimes &gt; Landsbanki]

=== Evrópuráðsþingið ===
* [http://assembly.coe.int/ASP/NewsManager/EMB_NewsManagerView.asp?ID=4247 UK’s role in the economic collapse of Iceland on PACE agenda], frétt Evrópuráðsþingsins
* [http://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2008/20081128_CurrentAffairsDebate.pdf Beiðni Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins um umræðu á málinu]

{{Hrunið}}
[[Flokkur:Efnahagskreppur]]
[[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009|Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]]
[[Flokkur:Efnahagur Íslands]]
[[Flokkur:Íslensk stjórnmál]]</text>
      <sha1>qs3hxojyy692hcz93wofv52qdris6s4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sigmundur Davíð Gunnlaugsson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73048</id>
    <revision>
      <id>1983792</id>
      <parentid>1980205</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:14:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25479" sha1="g9skhtr9ujeeez6oaxxhtggdsbwk0s4" xml:space="preserve">{{Forsætisráðherra
| nafn           = Sigmundur Davíð Gunnlaugsson
| búseta         = 
| mynd           = Sigmundur Davíð Gunnlaugsson 2026.jpg
| myndatexti1     = Sigmundur Davíð árið 2026.
| myndastærð     = 
| titill= [[Forsætisráðherra Íslands]]
| stjórnartíð_start = [[23. maí]] [[2013]] 
| stjórnartíð_end = [[7. apríl]] [[2016]]
| forseti = [[Ólafur Ragnar Grímsson]]
| forveri = [[Jóhanna Sigurðardóttir]]
| eftirmaður = [[Sigurður Ingi Jóhannsson]]
| titill2 = [[Dómsmálaráðherrar á Íslandi|Dómsmálaráðherra]]
| stjórnartíð_start2 =[[26. ágúst]] [[2014]]
| stjórnartíð_end2 = [[4. desember]] [[2014]]
| forsætisráðherra2 = Hann sjálfur
| forveri2 = [[Hanna Birna Kristjánsdóttir]] {{small|(innanríkisráðherra)}}
| eftirmaður2 = [[Ólöf Nordal]] {{small|(innanríkisráðherra)}}
| titill3= Formaður [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]]
| stjórnartíð_start4 =[[24. september]] [[2017]]
| forveri4 = ''Embætti stofnað''
| titill5= Formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]
| stjórnartíð_start5 =[[18. janúar]] [[2009]]
| stjórnartíð_end5 =[[2. október]] [[2016]]
| forveri5 = [[Valgerður Sverrisdóttir]]	
| eftirmaður5 =[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]
|stjórnmálaflokkur = [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokkurinn]] (2017–)&lt;br&gt;[[Framsóknarflokkurinn]] (2009–2017)
|AÞ_CV = 729
|AÞ_frá1 = 2009
|AÞ_til1 = 2013
|AÞ_kjördæmi1= [[Reykjavíkurkjördæmi norður|Reykjavík n.]]
|AÞ_flokkur1 = Framsóknarflokkurinn
|AÞ_frá2 = 2013
|AÞ_til2 = 2017
|AÞ_kjördæmi2= [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]]
|AÞ_flokkur2 = Framsóknarflokkurinn
|AÞ_frá3 = 2017
|AÞ_til3 = 
|AÞ_kjördæmi3= [[Norðausturkjördæmi|Norðaustur]]
|AÞ_flokkur3= Miðflokkurinn (Ísland)
| fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1975|3|12}}
| fæðingarstaður = [[Reykjavík]], [[Ísland]]i
| maki = Anna Sigurlaug Pálsdóttir​
| háskóli        = 	[[Háskóli Íslands]]&lt;br&gt;[[Wolfson College, Oxford]]&lt;br&gt;[[Cambridge-háskóli]]
| börn           = 1
| vefsíða = {{URL|sigmundurdavid.is}}
}}
'''Sigmundur Davíð Gunnlaugsson''' (fæddur í [[Reykjavík]], [[12. mars]] [[1975]]) er núverandi formaður og stofnandi [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]] frá [[2017]] eftir að hafa yfirgefið [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokkinn]]. Sigmundur var áður formaður Framsóknarflokksins frá [[2009]] til [[2016]]. Sigmundur var [[forsætisráðherra Íslands]] frá [[2013]] til [[2016]].

Sigmundur hefur oft verið kallaður einn umdeildasti stjórnmálamaður Íslandsögunnar og hefur hann komið nálagt ýmsum hneyklismálum eins og [[Panamaskjölin|Panamaskjölunum]] árið [[2016]] og [[Klaustursupptökurnar|Klaustursmálinu]] árið [[2018]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mannlif.is/frettir/virdist-geta-stadid-flest-allt-af-ser/|title=Virðist geta staðið flest allt af sér -|last=Kjarnans|first=Ritstjórn|date=2019-04-08|website=Mannlíf.is|language=is|access-date=2024-07-31}}&lt;/ref&gt;

== Menntun og fyrri störf ==
Sigmundur Davíð lauk stúdentsprófi frá [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólanum í Reykjavík]] 1995 og B.S. prófi í viðskiptafræði frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] árið 2005.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|höfundur=Háskóli Íslands|titill=Lokaritgerðir 2005|url=https://www.hi.is/sites/default/files/oldSchool/office/lokaritger__ir_2005.xls| skoðað-dags = 28. maí 2014}}&lt;/ref&gt; Sigmundur lagði stund á hlutanám í fjölmiðlafræði samhliða háskólanámi.

Þaðan lá leið hans í skiptinám við [[Plekhanov-háskóli|Plekhanov-háskóla]] í [[Moskva|Moskvu]] og [[alþjóðasamskipti|alþjóðasamskiptum]] og opinberri stjórnsýslu við stjórnmálafræðideild [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Einnig lagði hann stund á nám í [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] með áherslu á tengsl hagrænnar þróunar og skipulagsmála. Sigmundur lauk engri gráðu eftir veru sína í erlendum háskólum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=729|publisher=Forsætisráðuneytið| skoðað-dags = 29. maí 2014}}&lt;/ref&gt;

Sigmundur Davíð hlaut Chevening-styrk árið 2004 til náms í Bretlandi. Átta Íslendingar hlutu styrkinn.&lt;ref&gt;[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/814862 Átta hlutu styrk til háskólanáms í Bretlandi], 23. ágúst 2004. Morgunblaðið&lt;/ref&gt; Styrkurinn er veittur árlega af breska utanríkisráðuneytinu til styrkþega utan ESB og Bandaríkjanna. Skólaárið 2015–2016 munu yfir 600 manns hljóta styrkinn.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=About us|url=https://www.chevening.org/about_us/| skoðað-dags = 29. maí 2014}}&lt;/ref&gt;

Sigmundur Davíð starfaði sem blaðamaður og sem fréttamaður og þáttastjórnandi á [[RÚV]] með námi 2000–2007. Þá var hann forseti [[NESU - Félag viðskipta- og hagfræðinema á Norðurlöndum|Nordiska Ekonomie Studerander Union]] 2000–2002 og fulltrúi í skipulagsráði [[Reykjavíkurborg|Reykjavíkurborgar]] 2008–2010.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=729 Æviágrip: Sigmundur Davíð Gunnlaugsson] Alþingi&lt;/ref&gt;

Eftir fall bankanna tók Sigmundur þátt í stofnun samtakanna In Defence of Iceland sem almennt gengu undir nafninu InDefence og kom fram fyrir hönd samtakanna. Samtökin sem voru óformleg grasrótarsamtök fólks sem átti það helst sameiginlegt að hafa stundað nám í Bretlandi og börðust gegn því að bresk stjórnvöld hefðu beitt hryðjuverkalöggjöf landsins gegn Íslendingum vegna bankahrunsins. Í því skyni stóðu samtökin fyrir áróðri á samfélagsmiðlum og í fjölmiðlum, innlendum sem erlendum og stóðu fyrir stærstu undirskriftasöfnun sem fram hafði farið á Íslandi. Afhenti Sigmundur ásamt öðrum félögum í samtökunum 83.000 undirskriftir fulltrúa breska þingsins.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=278475&amp;pageId=4010502&amp;lang=is&amp;q=Indefence|titill=Fréttablaðið – 314. tölublað (16.11.2008) |date=16.11.2008 |Bls= 40 |höfundur=|útgefandi=| dags = | skoðað-dags = |safnár=}}&lt;/ref&gt;

== Formennska í Framsóknarflokknum ==
Í desember 2008 hvöttu nokkrir félagar í Framsóknarflokknum Sigmund til að bjóða sig fram til formennsku í flokknum en Sigmundur var þá ekki skráður í flokkinn. [https://www.agl.is/umraedan/grasrt-framsknar-austurlandi-vill-sigmund-dav-sem-leitoga] Sigmundur Davíð var kjörinn formaður Framsóknarflokksins á flokksþingi 18. janúar 2009 og tók hann við formennsku af [[Valgerður Sverrisdóttir|Valgerði Sverrisdóttur]]. Hann hafði þá aldrei starfað í Framsóknarflokknum og skráði sig í hann tveimur vikum áður en hann bauð sig fram til formennsku.&lt;ref&gt;[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090509111651/www.amx.is/stjornmal/1816/ Sigmundur Davíð býður sig fram til formanns Framsóknar­flokksins] AMX&lt;/ref&gt;

Sigmundur Davíð hlaut 56% atkvæða í seinni umferð formannskosninganna á 30. flokksþingi framsóknarmanna 40,9% í fyrri umferðinni. Tveir aðrir voru í formlega í framboði.&lt;ref&gt;[http://eyjan.pressan.is/frettir/2009/01/18/hoskuldur-kjorinn-formadur-framsoknarflokksins-tvaer-umferdir-thurfti-til-ad-fa-nidurstodu/ Sigmundur Davíð kjörinn formaður Framsóknar. Uppákoma: Höskuldur áður lýstur formaður fyrir mistök] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418220449/http://eyjan.pressan.is/frettir/2009/01/18/hoskuldur-kjorinn-formadur-framsoknarflokksins-tvaer-umferdir-thurfti-til-ad-fa-nidurstodu/ |date=2014-04-18 }} Pressan&lt;br&gt;[https://www.mbl.is/frettir/kosning/2009/02/19/sigmundur_david_bydur_sig_fram_i_reykjavik/ Sigmundur Davíð býður sig fram í Reykjavík] Morgunblaðið&lt;/ref&gt; Á flokksþingi Framsóknarflokksins 2011 var hann endurkjörinn með 92% greiddra atkvæða, en samkvæmt lögum Framsóknarflokksins eru allir flokksmenn í kjöri.

Á flokksþingi Framsóknarflokksins 2016 fékk hann 46,7% atkvæða er hann tapaði fyrir [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurði Inga Jóhannssyni]], eftirmanni sínum á stóli forsætisráðherra.

== Þingstörf ==
Sigmundur Davíð Gunnlaugsson var kjörinn á [[Alþingi]] fyrir [[Reykjavíkurkjördæmi norður]] 25. apríl 2009.&lt;ref&gt;[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/12/30/sigmundur_david_bydur_sig_fram_til_formanns/ Sigmundur Davíð býður sig fram til formanns] Morgunblaðið&lt;/ref&gt; Hann hefur setið í utanríkismálanefnd fyrir Framsóknarflokkinn frá 2009, Íslandsdeild EFTA 2009–2011, Íslandsdeild þingmannanefnda EFTA og EES 2011–2013, í starfshóp utanríkismálanefndar um Evrópumál og þingmannanefnd Íslands og Evrópusambandsins af hálfu Alþingis.

Með helstu baráttuefni Sigmundar Davíðs á stjórnmálaferilnum hans hafa verið [[Icesave]]deilan og [[skuldamál heimilanna]].

Ásamt [[InDefence]]-hópnum og fleirum, barðist Sigmundur Davíð gegn því að [[Icesave]]-samningarnir yrðu samþykktir.&lt;ref&gt;Sigurður Már Jónsson, 2011, Icesavesamningarnir – afleikur aldarinnar? Almenna Bókafélagið, Reykjavík, bls 214.&lt;/ref&gt; Gagnrýni Sigmundar Davíðs snéri helst að ágöllum á samningunum; að fyrirvarar myndu ekki halda lagalega, greiðslurnar væru í erlendri mynt, vaxtagreiðslur væru svo verulegar að þjóðin myndi vera í ánauð vegna þeirra og að ekki hefðu verið kannaðar aðrar leiðir eins og möguleiki á skuldajöfnun við Breta vegna beitingar hryðjuverkalaga í [[Bankahrunið á Íslandi|efnahagshruninu 2008]].&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/icesave-atridin-10/article/2011704059997 Icesave-atriðin 10]&lt;/ref&gt;

Annað baráttumál Sigmundar Davíðs, skuldamál heimilanna, varð eitt helsta kosningamál [[Alþingiskosningar 2013|alþingiskosninganna 2013]].&lt;ref&gt;[https://www.mbl.is/frettir/kosning/2013/04/11/eg_utiloka_ekkert_4/ ''&quot;Ég útiloka ekkert&quot;'']: mbl.is&lt;/ref&gt; Hann hafði ásamt þingflokki framsóknarmanna lagt fram þrjár tillögur um lausn á vandanum á því kjörtímabili sem var að ljúka. 2009–2011 var það hin svokallaða ''20% leið''&lt;ref&gt;[https://www.althingi.is/altext/137/s/0049.html Þingsályktunartillaga: Afskriftir af höfuðstóli lána íslenskra heimila og rekstrarfyrirtækja] Alþingi&lt;/ref&gt; og tillaga um samvinnuráð um þjóðarsátt.&lt;ref&gt;[https://www.althingi.is/altext/138/s/1294.html Þingsáætlunartillaga: Samvinnuráð um þjóðarsátt] Alþingi&lt;/ref&gt; 2011–2012 átti hann þátt í að leggja fram þingsályktunatillögu um stöðugleika í efnahagsmálum og vefinn ''www.planb.is''.&lt;ref&gt;[https://www.althingi.is/altext/140/s/0005.html Þingsáætlunartillaga: Stöðugleiki í efnahagsmálum] Alþingi&lt;/ref&gt;

=== Fyrsta ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar ===
Framsóknarflokkurinn og Sjálfstæðisflokkurinn mynduðu meirihlutaríkisstjórn eftir Alþingiskosningarnar 2013 og var fyrsti ríkisstjórnarfundurinn haldinn 24. maí 2013.&lt;ref&gt;[https://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/7591 Fyrsti ríkisstjórnarfundur ráðuneytis Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar haldinn í dag] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Um mitt sumar vakti það nokkra athygli þegar Sigmundur birti í Morgunblaðinu og á bloggi sínu pistil undir fyrirsögninni „''Fyrsti mánuður loftárása''“ þar sem hann setti út á það hversu harðri gagnrýni væri beint að núverandi ríkisstjórn sem væri aðeins nýtekin við stjórnartaumunum.&lt;ref&gt;[https://sigmundurdavid.is/fyrsti-manudur-loftarasa/ ''Fyrsti mánuður loftárása''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130901154205/http://sigmundurdavid.is/fyrsti-manudur-loftarasa/ |date=2013-09-01 }}, 25. júní 2013&lt;/ref&gt; Í framhaldi af umdeildri eign eiginkonu Sigmundar í aflandsfélaginu Wintris sagði hann af sér forsætisembættinu 6. apríl 2016 og [[Sigurður Ingi Jóhannsson|Sigurðar Ingi Jóhannsson]] tók við embættinu.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|titill=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=7. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

== Wintris-málið og afsögn ==
Þann 3. apríl 2016 átti sér stað stærsti gagnaleki sögunnar, kallaður Panamalekinn eða [[Panamaskjölin]]. Í honum léku 2,6 terabæti af gögnum úr einni stærstu lögfræðistofu Panama, Mossack Fonseca.&lt;ref&gt;[https://panamapapers.sueddeutsche.de/articles/56febff0a1bb8d3c3495adf4/] Süddeutsche Zeitung.&lt;/ref&gt; Panamaskjölin opnuðu upp á gátt harðlæstar hirslur aflandsfélaga í skattaskjólum víðs vegar um heiminn. Mossack Fonseca hefur verið ásakað um að hjálpa við peningaþvætti, ólöglega vopnasölu, stórfelld skattsvik og skipulögð glæpastarfsemi.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Gífurleg fréttaumfjöllun var um lekann en var sú staðreynd að forsætisráðherra Íslands væri á skrá yfir eigendur skattaskjólsfélaga var, ásamt tengingum [[Vladímír Pútín|Vladímírs Pútíns]] Rússlandsforseta við slíka starfsemi, ein helsta ástæða þess að augu flestra fjölmiðla heims beintust að Rússlandi og Íslandi. 

Í þeim gögnum kom í ljós að Sigmundur Davíð var helmingseigandi [[aflandsfélag]]sins Wintris Inc. frá því í nóvember 2007 og til ársloka 2009.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frett/timalinan-i-wintris-malinu|titill=Tímalínan í Wintris-málinu|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt; Félagið var stofnað þann 27. nóvember 2007 en félagið var á lista yfir tilbúin aflandsfélög í umsjón Mossack Fonseca í Panama. Félagið er staðsett á eyjunni Tortóla sem er hluti af Bresku Jómfrúareyjunum. Starfsmaður eignastýringar Landsbankans í Lúxemborg óskar eftir að Wintris Inc. sé tekið frá. 

Þann 28. nóvember 2007 sendi sami starfsmaður Landsbankans í Lúxemborg fyrirmæli til Panama vegna Wintris og óskaði eftir að prófkúruhafar yrðu tveir, Anna Sigurlaug Pálsdóttir og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson. 50% ættu að vera í eigu Önnu Sigurlaugar og 50% í eigu Sigmundar Davíðs. 

Wintris Inc., gerði kröfu upp á tæplega 400 milljónir króna í slitabú Kaupþings og gamla Landsbankans (LBI). Samþykktar kröfur félagsins í slitabú Kaupþings og Landsbankans námu samtals um 260 milljónum króna. Ein lýst krafa félagsins upp á ríflega 134 milljónir í bú Kaupþings var hins vegar hafnað af slitastjórn.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.dv.is/frettir/2016/3/16/wintris-fekk-riflega-20-milljonir-ur-slitabui-kaupthings/|titill=Wintris fær um 46 milljónir úr slitabúum Kaupþings og Landsbankans|höfundur=DV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

Þann 25. apríl 2009 var Sigmundur Davíð kjörinn á Alþingi Íslendinga. Hann skráði félagið Wintris Inc. ekki í hagsmunaskráningu þingmanna eftir að hann var kjörinn á þing, þrátt fyrir að hafa verið prófkúruhafi á þeim tíma.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/altext/cv/is/hagsmunaskra/|titill=Hagsmunaskrá|höfundur=Alþingi|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

Þann 31. desember árið 2009 seldi Sigmundur Davíð eiginkonu sinni, Önnu Sigurlaugu, hlut sinn í Wintris Inc. á einn bandaríkjadollara ($1), degi áður en breytingar á lögum um tekjuskatt taka gildi.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.althingi.is/lagas/nuna/2003090.html|titill=Lög um tekjuskatt|höfundur=Alþingi|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt; Lögin kveða á um að tekjur erlendra fyrirtækja í lágskattaríkjum beri að skattleggja hjá eigendum þeirra.

Í september 2010 tók Anna Sigurlaug yfir framkvæmdastjórn Wintris Inc., en engin gögn eru til um það að prófkúruhafaréttur Sigmundar Davíðs hafi verið afturkallaður.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Viðtal SVT við Sigmund ===
Þann 11. mars 2016 mætti Sigmundur Davíð í viðtal hjá Sven Bergman, fréttamanni sænsku ríkissjónvarpsstöðvarinnar [[SVT]], í ráðherrabústaðnum við Tjarnargötu. Þegar Sven spurði Sigmund hvort Sigmundur hefði sjálfur eða haft einhver tengsl við aflandsfélag svaraði Sigmundur neitandi. Sven spurði Sigmund einnig hvað hann gæti sagt sér um aflandsfélagið Wintris. Sigmundur sagðist þá, ef hann myndi rétt, hafa verið stjórnarmeðlimur í fyrirtækinu og að það hafi frá upphafi komið fram á skattskýrslu sinni. Þá skarst í leikinn Jóhannes Kr. Kristjánsson fyrrum fréttamaður fréttamaður [[Kastljós (dægurmálaþáttur)|Kastljóss]] og núverandi fréttamaður Reykjavík Media. Hann spurði Sigmund af hverju hann hefði ekki greint frá því að hann væri tengdur aflandsfélaginu Wintris og skráð þau í hagsmunaskrá þingmanna. Sigmundur sagði þá að öll þau atriði sem hagsmunaskráning þingmanna næði yfir hefðu verið gefin upp. Hann neitaði því einnig að hafa selt félagið á $1.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/sarpurinn/ruv/kastljos/20160403|titill=Kastljós 3.3.2016|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt; Stuttu síður gekk Sigmundur Davíð út úr viðtalinu og reyndu starfsmenn á hans vegum síðar meir að koma í veg fyrir að það færi í birtingu.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://stundin.is/frett/forsaetisradherra-reyndi-ad-stodva-birtingu-vidtal/|titill=Forsætisráðherra gekk út úr viðtali og reyndi að stöðva birtingu þess|höfundur=Stundin|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

Sérstakri útgáfu af fréttaskýringaþættinum Kastljósi var sjónvarpað þann 3. apríl 2016. Þar eru birt gögn um Wintris Inc. og viðtalið við Sigmund Davíð Gunnlaugsson forsætisráðherra þar sem hann gengur út.

Fyrr um daginn deildi Sigmundur Davíð bloggfærslu á heimasíðu sinni undir yfirskriftinni „Stóra myndin.“ Þar segir Sigmundur Davíð að umfjöllun RÚV hafi „haft meira yfirbragð þess að segja sögu eða hanna atburðarás fremur en að greina frá staðreyndum.“&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://sigmundurdavid.is/stora-myndin/|titill=Stóra myndin|höfundur=Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

Fjölmargir íslendingar heimtuðu afsögn Sigmundar í kjölfar umfjöllunar Kastljóss, þar á meðal fyrrverandi forsætisráðherra Jóhanna Sigurðardóttir.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/-forsaetisradherra-verdur-strax-ad-segja-af-ser-og-rikisstjornin-oll-ad-fara-fra-/article/2016160409617|titill=„Forsætisráðherra verður strax að segja af sér og ríkisstjórnin öll að fara frá“|höfundur=Vísir|mánuðurskoðað=4. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

Þann 5. apríl 2016 steig Sigmundur Davíð til hliðar sem forsætisráðherra á þingflokksfundi Framsóknarflokksins. Hann hélt þó áfram að gegna starfi formanns flokksins. Lagt var til að [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] tæki við embættinu í stað Sigmundar um óákveðinn tíma.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/sigurdur-ingi-verdi-nyr-forsaetisradherra|titill=Sigurður Ingi verði nýr forsætisráðherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=5. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt; Bjarni Benediktsson og Sigurður Ingi Jóhannsson mynduðu síðan nýja ríkistjórn undir forsæti Sigurðar þann daginn eftir, þann 6. apríl.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|titill=https://ruv.is/frett/kosningar-i-haust-lilja-verdur-radherra|höfundur=RÚV|mánuðurskoðað=6. apríl|árskoðað=2016}}&lt;/ref&gt;

=== Afsögn úr Framsóknarflokknum ===
2. október 2016 var haldið flokksþing Framsóknarflokksins og Sigmundur Davíð Gunnlaugsson og Sigurður Ingi Jóhansson áttust við í flokksþinginu. Sigurður Ingi hafði betur og hlaut 52,7% atkvæða á meðan Sigmundur hlaut 46,8% atkvæða. Sigmundur var þingmaður fyrir Framsóknarflokkinn í kjörtímabilinu 2016–2017. Þegar ríkisstjórn Sjálfstæðisflokksins, Bjartrar framtíðar og Viðreisn var slitið 15. september 2017 ákvað Sigmundur þann 24. september 2017 að hætta í Framsóknarflokknum og stofna sinn eigin flokk sem átti að taka þátt í alþingiskosningunum 2017 sem áttu að fara fram tæpum mánuði síðar, 28. október 2017. Miðflokkurinn, nýji flokkur Sigmundar var stofnaður 15. október 2017, þrettán dögum fyrir kosningar.

== Miðflokkurinn ==
24. september 2017 hætti Sigmundur Davíð í Framsóknarflokknum og hyggðist ætla að stofna sinn eigin flokk sem ætlaði að taka þátt í alþingiskosningunum sama ár. Flokkurinn var stofnaður 15. október 2017, þrettán dögum fyrir kosningar og hét Miðflokkurinn. Flokkurinn birti lista í öllum sex kjördæmunum fyrir kosningar. Flokkurinn hlaut sjö þingsæti í kosningunum og 11,1% atkvæða. Í kjölfar Klaustursmálsins svokallaða sem átti sér stað 20. nóvember 2018 þar sem náðist upptaka af fjórum þingmönnum Miðflokksins og tveimur úr Flokki fólksins tala illa um aðra þingmenn á Alþingi voru Ólafur Ísleifsson og Karl Gauti Hjaltason úr Flokki fólksins reknir úr flokknum vegna upptakanna, gengu þeir yfir í Miðflokkinn 23. febrúar 2019 og var flokkurinn þá með níu þingsæti og varð þar með stærsti stjórnarandstöðuflokkurinn.

Í alþingiskosningunum 2021 birti flokkurinn lista fyrir öll sex kjördæmin og hlaut einungis 5,4% atkvæða og tvö þingsæti. 9. október 2021 eða tveimur vikum eftir kosningar sagði Birgir Þórarinsson þingmaður flokksins sig úr flokknum og gekk yfir í Sjálfstæðisflokkinn svo Miðflokkurinn fékk einungis tvö þingsæti.

== Fjölskylda og einkalíf ==
Sigmundur Davíð ólst upp í [[Breiðholt]]i en bjó í Washington í Bandaríkjunum milli 1982–1985 meðan faðir hans starfaði fyrir [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankann]].&lt;ref&gt;[https://www.mbl.is/greinasafn/grein/822291 Víkingur og vaskur til verka] Morgunblaðið&lt;/ref&gt; Foreldrar hans eru [[Gunnlaugur Sigmundsson]] framkvæmdastjóri og þingmaður Framsóknarflokksins á árunum 1995–1999, og Sigríður G. Sigurbjörnsdóttir lífeindafræðingur og skrifstofustjóri. Sigmundur er kvæntur Önnu Sigurlaugu Pálsdóttur og eiga þau eina dóttur.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
Systir Sigmundar er [[Nanna Margrét Gunnlaugsdóttir]], þingmaður Miðflokksins.

Vakti það athygli þegar Sigmundur Davíð lýsti því yfir á heimasíðu sinni 2011 að hann væri farinn í megrun og hyggðist borða einungis íslenskan mat.&lt;ref&gt;[https://sigmundurdavid.is/islenski-kurinn/ Íslenski kúrinn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130106122729/http://sigmundurdavid.is/islenski-kurinn/ |date=2013-01-06 }} Bloggsíða Sigmundar Davíðs&lt;/ref&gt; Birti hann þyngdartölu sína á hverjum mánudegi á Facebook síðu sinni.&lt;ref&gt;[https://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/formadur-framsoknarflokksins-ryrnar-a-islenska-kurnum---fleiri-undur-verda-upplyst-a-naestunni Megrunarkúr formanns Framsóknarflokksins: 2 kíló fuku fyrstu vikuna – Fleiri undur verða upplýst á næstunni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181213/http://www.pressan.is/Frettir/LesaFrett/formadur-framsoknarflokksins-ryrnar-a-islenska-kurnum---fleiri-undur-verda-upplyst-a-naestunni |date=2016-06-24 }} Pressan&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist|2}}

== Tenglar ==
{{commonscat|Sigmundur Davíð Gunnlaugsson|Sigmundi Davíð Gunnlaugssyni}}
* [https://www.althingi.is/altext/cv.php4?nfaerslunr=729 Æviágrip Alþingis]
* [https://www.sigmundurdavid.is Heimasíða Sigmundar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210131011523/http://sigmundurdavid.is/ |date=2021-01-31 }}
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110330000000/http://sigmundurdavid.eyjan.is/ Blogg Sigmundar Davíðs á Eyjunni, virkt jan-ágúst 2009]
* [https://kjarninn.is/kerfi/wp-content/uploads/2013/08/22_08_2013.pdf Viðmælandi Vikunnar Sigmundur Davíð Gunnlaugsson: Kröfuhafarnir þurfa að sýna frumkvæði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140107022617/http://kjarninn.is/kerfi/wp-content/uploads/2013/08/22_08_2013.pdf |date=2014-01-07 }}, viðtal í 1. útg. Kjarnans
* [https://stundin.is/pistill/hvad-sagdi-sigmundur-david/ ''Hvað sagði Sigmundur Davíð''] (Wintris-viðtalið skrifað upp), grein í Stundinni 2016

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Jóhanna Sigurðardóttir]] | titill=[[Forsætisráðherrar á Íslandi|Forsætisráðherra]] | frá=[[23. maí]] [[2013]] | til=[[7. apríl]] [[2016]] | eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}}
{{Erfðatafla | fyrir=[[Valgerður Sverrisdóttir]] | titill=[[Formenn Framsóknarflokksins|Formaður Framsóknarflokksins]] | frá=[[18. janúar]] [[2009]] | til=[[2. október]] [[2016]] | eftir=[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]}}
{{Töfluendir}}

{{Forsætisráðherrar Íslands}}
{{Núverandi alþingismenn}}
{{Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar}}
[[Flokkur:Dómsmálaráðherrar Íslands]]
[[Flokkur:Formenn Framsóknarflokksins]]
[[Flokkur:Forsætisráðherrar Íslands]]
[[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]]
[[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]]
[[Flokkur:Íslenskir viðskiptafræðingar]]
[[Flokkur:Íslenskt fjölmiðlafólk]]
{{f|1975}}
[[Flokkur:Fólk nefnt í Panamaskjölunum]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]]
[[Flokkur:Þingmenn Framsóknarflokksins]]
[[Flokkur:Þingmenn Miðflokksins]]</text>
      <sha1>g9skhtr9ujeeez6oaxxhtggdsbwk0s4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Einkavæðing</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73066</id>
    <revision>
      <id>1983871</id>
      <parentid>1956185</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:58:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983871</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="805" sha1="sv2j0v32a730i4rhnu56c1ykwhfdnnj" xml:space="preserve">'''Einkavæðing''' nefnist það þegar [[eignarhald]] á opinberu [[fyrirtæki]] eða [[stofnun]] er fært yfir til [[einkaaðili|einkaaðila]]. Í víðari skilning getur þetta átt við hvers konar yfirfærslu á þjónustu eða rekstri frá hinu opinbera og til einkaaðila. Andstæðan við einkavæðingu, þegar ríkið kaupir eða tekur yfir rekstur af einkaaðila, nefnist [[þjóðnýting]].

==Tenglar==
* [https://web.archive.org/web/20160407191458/https://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/verkefni/Einkavaeding/ Forsætisráðuneyti Íslands - Einkavæðing]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116121959/www.rikisend.is/files/skyrslur_2003/einkavaeding.pdf Skýrsla Ríkisendurskoðunar um einkavæðingu á Íslandi árin 1998-2003]

{{stubbur|hagfræði}}
[[Flokkur:Hagfræði]]</text>
      <sha1>sv2j0v32a730i4rhnu56c1ykwhfdnnj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008</title>
    <ns>0</ns>
    <id>73601</id>
    <revision>
      <id>1983784</id>
      <parentid>1973605</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:44:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25844" sha1="8yz2dfush8xw3bc4g2f8bsl67h4yuc3" xml:space="preserve">'''Rannsóknarnefnd Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008''' var þriggja manna [[rannsóknarnefnd Alþingis]] skipuð af [[Alþingi]] með lögum eftir [[bankahrunið á Íslandi]] 30. desember 2008.&lt;ref&gt;{{vefheimild | url=http://www.althingi.is/altext/stjt/2008.142.html | titill =Lög um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða. |mánuðurskoðað = 8. febrúar | árskoðað= 2009 }}&lt;/ref&gt; Tilgangur nefndarinnar var að rannsaka aðdraganda og orsakir hrunsins og birta þær upplýsingar í [[Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis|opinberri skýrslu]]. Nefndinni var fyrst og fremst ætlað að komast til botns í ábyrgð ráðherra, alþingismanna og opinberra embættismanna. Nefndin tók viðtöl við fyrrum bankastjóra bankanna í lok mars 2009.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/03/23/bankastjorar_yfirheyrdir|titill=Bankastjórar yfirheyrðir|ár=2009|mánuður=23. mars}}&lt;/ref&gt; Síðast þegar sambærileg nefnd var skipuð var það vegna [[Hafskipsmálið|Hafskipsmálsins]] svokallaða árið 1985.

Nefndina skipuðu [[Páll Hreinsson]] hæstaréttardómari, [[Tryggvi Gunnarsson (umboðsmaður Alþingis)|Tryggvi Gunnarsson]] umboðsmaður Alþingis og [[Sigríður Benediktsdóttir]] kennari við hagfræðideild Yale-háskóla í Bandaríkjunum. Að auki komu tugir sérfræðinga, íslenskra og erlendra, að vinnu nefndarinnar, ýmist sem starfsmenn eða sérfræðingar. Sérfræðingar frá [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]] og [[Ríkisendurskoðandi Danmerkur|Ríkisendurskoðanda Danmerkur]] aðstoðuðu nefndarmenn. Starfsfólk Alþingis sá um uppskriftir viðtala.&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar/bindi-1-kaflar-1-6/1.-kafli/|title=Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008|volume=1}}&lt;/ref&gt;

Skýrslu nefndarinnar var beðið með talsverðri eftirvæntingu. Margir vonuðust eftir því að hún yrði það uppgjör við bankahrunið sem kallað var eftir.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/25/tryggva-legid-vid-grati-vid-rann-sokn-bankahrunsins-vill-ad-thjodin-fai-fri-til-ad-lesa-skyrsluna/|title=Tryggva lá við gráti við rannsókn bankahrunsins. Vill að þjóðin fái frí til að lesa skýrsluna|website=Eyjan|date=25.1.2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127012528/http://eyjan.is/blog/2010/01/25/tryggva-legid-vid-grati-vid-rann-sokn-bankahrunsins-vill-ad-thjodin-fai-fri-til-ad-lesa-skyrsluna/|archive-date=2010-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visir.is/article/20091218/SKODANIR/71730921|title=Þjóðin á skýrsluna|website=Vísir|date=18. desember 2009|author=Stefán Jón Hafstein}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2009/04/11/styrkir-banka-til-flokkanna-a-bordi-rannsoknarnefndar-althingis-um-bankahrunid/|title=Styrkir banka til flokkanna á borði rannsóknarnefndar Alþingis um bankahrunið|website=Eyjan|date=11.04.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417015505/http://eyjan.is/blog/2009/04/11/styrkir-banka-til-flokkanna-a-bordi-rannsoknarnefndar-althingis-um-bankahrunid/|archive-date=2009-04-17}}&lt;/ref&gt; Miklar vangaveltur voru um það hverjir hefðu verið kallaðir fyrir nefndina og hverjir ekki.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/06/rannsoknarnefnd-althingis-raeddi-aldrei-vid-bjorgolfsfedga-skyrslur-teknar-af-bankastjorum/|title=Rannsóknarnefnd Alþingis ræddi aldrei við Björgólfsfeðga. Skýrslur teknar af bankastjórum|website=Eyjan|date=6.1 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108135918/http://eyjan.is/blog/2010/01/06/rannsoknarnefnd-althingis-raeddi-aldrei-vid-bjorgolfsfedga-skyrslur-teknar-af-bankastjorum/|archive-date=2010-01-08}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visir.is/article/20100107/FRETTIR01/56619138|title=Kjartan ekki kallaður fyrir Rannsóknarnefndina|website=Vísir|date=7. janúar 2010}}&lt;/ref&gt; Sum ráðuneytanna skipuðu fyrirfram sérstakar nefndir til að móta viðbrögð við skýrslunni,&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1699|title=Viðbrögð umhverfisráðuneytisins við skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis|date=20. október 2010|website=Stjórnarráðið|access-date=2026-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20151028185042/http://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1699|archive-date=2015-10-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/13/serstok-nefnd-forsaetisraduneytis-vegna-skyrslu-rannsoknarnefndinnar-valin/|title=Sérstök nefnd forsætisráðuneytis vegna skýrslu rannsóknarnefndinnar valin|website=Eyjan|date=13.1.2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116160054/http://eyjan.is/blog/2010/01/13/serstok-nefnd-forsaetisraduneytis-vegna-skyrslu-rannsoknarnefndinnar-valin/|archive-date=2010-01-16}}&lt;/ref&gt; og talsmenn lögreglu lýstu áhyggjum af viðbrögðum almennings þegar skýrslan kæmi út.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/20/logreglan-ottast-oeirdir-i-kjolfar-skyrslu-rannsoknarnefndar-bankahrunsins/|title=Lögreglan óttast óeirðir í kjölfar skýrslu rannsóknarnefndar bankahrunsins|website=Eyjan|date=20.1.2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123022402/http://eyjan.is/blog/2010/01/20/logreglan-ottast-oeirdir-i-kjolfar-skyrslu-rannsoknarnefndar-bankahrunsins/|archive-date=2010-01-23 }}&lt;/ref&gt; Sumir höfðu áhyggjur af því að skýrslan yrði ritskoðuð fyrir birtingu og töldu tafir á birtingu hennar benda til þess, en [[Ásta Ragnheiður Jóhannesdóttir]] forseti Alþingis hafnaði því.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dv.is/frettir/2009/11/17/asta-1500-sidna-hrunskyrsla-birt-oritskodud/|title=Ásta: 1500 síðna hrunskýrsla birt óritskoðuð|website=DV.is|date=17. nóv. 2009|author=Einar Þór Sigurðsson|archive-url=https://web.archive.org/web/20091120195609/http://www.dv.is/frettir/2009/11/17/asta-1500-sidna-hrunskyrsla-birt-oritskodud/|archive-date=2009-11-20}}&lt;/ref&gt;

Þegar skýrslan kom út var hún mikil að vöxtum, eða 2000 síður í 9 bindum. Stórir hlutar byggjast á viðtölum þar sem aðdragandinn að falli bankanna er rakinn, og eru þannig mikilvæg heimild um [[íslensk samtímasaga|íslenska samtímasögu]] árin á undan. Skýrslan leiddi í ljós það ráðaleysi sem var ríkjandi í aðdraganda bankahrunsins, allt frá því að upplýsingar um yfirvofandi áhættu lágu fyrir fyrstu mánuði ársins 2008.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/article/20100412/FRETTIR01/297425360|title=Skelfing og óðagot í stjórnkerfinu|website=Vísir|date=12. apríl 2010|author=Óli Tynes}}&lt;/ref&gt; Skýrslan sýndi fram á margvísleg tengsl milli stjórnmálafólks og bankanna, og óeðlilegar fyrirgreiðslur til starfsfólks bankanna í tengslum við kaup á bréfum í bönkunum sjálfum. Þáverandi varaformaður Sjálfstæðisflokksins, [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], ákvað að stíga til hliðar vegna þeirrar umfjöllunar.&lt;ref name=&quot;ÞKG&quot; /&gt; Nefndin átti að taka afstöðu til þess hvort embættismenn eða ráðherrar hefðu gerst sekir um [[vanræksla|vanrækslu]] í skilningi laga, og komst að því að svo væri í einhverjum tilvikum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/leidtogar-islands-brutu-log/|title=Leiðtogar Íslands brutu lög|website=DV|date=12. apríl 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100528144014/http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/leidtogar-islands-brutu-log/ |archive-date=2010-05-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8616113.stm|title=Icelandic authorities 'negligent' over banking collapse|website=BBCNews|date=12. apríl 2010}}&lt;/ref&gt; Í kjölfarið samþykkti Alþingi að [[Alþingi gegn Geir H. Haarde|sækja Geir H. Haarde]] fyrrum forsætisráðherra til saka fyrir landsdómi á grundvelli laga um [[ráðherraábyrgð]].

== Gagnrýni á hæfi nefndarmanna ==
Sigríður Benediktsdóttir var í viðtali við skólablaði [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]] í apríl 2009 um bankahrunið.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2009/03/31/hagfraedingur-i-banhrunsnefnd-afleiding-graedgi-og-galeysis/|title=Hagfræðingur í bankahrunsnefnd: Afleiðing græðgi og gáleysis|website=Eyjan|date=31.3.2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090403090325/http://eyjan.is/blog/2009/03/31/hagfraedingur-i-banhrunsnefnd-afleiding-graedgi-og-galeysis|archive-date=2009-04-03}}&lt;/ref&gt; Þar sagði hún meðal annars: 
&lt;blockquote&gt;Ég er miður mín yfir þessu hruni. Mér finnst það vera afleiðing öfgakenndrar græðgi af hálfu margra og glæfralegs andvaraleysis þeirra stofnana sem báru ábyrgð á því að hafa eftirlit með starfsgreininni og báru ábyrgð á að tryggja fjármálalegan stöðugleika í landinu.&lt;/blockquote&gt;
[[Jónas Fr. Jónsson]], fyrrverandi forstjóri Fjármálaeftirlitsins, taldi þessi ummæli bera þess merki að hún hefði gert upp hug sinn til hluta rannsóknarefnisins.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dv.is/frettir/2009/6/9/starf-rannsoknarnefndarinnar-i-uppnami/|title=Starf rannsóknarnefndar í uppnámi|website=DV|date=9. júní 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090613043652/http://www.dv.is/frettir/2009/6/9/starf-rannsoknarnefndarinnar-i-uppnami/ |archive-date=2009-06-13}}&lt;/ref&gt; Jónas hélt því fram að ekki yrði tryggt að málefnaleg sjónarmið yrðu lögð til grundvallar og að réttaröryggi þeirra sem hagsmuni hefðu af réttri niðurstöðu nefndarinnar væri ógnað. Páll og Tryggvi komust sameiginlega að þeirri niðurstöðu að ummæli Sigríðar hefðu verið almenns eðlis og Sigríður væri því ekki vanhæf. &lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100412141339/www.rannsoknarnefnd.is/article.aspx?ArtId=21&amp;catID=26|archive-date=2010-04-12|title=Ákvörðun um hæfi|website=Rannsóknarnefnd.is|url=http://www.rannsoknarnefnd.is/article.aspx?ArtId=21&amp;catID=26}}&lt;/ref&gt;

Í andmælabréfi sínu til nefndarinnar hélt [[Davíð Oddsson]] seðlabankastjóri því fram að bæði Sigríður og Tryggvi væru vanhæf til að fjalla um hrunið; Sigríður þar sem hún hefði mótað sér skoðun á því fyrirfram, og Tryggvi af því tengdadóttir hans hefði starfað hjá Fjármálaeftirlitinu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/david-tveir-nefndarmenn-vanhaefir/|title=Davíð: Tveir nefndarmenn vanhæfir|author=Valgeir Örn Ragnarsson|website=DV|date=12. apríl 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100415052420/http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/david-tveir-nefndarmenn-vanhaefir/ |archive-date=2010-04-15}}&lt;/ref&gt;

==Skýrslan==
[[File:The Report of the Althingi Special Investigation Commission spread.JPG|thumb|Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis.]]
Upphaflega átti nefndin að skila niðurstöðum 1. nóvember 2009, en útgáfudegi skýrslunar var frestað nokkrum sinnum.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eyjan.is/blog/2010/01/25/rannsoknarnefndin-skyrslunni-um-bankahrunid-frestad/ |title=Rannsóknarnefndin: Skýrslunni um bankahrunið aftur frestað. Stefnt að birtingu í lok febrúar; af Eyjunni.is 25.1 2010 |access-date=2010-01-25 |archive-date=2010-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100127013146/http://eyjan.is/blog/2010/01/25/rannsoknarnefndin-skyrslunni-um-bankahrunid-frestad/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.dv.is/frettir/2009/10/14/rannsokn-hruninu-slaemum-frettum-frestad-til-1-februar/|title=Rannsókn á hruninu: Slæmum fréttum frestað til 1. febrúar|website=DV|date=14. okt. 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091015052751/http://www.dv.is/frettir/2009/10/14/rannsokn-hruninu-slaemum-frettum-frestad-til-1-februar/|archive-date=2009-10-15}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/10/14/rannsoknarskyrslu_seinkar/|title=Skýrslu rannsóknarnefndar seinkar|website=Mbl.is|date=14.okt 2009}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/25/rannsoknarnefndin-skyrslunni-um-bankahrunid-frestad/|title=Rannsóknarnefndin: Skýrslunni um bankahrunið aftur frestað. Stefnt að birtingu í lok febrúar|website=Eyjan|date=25.1.2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100127013146/http://eyjan.is/blog/2010/01/25/rannsoknarnefndin-skyrslunni-um-bankahrunid-frestad/|archive-date=2010-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/01/25/skyrslan_frestast_enn_lengur/?ref=fphelst|title=Skýrslan frestast enn lengur|website=Mbl.is|date=25.1.2010}}&lt;/ref&gt; Fólki sem nefnt var í skýrslunni var veittur nokkurra vikna frestur til andsvara.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/01/20/erill-hja-rannsoknarnefnd-althingis-dagskra-domsdagsins-1-februar-enn-nokkud-oljos/|title=Erill hjá rannsóknarnefnd Alþingis. Dagskrá dómsdagsins 1. febrúar enn nokkuð óljós|website=Eyjan|date=20.1 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100123021944/http://eyjan.is/blog/2010/01/20/erill-hja-rannsoknarnefnd-althingis-dagskra-domsdagsins-1-februar-enn-nokkud-oljos/|archive-date=2010-01-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/01/12/vona_ad_skyrslan_verdi_tilbuin/|title=Vonar að skýrslan klárist á réttum tíma|website=Mbl.is|date=12.1.2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2009/12/14/rannsoknarnefnd-althingis-allir-sem-undir-amaelum-liggja-hafa-andmaelarett-naestu-vikur/|title=Rannsóknarnefnd Alþingis: Allir sem undir ámæli liggja hafa andmælarétt næstu vikur|website=Eyjan|date=14. desember 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091216190232/http://eyjan.is/blog/2009/12/14/rannsoknarnefnd-althingis-allir-sem-undir-amaelum-liggja-hafa-andmaelarett-naestu-vikur/|archive-date=2009-12-16}}&lt;/ref&gt; Nokkur andsvör bárust og nefndin ákvað að framlengja frestinn,&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visir.is/article/20100210/FRETTIR01/101321302|title=Tólf aðilar sendu Rannsóknarnefndinni andmælabréf|website=Vísir|date=10. febrúar 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/02/17/rannsoknarnefndin-framlengir-frest-til-andsvara-fullvist-ad-skyrslan-tefjist-enn-frekar/|title=Rannsóknarnefndin framlengir frest til andsvara. Fullvíst að skýrslan tefjist enn frekar|website=Eyjan|date=17.2 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100220081436/http://eyjan.is/blog/2010/02/17/rannsoknarnefndin-framlengir-frest-til-andsvara-fullvist-ad-skyrslan-tefjist-enn-frekar/|archive-date=2010-02-20}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/02/26/skyrsla-rannsoknarnefndar-althingis-ekki-tilbuin-fyrr-en-eftir-2-til-3-vikur/|title=Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis ekki tilbúin fyrr en eftir 2 til 3 vikur|website=Eyjan|date=26.2 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301094705/http://eyjan.is/blog/2010/02/26/skyrsla-rannsoknarnefndar-althingis-ekki-tilbuin-fyrr-en-eftir-2-til-3-vikur|archive-date=2010-03-01}}&lt;/ref&gt; sem var gagnrýnt í fjölmiðlum þar sem það gæfi málsaðilum forskot til að undirbúa viðbrögð sín.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/02/15/bedid-eftir-skyrslu-rannsoknarnefndar-althingis-er-spunastrid-hafid/|title=Beðið eftir skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Er spunastríð hafið|website=Eyjan|date=15. febrúar 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100218110204/http://eyjan.is/blog/2010/02/15/bedid-eftir-skyrslu-rannsoknarnefndar-althingis-er-spunastrid-hafid|archive-date=2010-02-18}}&lt;/ref&gt; Skýrslan kom út þann [[12. apríl]] [[2010]].&lt;ref&gt;{{vefheimild | url= http://www.rannsoknarnefnd.is/article.aspx?ArtId=32&amp;catID=26 | titill = Fréttatilkynning frá rannsóknarnefnd Alþingis 22. mars 2010 |mánuðurskoðað = 8. apríl | árskoðað= 2010 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2010/04/08/rannsoknarskyrslan-a-netid-a-manudagsmorgun-umraedur-verda-a-althingi/|title=Rannsóknarskýrslan á netið á mánudagsmorgun. Umræður verða á Alþingi|website=Eyjan|date=8.4.2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411222731/http://eyjan.is/blog/2010/04/08/rannsoknarskyrslan-a-netid-a-manudagsmorgun-umraedur-verda-a-althingi|archive-date=2010-04-11}}&lt;/ref&gt; Skýrslan kom út í níu bindum og hún var rúmlega 2000 síður að lengd. Tilgangur skýrslunnar var að gera grein fyrir ábyrgð íslenskra ráðamanna, banka- og viðskiptamanna sem og blaðamanna á hruni bankakerfisins.

=== Bindi ===
# Um nefndina og skýrsluna, efnahagslegt umhverfi, peningastjórnun og einkavæðingu bankanna.
# Fjármögnun og útlán íslensku bankanna.
# Eigið fé, hvatakerfi og endurskoðun bankanna.
# Verðbréfamarkaðir, gjaldeyrismarkaðir og fjárfestingarsjóðir.
# Löggjöf og eftirlit, tryggingasjóður innistæðna.
# Innlán í erlendum útibúum og aðgerðir stjórnvalda 2007-2008.
# Orsakir falls bankanna, mistök og vanræksla.
# Viðaukar eftir [[Vilhjálmur Árnason (heimspekingur)|Vilhjálm Árnason]], [[Salvör Nordal|Salvöru Nordal]] og [[Kristín Ástgeirsdóttir|Kristínu Ástgeirsdóttur]]; og Huldu Þórisdóttur.
# Viðaukar eftir Margréti V. Bjarnadóttur og Guðmund Axel Hansen; og Mark J. Flannery

Fleiri viðaukar og andmælabréf voru aðeins birt á vef og ekki hluti af prentaðri útgáfu skýrslunnar.

=== Skuldir stjórnmálamanna ===
[[File:The Report of the Althingi Special Investigation Commission spine.JPG|thumb|Kilir skýrslunnar.]]
Í 2. bindi skýrslunnar er fjallað um stjórnmálamenn og maka þeirra sem höfðu hærri heildarlánastöðu en 100 milljónir króna. Ýmsir stjórnmálamenn töldust hafa fengið óhóflega lánafyrirgreiðslu hjá bönkunum.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/thorgerdur-og-kristjan-ara-skuldudu-1800-milljonir/ |title=Þorgerður og Kristján Ara skulduðu 1800 milljónir; af Dv.is 12. apríl 2010 |access-date=2010-04-12 |archive-date=2010-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100415052440/http://www.dv.is/frettir/2010/4/12/thorgerdur-og-kristjan-ara-skuldudu-1800-milljonir/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100412141849/www.ruv.is/frett/thingmenn-skulda-milljarda|title=Þingmenn skulda milljarða|website=RÚV|date=12. apríl 2010|url=http://www.ruv.is/frett/thingmenn-skulda-milljarda|archive-date=2010-04-12}}&lt;/ref&gt; Hæstu upphæðirnar tengdust þremur þingkonum Sjálfstæðisflokksins sem áttu eiginmenn sem störfuðu hjá bönkunum og höfðu fengið mörg hundruð milljóna lán án veða í tengslum við hlutabréfakaup. Þannig var [[Kristinn Björnsson]] framkvæmdastjóri [[Frjálsi fjárfestingabankinn|Frjálsa fjárfestingabankans]] og eiginmaður [[Sólveig Pétursdóttir|Sólveigar Pétursdóttur]] skrifaður fyrir 3,6 milljarða skuldum, [[Kristján Arason]]  starfsmaður hjá kaupþingi og eiginmaður [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir|Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur]] var skrifaður fyrir 1,6 milljörðum, og [[Herdís Þórðardóttir]] var ásamt eiginmanni sínum, Þorbirni Val Þórðarsyni, skráð fyrir rúmum milljarði. Aðrir fyrrum stjórnmálamenn sem skulduðu háar upphæðir til bankanna voru [[Lúðvík Bergvinsson]] fyrrum þingmaður Samfylkingar (755 milljónir), og [[Jónína Bjartmarz]], fyrrum þingkona Framsóknarflokksins (283 milljónir). Í kjölfarið á útgáfu skýrslunnar ákvað Þorgerður Katrín að segja af sér varaformennsku í Sjálfstæðisflokknum og taka hlé frá þingmennsku.&lt;ref name=&quot;ÞKG&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2010/04/17/thorgerdur_stigur_til_hlidar/|title=Þorgerður stígur til hliðar|website=Mbl.is|date=17.4.2010}}&lt;/ref&gt;

=== Eitt og annað ===
* Allra viðkvæmustu upplýsingarnar í skýrslunni munu ekki koma fyrir almennings sjónir fyrr en árið [[2090]], en það eru meðal annars fjárhagsupplýsingar um fyrirtæki og einstaklinga sem hlut áttu að máli.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eyjan.is/blog/2009/12/01/allt-ad-80-ara-leynd-yfir-vidkvaemustu-upplysingunum-i-skyrslu-rannsoknarnefndar/ |title=Allt að 80 ára leynd yfir viðkvæmustu upplýsingunum í skýrslu Rannsóknarnefndar|website=Eyjan|date=1. desember 2009|access-date=2010-04-12 |archive-date=2009-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20091205050841/http://eyjan.is/blog/2009/12/01/allt-ad-80-ara-leynd-yfir-vidkvaemustu-upplysingunum-i-skyrslu-rannsoknarnefndar/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.visir.is/article/20100130/FRETTIR01/720253929|title=Langt þangað til upptökurnar líta dagsins ljós|website=Vísir|date=30. janúar 2010}}&lt;/ref&gt;
* Allir viðmælendur nefndarinnar vísuðu því á bug að hafa gert mistök eða gerst sek um vanrækslu, samkvæmt skilningi laga nr. 142/2008.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100412141734/www.ruv.is/frett/enginn-gekkst-vid-abyrgd|url=http://www.ruv.is/frett/enginn-gekkst-vid-abyrgd|title=Enginn gekkst við ábyrgð|website=Rúv.is|date=12. apríl 2010|archive-date=2010-04-12}}&lt;/ref&gt;
* Starfsfólk [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhússins]] stóð fyrir maraþonupplestri á skýrslunni dagana eftir útgáfu hennar.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2010520281382|title=Búið að lesa fjögur bindi eftir þrotlausan lestur í tvo sólarhring|date=14. apríl 2010|website=Vísir}}&lt;/ref&gt;

== Sannleiksnefndin ==
Þingmannanefnd til að fjalla um skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis (stundum nefnd „sannleiksnefndin“) var níu manna [[þingnefnd]] alþingismanna sem starfaði í um fimm mánuði við að fara ofan í kjölinn á skýrslunni og ákveða viðbrögð við henni.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://eyjan.is/blog/2009/12/01/niu-manna-thingnefnd-taki-vid-skyrslu-rannsoknarnefndar-akvaedi-um-fridhelgi-fra-malsokn/|title=Níu manna þingnefnd taki við skýrslu rannsóknarnefndar. Ákvæði um friðhelgi frá málsókn|website=Eyjan|date=1. des 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091204021246/http://eyjan.is/blog/2009/12/01/niu-manna-thingnefnd-taki-vid-skyrslu-rannsoknarnefndar-akvaedi-um-fridhelgi-fra-malsokn|archive-date=2009-12-04}}&lt;/ref&gt; Nefndina skipuðu [[Magnús Orri Schram]] og [[Oddný G. Harðardóttir]] frá Samfylkingu, [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] og [[Eygló Harðardóttir (stjórnmálamaður)|Eygló Harðardóttir]] úr Framsóknarflokki, [[Atli Gíslason]] og [[Lilja Rafney Magnúsdóttir]] úr VG, [[Unnur Brá Konráðsdóttir]] og [[Ragnheiður Ríkharðsdóttir]] úr Sjálfstæðisflokki, og [[Birgitta Jónsdóttir]] úr Hreyfingunni. Þingmennirnir voru valdir án atkvæðagreiðslu á þingfundi 30. desember 2009. Formaður nefndarinnar var Atli Gíslason og vakti athygli að flestir þingmannanna voru nýir á þingi. Nefndin endurspeglaði styrk stjórnmálaflokka á þingi. Þá var þar líka Birgitta Jónsdóttir úr Hreyfingunni, en hún gerði kröfu um varaformannssæti í nefndinni. Upphaflega var [[Ásbjörn Óttarsson]] valinn í nefndina sem fulltrúi Sjálfstæðisflokksins, en í lok janúar 2010 var hann hvattur til að segja sig úr henni eftir að hann viðurkenndi að hafa brotið lög þegar hann greiddi sér og konu sinni tuttugu milljónir króna í arð árið 2007.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://eyjan.is/blog/2010/01/28/asbjorn-hvattur-til-ad-vikja-ur-sannleiksnefnd-althingis-verdur-raett-i-nefndinni/ |title=Ásbjörn hvattur til að víkja úr sannleiksnefnd Alþingis. Verður rætt í nefndinni; af Eyjunni.is 28.1 2010 |access-date=2010-01-28 |archive-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100130013249/http://eyjan.is/blog/2010/01/28/asbjorn-hvattur-til-ad-vikja-ur-sannleiksnefnd-althingis-verdur-raett-i-nefndinni/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Hann sagði sig úr nefndinni í febrúar og í stað hans kom Ragnheiður Ríkharðsdóttir.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/ragnheidur-i-stad-asbjorns|titill=Ragnheiður í stað Ásbjörns|ár=2010|mánuður=2. febrúar}}&lt;/ref&gt;

Niðurstöður nefndarinnar voru gerðar opinberar 11. september 2010 í formi skýrslu. Meðal helstu niðurstaðna voru þær að koma þyrfti á skýrari [[skipting ríkisvaldsins|skiptingu ríkisvaldsins]], sjálfstæði þingsins gagnvart framkvæmdarvaldinu þyrfti að efla, og getu þingsins til þess að sinna [[þingeftirlit]]i sömuleiðis. Loks ættu þingmenn að setja sér [[siðareglur]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/2010184472380/althingi-ma-ekki-vera-verkfaeri-framkvaemdavaldsins-|title=Alþingi má ekki vera verkfæri framkvæmdavaldsins|author=Jón Hákon Halldórsson|date=13. september 2010|website=Vísir}}&lt;/ref&gt; Nefndin komst að þeirri niðurstöðu að þrír ráðherrar hefðu sýnt af sér vanrækslu í starfi: [[Árni M. Mathiesen]], fjármálaráðherra (2005-2009), [[Geir Haarde]], forsætisráðherra (2006-2009) og [[Björgvin G. Sigurðsson]] viðskiptaráðherra (2007-2009). Nefndin klofnaði hins vegar í afstöðu sinni til þess hvort samþykkja bæri þingsályktunartillögu um kæru á hendur þeim. Eftir atkvæðagreiðslu var ákveðið að skipa landsdóm til að sækja [[Alþingi gegn Geir H. Haarde|mál gegn Geir H. Haarde]].

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [https://rna.is Rannsóknarnefndir Alþingis]
* [https://rna.is/eldri-nefndir/addragandi-og-orsakir-falls-islensku-bankanna-2008/skyrsla-nefndarinnar/ Skýrsla nefndarinnar]
* {{cite web|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809103421/http://www.ruv.is/flokkar/fjarmalakreppa/rannsoknarskyrsla|archive-date=2011-08-09|url=http://www.ruv.is/flokkar/fjarmalakreppa/rannsoknarskyrsla|title=Rannsóknarskýrsla|website=RÚV|access-date=2026-07-18|url-status=bot: unknown}}

{{Hrunið}}
[[Flokkur:Íslenskar nefndir]]
[[Flokkur:Alþingi]]
[[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]]</text>
      <sha1>8yz2dfush8xw3bc4g2f8bsl67h4yuc3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Einkavæðing bankanna 2002</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75132</id>
    <revision>
      <id>1983872</id>
      <parentid>1955079</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:00:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983872</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6230" sha1="te3r94idceejwbbulm1nxjfkw2qnxvx" xml:space="preserve">'''Einkavæðing bankanna 2002''' var [[einkavæðing]] sem fór fram árið [[2002]] með sölu á ríkisreknum bönkum, [[Landsbankinn|Landsbankanum]] og [[Búnaðarbankinn|Búnaðarbankanum]], í hendur einkaaðila. Einkavæðingin var alla tíð nokkuð umdeild og varð enn umdeildari eftir [[bankahrunið]] [[2008]]. Bent hefur verið á að ef öðruvísi hefði verið farið að hefði þenslan á hagkerfinu ekki orðið jafn mikil á jafn skömmum tíma.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/misstu-tok-a-uppsveiflunni/article/2010759084338 Misstu tök á uppsveiflunni]&lt;/ref&gt; Einnig hefur verið gagnrýnt að ekki var fylgt upprunalegri settri stefnu um að bankarnir skyldu verða í [[Dreifð eignaraðild|dreifðri eignaraðild]]. [[Steingrímur Ari Arason]] sagði sig úr einkavæðinganefnd Landsbankans í september 2002 og viðhafði þau orð að hann hefði aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum. &lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3696170 Aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum; grein í Fréttablaðinu 2002]&lt;/ref&gt;

== Aðdragandi ==
Einkavæðing bankanna hófst í raun árið [[1998]] með einkavæðingu [[FBA|Fjárfestingabanka atvinnulífsins]] sem síðar rann saman við [[Íslandsbanki|Íslandsbanka]] [[15. maí]] árið [[2000]]. Í framhaldi af einkavæðingu FBA töldu menn sig hafa fengið nokkra reynslu af einkavæðingu banka og í framhaldi af því voru Landsbankinn og Búnaðarbankinn einkavæddir árið 2002. [[Íslenska ríkið]] seldi 45,8% hlut sinn í [[Landsbankinn|Landsbankanum]] þann [[19. október]] [[2002]] fyrir 12,3 [[Milljarður|milljarði]] [[Íslensk króna|króna]]. Kaupandinn var eignarhaldsfélagið [[Samson ehf|Samson]] sem var í eigu [[Björgólfur Guðmundsson|Björgólfs Guðmundssonar]], [[Björgólfur Thor Björgólfsson|Björgólfs Thors Björgólfssonar]] og [[Magnús Þorsteinsson|Magnúsar Þorsteinssonar]]&lt;ref&gt; {{tímaritsgrein|höfundur= |grein= Samson ehf. kaupir 45,8%
hlut í Landsbankanum |titill= Morgunblaðið |árgangur= 90|tölublað= 246|ár= 2002|blaðsíðutal=64 }} &lt;/ref&gt;.Tæpum mánuði seinna eða þann [[16. nóvember]] sama ár seldi ríkið 45,8% hlut sinn í [[Búnaðarbankinn|Búnaðarbankanum]] á 11,9 [[Milljarður|milljarða]] [[Íslensk króna|króna]]. Kaupendurnir voru hinn svokallaði S-hópur en hann samanstóð af Eglu ehf., [[Samvinnutryggingar|Eignarhaldsfélaginu Samvinnutryggingum]], [[Samvinnulífeyrissjóðurinn|Samvinnulífeyrissjóðnum]] og [[Vátryggingafélag Íslands|Vátryggingafélagi Íslands]]&lt;ref&gt; {{tímaritsgrein|höfundur= |grein= S-hópur kaupir í Búnaðarbanka
á 11,9 milljarða |titill= Morgunblaðið |árgangur= 90|tölublað= 270|ár= 2002|blaðsíðutal=64}} &lt;/ref&gt;.

== Úrsögn Steingríms Ara úr einkavæðinganefnd ==
[[Steingrímur Ari Arason]] sagði sig úr einkavæðinganefnd Landsbankans í september 2002 og viðhafði þau orð að hann hefði aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum. &lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3696170 Aldrei kynnst öðrum eins vinnubrögðum; grein í Fréttablaðinu 2002]&lt;/ref&gt; Í viðtali við [[DV]] sama ár var [[Davíð Oddsson]] spyrður út í þessa úrsögn Steingríms Ara, þar eð hann hafði sagt í sjónvarpsviðtali nokkru áður „...eitthvað á þá leið að [s]ér hefði skilist að ástæða þess að Steingrímur Ari Arason sagði sig úr einkavæðingarnefnd hefði verið „ein setning&quot;. Hvaða setning var það?“. Davíð svaraði þá: 

:„Ég kann nú ekki þá setningu utan að. Það var tiltekin setning sem varðaði, hygg ég, útboðsfjárhæðir versus einhverja aðra hluti sem var algjör samstaða um í nefndinni. Og ég veit ekki betur en að Steingrímur Ari telji sig núna ekki vera andsnúinn þeirri setningu. Hann hefur hins vegar síðar meir, að því er mér skilst, fundið sér fleiri atriði til þess að hafa áhyggjur af og tala um, án þess að ræða um það við sinn yfirmann, fjarmálaráðherrann, sem mér finnst afskaplega skrýtið - ef hann hefur séð eitthvað fara úrskeiðis, að láta ekki þann mann vita sem hann er fulltrúi fyrir. Mér finnst það næstum því óskiljanlegt.&quot; &lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036867 Vaxtaverkið á frjálsum markaði betri en lokað kerfi; grein í DV 2002]&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist}}&lt;/div&gt;

== Tengt efni ==
* [[Bankahrunið 2008]]
* [[Dreift eignarhald]]

== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3798444 ''Stríðið um bankana - Símtal breytti bankasölunni''; 1. grein í Fréttablaðinu 2005]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3814209 ''Stríðið um bankana - Gleymdist að ræða verðið''; 2. grein í Fréttablaðinu 2005]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3853850 ''Stríðið um bankana - Sex daga stríðið um yfirráð í VÍS''; 3. grein í Fréttablaðinu 2005]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3853942 ''Stríðið um bankana - Seldu fyrr en kaupsamningur kvað á um''; 4. grein í Fréttablaðinu 2005]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3399990 ''Sala Landsbankans''; leiðari í Morgunblaðinu 2001]
* [https://web.archive.org/web/20120523012921/http://www.forsaetisraduneyti.is/raduneyti/verkefni/Einkavaeding/nr/252 ''Frá framkvæmdanefnd um einkavæðingu''; af Forsætisráðuneyti.is]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3452763 ''Segir önnur tilboð hagstæðari ríkinu''; grein í Morgunblaðinu 12. september 2002]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3696797 ''Ég stend við öll stóru orðin''; grein í Fréttablaðinu 2002]
* [http://larahanna.blog.is/users/3b/larahanna/img/steingr_ari_bref.gif ''Bréf Steingríms Ara til Davíðs Oddssonar''; af Larahanna.blog.is]
* [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2002/09/11/steingrimur_ari_arason_segir_sig_ur_einkavaedingarn/ ''Steingrímur Ari Arason segir sig úr einkavæðingarnefnd''; af mbl.is 2002]
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100412141419/www.ruv.is/frett/politisk-akvordun-um-helmingaskipti ''Pólitísk ákvörðun um helmingaskipti''; grein af Rúv.is 12. apríl 2010]  

{{Stubbur}}
[[Flokkur:Íslenskt efnahagslíf]]</text>
      <sha1>te3r94idceejwbbulm1nxjfkw2qnxvx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vatnsafl</title>
    <ns>0</ns>
    <id>75693</id>
    <revision>
      <id>1983844</id>
      <parentid>1968462</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:25:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983844</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18240" sha1="msq1syntq64eo1u3ep3vbm2bjfcomq5" xml:space="preserve">[[Mynd:Barragem_Barra_Bonita_150606_REFON.jpg|thumb|right|Virkjunin Barra Bonita í [[São Paulo]], [[Brasilía|Brasilíu]].]]
'''Vatnsafl''' (eða ''vatnsorka'') er [[orka]] unnin úr [[hreyfiorka|hreyfiorku]] eða [[stöðuorka|stöðuorku]] [[vatn]]s. [[Vatn]] er orkumiðill og vatnsorka er sú [[orka]] sem vatn býr yfir á vissum stað í náttúrulegri hringrás sinni, en mikil [[orka]] felst í vatnsföllum. Vatn sem rennur til sjávar ber orku sem fólgin er í falli þess. Vatnsafl er virkjað til þess að framleiða [[rafmagn]]. Það er gert þannig að vatnið er látið falla, og þungi þess og fallhæð nýtt til þess að knýja [[túrbína|túrbínur]]. Því meira vatnsmagn og fallhæð, því meiri orka.

Gríðarleg [[orka]] leynist í [[vatnsfall|vatnsföllum]] og er hún nýtt til að framleiða [[rafmagn]] út um víða veröld. [[Ísland|Íslendingar]] hafa verið duglegir í að nýta sér þá gríðarlegu möguleika sem þeir hafa í [[virkjun]] [[vatnsfall]]a og eru með fremstu þjóðum á því sviði. 

Í kjölfar mikilla umræðna um hækkun [[hitastig]]s jarðar og vakningar í [[umhverfismál]]um, hafa kröfur um gæði [[orkugjafar|orkugjafa]] aukist. Orka er frumskilyrði fyrir því að nútíma samfélög geti þrifist. Stanslaust er gerð krafa til meiri orku og er þróun á beislun orkunnar í sífelldri framför.

Orkugjafa má flokka sem [[endurnýjanleg orka|endurnýjanlega]]- og óendurnýjanlega orkugjafa, Vatnsafl flokkast með endurnýjanlegum orkugjöfum. Dæmi um annars konar endurnýjanlega orkugjafa en vatnsafl má nefna jarðvarma og [[Vindorka|vindorku]]. Hlutfall vatnsorku af heildar orkunotkun Íslendinga hefur aukist mikið síðustu ár. Hringrás vatnsins er knúin af [[Sólarorka|sólarorku]] og í miðri hringrásinni er vatnið látið framleiða rafmagn til ýmissa nota. Vatnsafl er í raun óbein sólarorka. Sólin veldur uppgufun og hluti af vatninu rignir niður og staldrar við ofar en við upphaf ferðar.

Vatnsafl er nýtingarmesti endurnýjanlegi orkugjafinn en úr vatnsorkunni fást 92% af allri þeirri raforkuframleiðslu sem á annað borð er framleidd með endurnýjanlegum orkugjöfum. &lt;ref&gt;http://www.samorka.is/Apps/WebObjects/SW.woa/swdocument/1065/Sta%C3%B0a+jar%C3%B0hita+og+vatnsorku+me%C3%B0al+orkugjafa+heimsins+-+Ingvar+birgir+Fri%C3%B0leifsson,+Jarhitask%C3%B3la+HS%C3%9E..pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }})&lt;/ref&gt;

== Vatnsafl virkjað ==
Vatnsafl er virkjað og breytt í rafmagn í vatnsaflsvirkjunum. Með vatnsaflsvirkjun er vatnsfallið nýtt og er fallhæðin og þungi vatnsins notaður til þess að snúa túrbínu og framleiða rafmagn. Meiri fallhæð og meira vatnsmagn gefa meira afl. Þegar orka er unnin úr vatnsfallinu er verið að breyta stöðuorku í hreyfiorku. 

PE=m×g×y → KE=1/2×m×v²

Sú orka sem fæst úr vatnsföllum er mæld í wöttum(w) og orkumagnið ræðst að stærstum hluta af því vatnsmagni sem er á ferðinni og eins af fallhæð vatnsins. Einföld jafna fyrir orkuna sem fæst er P=kQH, þar sem P stendur fyrir aflið, k er fasti, Q er vatnsmagn í lítrum/sek og H stendur fyrir fallhæð. 

[[Mynd:Sanxia_Runner04_300.jpg|thumb|right|Sanxia túrbínan í Þriggja gljúfra stíflunni.]] 
Vatn rennur í þrýstivatnspípunum inn í rafstöðina og fer framhjá stórum lokum sem hægt er að opna og loka snögglega. Hreyfiorkan er beisluð með því að láta vatnið snúa hverfilhjóli. Við það snýst segulmagnað hjól í rafalanum. Utan með því eru koparvafningar og við hreyfingu segulsins fer rafstraumur að renna um vafningana. Rafstraumurinn er síðan leiddur um háspennulínur út í raforkukerfið.

Uppistöðu lónin eru tilkomin vegna þess að rafmagn er ekki hægt að geyma, það verður að nota um leið og það er framleitt. Á Íslandi er notað meira rafmagn á veturna en á sumrin, en rennsli áa er mest á sumrin og minnst á veturna. Til þess að tryggja næga orku á veturna eru ár því stíflaðar og mynduð lón þar sem vatni er safnað á sumrin og það geymt til vetrarins þegar því er miðlað eftir þörfum til virkjana.&lt;ref&gt; Vefur Landsvirkjunar, sótt 18 apríl af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302201212/www.lv.is/article.asp?catID=420&amp;ArtId=714 &lt;/ref&gt;

Það fer eftir veðurfari hversu mikið rafmagn er hægt að framleiða. Þegar vel árar í vatnsbúskap er hægt að framleiða rafmagn umfram það sem mannvirkjunum er ætlað að skila árlega. Þetta rafmagn er selt á lægra verði til fyrirtækja gegn því að skerða megi afhendingu þegar illa árar í vatnabúskapnum. Ótryggt rafmagn er einkum selt til þeirra sem annars nota innflutt eldsneyti til hitunar. Dæmi um slíkt eru fiskimjölsverksmiðjur en þær geta skipt yfir í olíukyndingu á bræðsluofnum ef rafmagnið þverr.

Vatnsafl er eina endurnýjanlega orkan sem nú þegar framleiðir stóran hluta af orku mannkyns á samkeppnishæfu verði. Framleiðir um 17% raforku í heiminum, en yfir 90% af endurnýjanlegri orkuframleiðslu heims.&lt;ref&gt; Vefur Landsvirkjunar, sótt 18 apríl af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050302201151/www.lv.is/files/2005_2_24_orkuleikur_fylgirit_2005.pdf &lt;/ref&gt; Uppsett afl er sú tala sem virkjunin getur að hámarki framleitt. Raforkuframleiðsla virkjana með sama uppsetta aflið getur verið afar mismunandi.

100 MW virkjun sem er á fullum afköstum allt árið = 8760 klukkutíma framleiðir þá 876.000 MWh. Afköstin er þó venjulega mun minni oft á bilinu 6-7000 klst. á ári.

Sem dæmi um raforkuframleiðslu virkjunar má taka sem dæmi [[Rjúkandavirkjun]]. þar er brúttófallhæð 185,3 m og um þrýstipípurnar rennur að jafnaði 0,66 m³ á hverri sekúndu. m³ er 1000 kg. Fræðilegt hámark virkjaðrar orku á hverri sekúndu er því:
Afl: 0,66 • 1000 kg • 9,82 m/s² • 185,3 m = 1.200.000 W = 1.200 kW. 
Talsvert afl tapast alltaf og uppgefið afl Rjúkandavirkjunar er 900 kW

== Saga vatnsaflsvirkjana ==
Maðurinn hefur nýtt sér vatnsafl í ýmsum formum frá örófi alda. Grikkir voru farnir að nota vatnshjólið fyrir 2000 árum. Vatnsorka var mikið notuð fyrr á öldum til mölunar, sögunar og vatnsmiðlunar. Saga vatnsaflsvirkjana á Norðurlöndum er yfir 700 ára gömul. Tækninni hefur fleygt fram, í byrjun var notast við vatnsmyllur og kraftur vatnsins nýttur í að mala korn.

Um aldamótin 1900 fóru menn svo að framleiða rafmagn með vatnsafli. 

=== Á Íslandi ===
Árið 1904 var fyrsta vatnsaflsvirkjunin sett upp á Íslandi. Jóhannes J. Reykdal réðst í að koma þessu stórvirki upp einn og óstuddur og [[Hafnarfjörður]] varð fyrsti raflýsti bærinn á Íslandi. Fyrsti rafallinn var 9 kW 230 volta rakstraumsrafall frá Frognerkilens Fabrik í Ósló. Hann snérist 620 snúningum á mínútu og vó 1,5 tonn. &lt;ref&gt; Vefur Rafís, sótt 18 apríl af: http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041116124207/www.rafis.is/fir/sagafir.htm &lt;/ref&gt;

Í kjölfar virkjunarinnar í Hafnarfirði fóru hjólin að snúast, og árið 1915 var uppsett afl smárafstöðva á Íslandi komið í 370 kW. Árið 1950 voru komnar 530 smávirkjanir út um allt land. Fyrsta virkjun sem náði að 10 MW var Írafossvirkjun og hún var gangsett árið 1953. Árið 1965 er Landsvirkjun stofnuð og markaðssetning raforku hefst. Fyrsta virkjun sem náði að 200 MW var [[Búrfellsvirkjun]] og hún var gangsett árið 1969. Tæplega 30 virkjanir stærri en 10 MW voru byggðar á árunum 2000 – 2006. Árið 2007 var stærsta vatnsaflsvirkjun Íslands, [[Kárahnjúkavirkjun]] gangsett, 650 MW. &lt;ref&gt;Vefur Samorku, sótt 16 apríl af: http://soloweb.samorka.is/Apps/WebObjects/Samorka.woa/1/swdocument/1000799/Benedikt+Gu%C3%B0mundsson.pdf?wosid=false{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Árið 2007 var heildaraflið komið í 1852 MW. Það gerir um 11,9 TWh á ári &lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.orkutolur.is/mm/raforka/ |title=Geymd eintak |access-date=2011-03-02 |archive-date=2006-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060109135838/http://www.orkutolur.is/mm/raforka/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Hluti vatnsafls af orkunotkun ==
Tæknilega mögulegt vatnsafl í heiminum hefur verið áætlað um 15.000 TWh. Heimsframleiðslan var 2700 TWh árið 2000. Framleiðslan hefur aukist um ca 50TWh ári. Heldur þó ekki við aukningu í raforkunotkun. 1990 -2000 var framleiðsluaukning vatnsaflsvirkjana 24% en raforkunotkun jókst um 30%. Hlutur vatnsafls í raforkuframleiðslu fór niður um 1% á þessu tímabili.&lt;ref&gt; Vefur Hydro coop, sótt 12 apríl af: www.hydrocoop.org/World_Energy_Needs_and_Offshore_Potential_09.2008.ppt -&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Dreischluchtendamm_hauptwall_2006.jpg|thumb|right|Þriggja gljúfra stíflan, Kína.]]
Stærstu framleiðslulöndin árið 2002: Canada 345 TWh, Brasilía 288 TWh, USA 264 TWh, Kína 231 TWh, Rússland 167 TWh, Noregur 129 TWh. 

Stærsta stífla heims er í byggingu, [[Þriggja gljúfra stíflan]] í Kína, Uppsett afl 18,2 GW og mun framleiða 84.7 TWh. Uppsett afl Kárahnjúkavirkjunar er 690 MW og uppgefin orkuvinnslugeta er 4.600.000 MWh á ári, munurinn á þessum tvemur virkjunum er gríðarlega mikill.

=== Á Íslandi ===
Íslendingar eru duglegir í nýta sér innlendar orkulindir. Tæplega 82% af allri orku sem notuð er hér á Íslandi er innlend og kemur frá endurnýjanlegum orkulindum. Hlutfall vatnsorku af hlutfallslegri notkun Íslendinga hefur aukist verulega frá árinu 1945. Af innlendu orkunni voru árið 2007 um 15% af heildarnotkun frá vatnsafli og 67% frá nýtingu jarðgufu og munar þar mestu um hitaveitu til húshitunar. Afganginn, um 18%, fáum við frá innfluttum orkugjöfum, fyrst og fremst eldsneyti, 15,6% (bensín og olía), og munar þar mestu um fiskveiði- og bílaflotana, og 2,2% frá kolum.&lt;ref&gt;Vefur Rammaáætlunar, sótt 12 apríl af: http://www.rammaaaetlun.is/virkjanakostir/1-afangi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122160226/http://www.rammaaaetlun.is/virkjanakostir/1-afangi/ |date=2011-01-22 }}&lt;/ref&gt; 

Stærstu vatnsaflsvirkjanir á Íslandi eru: Kárahnjúkar 690 MW, Búrfell 270 MW, Hrauneyjafoss 210 MW, Sigalda 150 MW og Blanda 150 MW.

Virkanlegt heildarafl vatnsorku hér á landi er talið vera um 50 TWh þegar búið er að meta hvaða kostum yrði sleppt með tilliti til náttúruverndar &lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/ees/EESUndir/nr/1416 |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331204809/https://www.utanrikisraduneyti.is/samningar/ees/eesundir/nr/1416 |archive-date=2016-03-31 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;. Árið 2007 nam raforkuvinnsla innanlands um 12.000 GWh og þar af komu um 70% vinnslunnar frá vatnorkuverum, eða 8.400 GWh.&lt;ref&gt;Vefur Rammaátælunar, sótt 19 apríl af: http://www.rammaaaetlun.is/virkjanakostir/1-afangi/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122160226/http://www.rammaaaetlun.is/virkjanakostir/1-afangi/ |date=2011-01-22 }}&lt;/ref&gt;

== Umhverfisáhrif vatnsaflsvirkjana ==
Vatnsföll eru virkjuð annaðhvort með straumvirkjun eða stífluvirkjun en alltaf þarf þó að koma fyrir stöðvarhúsi og setja upp túrbínur sem virkja vatnsaflið. Til viðbótar þá þarf fyrir stífluvirkjun að byggja stíflu fyrir lón. Þetta skapar mikið rask í umhverfinu og fórnarkostnaður umhverfissins getur verið mjög mikill. Til þess að átta sig betur á umfangi vatnsaflsvirkjana höfum við gott dæmi á Íslandi. 

Kárahnjúkavirkjun er stærsta vatnsaflsvirkjun á Íslandi og er ein umdeildasta framkvæmd Íslands fyrr og síðar, gríðarmiklar umræður hafa verið um umhverfisáhrif Kárahnjúkavirkjunar eins og skiljanlegt er þegar um er að ræða svo umfangsmikla framkvæmd. Kárahnjúkavirkjun tekur um 66 km² lands undir lón og stíflur. Áhrifasvæði er áætlað um 3000 km². &lt;ref&gt;Friðrik Sophusson. 2005. ''Staðhæfingar og staðreyndir um Kárahnjúkavirkjun''. Sótt 1. Nóvember 2008 af http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060305124632/www.karahnjukar.is/article.asp?ArtId=1204&amp;catID=405&lt;/ref&gt;
Áhrif Kárahnjúkavirkjunar á ósnortið víðerni við norðurjaðar Vatnajökuls er verulegt. Nærri lætur að víðernið muni skerðast um alls 925 km², einkum vegna Hálslóns og Hraunaveitu. &lt;ref&gt;Yngvi Þór Loftsson, Gísli Gíslason, Jón Gauti Jónsson (2001). Kárahnjúkavirkjun, mat á umhverfisáhrifum - Samantekt um ,,ósnortin víðerni”og sjónræn áhrif. Landmótun, Landsvirkjun.&lt;/ref&gt;

Sjónræn áhrif af Kárahnjúkavirkjun eru sem dæmi: mannvirki; einkum stíflur, vegir og skurðir, haugsvæði og efnisnámur, miðlunarlón sem skapa nýtt og breytt landslag, breytilegt fjöruborð lóna, einkum Hálslóns, sem veldur fokhættu úr strandsvæðum og getur birgt sýn til landsins, minna og tærara vatn neðan stíflumannvirkja að stöðvarhúsi, sem kemur fram í skertu rennsli fossa og minni dyn í gljúfrum, dekkra vatn neðan stöðvarhúss vegna aukins magns uppleystra efna, breytingar á rennsli jökulánna í byggð, ýmist til aukins eða minna vatns, aurar Jökulsár á Dal gróa upp þar sem áin fær afmarkaðan farveg, neikvæð hughrif vegna skerðingar á víðernum.&lt;ref&gt;Yngvi Þór Loftsson, Gísli Gíslason, Jón Gauti Jónsson (2001). Kárahnjúkavirkjun, mat á umhverfisáhrifum - Samantekt um „ósnortin víðerni“og sjónræn áhrif. Landmótun, Landsvirkjun.&lt;/ref&gt;

== Straumvirkjanir og fallvatnsvirkjanir ==
Vatnsaflsvirkjanir á Íslandi breyta fallhæð vatnsins í þrýsting til framleiðslu raforku og flokkast því ekki sem straumvirkjanir. Fallvatnsvirkjanir nýta allt að 90% orkunnar sem er í fallhæðinni Straumvirkjanir nýta hins vegar hluta af hreyfiorku straumvatns til orkuframleiðslu þar sem nýtnin er 20 –40%. &lt;ref&gt;Halla Jónsdóttir, Geir Guðmundsson (2004). ''Orka í streymi vatns'' Iðntæknistofnun 2003.&lt;/ref&gt; 

Straumvirkjanir henta þar sem:
* fallhæð er lítil
* erfitt er að stífla
* vatnsmagn er mikið
* straumhraði nægjanlegur, og rennsli jafnt

Skipting fallvatnsvirkjana

Vatnsaflsvirkjunum er skipt í þrennt:
* Low head: Undir 10 metra fallhæð. 
* Medium head: þar er mikið vatn með litla fallhæð, fallhæð milli 10 og 100 metra. 
* High head: Fallhæð meiri og frá náttúrunnar hendi. Flestar íslenskar eru high head.&lt;ref&gt;Vefur Navitron, sótt 20 apríl af: http://www.navitron.org.uk/category.php?catID=70 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090324095812/http://www.navitron.org.uk/category.php?catID=70 |date=2009-03-24 }}&lt;/ref&gt;

== Nýting vatnsorku á Íslandi ==
Fyrsta vatnsaflsvirkjunin á Íslandi var tekin í notkun í Hafnarfirði þann 12.desember árið 1904. Hún var nefnd Hörðuvallavirkjun og skilaði 9 kW, sem nægði til þess að lýsa 16 hús og knýja ýmsan vélbúnað.&lt;ref&gt;http://gamli.almenna.is/frettir/?path=Controls/8&amp;ID=24{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 14.apríl 2010&lt;/ref&gt;Rafvæðingin fór hægt af stað og það var ekki fyrr en sumarið 1921 að Elliðaárvirkjun var tekin í notkun og straumi hleypt á Reykjavík. Stækka þurfti og bæta virkjunina á næstu árum þar til hún skilaði 3160 kW, sem hún gerir enn.&lt;ref&gt;https://web.archive.org/web/20120510115938/http://www.or.is/UmOR/Veiturogveitusvaedi/Virkjanir/Ellidaarvirkjun/, skoðað 14.apríl 2010&lt;/ref&gt; Fleiri virkjanir voru reistar í kjölfarið og má nefna [[Ljósafossstöð|Ljósafossvirkjun]] í Soginu sem var tekin í notkun árið 1937 með 8800 kW uppsett afl. Nokkrum árum síðar var búið að stækka stöðina í 14.600 kW. Árið 1953 voru vélasamstæður Írafossvirkjunar ræstar og 10 árum síðar var afkastageta þeirra orðin 48 MW. Þriðja virkjunin í Soginu er Steingrímsstöð, gangsett 1959, 26 MW..&lt;ref&gt;http://www.nat.is/travelguide/ahugav_st_rafmagsveitan.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080622012548/http://nat.is/travelguide/ahugav_st_rafmagsveitan.htm |date=2008-06-22 }}, skoðað 14.apríl 2010&lt;/ref&gt; Upp úr 1960 var [[Landsvirkjun]] stofnuð vegna fyrirhugaðra álversframkvæmda í Straumsvík. Henni var ætlað að setja upp raforkuver og reka það í tengslum við stóriðjuna sem og að selja almenningi raforku. Á næstu árum byggði Landsvirkjun Búrfellsvirkjun enda jókst eftirspurnin hratt og Járnblendifélagið bættist við sem stórkaupandi. Sigölduvirkjun fylgdi fast á eftir og loks Hrauneyjafossvirkjun sem gangsett var árið 1981.&lt;ref&gt;http://webcache.googleusercontent.com/search?q=cache:KMQcvXaM708J:www.landsvirkjun.is/media/stodvar-landsvirkjunar/Blanda-isl.pdf+fyrsta+stórvirkjun&amp;cd=4&amp;hl=en&amp;ct=clnk&amp;client=safari, skoðað 14.apríl 2010&lt;/ref&gt; Samkvæmt vef Orkustofnunar eru í dag um 37 vatnsaflsvirkjanir á Íslandi auk u.þ.b. 200 smávirkjana. Stærstu virkjanirnar eru Sultartangi, 120 MW, Sigalda, 150 MW, Hrauneyjafoss, 210 MW, Búrfell, 270 MW og [[Kárahnjúkavirkjun|Kárahnjúkar]], 690 MW.

Heildarraforkuvinnsla landsins árið 2006 var alls 9925 GWh. Mest, eða um 73% var unnið úr vatnsorku og afgangurinn, 27% kom frá jarðhitarafstöðvum. Uppsett afl vatnsaflsvirkjana var samtals 1162 MW og árið eftir bættust Kárahnjúkar við með 690 MW &lt;ref&gt;http://os.is/Apps/WebObjects/Orkustofnun.woa/swdocument/23765/Orkumal_2006_Raforka_vefutgafa.pdf{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, skoðað 14.apríl 2010&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [https://landsvirkjun.is/ Vefur Landsvirkjunar], stærsta aðila í virkjun vatnsfalla á Íslandi
* [https://savingiceland.org/ Vefur Saving Iceland hreyfingarinnar], sem hefur með orðum og beinum aðgerðum andæft byggingu stórtækra vatnsaflsvirkjana og leitast við að sýna fram á að stórar vatnsaflsvirkjanir séu ekki eins grænar og umhverfisvænar og sagt er. 
* [https://internationalrivers.org/ Vefur International Rivers], alþjóðlegra náttúruverndar- og mannréttindasamtaka sem hafa andmælt fullyrðingum um lítil umhverfisáhrif vatnsaflsvirkjana. 

{{Endurnýjanleg orka}}

[[Flokkur:Endurnýjanleg orka]]
[[Flokkur:Vatnsafl]]</text>
      <sha1>msq1syntq64eo1u3ep3vbm2bjfcomq5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Varðskipið Þór (2009)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76096</id>
    <revision>
      <id>1983840</id>
      <parentid>1980064</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:11:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983840</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="l2m1gccchte3n6w9b8xgy1cpmbkxo8w" xml:space="preserve">{{fyrir|önnur varðskip með sama nafn|Varðskipið Þór}}
{{Skip
| nafn = ''Þór''
| mynd = 2 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg
| alt = Þór við Reykjavíkurhöfn
| skipstjóri = Páll Geirdal
| útgerð = [[Landhelgisgæsla Íslands]]
| þyngd = 4.049&lt;ref name=&quot;innanríkisráðuneyti&quot;&gt;[https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/27327 Rík ástæða til að fagna komu þórs].&lt;/ref&gt;
| lengd = 93,8&lt;ref name=&quot;innanríkisráðuneyti&quot; /&gt;
| breidd = 16&lt;ref name=&quot;innanríkisráðuneyti&quot; /&gt;
| dýpt = 6,5&lt;ref name=&quot;innanríkisráðuneyti&quot; /&gt;
| vélar = 2 × 450kw&lt;br /&gt; 1 × 883kw&lt;br /&gt; 2 × 4.500kW
| hraði = 19,5
| tegund = Varðskip
| bygging = ASMAR herskipasmíðastöðin, [[Síle]]
| vopn = 1x 40mm bofors 2x m2 browning
}}
'''Varðskipið ''Þór''''' er [[varðskip]] í eigu [[Landhelgisgæsla Íslands|Landhelgisgæslu Íslands]]. Það er fjórða skipið í eigu Landhelgisgæslunnar til að bera nafnið ''Þór''. Skipið var sjósett var í [[ASMAR]] skipasmíðastöðinni í [[Síle]] þann [[28. apríl]] árið [[2009]]. ''Þór'' er 4.250 [[brúttótonn]], 93,65 m á [[lengd]] og 16 á [[breidd]]. Það er knúinn tveimur 4.500 kW aðalvélum með ganghraða allt að 19,5 [[hnútur (mælieining)|hnútum]] og dráttargeta er 120 [[tonn]]. Í áhöfn skipsins eru 18 og svefnpláss fyrir 48 um borð.{{heimild vantar}}

''Þór'' er hannaður af [[Rolls Royce Marine]] í [[Noregur|Noregi]] með norska varðskipið [[Harstadt (varðskip)|Harstadt]] sem fyrirmynd.

== Myndir ==
&lt;gallery&gt;
Mynd:1 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:2_Arrival_of_Thor_-_Icelandic_Coast_Guard_2011-10-27_Reykjavik.jpg|
Mynd:3 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:4 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:4a Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:5 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:6 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:7 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:8 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:9 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:10 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:12 Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:B Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
Mynd:D Arrival of Thor - Icelandic Coast Guard 2011-10-27 Reykjavik.jpg|
&lt;/gallery&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* http://www.lhg.is/starfsemi/adgerdasvid/nyttvardskipthor/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120307201720/http://www.lhg.is/starfsemi/adgerdasvid/nyttvardskipthor/ |date=2012-03-07 }} 
* https://www.lhg.is/media/skip/thor/VS_THOR_Einblodungur_web.pdf PDF
* https://web.archive.org/web/20160818010814/https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir/nr/27327
* http://www.dv.is/frettir/2011/10/29/luxus-thor-kominn-til-hafnar/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120104024728/http://www.dv.is/frettir/2011/10/29/luxus-thor-kominn-til-hafnar/ |date=2012-01-04 }} 
* [http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/04/29/glaesilegur_thor_sjosettur/ „Glæsilegur Þór sjósettur“] á Mbl.is.

=== Video ===
[http://www.youtube.com/watch?v=75IuVwbB-0o&amp;feature=youtu.be New Icelandic Coast Guard Vessel Thor (Þór)]

{{DEFAULTSORT:Þór (2009)}}
[[Flokkur:Byggt 2009]]
[[Flokkur:Íslensk varðskip]]</text>
      <sha1>l2m1gccchte3n6w9b8xgy1cpmbkxo8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76193</id>
    <revision>
      <id>1983834</id>
      <parentid>1900086</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:34:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983834</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6459" sha1="kie3k79i3bzejeadpt3gip2oe9qz47h" xml:space="preserve">'''Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra''' (áður '''Umhverfis- og auðlindaráðherra''' og þar áður '''umhverfisráðherra'''&lt;ref&gt;{{cite web|author=Umhverfis- og auðlindaráðuneytið|title=Umhverfis- og auðlindaráðuneyti tekur til starfa|url=http://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/2192|accessdate=30. desember 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120912125454/http://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/2192|archive-date=2012-09-12|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ) er sá [[ráðherra]] í [[ríkisstjórn]] [[Ísland]]s, sem fer með umhverfis- og auðlindamál. Umhverfisráðuneytið var stofnað 1990, en hefur frá þeim tíma tekið við ýmsum nýjum verkefnum. Síðustu breytingar áttu sér stað 1. september 2012 og urðu til þess að nafni ráðuneytisins var breytt í umhverfis- og auðlindaráðuneyti.

== Umhverfisráðherra Íslands ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|- 
! colspan=3 |Umhvefisráðherra
!frá
!til
!flokkur
!ráðuneyti
!annað
|- 
|colspan=8|Engin umhverfisráðherra fyrir það
|-
|
|
|[[Júlíus Sólnes]] 
|[[1990]]
|[[1991]]
|[[Borgaraflokkurinn]] 
|[[Þriðja ráðuneyti Steingríms Hermannssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}&quot;| 
|
|[[Eiður Guðnason]]
|[[1991]]
|[[1993]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Alþýðuflokkurinn]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Alþýðuflokkurinn}}&quot;|
|[[Mynd:Ossur Skarphedinsson, utrikesminister Island. Nordiska radets session 2009 (1).jpg|50px]]
|[[Össur Skarphéðinsson]]
|[[1993]]
|[[1995]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot;|
|
|[[Guðmundur Bjarnason]]
|[[1995]]
|[[1999]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Framsóknarflokkurinn]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Annað ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot;|
|[[Mynd:Halldor_Asgrimsson_generalsekreterare_Nordiska_ministerradet.jpg|50px]]
|[[Halldór Ásgrímsson]]
|[[1999]]
|[[1999]]
|[[Utanríkisráðherra Íslands|Utanríkisráðherra]], en einnig landbúnaðar- og umhverfisráðherra eftir að Guðmundur Bjarnason hætti 11. maí 1999.
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot;|
|[[Mynd:Siv Fridleifsdottir (F) ordforande i Nordiska radets valfardsutskott, Nordiska radets mote i Stavanger. 2008-04-15.jpg|50px]]
|[[Siv Friðleifsdóttir]]
|[[1999]]
|[[2004]]
|[[Framsóknarflokkurinn]]
|[[Þriðja ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]&lt;br&gt;[[Fjórða ráðuneyti Davíðs Oddssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}&quot;|
|
|[[Sigríður Anna Þórðardóttir]]
|[[2004]]
|[[2006]]
|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]
|[[Ráðuneyti Halldórs Ásgrímssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot;|
|[[Mynd:Jonina Bjartmarz, Nordiska radets vicepresident (1).jpg|50px]]
|[[Jónína Bjartmarz]]
|[[2006]]
|[[2007]]
|[[Framsóknarflokkurinn]]
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Fyrsta ráðuneyti Geirs Haarde]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Samfylking}}&quot;|
|[[Mynd:Thorunn Sveinbjarnardottir, miljominister Island under pressmote pa Nordiska radets session i Helsingfors 2008-10-28.jpg|50px]]
|[[Þórunn Sveinbjarnardóttir]]
|[[2007]]
|[[2009]]
|[[Samfylkingin]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|VG}}&quot;|
|[[Mynd:Kolbrún Halldórsdóttir.jpg|50px]]
|[[Kolbrún Halldórsdóttir]]
|[[2009]]
|[[2009]]
|[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]]
|[[Fyrsta ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|VG}}&quot;|
|[[Mynd:Islands miljominister Svandis Svavarsdottir. Nordiska radets session i Stockholm 2009.jpg|50px]]
|[[Svandís Svavarsdóttir]]
|[[2009]]
|[[2012]]
|[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]]
|[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]
|Staðgengill mennta- og menningarmálaráðherra 31. maí 2011 til  31. október 2011.
|}

== Umhverfis- og auðlindaráðherra Íslands ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|- 
! colspan=3 |Umhverfis- og auðlindaráðherra
!frá
!til
!flokkur
!ráðuneyti
!annað
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|VG}}&quot; |
|[[Mynd:Islands miljominister Svandis Svavarsdottir. Nordiska radets session i Stockholm 2009.jpg|50px]]
|[[Svandís Svavarsdóttir]]
|[[1. september]] [[2012]] 
|[[23. maí]] [[2013]]
|[[Vinstrihreyfingin - grænt framboð]]
|[[Annað ráðuneyti Jóhönnu Sigurðardóttur]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot; |
|[[Mynd:Sigurður_Ingi_Jóhannsson_2016_(cropped).png|50px]]
|[[Sigurður Ingi Jóhannsson]]
|[[2013]]
|[[2014]]
|[[Framsóknarflokkurinn]]
|[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]
| Einnig [[Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra Íslands|sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra]]
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Framsókn}}&quot;|
|
|[[Sigrún Magnúsdóttir]]
|[[2014]]
|[[2017]]
|[[Framsóknarflokkurinn]]
|[[Ráðuneyti Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar]]&lt;br&gt;[[Ráðuneyti Sigurðar Inga Jóhannssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|BF}}&quot;|
|[[Mynd:Björt Ólafsdóttir 2016.jpg|50px]]
|[[Björt Ólafsdóttir]]
|[[2017]]
|[[2017]]
|[[Björt framtíð]]
|[[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|VG}}&quot;|
|[[Mynd:Guðmundur Ingi Guðbrandsson 2021.jpg|50px]]
|[[Guðmundur Ingi Guðbrandsson]]
|[[2017]]
|[[2021]]
|[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð]]
|[[Ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]]
|
|}

== Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands ==
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;text-align: center;&quot;
|- 
! colspan=3 |Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra Íslands
!frá
!til
!flokkur
!ráðuneyti
!annað
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}&quot; |
|[[Mynd:Guðlaugur Þór Þórðarson 2021.jpg|50px]]
|[[Guðlaugur Þór Þórðarson]]
|[[28. nóvember]] [[2021]] 
|[[21. desember]] [[2024]]
|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]
|[[Annað ráðuneyti Katrínar Jakobsdóttur]]
|
|- 
| style=&quot;background-color:{{Flokkslitur|Samfylking}}&quot; |
|[[Mynd:Jóhann Páll Jóhannsson 2021.jpg |50px]]
|[[Jóhann Páll Jóhannsson]]
| [[21. desember]] [[2024]]
|
|[[Samfylkingin]]
|[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur]]
| 
|- 
|}

== Heimildir ==
{{reflist}}

{{Íslensk stjórnmál}}

[[Flokkur:Ríkisstjórn Íslands]]
[[Flokkur:Fjármálaráðherrar eftir löndum]]
[[Flokkur:Listar tengdir íslenskum stjórnmálum]]
[[Flokkur:Ráðherraembætti Íslands]]</text>
      <sha1>kie3k79i3bzejeadpt3gip2oe9qz47h</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Numb3rs</title>
    <ns>0</ns>
    <id>79489</id>
    <revision>
      <id>1983764</id>
      <parentid>1953317</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:29:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15381" sha1="odhqv5j20pshwsgfurwqeomtgs40ebf" xml:space="preserve">{{Sjónvarpsþáttur
| nafn                    = Numb3rs
| mynd                    = [[Mynd:Numb3rs Insignia.svg|250px]]
| myndatexti              = 
| nafn2                   = Numbers
| tegund                  = Lögregludrama, Stærðfræði, Hasar 
| þróun                   = Nicolas Falacci&lt;br /&gt;Cheryl Heuton
| sjónvarpsstöð           = CBS
| leikarar                = [[Rob Morrow]]&lt;br /&gt;[[David Krumholtz]]&lt;br /&gt;[[Judd Hirsch]]&lt;br /&gt;[[Alimi Ballard]]&lt;br /&gt;[[Dylan Bruno]]&lt;br /&gt;[[Navi Rawat]]&lt;br /&gt;[[Aya Sumika]]&lt;br /&gt;[[Peter MacNicol]]
| land                    = Bandaríkin
| tungumál                = Enska
| fjöldi_þáttaraða        = 6
| fjöldi_þátta            = 118
| framleiðandi            = [[Ridley Scott]] og [[Tony Scott]]
| staðsetning             = Los Angeles, Pasadena
| lengd                   = 43 mín
| stöð                    = CBS
| myndframsetning         = 480i (SDTV)&lt;br /&gt;1081i (HDTV)
| fyrsti_þáttur           = Pilot
| frumsýning              = 23. janúar 2005
| lokasýning              = 12. mars 2010
| vefsíða                 = https://www.cbs.com/primetime/numb3rs/
| imdb_kenni              = 0433309
| tv_com_kenni = numb3rs
}}
'''''Numb3rs''''' er bandarískur sjónvarpsþáttur sem fylgir eftir bræðrunum  '''Don Eppes''' ([[Rob Morrow]]) og  '''Charlie Epps''' ([[David Krumholtz]]). '''Don''' er [[FBI]] alríkisfulltrúi á meðan '''Charlie''' er stærðfræðisnillingur. Höfundarnir að þættinum eru Nicolas Falacci og Cheryl Heyton. 

Framleiddar voru sex þáttaraðir. 

== Framleiðsla ==
Hugmyndin að Numb3rs kom fyrst fram í kringum 1990 þegar Nick Falacci og Cheryl Heuton, höfundar þáttarins, mættu á fyrirlestur með Bill Nye, vinsælum vísindakennara. Forsenda þáttarins er sams konar og það sem Colin Bruce hafði ímyndað sér fyrir Sherlock Holmes persónu, ásamt sjónvarpsþætti með Mathnet hluti sem gerður var fyrir börn sem kallaðist ''Square One''.

=== Framleiðendur ===
Þátturinn var framleiddur af framleiðslufyrirtækinu ''Scott Free Productions'' sem er í eigu [[Ridley Scott]] og [[Tony Scott]], í samvinnu við ''CBS Television Studios'' (upprunalega ''Paramount Television'', en varð síðan ''CBS Paramount Television'').

=== Tökustaður ===
Þátturinn átti að gerast við við [[Tækniháskólinn í Massachusetts|Tækniháskólann í Massachusetts]] en þessu var breytt og hinn ímyndaði CalSci var búinn til. Senur fyrir skólann eru teknar upp í kringum [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Tækniháskólann í Kaliforníu]] (Caltech) og [[Suður-Kaliforníuháskóli|Suður-Kaliforníuháskólann]]. Senur fyrir fjölskylduheimili Epps er Craftsman home, húsið sjálft kemur fram í fyrstu þáttaröðinni og eigendur þess eru David Raposa og Edward Trosper. Frá annarri þáttaröð var notast við eftirlíkingu af húsinu.

=== Söguþráður ===
Þátturinn snýst aðallega um sambandið á milli bræðranna og föður þeirra, '''Alan Epps''', ([[Judd Hirsch]]) og tilraun þeirra til að berjast við glæpi í kringum [[Los Angeles]].

== Aðalleikarar og persónur ==
* Prófessor '''Charlie Epps''', stærðfræðisnillingur sem er ráðgjafi fyrir FBI og NSA. Kennir við „Cal Sci“ — California School of Science and Technology. Leikinn af [[David Krumholtz]].
* '''Don Epps''', eldri bróðir Charlie og er aðal FBI alríkisfulltrúinn. Leikinn af [[Rob Morrow]]. 
* Prófessor '''Larry Fleinhardt''', fræðilegur eðlifræðingur og heimsfræðingur við CalSci. Fyrrverandi leiðbeinandi Charlies og besti vinur. Hefur einnig verið ráðgjafi fyrir FBI. Leikinn af [[Peter MacNicol]].
* '''Alan Eppes''', fyrrverandi L.A. borgarverkfræðingur, ekkill og faðir Charlies og Dons. Leikinn af [[Judd Hirsch]].
* '''Amita Ramanujan''', stærðfræðingur við CalSci og ráðgjafi hjá FBI. Í sambandi með Charlie Epps. Charlie var leiðbeinandi hennar við lokaritgerð hennar. Leikin af [[Navi Rawat]].
* '''Megan Revees''', FBI atferlisfræðingur. Var í rómantísku sambandi með Larry Fleinhardt, en hætti hjá FBI til að vera ráðgjafi fyrir ungar vændræðastúlkur. Leikin af [[Diane Farr]].
* '''David Sinclair''', FBI alríkisfulltrúi. Leikinn af [[Alimi Ballard]].
* '''Terry Lake''', FBI atferlisfræðingur, fluttist til Washington í lok fyrstu þáttaraðar. Leikin af [[Sabrina Lloyd]].
* '''Colby Granger''', FBI alríkisfulltrúi. Leikinn af [[Dylan Bruno]].
* '''Liz Warner''', FBI alríkisfulltrúi, var í sambandi með Don Epps. Leikin af [[Aya Sumika]].
* '''Nikki Betancourt''', FBI alríkisfulltrúi, hefur fjögurra ára reynslu með LAPD og lögfræðigráðu. Leikin af [[Sophina Brown]].

== Þáttaraðir ==
=== Fyrsta þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (1. þáttaröð)}}

Fyrsta sería sýnir hvernig sambandið á milli Don og Charlie þróast með hjálp föður þeirra. Don vinnur náið með alríkisfulltrúunum Terry Lake og David Sinclair. Á meðan Charlie sækist eftir hjálp og stuðningi frá prófessor Larry Fleinhardt og doktorsnemanum Amita Ramanujan. 

Aðeins þrettán þættir voru framleiddir og Sabrina Lloyd sem lék Terry Lake var skipt út fyrir Diane Farr sem leikur Megan Reeves.

=== Önnur þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (2. þáttaröð)}}

Í annarri þáttaröð verða nokkrar breytingar á leikaraliðinu, tveir nýir alríkisfulltrúar, Megan Reeves og Colby Ranger, bætast við  en Terry Lake flytur til Washington. Charlie á við nokkur stærðfræðivandamál að stríða, ásamt því að hann byrjar að vinna að nýrri kenningu, Cognitive Emergence Theory. Larry selur húsið sitt og byrjar að lifa frjálslegum lífsstíl auk þess sem hann byrjar rómantískt samband við Megan Reeves. Amitu er boðin prófessorsstaða við Harvard-háskóla en á erfitt með að ákveða hvort hún eigi að fara eða vinna í sambandi sínu við Charlie. Alan byrjar að vinna aftur og fara á stefnumót en á erfitt með að komast yfir missi konu sinnar. Bæði Alan og Charlie dreymir hana.

=== Þriðja þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (3. þáttaröð)}}

Charlie og Amita byrja saman, sama gera Larry og Megan, þá sérstaklega eftir að henni var rænt. Amita á erfitt með að koma sér fyrir sem CalSci prófessor og Larry lýsir yfir að hann sé að fara út í geim í sex mánuði, sem hefur mikil áhrif á Charlie. Dr. Mildred Finch, nýráðinn yfirmaður CalSci Eðlis-, stærðfræði- og stjörnufræðideildarinnar, kemst upp á kant við Charlie og samstarfsmenn, ásamt því að Alan byrjar að deita hana. Á meðan þá byrjar Don að slá sér upp saman með alríkisfulltrúanum Liz Warner en fer að hafa áhyggjur um sitt eigið siðferði og byrjar að fara til ráðgjafa. Charlie hittir ráðgjafa Dons og eftir það þá skilja þeir hvor annan betur. Alan hjálpar til sem ráðgjafi vegna þekkingar sinnar á verkfræði. Larry kemur aftur tilbaka frá geimstöðinni, ásamt því að lokaþættirnir sýna að Colby var tvöfaldur útsendari fyrir Kínverja.

Mestu breytingar er fjarvera leikarana Peter MacNicol (lék í 24) og Diane Farr (ólétt), ásamt því að breytingar urðu á hvernig listi leikarana kemur upp í byrjun þáttarins. 

=== Fjórða þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (4. þáttaröð)}}

Þáttaröðin byrjar á því að Colby Granger strýkur úr fangelsi og síðan kemst í ljós að hann var þrefaldur útsendari. Hann byrjar aftur að vinna hjá FBI. Don og Liz hætta saman og á hún erfitt með traust Dons. Foreldrar Amitu koma í heimsókn. Megan á erfitt með vinnu sína og biður Larry um hjálp. Don byrjar að deita Robin Brooks sem er saksóknari. Megan flytur til Washington D.C. og Charlie lendir í rifrildi við Don vegna máls. Það hefur þær afleiðingar að Charlie sendur ákveðnar upplýsingar til vísindamanna í Pakistan sem hefur þær afleiðingar að Charlie missir öryggispassa sinn og er handtekinn. Með þessu getur hann ekki hjálpað Don lengur, Charlie viðurkennir að vinna hans hjá FBI hefur meiri áhrif á hann en hann hélt.

=== Fimmta þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (5. þáttaröð)}}

Þáttaröðin byrjar á því að kærurnar gegn Charlie eru lagðar niður og á endanum fær hann öryggispassa sinn aftur. Don byrjar að fræðast meira um gyðingatrú. Nýr meðlimur bætist hjá FBI í formi Nikki Betancourt, Liz er boðin stöðuhækkun en afþakkar hana. Alan er kominn í nám í CalSci og þjálfa körfuboltaliðið þar. Don verður fyrir hnífaárás og Charlie sakar sjálfan sig fyrir það. Charlie ákveður að einbeita sér meira að vinnu sinni hjá FBI. Í lokaþættinum er Amitu rænt og liðið reynir að finna hana. Eftir að henni er bjargað þá biður Charlie hana um að giftast sér. Svar hennar er óvitað.

=== Sjötta þáttaröð ===
{{Aðalgrein|Listi yfir Numb3rs-þætti (6. þáttaröð)}}

Þáttaröðin byrjar með trúlofun Charlie og Amitu. Stuttu á eftir þá hættir Larry við að fara og vinna hjá [[CERN]] í [[Geneva]] og hættir að vera með námskeið fyrir næstu önn og Charlie uppgvötar að Larry er enn og aftur að fara og skilja alla vinnu sína hjá Charlie. Don kemst að því að fyrrverandi leiðbeinandi hans er svikull, sem kemur niður illa á Don þegar hann þarf að skjóta leiðbeinanda sinn. Charlie og Don komast að því að Alan hefur misst mikið af peningum sínum. Eftir smá töf yfirgefur Larry LA en finnur land til sölu rétt fyrir utan borgina. Alan ákveður að byrja að vinna aftur sem tölvubúnaðs ráðgjafi. David óskar eftir aðstoð frá Don varðandi vinnuferil innan alríkislögreglunnar. Charlie og Amita byrja að skipuleggja brúðkaup sitt og ákveða að ganga í prógram sem kallast Big Brothers Big Sisters of America til þess að æfa sig í foreldrahlutverkinu.

== DVD útgáfa ==
{| class=&quot;wikitable&quot; border=&quot;1&quot;
|-
!rowspan=2 width=&quot;60pt&quot;|Þáttaröð #!!colspan=3|Útgáfudagur!!rowspan=2|Þættir #!!rowspan=2|Lengd!!rowspan=2|Diskar!!rowspan=2|Aukaefni (á svæði 1)
|-
! width=&quot;90pt&quot;|BNA, Kanada ([[Svæði 1|Sv. 1]])!!width=&quot;80pt&quot;|Bretland&lt;br /&gt;([[Svæði 2|Sv. 2]])!! |Ástralía ([[Svæði 4|Sv. 4]])
|-
!Þáttaröð&amp;nbsp;1
||30. maí 2006||2. október 2006||5. október 2006||13||544 mín||4||Leikarar og tökulið ræða saman um fimm þætti, &quot;Crunching Numb3rs: Sería 1,&quot; &quot;Point of Origin: Inside the Unaired Pilot,&quot; &quot;Do The Math: The Caltech Analysis,&quot; og &quot;Charlievision: FX Sequences 1.0,&quot; grínsenur, og áheyrnaprufur.
|-
!Þáttaröð&amp;nbsp;2
||10. október 2006||9. júlí 2007||7. júní 2007||24||1037 mín||6||Leikarar og tökulið ræða saman um sex þætti, &quot;Crunching Numb3rs: Sería 2o,&quot; tvö &quot;bakvið tjöldin&quot; myndbönd (annað með Nicholas Falacci, en hitt með David Krumholtz), og  grínsenur.
|-
!Þáttaröð&amp;nbsp;3
||25. september 2007||9. febrúar 2009||10. júlí 2008||24||1029 mín||6||Leikarar og tökulið ræða saman um fimm þætti, &quot;Crunching Numb3rs: Sería 3,&quot; stutt heimildarmynd um heimili Epps fjölskyldunnar og grínsenur.
|-
!Þáttaröð&amp;nbsp;4
||30. september 2008||13. júlí 2009||2. júlí 2009||18||767 mín||5||Leikarar og tökulið ræða saman um fimm þætti, &quot;Crunching NUMB3RS: Trust Metric,&quot; stuttar heimildarmyndir fyrir tvo þætti, &quot;The Tony Touch&quot;, fyrirfram-framleiðsla og eftirá-framleiðsla.
|-
!Þáttaröð&amp;nbsp;5
||20. október 2009||21. júní 2010||4. ágúst 2010||23||983 mín||6||Leikarar og tökulið ræða saman um þrjá þætti, aukasenur úr &quot;Thirty-Six Hours&quot;, &quot;Crunching NUMB3RS:  Sería 5&quot;, &quot;Celebrating 100&quot; stuttmynd, grínsenur.
|-
!Season&amp;nbsp;6
||10. ágúst 2010||18. júlí 2011||21. júlí 2011||16||660 min.||4||Lokahringur:Numb3rs loka serían, Konurnar í Numb3rs, Pixel Perfect:the digital cinematography of Numb3rs, Framleiðslu myndaalbúm
|}

== Verðlaun og tilnefningar ==
===BMI Film &amp; TV verðlaunin===
* 2009: Verðlaun fyrir bestu tónlistina – Charlie Clouser.

===Emmy verðlaunin===
*2006: Tilnefndur fyrir bestu áhættuleikstjórn – Jim Vickers.


Höfundar þáttarins, Nicolas Falacci og Cheryl Heuton, hafa unnið til nokkurra verlauna fyrir þáttinn, þar á meðal fékk Carl Sagan verðlaun fyrir almennings skilning á vísindum árið 2006. Jafnframt fékk hann &quot;National Science Boards Public Service&quot; verðlaunin árið 2007.

== Túlkunin á stærðfræðinni ==
{{tilvitnun2|Við notum öll stærðfræði á hverjum degi; til að spá fyrir um veðrið, vita hvað klukkan er, til að fást við peninga. Stærðfræði er meira en formúlur og jöfnur; hún er rökfræði, hún er rökhugsun, hún er beiting hugans til þess að leysa mestu ráðgátur sem við þekkjum.}}

Nokkrir stærðfræðingar vinna sem ráðgjafar fyrir hvern þátt. Stærðfræðin sem er notuð í þættinum er raunveruleg. Þrátt fyrir hversu vel stærðfræðin er raunverulega sett fram bæði á töflu og tali, þá er hún ekki megin markmiðið hjá starfsliði Numb3rs, samkvæmt Cheryl Heuton, öðrum af höfundum þáttarins. 
Kennsluprógram sem kallast We All Use Math Every Day býður upp á kennsluráð byggt á stærðfræðinni sem kemur fram í þættinum. Prógramminu er stýrt af fyrirtækinu Texas Instruments í sambandi við landsamtök kennara í stærðfræði í Bandaríkjunum. Efnið sem er búið til af kennurunum og stærðfræðingunum er ætlað fyrir nemendur í skólum.

Bók sem kallast ''The Numbers Behind Numb3rs: Solving with Mathematics'' var gefin út í ágúst 2007. Var hún skrifuð af Keith Delvin og Dr. Gary Lorden, ráðgjafa fyrir þáttinn. Bókin útskýrir þær stærðfræðiaðferðir sem hafa verið notaðar af FBI og öðrum lögregludeildum. 

Síðan þátturinn var frumsýndur, þá hefur Prof. Mark Bridger (Norheastern University) haldið uppi netsíðu sem útskýrir þá stærðfræði sem kemur fram í hverjum einasta þætti.

Wolfram Reasearch (framleiðandi Mathematica), sem er aðal stærðfræðiráðgjafinn, fer yfir handrit og gefur upplýsingar um bakgrunn stræðfræðina sem er notuð. Frá fjórðu þáttaröð hafa þeir sett upp heimasíðu með CBS sem kallast „The math behind Numb3rs“.

=== Áhyggjuefni frá stærðfræðingum ===
Að minnsta kosti einn stærðfræðiráðgjafi við þáttinn hefur lýst áhyggjum sínum yfir því hvernig stærðfræðin er notuð, þar sem hún er sett inn eftir að handritið hafi verði skrifað, í staðinn fyrir að hafa ráðgjafann með á öllum stigum framleiðslunnar. Aðrir hafa lýst áhyggjum yfir því hvernig kvenstærðfræðingum er lýst, ásamt sambandinu á milli Charlie Epps og Amitu Ramanujan.

== Heimildir ==
*{{wpheimild|tungumál= en|titill= Numb3rs (TV series)|mánuðurskoðað= 21. nóvember|árskoðað= 2011}}
*{{imdb title|0433309|Numb3rs}}
{{reflist|2}}

== Tenglar ==
* {{imdb title|0433309|NUMB3RS}}
* [https://numb3rs.wolfram.com/ Stærðfræðin á bakvið Numb3rs]
* [https://web.archive.org/web/20140426154257/http://www.math.cornell.edu/~numb3rs/ Síða frá stærðfræðideild Cornell háskólans]
* [http://numb3ers.wikia.com/wiki/Main_Page Numb3rs wikiasíðan]

[[Flokkur:Bandarískir sjónvarpsþættir]]
[[Flokkur:Numb3rs| ]]
{{sa|2005|2010}}</text>
      <sha1>odhqv5j20pshwsgfurwqeomtgs40ebf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Stöðugleikasáttmálinn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82532</id>
    <revision>
      <id>1983802</id>
      <parentid>1779666</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T20:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983802</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3957" sha1="bq6how6bpuyiiwo39z2k3bnann67m1s" xml:space="preserve">'''Stöðugleikasáttmálinn''' er óformlegur samstarfssamningur og viljayfirlýsing á milli hins opinbera á [[Ísland]]i og helstu aðila atvinnulífsins og stéttarfélaga.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.island.is/endurreisn/stjornvold/adgerdir-stjornvalda/samantekt-adgerda/stodugleikasattmalinn/spurt-og-svarad-um-stodugleikasattmalann/ |title=Hvað er stöðugleikasáttmálinn? |access-date=2009-12-02 |archive-date=2010-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420050317/http://www.island.is/endurreisn/stjornvold/adgerdir-stjornvalda/samantekt-adgerda/stodugleikasattmalinn/spurt-og-svarad-um-stodugleikasattmalann/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Samningurinn var gerður eftir [[bankahrunið á Íslandi]] og er markmið hans að tryggja stöðugleika í [[efnahagur Íslands|íslensku efnahagslífi]]. Stöðugleikasáttmálinn var undirritaður í [[Þjóðmenningarhúsið|Þjóðmenningarhúsinu]] [[25. júní]] [[2009]]. Efnahagsleg markmið sáttmálans eru þau að í lok árs 2010 verði [[verðbólga]] ekki yfir 2,5%, halli hins opinbera ekki meiri en 10,5% af [[Verg landsframleiðsla|VLF]], dregið hafi úr [[gengi]]ssveiflum, gengið styrkist og nálgist jafnvægisgengi. Þá er við það miðað að vaxtamunur við [[evrusvæðið]] verði innan við 4%.&lt;ref&gt;[http://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedur_greinar_JS/nr/3796 Stórir áfangar sem eyða óvissu] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Jóhönnu Sigurðardóttur sem birtist í Fréttablaðinu 29.6.2009&lt;/ref&gt; Nánar tiltekið eru aðilar sáttmálans [[Alþýðusamband Íslands]] (ASÍ), [[Bandalag háskólamanna]] (BHM), [[Bandalag starfsmanna ríkis og bæja]] (BSRB), [[Kennarasamband Íslands]] (KÍ), [[Samtök starfsmanna fjármálafyrirtækja]] (SSF), [[Samtök atvinnulífsins]] (SA), ríkisstjórnin og [[Samband íslenskra sveitarfélaga]].

Samtök atvinnulífsins sögðu sig einhliða frá stöðugleikasáttmálanum. Meðal ástæða sögðu SA að skattar hefðu verið hækkaðir umfram það sem gert var ráð fyrir og að aðgerðir til að stuðla að minna atvinnuleysi hefði ekki gengið eftir.&lt;ref&gt;[http://www.sa.is/frettir/almennar/nr/4794/ Kornið sem fyllti mælinn - Stöðugleikasáttmálanum slitið]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Í viðtali við [[RÚV]] sagði [[Vilhjálmur Egilsson]], formaður SA, að afleiðingar af þessu yrði minni samstarfsvilji þegar kæmi að næstu [[kjarasamingur|kjarasamningum]]. Sama dag lýsti [[önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur]] yfir vonbrigðum sínum með afstöðu SA og gerði í yfirlýsingu sinni [[skötuselur|skötuselsfrumvarpið]], frumvarp um veiðar á skötusel sem SA höfðu sagt síðasta kornið sem fyllti mælinn, að aðalefni.&lt;ref&gt;[http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/4178 Yfirlýsing ríkisstjórnar vegna afstöðu stjórnar SA til afgreiðslu skötuselsfrumvarpsins] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20110929201254/http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/3792 Stöðugleikasáttmáli í höfn]
* [http://www.sa.is/frettir/almennar/nr/4560/ Framlenging kjarasamninga við ASÍ – Stöðugleikasáttmáli] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100328064417/http://www.sa.is/frettir/almennar/nr/4560/ |date=2010-03-28 }}
* [http://www.asi.is/desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1969/ Stöðugleikasáttmáli undirritaður og kjarasamningur framlengdur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100220041808/http://www.asi.is/desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1969 |date=2010-02-20 }}
* [http://www.visir.is/stodugleikinn-i-uppnami---brenndir-eftir-sidasta-samstarf/article/2010666355041 Stöðugleikinn í uppnámi - brenndir eftir síðasta samstarf], Vísir.is 19. september 2010

{{Hrunið}}
[[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]]
[[Flokkur:Íslensk stjórnmál]]</text>
      <sha1>bq6how6bpuyiiwo39z2k3bnann67m1s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Norræna vegabréfasambandið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>85093</id>
    <revision>
      <id>1983763</id>
      <parentid>1952792</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:18:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2587" sha1="eojcose891exwrkucq0n2fb794t12fg" xml:space="preserve">[[Mynd:Icelandic Passport Front Cover.jpg|thumb|right|Íslenskt vegabréf]]

'''Norræna vegabréfasambandið''' byggir á [[Norræni vegabréfaeftirlitssamningurinn|Norræna vegabréfaeftirlitssamningnum]] milli [[Norðurlönd|Norðurlandanna]] og felur í sér að ríkisborgarar Norðurlandanna geta ferðast óhindrað milli landanna án þess að framvísa vegabréfi. Samningurinn var undirritaður af [[Danmörk]]u (gilti þó ekki fyrir [[Færeyjar]] og [[Grænland]]), [[Svíþjóð]], [[Finnland]]i og [[Noregur|Noregi]] (gilti þó ekki fyrir [[Jan Mayen]] og [[Svalbarði|Svalbarða]]) árið [[1957]] en hann byggði á bókun frá [[1954]] um að leysa ríkisborgara annarra Norðurlanda undan skyldu til að hafa í höndum vegabréf og dvalarleyfi við dvöl í öðru norrænu landi en heimalandinu. Bókunin tók gildi á [[Ísland]]i [[1955]] og samningurinn gilti einnig á Íslandi frá og með [[1966]]. 

Vegabréfasambandið var einn af fyrstu vísum formlegs samstarfs [[Norðurlönd|Norðurlandanna]] sem síðan hefur einkum átt sér stað innan [[Norræna ráðherranefndin|Norrænu ráðherranefndarinnar]] og [[Norðurlandaráð]]s.

Norræna vegabréfasambandið féll að vissu leyti inn í [[Schengen-samstarfið|Schengen-samstarf]] [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] sem tók gildi með samningi [[2001]]. [[Ísland]] og [[Noregur]] fengu aðild að Schengen-samstarfinu þrátt fyrir að vera ekki meðlimir í Evrópusambandinu. Schengen-samstarfið hefði ellegar markað endalok Norræna vegabréfasambandsins ef ESB-ríkin [[Svíþjóð]], [[Finnland]] og [[Danmörk]] hefðu ein gerst aðilar að Schengen-samstarfinu og þar með lokað sínum ytri landamærum gagnvart Norðurlöndum utan ESB.

== Heimildir ==
* [https://www.domsmalaraduneyti.is/radherra/raedur_ragna/nr/6839 „Fyrirlestur um Schengen í Háskóla Íslands 7. október 2009“] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, vefsíða Dómsmála- og mannréttindráðuneytisins, skoðað 16. febrúar 2010.
* [https://www.althingi.is/altext/127/s/0698.html „Frumvarp til laga um útlendinga“], vefsíða Alþingis, skoðað 16. febrúar 2010.
* [http://www.logreglan.is/displayer.asp?cat_id=341 „Schengen: samvinna landamæra á milli“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211213101/http://www.logreglan.is/displayer.asp?cat_id=341 |date=2010-02-11 }}, Lögregluvefurinn, skoðað 16. febrúar 2010.

{{Norrænt samstarf}}

[[Flokkur:Norðurlönd]]
[[Flokkur:Vegabréfasambönd]]
[[Flokkur:Norræna ráðherranefndin]]
[[Flokkur:Norrænt samstarf]]</text>
      <sha1>eojcose891exwrkucq0n2fb794t12fg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jón Þorkelsson Thorkillius</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87187</id>
    <revision>
      <id>1983842</id>
      <parentid>1882269</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:15:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <comment>setja inn um ættir Jóns og tengill í ævisögu hans á bækur.is</comment>
      <origin>1983842</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7040" sha1="b41nk3pr6ceyh6salr5z245smo8nil4" xml:space="preserve">'''Jón Þorkelsson''' ([[1697]] – [[5. maí]] [[1759]]), sem nefndi sig '''Thorkillius''' eða '''Thorchillius''', var [[skólameistari]] í [[Skálholtsskóli|Skálholt]]i á [[18. öld]], latínuskáld og höfundur yfirlitsrita um menntir og menningu Íslendinga. Jón var einn af boðberum [[Upplýsingin á Íslandi|upplýsingarinnar á Íslandi]].

== Ævi ==
Jón var fæddur í [[Innri-Njarðvík]] í [[Vatnsleysuströnd|Vatnsleysustrandarhreppi]], einkasonur Þorkels Jónssonar bónda og [[lögréttumaður|lögréttumanns]] þar og konu hans, Ljótunnar Sigurðardóttur.  Faðir Þorkels var Jón Haldórsson lögréttumaður en hann var sonur Haldórs hertekna  (1586-1648) sem  bjó á [[Járngerðarstaðir|Járngerðarstöðum]] og síðar á [[Hvaleyri]] og var hertekinn í [[Tyrkjaránið|Tyrkjaráninu]] [[1627]] en  kom úr herleiðingu aftur til Íslands [[1628]] þá örkumlamaður. Þorkell faðir Jóns andaðist í [[Stórabóla|Stórubólu]] [[1707]].&lt;ref&gt;[https://baekur.is/bok/e1359842-64f0-4f73-aae9-797c334a4df9 Æfisaga Jóns Þorkelssonar skólameistara í Skálholti, 1910]&lt;/ref&gt;

Hann nam við Skálholtsskóla og fór síðan í [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Jón varð skólameistari í Skálholti [[1728]]. Hann þótti umkvörtunarsamur og greindi oft á við [[Jón Árnason (1665)|Jón Árnason]] biskup, bæði um aðbúnað og fæði í skólanum og um kennslutilhögun.

Jón Thorkillius gagnrýndi ástandið í íslenskum skólamálum við lénsyfirvöld á Íslandi og lagði meðal annars til að settur yrði á stofn sérstakur [[prestaskóli]]. Þegar séra [[Jón Halldórsson í Hítardal]] lést haustið 1736 vildi Jón fá [[Hítardalur|Hítardal]] og koma þar á prestaskóla. Ekki fékkst það samþykkt og sagði Jón þá af sér skólameistaraembætti og hélt til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] til að reyna að fá stjórnvöld þar til að gera umbætur í menntamálum Íslands. Hann færði m.a. fyrir því rök að kirkjustjórn á Íslandi væri betur borgið ef biskuparnir væru danskir eða norskir. Honum varð ágengt í gangrýni sinni þegar danska Allsherjarkirkjueftirlitsnefndin (á dönsku: Generalkirkeinspektionskollegiet) fékk áhuga á málinu og tók það upp. Þessari nefnd, sem var stofnuð árið 1737, var ætlað það hlutverk að sinna trúarlegu eftirliti með kennurum og kennslu í skólum, prestum í kirkjum og prófessorum við Kaupmannahafnarháskóla. Jafnframt fékk hún yfirumsjón með ritskoðun guðfræðilegra og trúarlegra rita. Síðar tók nefndin einnig við stjórn trúboðsins í þrælanýlendunni í Vestur-Indíum. Niðurstaða nefndarinnar var að senda þýska guðfræðinginn og prestinn [[Ludvig Harboe]] ásamt Jóni sjálfum til Íslands sem eftirlitsmenn með kristnihaldi Íslendinga, áttu þeir að prófa læsi ungs fólks á guðsorðabækur, athuga bókakost á bæjum og kanna siðferði landsmanna almennt eftir forskrift píetismans.

Jón og Harboe ferðuðust um allt landið með biskupsvald í báðum biskupsdæmum. Þeir reyndu meðal annars [[lesfærni|lestrarkunnáttu]] barna, prófuðu presta í guðfræðiskoðunum, blöðuðu í bókum landsmanna og fleira. Þeim var sérstaklega í mun að venja Íslendinga af ýmis konar óalvarlegu hátterni og léttúð, s.s. lestri veraldlegra sagna og því að kveða og hlíða á rímur um ástir og frægðarverk í fornöld, að ekki sé minnst á&lt;nowiki/&gt;[[vikivaki | vikivaka]], hina vinsælu sagnadansa á 17. og 18. öld. Þess í stað hvöttu þeir til aukins biblíulesturs og kristilegra kennirita.

Þótt Jón og Harboe væru sammála um flest, kom það einkum í hlut Jóns, vegna tungumálsins, að bera fram aðfinnslur og gagnrýni þeirra við landsmenn og varð hann af því mjög óvinsæll og lítt þokkaður. Aftur á móti féll Harboe Íslendingum allvel í geð, þótti viðmótsþíður og virðulegur, en honum bauð þó mjög við mat, húsnæði og sóðaskap á Íslandi. Jóni var aldrei fyrirgefið að hafa gagnrýnt Ísland í Danmörku og sigað klerkunum í Allsherjarkirkjueftirlitsnefndinni á landsmenn, ekki síst þegar eymd lénsins og óhamingja höfðu augljóslega aðrar orsakir en léttúð sagnadansa, eins og margir höfðu bent á. Jón og Harboe luku störfum sínum sumarið [[1745]] og héldu þá til Danmerkur. Þeir settu fram húsagatilskipanir til að styrkja enn frekar yfirráð fjölskyldufeðra á bæjum í landinu og lögðu til auknar typtingar barna og alþýðufólks en auk þess bönn við hvers kyns gleðskap eða meðferð lesefnis sem ekki stæðist danska ritskoðun. Sumar þessara tillagna komust fljótt í framkvæmd, aðrar ekki. Vafasamt er að þessi trúarlega eftirlitsferð hafi skilað öðrum árangri en að niðurlægja Íslendinga.

Jón settist aftur að í Kaupmannahöfn að lokinni eftirlitsferðinni til Íslands og bjó þar til æviloka [[1759]]. Hann hélt áfram störfum fyrir kirkjueftirlitsnefndina en sat einnig við önnur ritstörf á kirkjulofti Þrenningarkirkjunnar þar sem háskólabókasafnið var þá til húsa ásamt handritasafni Árna Magnússonar. Á námsárunum í Þýskalandi og sem rektor í Skálholti hafði hann skrifaði fáein rit á latínu um íslenskar bókmenntir og lærdómsmenn en einnig setti hann saman sjálfsævisögu sína á fornmálinu. Þessi latínurit hans komu ekki út fyrr en löngu síðar og sum eru enn óútgefin. Helsta rit Jóns fyrir utan sjálfsævisöguna er Specimen Islandiæ non barbaræ sive litteratæ et cultioris (Tilraun um ó-barbarískt Ísland eða land bóklista og betrimenningar) sem inniheldur hundrað æviskrár íslenskra rithöfunda og lærdómsmanna.

Jón Thorkillius var vel stæður en ókvæntur og barnlaus og átti enga nána ættingja á lífi. Skömmu fyrir andlát sitt gerði hann erfðaskrá þar sem kveðið var á um að allar eigur hans skyldu renna til stofnunar skóla þar sem fátækustu börn í [[Kjalarnesþing]]i hlytu kristilegt uppeldi með húsnæði, klæðum og fæði uns þau gætu unnið fyrir sér sjálf. Ekki varð af því strax en stofnaður var sjóður, [[Thorcilli-sjóður]]inn (eða ''Thorkelli-sjóðurinn''), og árið [[1792]] var loks reistur [[barnaskóli]] á [[Hausastaðir|Hausastöðum]] á [[Álftanes]]i á kostnað sjóðsins og var það annar fyrsti barnaskóli á Íslandi. Allt fram á 20. öld fengu börn við [[barnaskóli Reykjavíkur|barnaskóla Reykjavíkur]] styrk úr Thorkellisjóðnum til náms.

[[Minnisvarði]] um Jón, gerður af [[Ríkarður Jónsson |Ríkarði Jónssyni]] myndhöggvara, var reistur í Innri-Njarðvík [[1965]].

== Heimildir ==
* {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4059372|titill=Kastalaklerkurinn óttalegi. Tíminn, 21. júlí 1990}}

[[Flokkur:Íslenskir skólameistarar]]
[[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]]
[[Flokkur:Upplýsingin]]

{{fd|1697|1759}}

== Tilvísanir ==</text>
      <sha1>b41nk3pr6ceyh6salr5z245smo8nil4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svifryk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>87238</id>
    <revision>
      <id>1983809</id>
      <parentid>1980078</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983809</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14118" sha1="gayg3pbqfuget5xq5p4m4hklra8tk0t" xml:space="preserve">{{alþjóðavæða}}
[[Mynd:pollution paris.jpg|thumb|350px|right|Svifryksmengun í París]]
'''Svifryk''' eru agnir í andrúmsloftinu, bæði í vökvaformi og föstu formi, sem eru smærri en 10 [[míkrómetri|míkrómetrar]] í þvermál. Svifryki er oftast skipt eftir kornastærð í PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; og PM&lt;sub&gt;2,5&lt;/sub&gt; agnir. PM er stytting á enska heitinu „particulate matter“ en talan táknar mestu mögulegu stærð í míkrómetrum (μm). Undanfarið hefur athyglin beinst í auknum mæli að örfínum ögnum (PM&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt; og PM&lt;sub&gt;0,1&lt;/sub&gt;) sem smjúga inn um [[frumuhimna|frumuhimnur]] og hafa áhrif á [[æðaveggur|æðaveggi]] og [[heili|heilavef]].

== Myndun svifryks ==
[[Mynd:Diesel-smoke.jpg|thumb|right|225px|Magn koltvísýrings (CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) í útblæstri dieselhreyfla hefur minnkað verulega, en ekki magn köfnunarefnissýrlinga (NO&lt;sub&gt;x&lt;/sub&gt;)]]
Á Íslandi er svifryk aðallega afurð bæjarumferðar{{heimild vantar}}. Litlu agnirnar geta verið ýmis [[efnasamband|efnasambönd]] en hinar stærri eru að mestu uppspænt [[malbik]]. [[Díselvél|Dieselknúnar]] (5 x PM&lt;sub&gt;2,5&lt;/sub&gt;) [[bifreið]]ar á [[nagladekk]]jum (100 x PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;) framleiða mest svifryk. Dreifing svifryks fer eftir veðri, vindum, umferðarþunga og umferðarhraða. Að öllu jöfnu setjast stærstu agnirnar eftir um klst. en minni agnir svífa mun lengur og berast þar af leiðandi lengri leið. Þær smæstu geta endað nánast hvar sem er á jörðinni.

=== Samsetning svifryks ===
Gróft svifryk er að mestu [[tjara]], [[gúmmí]] og önnur hörð efni, ekki síst fínn grjótmulningur úr malbiki. Fínt svifryk er að mestu efnasambönd sem verða til við bruna [[eldsneyti]]s. Þau efni sem eru sérstaklega vöktuð á Íslandi eru:
* Svifryk (PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt;) - má að jafnaði fara yfir 50 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; sjö daga á ári með ársmeðaltal 20 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
* [[Köfnunarefnisdíoxíð]] (NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;) - má að jafnaði fara yfir 75 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; sjö daga á ári með ársmeðaltal 30 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;.
* [[Brennisteinsvetni]] (H&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;S) - hefur heilsuverndarmörk mörk 50 μg/m&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt; fyrir 24 klst hlaupandi meðaltal.
Önnur efni sem fylgst er með eru meðal annars:
* Svifryk (PM&lt;sub&gt;2,5&lt;/sub&gt;) 
* [[Kolmónoxíð]] (CO)
* [[Brennisteinsdíoxíð]] (SO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt;)
* [[Bensen]]
* [[Óson]] (O&lt;sub&gt;3&lt;/sub&gt;)

== Skaðsemi svifryks ==
[[Mynd:Particulate_danger-it.svg|thumb|350px|right|Grófasta svifrykið sest í öndunarveg en fínna svifrykið í lungu og blóðrás.]]
Fínt svifryk getur borist í blóðstraum fólks og annarra lífvera gegnum [[Lunga|lungun]] en stærri agnirnar setjast að í lungunum. Talið er að agnirnar geti valdið heilsubresti og vitað er að þær magna þau veikindi sem fyrir eru.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hi.is/files/skjol/verkfraedi_og_raunvisindasvid/ThorstJohannsson1-4.pdf|title=Svifryksmengun í Reykjavík-Mastersritgerð|publisher=Verkfræðideild Háskóla Íslands|accessdate=23. febrúar 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Meðal kvilla sem svifryk hefur áhrif á er [[astmi]], [[ofnæmi]], [[hjartsláttaróregla]] og [[lungnateppa]]. Börn (sem eru að taka út lungnaþroska) eru sérstaklega næm fyrir svifryksmengun. Lífsgæðaskerðing barna, aldraðra og sjúklinga er veruleg.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hi.is/files/skjol/verkfraedi_og_raunvisindasvid/ThorstJohannsson1-4.pdf|title=Svifryksmengun í Reykjavík-Mastersritgerð|publisher=Verkfræðideild Háskóla Íslands|accessdate=23. febrúar 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

Ef hlutfall þeirra sem deyja fyrir aldur fram af völdum svifryks á Norðurlöndunum (sbr. neðangreindar heimildir) er yfirfært á Ísland, þá gætu á annað hundrað Íslendingar dáið fyrir aldur fram árlega af völdum svifryks. Brýnt er að rannsaka hvort að svo geti verið.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hi.is/files/skjol/verkfraedi_og_raunvisindasvid/ThorstJohannsson1-4.pdf|title=Svifryksmengun í Reykjavík-Mastersritgerð|publisher=Verkfræðideild Háskóla Íslands|accessdate=23. febrúar 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Svifryksmengun ==
[[Alþjóðaheilbrigðisstofnunin]] leggur áherslu á að ekki séu nein sérstök mörk þar sem svifryksmengun er „góð“ en fari hún yfir ákveðin mörk þá sé hún enn verri. 

[[Umhverfisstofnun Íslands]] annast mælingar svifryks í [[Reykjavík]]. Fastar mælistöðvar eru við [[Grensásvegur|Grensásveg]] og í [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn í Reykjavík|Húsdýragarði]]. Gert ráð fyrir að magn PM&lt;sub&gt;10&lt;/sub&gt; agna megi ekki fara yfir hættumörk sín hvern sólarhring og árlega. Dagshámarkið er 50 míkrógrömm (μg) að jafnaði en með árshámark að jafnaði 20 μg. Svigrúm til að fara yfir dagshámark sjö sinnum árlega er þegar fullnýtt fyrir árið 2010, og gott betur. Ársmagn milli maí-mánaða 2009 og 2010 er yfir mörkum.

=== Viðbrögð við svifryksmengun ===
Aukinn skilningur á skaðsemi svifryks hefur orðið til þess að grasrótarsamtök, bæjarfélög, ríkisstofnanir og alþjóðleg samtök hafa tekið höndum saman gegn þessarri vá. Á Íslandi hafa ákveðnir einstaklingar og íbúasamtök unnið grasrótarstarf, en Reykjavíkurborg, [[Veðurstofa Íslands]] og Umhverfisstofnun hafa vakið athygli á þessum mikla vanda sem opinberir aðilar. Fyrir utan mælingar og upplýsingagjöf til almennings hafa kraftarnir beinst að eftirfarandi atriðum:

* Nagladekk - Norska vegagerðin bendir á að hvert nagladekk framleiðir 100 sinnum meira svifryk en óneglt dekk og norska Loftrannsóknarstofnunin telur að 98% af því grófa svifryki sem verður til í umferðinni sé af völdum nagladekkjanotkunar. Í Þýskalandi, Japan og víðar hafa nagladekk verið alfarið bönnuð, án þess að það hafi aukið tíðni árekstra.
Reykjavíkurborg hefur lagt áherslu á auglýsingaherferð gegn nagladekkjum, en hefur einnig lagt til að nagladekkjagjald verði tekið upp hér á landi. Það mál er í farvegi, en gæti átt langt í land þó svo að umræðan hafi staðið lengi. Drög að lagabreytingu munu heimila [[sveitarfélag]]i að leggja á nagladekkjagjald að höfðu samráði við [[Vegagerðin]]a. Þá er eftir að fara í viðræður sveitarfélaga um samræmingu gjalda sem gæti orðið tímafrek. Reykjavíkurborg vill einnig þrengja nagladekkjatímabilið. Sekt við að keyra á nagladekkjum eftir 15. apríl er 5.000 kr. á dekk. 

* Skolun og rykbinding gatna hefur borið einhvern árangur, en þarf að auka

* [[Vegtollur|Vegtollar]], lækkun á [[hámarkshraði|hámarkshraða]] og lokanir gatna geta hliðrað og minnkað umferð og þar með svifryksmengun. Þungaumferð um Reykjavík hefur stóraukist með afnámi strandsiglinga. Talsverð bót væri fólgin í endurkomu þeirra{{heimild vantar}}. Þá hefur [[Miklabraut]] sem sker Reykjavík verið gerð að [[hraðbraut]] sem er þvert  á þessa stefnu.
  
* Fækkun díselknúinna bifreiða. Norsku astmasamtökin benda á að hver díselknúin bifreið framleiðir margfalt meira fínkorna svifryk en bensínknúin bifreið. Það er útbreiddur misskilningur að þeir séu orðnir umhverfisvænari{{heimild vantar}}. Hið rétta er að þó að CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; mengun þeirra hafi minnkað þá er NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; mengun þeirra um fimmföld á við NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; mengun bensínknúinna bifreiða.

Ekkert hefur verið gert til að fækka díselknúnum bifreiðum í bæjarumferð Reykjavíkur. Þeim hefur fjölgað umfram bensínknúnar bifreiðar undanfarin ár, sérstaklega frá 2005 vegna stjórnvaldaðgerða sem miða að fjölgun þeirra. Umhverfisráðuneytið, [[Orkustofnun Íslands]] og fleiri aðilar hafa hvatt til notkunar þeirra vegna lægri eyðslu og minna framlags til gróðurhúsaáhrifa. Í samræmi við það gerir fjölskipuð nefnd Vettvangs um vistvænt eldsneyti  ráð fyrir því að gjöld á bifreiðar miðist við CO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; framleiðslu þeirra, án tillits til framleiðslu NO&lt;sub&gt;2&lt;/sub&gt; eða svifryks. Sérfræðinefnd Umhverfisráðuneytisins 2009 gerði tillögu um kerfisbundna útrýmingu bensínknúinna bifreiða.

== Tilvísanir ==	
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references/&gt;&lt;/div&gt;

== Heimildir ==
* [https://web.archive.org/web/20070729112114/http://www.euro.who.int/air/activities/20050222_2 Viðmið alþjóða heilbrigðisstofnunarinnar (WHO) um loftgæði frá 2005]
* WHO um skaðsemi svifryks: [http://www.euro.who.int/document/e79097.pdf Health Aspects of Air Pollution (2003)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030506051653/http://www.euro.who.int/document/e79097.pdf |date=2003-05-06 }}
* [http://brunnur.stjr.is/ees.nsf/pages/47770CD1A8EE7B82002567BB005C7ED3/$file/396L0062.pdf Regluverk Evrópusambandsins um loftmengurnarvarnir, mælingar og upplýsingarskyldu 1996 á íslensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305044206/http://brunnur.stjr.is/ees.nsf/pages/47770CD1A8EE7B82002567BB005C7ED3/$file/396L0062.pdf |date=2016-03-05 }}
* [http://ec.europa.eu/environment/air/quality/legislation/existing_leg.htm Regluverk Evrópusambandsins um loftmengurnarvarnir, mælingar og upplýsingarskyldu 2008 á ensku] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100619233905/http://ec.europa.eu/environment/air/quality/legislation/existing_leg.htm |date=2010-06-19 }}
* [http://www.reglugerd.is/interpro/dkm/WebGuard.nsf/key2/251-2002 Reglugerð 251/2002 um heilsuspillandi efni í andrúmslofti og upplýsingar til almennings]
* [https://web.archive.org/web/20140623135256/http://www.epa.gov/air/airpollutants.html Loftgæðaeftirlit Bandaríkjanna] er með ítarlegar upplýsingar um svifryksmengun
* [http://www.greenfacts.org/air-pollution/particulate-matter-pm/index.htm Græn vísindi um svifryk]
* [http://www.lungusa.org/ American Lung Association] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100506111228/http://www.lungusa.org/ |date=2010-05-06 }} fjallar um svifryksmengun og lungnasjúkdóma
* [http://www2.nilu.no/LKReports/Luftforurensning%20fra%20vegtrafikken,%20Fakta,%20sp%C3%B8rsm%C3%A5l%20og%20svar.pdf Luftforurensing fra vegtrafikken]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} er mjög ítarlegur og myndrænn bæklingur frá norsku vegagerðinni
* [http://www.norden.org/is/utgafa/utgefid-efni/2007-704?set_language=is Renare luft i våra lungor]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} er bæklingur Norðurlandaráðs með góðum greinum frá Norðurlöndum
* [http://www.naaf.no/no/Fakta/Uteluft/ Norsku Astma og ofnæmissamtökin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100504180507/http://www.naaf.no/no/Fakta/Uteluft/ |date=2010-05-04 }} benda á þá auknu megnun sem fylgir dieselknúnum bifreiðum
* [http://www.luftkvalitet.info/Default.aspx?pageid=1090 Luftkvalitet.info] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100315164638/http://www.luftkvalitet.info/Default.aspx?pageid=1090 |date=2010-03-15 }} er norsk síða í háum gæðaflokki um loftgæði Norðmanna
* [http://www2.dmu.dk/Pub/MB8.pdf Danskar umhverfisrannsóknir (DMU)] með ítarlegar upplýsingar um tjöru
* [http://www.nilu.no/index.cfm?folder_id=4314&amp;ac=topics&amp;view=main Norska loftrannsóknarstofnunin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526181859/http://www.nilu.no/index.cfm?folder_id=4314&amp;ac=topics&amp;view=main |date=2010-05-26 }}
* [http://www.abc.net.au/catalyst/stories/s1630007.htm 'Dirty Little Secrets'], er ástralskur heimildarþáttur frá 2006 um áhrif örfínna einda úr útblæstri bifreiða á heilsu

== Tenglar ==
* [http://www.hlidar.com/ Íbúasamtök þriðja hverfis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821072223/http://www.hlidar.com/ |date=2009-08-21 }} hafa barist gegn svifryksmengun frá 2005
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041129094856/www.ust.is/Mengunarvarnir/Loftgaedi/ Umhverfisstofnun] fylgist með loftgæðum Reykjavíkurborgar
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20070831094353/www.rvk.is/desktopdefault.aspx/tabid-39 Umhverfis- og samgöngusvið Reykjavíkurborgar] sinnir vöktun á loftgæðum og fylgir eftir loftgæðastefnu með viðbragðsáætlun
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090815215544/www.rvk.is/desktopdefault.aspx/tabid-3691/ Loftgæðamælingar Umhverfis- og samgöngusviðs Reykjavíkurborgar] frá 2003 til 2008
* [http://www.loft.rvk.is/ Loftgæðamælingar Umhverfis- og samgöngusviðs Reykjavíkurborgar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100214143632/http://www.loft.rvk.is/ |date=2010-02-14 }} frá 2009
* [http://loft.ust.is/loftgaedi/ Loftgæðamælingar Umhverfisstofnunar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100601004143/http://loft.ust.is/loftgaedi/ |date=2010-06-01 }} frá 2006
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100816151424/www.sibs.is/Files/Skra_0040011.pdf Janúarhefti SÍBS blaðsins 2010] fjallar um loftgæði
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101116133415/www.ao.is/assets/AO2008-01.pdf Fyrra tölublað tímarits Astma og ofnæmisfélagsins 2008] fjallar um loftgæði
* [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080724210350/www.umferdarstofa.is/Apps/WebObjects/US.woa/swdocument/4007/Vistakstur.pdf Vistakstur] í boði Ökukennarafélagsins og Umferðarstofu
* [http://www.os.is/Apps/WebObjects/Orkustofnun.woa/swdocument/13404/VVE_skyrsla_des06.pdf Stefna Íslendinga í eldsneytismálum einkabifreiða]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Tillögur um aðgerðir stjórnvalda frá stýrihópi Vettvangs um vistvænt eldsneyti 2006
* [https://web.archive.org/web/20070630175449/http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Stefnumorkun_i_loftslagsmalum.pdf Stefnumörkun Umhverfisráðuneytisins í loftslagsmálum 2007]
* [https://web.archive.org/web/20151031102036/http://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Loftslag.pdf Möguleikar til að draga úr nettóútstreymi gróðurhúsalofttegunda á Íslandi] Niðurstöður sérfræðinganefndar Umhverfisráðuneytisins 2009

[[Flokkur:Mengun]]
[[Flokkur:Andrúmsloft]]</text>
      <sha1>gayg3pbqfuget5xq5p4m4hklra8tk0t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89043</id>
    <revision>
      <id>1983757</id>
      <parentid>1950432</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:29:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>LexLuxor05</username>
        <id>104571</id>
      </contributor>
      <comment>/* Talsetning */ correcting 2 names</comment>
      <origin>1983757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2985" sha1="ojf7y8hfypxcve4uk33cs3h5tkh7cwt" xml:space="preserve">{{Kvikmynd
|nafn = Litla hafmeyjan
|land = {{Fáni|Bandaríkin|tengill}}
|upprunalegt heiti = The Little Mermaid
|leikstjóri = Ron Clements&lt;br /&gt;John Musker
|handritshöfundur = Ron Clements&lt;br /&gt;John Musker
|framleiðandi = Ron Clements&lt;br /&gt;Howard Ashman
|leikarar = [[René Auberjonois]]&lt;br /&gt;[[Jodi Benson]]&lt;br /&gt;[[Christopher Daniel Barnes]]&lt;br /&gt;[[Pat Carroll]]&lt;br /&gt;[[Samuel E. Wright]]&lt;br /&gt;[[Paddi Edwards]]&lt;br /&gt;[[Buddy Hackett]]&lt;br /&gt;[[Jason Marin]]&lt;br /&gt;[[Kenneth Mars]]
|tónlist = Alan Menken
|klipping = Mark Hester
|útgáfudagur = [[17. nóvember]] [[1989]]
|sýningartími = 83 minútnir
|tungumál = Enska
|ráðstöfunarfé = 40 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]]
|heildartekjur = 211.3 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]]
|imdb_id = 0097757
}}
'''''Litla hafmeyjan''''' ([[enska]]: ''The Little Mermaid'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Disney]]-kvikmynd frá árinu [[1989]].&lt;ref&gt;http://www.disneyinternationaldubbings.weebly.com/the-little-mermaid--icelandic-cast.html&lt;/ref&gt; Myndin byggir á [[Litla hafmeyjan|samnefndri sögu]] eftir danska rithöfundinn [[Hans Christian Andersen]].

== Talsetning ==
{| class=&quot;wikitable&quot; id=&quot;Synchronisation&quot;
|-bgcolor=lavender
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''Ensk nöfn'''
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''Íslensk nöfn'''
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''Enskar raddir (1989)'''
| style=&quot;text-align:center&quot; | '''Íslenskar raddir (1998)'''
|-
|Ariel
|Ariel
|[[Jodi Benson]]
|[[Valgerður Guðnadóttir]]
|-
|Prince Eric
|Eiríkur prins
|[[Christopher Daniel Barnes]]
|[[Baldur Trausti Hreinsson]]
|-
|Ursula
|Úrsúla
|[[Pat Carroll]]
|[[Margrét Vilhjálmsdóttir]]
|-
|Sebastian
|Sæfinnur
|[[Samuel E. Wright]]
|[[Egill Ólafsson]]
|-
|Flounder
|Flumbri
|[[Jason Marin]]
|[[Grimur Helgi Gíslason]]
|-
|King Triton
|Tríton konungur
|[[Kenneth Mars]]
|[[Jóhann Sigurðarson]]
|-
|Scuttle
|Skutull
|[[Buddy Hackett]]
|[[Örn Árnason]]
|-
|Flotsam and Jetsam
|Fantur &amp; Fauti
|[[Paddi Edwards]]
|[[Bragi Þór Hinriksson]]
|-
|Grimsby
|Grímur
|[[Ben Wright]]
|[[Baldvin Halldórsson]]
|-
|Carlotta
|Karotta
|[[Edie McClurg]]
|[[Guðfinna Rúnarsdóttir]]
|-
|Seahorse
|Sæþór
|[[Will Ryan]]
|[[Sigurður Sigurjónsson]]
|-
|Chef Louis
|Louis
|[[René Auberjonois]]
|[[Bergþór Pálsson]]
|}

== Lög í myndinni ==
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Upprunalegt tittil !! Íslenskur tittil
|-
| '''Fathoms Below&quot;''
| ''„Framandi mið“''
|-
| ''&quot;Triton's Daughters&quot;''
| ''„Dætur Trítons“''
|-
| ''&quot;Part of Your World&quot;''
| ''„Allt annað líf“''
|-
| ''Under the Sea&quot;''
| ''„Í grænum sjó“''
|-
| ''&quot;Poor Unfortunate Souls&quot;''
| ''„Ó, þær, sálir sem þjást“''
|-
| ''&quot;Part of Your World&quot;'' (Reprise)
| ''„Allt annað líf“'' (endurtekning)
|}

== Tenglar ==
* {{imdb titill|0099757|Litla hafmeyjan}}
* {{kvikmyndir.is titill|6517|Litla hafmeyjan}}

==Tilvísanir ==
&lt;references /&gt;

[[Flokkur:Bandarískar teiknimyndir]]
[[Flokkur:Disney-kvikmyndir]]
[[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 1989]]</text>
      <sha1>ojf7y8hfypxcve4uk33cs3h5tkh7cwt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Umboðsmaður skuldara</title>
    <ns>0</ns>
    <id>89272</id>
    <revision>
      <id>1983833</id>
      <parentid>1917434</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983833</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3043" sha1="1jf8h249ug50ll7udhqq5f15pc5ucry" xml:space="preserve">Embætti '''Umboðsmanns skuldara''' er ríkisstofnun sem heyrir undir [[Félagsmálaráðuneyti Íslands|félagsmálaráðuneyti]] á að gæta hagsmuna [[skuldari|skuldara]] gagnvart lánastofnunum og veita umbjóðendum sínum aðstoð til að komast úr skuldavanda. Embættið tók til starfa [[1. ágúst]] [[2010]] samkvæmt lögum um umboðsmann skuldara, nr. 100/2010. Stofnunin er byggð á grunni [[Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna|Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna]] sem starfað hafði síðan á tíunda áratug síðustu aldar. 

[[Runólfur Ágústsson]] lögfræðingur var skipaður umboðsmaður skuldara og tók við embættinu þann [[1. ágúst]] [[2010]]. Tveimur dögum síðar þann 3. ágúst, sagði Runólfur sig frá embættinu eftir að fjölmiðlar höfðu fjallað um fjárhagsleg málefni hans. Þann [[4. ágúst]] 2010 var [[Ingi Valur Jóhannsson]], þáverandi deildarstjóri í félags- og tryggingamálaráðuneytinu, settur tímabundið til að gegna embætti umboðsmanns skuldara en [[Ásta Sigrún Helgadóttir]] lögfræðingur tók svo við embættinu [[5. ágúst]] 2010. Hún hafði áður gegnt forstöðu Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna.

Hlutverk umboðsmanns skuldara samkvæmt lögum er m.a. að gæta hagsmuna skuldara og veita þeim aðstoð þegar við á. Einnig á hann að veita einstaklingum sem eiga í verulegum greiðsluerfiðleikum endurgjaldslausa aðstoð við að öðlast heildarsýn á fjármál sín og leita leiða til lausnar. Í kjölfarið að hafa hafa milligöngu um samskipti og samninga við lánardrottna með hagsmuni skuldara að leiðarljósi. Önnur hlutverk eru að veita aðstoð við gerð samninga um greiðsluaðlögun og að veita alhliða ráðgjöf og fræðslu um fjármál heimilanna. Þá á Umboðsmaður skuldara að vera félags- og tryggingamálaráðherra til ráðuneytis um málefni skuldara og stefnumörkun á því sviði og útbúa [[framfærsluviðmið]] og uppfæra þau reglulega og taka við erindum og ábendingum skuldara um ágalla á lánastarfsemi og senda áfram til viðeigandi eftirlitsstjórnvalds. 

Hjá umboðsmanni starfa í dag um 70 starfsmenn.

== Tenglar ==

* [http://www.ums.is/ Heimasíða Umboðsmanns skuldara]
* [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2010100.html Lög nr. 100/2010 um umboðsmann skuldara]
* [https://web.archive.org/web/20160808131141/https://www.velferdarraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/5100 Fréttatilkynning velferðaráðuneytisins um skipan Runólfs Ágústssonar]
* [https://web.archive.org/web/20160311151745/https://www.velferdarraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/5103 Fréttatilkynning velferðarráðuneytisins um setningu Inga Vals Jóhannssonar]
* [https://web.archive.org/web/20160808041451/https://www.velferdarraduneyti.is/frettir/frettatilkynningar/nr/5106 Fréttatilkynning velferðarráðuneytisins um skipan Ástu S. Helgadóttur]

{{Félagsmálaráðuneyti Íslands}}

[[Flokkur:Opinberar stofnanir]]
[[Flokkur:Umboðsmenn| skuldarar]]</text>
      <sha1>1jf8h249ug50ll7udhqq5f15pc5ucry</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Músarrindill</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91211</id>
    <revision>
      <id>1983758</id>
      <parentid>1968315</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983758</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4267" sha1="s62h2kdieeh4ogsk8kg2r2nsoocry5t" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Músarrindill
| image = Troglodytes troglodytes -fence-8a.jpg
| image_width = 300px
| image_caption = Músarrindill
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'')
| familia = [[Rindlar]] (''Troglodytidae'')
| genus = ''[[Troglodytes]]''
| species = '''''T. troglodytes'''''
| binomial = ''Troglodytes troglodytes''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| synonyms = 
''Olbiorchilus hiemalis''
}}
[[File:Gärdsmyg (Troglodytes troglodytes) - Ystad-2019.jpg|thumb|Músarrindill.]]
[[File:Troglodytes troglodytes kabylorum Hartert, E, 1910 Tébessa MHNT ZOO 2010 11 232.jpg|thumb|''Troglodytes troglodytes '']]
[[File:Cuculus canorus canorus MHNT.ZOO.2010.11.149.17.jpg|thumb| ''Cuculus canorus canorus'' + ''Troglodytes troglodytes'']]

'''Músarrindill''' ([[fræðiheiti]] ''Troglodytes troglodytes'') er mjög lítill [[spörfugl]] af ætt [[Rindlar|rindla]] og var lengi vel minnstur allra fugla á Íslandi, áður en [[glókollur]] nam land. 

== Lifnaðarhættir ==
Músarrindill er fjölkvænisfugl og notar karlfuglinn söngrödd sína til að laða til sín kvenfugla. Hann kemur á varpstöðvar á undan kvenfugli og helgar sér stórt varpsetur. Hann er þekktur fyrir langa og flókna söngva. Músarrindill er staðfugl á Íslandi en færir sig um set á veturna og eru þá nálægt sjó eða lækjum þar sem auðvelt er um skjól og fæðu.

Söngur músarrindils:
[[Mynd:Troglodytes_troglodytes_song.ogg]]

== Hreiðrið ==
Músarrindillinn verpir víða í [[birki]]skógum, grónum hraunum og stundum í urðum nálægt vatni. Karlfuglinn byggir nokkur hreiður, 6 - 7 í Evrópu en færri í Ameríku. Hann byggir hreiðrin, sem er kúluhreiður, með litlu opi á hliðinni. Hreiðrið fellur vel inn í umhverfið. Karlfuglinn vefur hreiðrið og oftast býr hann til fleiri en eitt hreiður en fóðrar ekki að innan fyrr en kvenfugl hefur valið hreiðrið. Þá hjálpast fuglarnir að því að fóðra hreiðrið. Kvenfuglinn liggur á eggjunum og báðir fuglarnir fær svo ungunum fæðu.
{{Wikiorðabók|músarrindill}}
{{commons|Troglodytes troglodytes|Músarrindli}}
{{Wikilífverur|Troglodytes troglodytes|Músarrindli}}

{{stubbur|fugl}}

== Tenglar ==
* [http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&amp;id=26 Músarrindill (Fuglavefurinn)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090522233534/http://www1.nams.is/fuglar/details.php?val=1&amp;id=26 |date=2009-05-22 }}
* [https://www.rspb.org.uk/birds/guide/w/wren/index.asp RSPB Wren page]
* [https://web.archive.org/web/20090202144945/http://www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/362.shtml BBC Wren page]
* [http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/wren.htm Birds of Britain Wren Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080517172001/http://www.birdsofbritain.co.uk/bird-guide/wren.htm |date=2008-05-17 }}
* [http://www.bbc.co.uk/nature/programmes/radio/dawn_chorus/video/wren_song.ram The Wren's song]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [https://web.archive.org/web/20090403041212/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Winter_Wren.html Cornell Lab of Ornithology Winter Wren Page]
* [http://www.sdakotabirds.com/species/winter_wren_info.htm South Dakota Birds Winter Wren Page] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110310202021/http://sdakotabirds.com/species/winter_wren_info.htm |date=2011-03-10 }}
* [http://www.bird-stamps.org/cspecies/13505500.htm Stamps] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20001029200528/http://www.bird-stamps.org/cspecies/13505500.htm |date=2000-10-29 }} (for 19 issues) with Circum-Polar Range-Map
* [http://ibc.lynxeds.com/species/northern-wren-troglodytes-troglodytes Winter Wren videos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140218023204/http://ibc.lynxeds.com/species/northern-wren-troglodytes-troglodytes |date=2014-02-18 }} on the Internet Bird Collection
* [http://www.ibercajalav.net/img/323_WrenTtroglodytes.pdf Ageing and sexing (PDF) by Javier Blasco-Zumeta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131112123918/http://www.ibercajalav.net/img/323_WrenTtroglodytes.pdf |date=2013-11-12 }}
[[Flokkur:Rindlaætt]]</text>
      <sha1>s62h2kdieeh4ogsk8kg2r2nsoocry5t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sydney Shoemaker</title>
    <ns>0</ns>
    <id>93884</id>
    <revision>
      <id>1983810</id>
      <parentid>1936998</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:28:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983810</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2645" sha1="nih29m2cii2jaa3fnfpoxxd381psxro" xml:space="preserve">{{Heimspekingur |
  svæði                = Vestræn heimspeki |
  tímabil              = [[Heimspeki 20. aldar]],&lt;br&gt;[[Heimspeki 21. aldar]] |
  color                = #B0C4DE |
  image_name           = |
  image_caption        = |
  nafn                 = Sydney Shoemaker |
  fæddur               = [[29. september]] [[1931]] |
  látinn               = [[6. september]] [[2022]] |
  skóli_hefð           = [[rökgreiningarheimspeki]] |
  helstu_ritverk       = „Self-Reference and Self-Awareness“, ''Self-Knowledge and Self-Identity'' |
  helstu_viðfangsefni  = [[frumspeki]], [[hugspeki]], [[þekkingarfræði]] |
  markverðar_kenningar = |
  áhrifavaldar         = |
  hafði_áhrif_á        = |
}}
'''Sydney Shoemaker''' (fæddur árið [[29. september]] [[1931]]; d. [[6. september]] [[2022]]) var [[Bandaríkin|bandarískur]] heimspekingur. Shoemaker var Susan Linn Sage-prófessor í [[heimspeki]] við [[Cornell-háskóli|Cornell-háskóla]] en er nú sestur í helgan stein.

Shoemaker lauk doktorsgráðu í heimspeki frá Cornell-háskólaog BA-gráðu frá [[Reed College|Reed-háskóla]]. 

== Heimspeki ==
Árið 1971 flutti hann [[John Locke-fyrirlestrarnir|John Locke-fyrirlestrana]] við [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]]. Hann fékkst einkum við [[hugspeki]] og heimspekilega sálarfræði og [[frumspeki]]. Í ritgerðinni „Self-Reference and Self-Awareness“, sem birtist árið 1968, færði hann rök fyrir því að það sem greinir milli þess að eigna sjálfum sér hugarferli (til dæmis „Ég sé kanarífulg“) annars vegar og hins vegar að eigna sjálfum sér líkamleg ferli eða eiginleika (til dæmis „Ég er 100 kg“) sé algjört ónæmi fyrir villu. Í ritgerðinni „Functionalism and Qualia“, sem birtist árið 1975, færði hann rök fyrir því að [[verkhyggja (heimspeki)|verkhyggja]] um hugarferli gæti útskýrt huglæga þætti þeirra.

== Helstu rit ==
* ''Self-Knowledge and Self-Identity'' (1963). 
* ''Personal Identity'' (ásamt [[Richard Swinburne]]) (1984). 
* ''Identity, Cause and Mind: Philosophical Essays'' (1984). 
* ''The First-Person Perspective, and other Essays'' (1996).
* ''Physical Realization'' (2007).

== Tenglar ==
* [https://web.archive.org/web/20060211221749/http://www.arts.cornell.edu/phil/faculty/shoemaker.html Vefsíða Shoemakers hjá Cornell-háskóla]

{{stubbur|æviágrip|heimspeki}}
[[Flokkur:Bandarískir heimspekingar|Shoemaker, Sidney]]
[[Flokkur:Heimspekingar 20. aldar|Shoemaker, Sidney]]
[[Flokkur:Heimspekingar 21. aldar|Shoemaker, Sidney]]
[[Flokkur:Hugspekingar|Shoemaker, Sidney]]
{{fde|1931|2022|Shoemaker, Sidney}}</text>
      <sha1>nih29m2cii2jaa3fnfpoxxd381psxro</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Opinber stjórnsýsla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94930</id>
    <revision>
      <id>1983770</id>
      <parentid>1700401</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:51:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983770</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3145" sha1="lfiqtbhinalwz47rhk5jp1o14pl7p9i" xml:space="preserve">'''Opinber stjórnsýsla''', eða bara '''stjórnsýsla''' til hægðarauka, nefnist mótun og framkvæmd [[opinber stefnumótun|stefnu]] [[ríki]]svaldsins. Í ríkjum þar sem ríkisvaldinu er [[skipting ríkisvaldsins|skipt]] er átt við störf [[framkvæmdarvald]]sins. Með opinberri stjórnsýslu er þá ekki átt við störf [[löggjafarvald]]sins eða [[dómsvald]]sins. Framkvæmdarvaldið skiptist gjarnan í tvö eða fleiri [[stjórnsýslustig]], eins og ríki og [[sveitarfélag|sveitarfélög]]. Þannig snýst opinber stjórnsýsla að miklu leyti um rekstur og starfsemi [[opinber stofnun|opinberra stofnana]] þar sem [[opinber starfsmaður|opinberir starfsmenn]] starfa. Sem undigrein [[lögfræði]]nnar nefnist stjórnsýsla [[stjórnsýsluréttur]].

Víða hafa [[stjórnsýslulög]] verið sett. Fyrstir til þess að setja almenn lög um stjórnsýslu voru [[Austurríki]]smenn árið 1925. Í Noregi voru sett almenn stjórnsýslulög árið 1967. Í Svíþjóð voru fyrst sett stjórnsýslulög árið 1971. Í Finnlandi voru sett stjórnsýslulög árið 1982 og tóku þau gildi 1. janúar 1983. Í Danmörku voru svo loks á árinu 1985 sett stjórnsýslulög sem gildi tóku 1. janúar 1987.&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/altext/116/s/0505.html 505. Frumvarp til stjórnsýslulaga]&lt;/ref&gt; Á Íslandi voru stjórnsýslulög fyrst sett árið [[1993]] og tóku þau gildi [[1994]].&lt;ref&gt;[http://www.althingi.is/lagas/nuna/1993037.html Alþingi: Stjórnsýslulög - 1993 nr. 37 30. apríl]&lt;/ref&gt; Í slíkum stjórnsýslulögum er jafnan að finna almennar stjórnsýslureglur, meðal þeirra helstu má nefna:
* [[sanngjörn málsmeðferð]]
* leiðbeiningarskylda stjórnvalda
* sérstakt hæfi
* [[andmælaréttur|andmælarétt]]
* [[meðalhóf]]sregluna
* rannsóknarreglan
* [[jafnræði]]sreglan

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist}}&lt;/div&gt;

== Tengill ==
* [http://www.forsaetisraduneyti.is/media/Skyrslur/F0033_Oll_skor.pdf Starfsskilyrði stjórnvalda - Skýrsla nefndar um starfsskilyrði stjórnvalda, eftirlit með starfsemi þeirra og viðurlög við réttarbrotum í stjórnsýslu] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} Forsætisráðuneytið, 1999
* [http://www.rikisendurskodun.is/fileadmin/media/skyrslur/opinber_stjornsysla.pdf Opinber stjórnsýsla – nokkur grundvallaratriði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120315223747/http://www.rikisendurskodun.is/fileadmin/media/skyrslur/opinber_stjornsysla.pdf |date=2012-03-15 }}, Sigurður Þórðarson, ríkisendurskoðandi. Erindi flutt 2005.
* [http://skemman.is/browse/subject/Opinber+stj%C3%B3rns%C3%BDsla Skemman: Verk með efnisorðið 'Opinber stjórnsýsla']
* [http://skemman.is/browse/subject/Stj%C3%B3rns%C3%BDslur%C3%A9ttur Skemman: Verk með efnisorðið 'Stjórnsýsluréttur']
* [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1993037.html Alþingi: Stjórnsýslulög - 1993 nr. 37 30. apríl]
* {{vísindavefurinn|25423|Hvað er meðalhófsregla?}}
* {{vísindavefurinn|52803|Hver er munurinn á stjórnvaldsákvörðun og stjórnvaldsfyrirmælum?}}

[[Flokkur:Stjórnmál]]
[[Flokkur:Stjórnmálafræði]]</text>
      <sha1>lfiqtbhinalwz47rhk5jp1o14pl7p9i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Theodore M. Andersson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99469</id>
    <revision>
      <id>1983820</id>
      <parentid>1983214</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:27:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983820</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3931" sha1="ko0rw50bp675bh4qmdyzfr8kio2w2ch" xml:space="preserve">'''Theodore M. Andersson''' – ('''Theodore Murdock Andersson''') – (fæddur [[1934]]) er [[prófessor]] (á eftirlaunum) í [[germönsk fræði|germönskum]] og íslenskum fræðum, m.a. við [[Háskólinn í Indiana|Háskólann í Indiana]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Nú búsettur í [[Berkeley]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. 

Theodore M. Andersson lærði germönsk fræði og tók doktorspróf við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]] (1956–1961). Hann kenndi við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] (1960–1975), [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] (1975–1995), og Indiana-háskóla (1995–1999). Doktorsritgerð hans fjallaði um Uppruna Íslendingasagna. Hann fékkst síðan jöfnum höndum við þýskar miðaldabókmenntir, einkum [[hetjukvæði]], og íslenskar fornbókmenntir, einkum [[Íslendingasögur]] og [[konungasögur]]. Hann hefur einnig fengist við rannsóknir á [[Þiðriks saga|Þiðriks sögu af Bern]] og [[Niflungaljóð|Niflungaljóðum]].  Á síðari árum hefur hann einbeitt sér að konungasögum og þýtt á ensku [[Morkinskinna|Morkinskinnu]] (2000) og [[Ólafs saga Tryggvasonar eftir Odd munk|Ólafs sögu Tryggvasonar]] eftir Odd munk Snorrason (2003). 
  
Theodore M. Andersson var kjörinn heiðursdoktor frá Háskóla Íslands 28. febrúar 1987. 

Haustið 2014 hélt [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum]] ráðstefnu í tilefni af 800 ára afmæli [[Sturla Þórðarson|Sturlu Þórðarsonar]], þar flutti [[Ted Andersson]] opnunarfyrirlesturinn. 
 
== Helstu rit ==
* ''The Problem of Icelandic Saga Origins, a historical survey''. Yale University Press 1964. — ''Yale Germanic Studies'' 1.  
* ''The Icelandic Family Saga, an analytic reading''. Harvard University Press 1967. — ''Harvard Studies in comparative literature'' 28. 
* ''Early epic Scenery. Homer, Virgil and the medieval Legacy''. Cornell University Press 1976. —  
* ''The Legend of Brynhild''. Cornell University Press 1980. — ''[[Islandica]]'' 43.  
* ''A Preface to the Niebelungenlied''. Stanford University Press 1987. —  
* ''The Growth of the Medieval Icelandic Sagas, 1180–1280''. Cornell University Press 2006. — 
* ''[https://web.archive.org/web/20160305023110/http://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;handle=cul.isl/1346878002 The Partisan Muse in the early Icelandic Sagas (1200–1250)]''. Cornell University Press 2012. — ''[[Islandica]]'' 55.
* ''[https://web.archive.org/web/20170709111341/https://cip.cornell.edu/DPubS?service=UI&amp;version=1.0&amp;verb=Display&amp;page=current&amp;handle=cul.isl The Sagas of Norwegian Kings (1130–1265): An Introduction.]'' Cornell University Press 2016. — ''[[Islandica]]'' 59.
; Þýðingar
* (Með [[William Ian Miller]]): ''Law and literature in medieval Iceland: Ljósvetninga saga and Valla-Ljóts saga''. Stanford University Press, Stanford, CA 1989.  
* (Með [[Kari Ellen Gade]]): ''Morkinskinna: The Earliest Icelandic Chronicle of the Norwegian Kings (1030–1157)''. Cornell University Press, Ithaca, NY 2000. — ''[[Islandica]]'' 51. 
* [[Oddur Snorrason]]: ''The Saga of Olaf Tryggvason.'' Cornell University Press, Ithaca, NY 2002. — ''[[Islandica]]'' 52.
; Greinar
Theodore M. Andersson hefur ritað fjölmargar greinar og bókakafla um íslenskar bókmenntir og ritmenningu miðalda, sjá skrár [[Gegnir|Landsbókasafns]]. 
 
== Tenglar ==
* [http://timarit.is/files/17482197.pdf#navpanes=1&amp;view=FitH Fjórir kjörnir heiðursdoktorar. — Morgunblaðið 3. mars 1987.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [http://timarit.is/files/18563112.pdf#navpanes=1&amp;view=FitH Musteri fræðanna er á Íslandi. — Morgunblaðið 15. maí 1998.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}


{{stubbur|æviágrip}}
[[Flokkur:Bandaríkjamenn|Andersson, Theodore M.]]
[[Flokkur:Bandarískir bókmenntafræðingar|Andersson, Theodore M.]]
{{fe|1934|Andersson, Theodore M.}}</text>
      <sha1>ko0rw50bp675bh4qmdyzfr8kio2w2ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rúrí</title>
    <ns>0</ns>
    <id>107463</id>
    <revision>
      <id>1983786</id>
      <parentid>1958344</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:03:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8292" sha1="1vwi8yy3x4399r6cfg2ii97sfrygi0m" xml:space="preserve">'''Rúrí''' (fullt nafn '''Þuríður Rúrí Fannberg''', fædd 1951) er íslenskur myndlistarmaður, [[Myndlistarmaður|myndlistarkona]] sem er þekkt fyrir ýmis útilistaverk eins og ''Regnbogann'' við flugvöllinn í Keflavík og ''Fyssu'' í [[Grasagarður Reykjavíkur|Grasagarðinum í Reykjavík]]. Hún er einnig þekkt fyrir innsetningar eins og ''Glerregn'' sem sýnt var vorið 2001 í [[Listasafn Íslands|Listasafni Íslands]] og aftur sumarið 2023, og ''PARADÍS? – Hvenær?'' sem sýnt var á Kjarvalsstöðum vorið 1998.

Verk hennar eru hugmyndafræðilegs eðlis, en þau eru sett fram með margvíslegri tækni, svo sem skúlptúr, innsetningar, margmiðlunarverk, gjörningar, bókverk, kvikmyndir, myndbönd, hljóðverk, blönduð tækni tölvuvædd og gagnvirk verk.
Listaverk hennar hafa verið sýnd á alþjóðlegum vettvangi, m.a. víða í Evrópu, í Ameríku og Asíu.

== Menntun ==
Rúrí er fædd í Reykjavík. Frá 1971-74 var hún í námi við Listaháskólann í Reykjavík. Á árunum 1974-75 nam hún svo málsmíði við Tækniskólann í Reykjavík. Frá 1976-78 lærði hún ný miðlun í De Vrije Academie Psychopolis, Den Haag, Hollandi. 

== Ferill ==
Fyrsti opinberi gjörningur Rúrí var ''Gullinn bíll'' sem hún flutti árið 1974 í þeim tilgangi að vekja fólk til umhugsunar um lífsgæðakapphlaupið. Gjörninginn fluttu Rúrí, B. Gylfi Snorrason og óþekktir þátttakendur úr hópi áhorfanda. Hún gekk með sleggju á gullhúðaða bensbifreið í Austurstræti og hrópaði: „þú þræll ég vil ekki þjóna þér“. Aðra gjörninga eftir Rúrí má nefna skúlptúr í Gallerí SÚM í Reykjavík 1975 og Tillögu um breytingu á íslenska þjóðbúningnum til að laga hann að nútíma þjóðfélagsháttum 1. desember 1975. Þá klæddist hún íslenskum kvenbúningi, ísaumuðum bandaríska fánanum, á fjölmennum hátíðarfundi í Háskólabíói. 

Rúrí hefur hlotið fjölda verðlauna og viðurkenninga fyrir verk sín. Hún hlaut fyrstu verðlaun í keppni um skúlptúr við Flugstöð Leifs Eiríkssonar og einnig fyrir skúlptúr í Grasagarðinum Laugardal.

Árið 2003 var Rúrí fulltrúi Íslands á Feneyjartvíæringnum og sýndi þar verk sitt Archive-endangerded waters sem er gagnvirk fjöltækniinnsetning, óður til nátturúnnar og hugleiðing um gildi hennar í nútímanum.

Rúrí fékk riddarakross þann 17. júní 2008 fyrir framlag til íslenskrar og alþjóðlegrar myndlistar.

== Helstu opinberu verk ==

* Blik / Reflections, Tetralogi (verk í fjórum þáttum),2011.Reykjavík Hotel Natura
* Hlið, minnisvarði, 2003. Gufunesgarður
* Ljósstafir, 1998. Árbæjarkirkja
* Fyssa, 1995. Grasagarðurinn Laugardal
* Stuðlar, 1990. Háskólabíó
* Tileinkun til Sigríðar í Brattholti, 2002. Hafnarfjörður, Iðnskóli Hafnarfjarðar
* Klakabönd, 2007. Bláa Lónið
* Regnbogi, 1991. Flugstöð Leifs Eiríkssonar
* Helgun, 2000. Í fjórum eyjum umhverfis Ísland, Skrúði, Hellisey, Flatey á Breiðafirði og Grímsey.
* Kuopio, Finnlandi: Kuopio Observatorium,1995. Maria Jotuni Park
* Helsinki, Finnlandi: Time Concrete, 1986. Hämeenlinna
* Wanås, Knislinge, Svíþjóð: Observatorium, 1992. Wanås Foundation
* Munchen, Þýskaland: Aqua – Silence, 2009. Seven Screens,höfuðstöðvar Osram
* Ercolano, Ítalíu: Terra Vivax, 2005. útilistasafninu Creator Vesevo, Þjóðgarði Vesuvius

== Helstu einkasýningar: ==

* 1992 Afstæði, Kjarvalsstöðum, Reykjavík
* 1998 Paradís? – Hvenær?, Kjarvalsstöðum, Reykjavík                          
* 2003 Archive - Endangered Waters, 50th International Art Exhibition—La Biennale di Venezia, Italy, Laufey Helgadóttir curator
* 2006 Tileinkun, gjörningur og innsetning í Almannagjá, Þingvöllum           
* 2009 AQUA – Silence, Seven Screens, Osram Art Projects, Munchen, Þýskalandi      
* 2012 Rúrí – Yfirlitssýning, Listasafn Íslands. Reykjavík, Christian Schoen         
* 2013 Archive- Endangered Waters, Nordic Cool 2013, The Kennedy Center, Washington DC
* 2016 Rúrí - Fragile Systems, Nordatlantens Brygge, Kaupmannahöfn, Danmörku
* 2023 Rúrí - And Now What / E agora?, International Museum of Contemporary Sculpture – MIEC, Santo Tirso, Portugal
* 2025 Rúrí - Future Cartography, Gallery ARKA, Vilnius, Lithuania

== Gagnrýni og viðtöl ==
Eftirfarandi var skrifað í Fréttablaðinu 14. mars 2012 í sambandi við yfirlitssýningu Rúríar í Listasafni Íslands: 

{{Tilvitnun2|&quot;Hún kallar ekki allt ömmu sína þegar kemur að gjörningalist en vel mætti segja að hún sé okkar Marina Abramovic sem sjálf hefur gert tilkall til ömmu-titilsins. Dirfska Rúríar sem tilraunalistamanns hefur birst í gjörningum sem hafa þótt ganga undrum næst og það er gaman að sjá þessi sniðugu bernskubrek listakonunnar saman komin í smekklegum römmum, uppstækkuð og jafnvel endurgerð í fallegum sölum Listasafns Íslands.
[...]
Hápunktur sýningarinnar er myndband af tilfinngaþrungnum gerningi í almannagjá sem ber nafnið Tileinkun II, frá árinu 2006. Í honum svamlar listakonan í Drekkingarhyl og finnur fatadruslur kvenna sem fyrr á öldum var drekkt í hylnum fyrir lauslæti. Rúrí hefur sagst vonast til þess að hafa með gjörningnum hreinsað mannorð kvennanna, veitt þeim uppreisn æru. Það virðist hafa tekist og maður heyrir ekki lengur nokkurn mann hallmæla þessum ólánsömu konum í almannagjá og er þó ýmislegt látið flakka á veraldarvefnum þegar kemur að femínistum og klámi.
Það væri samt vafasamt að kalla Rúrí femínista þótt vissulega hafi hún daðrað við hann á tímabili, hún er einfaldlega með sterka réttlætiskennd eins og fólk af hennar kynslóð. Í nýlegu viðtali við Fréttablaðið sagði hún „Ofbeldi finnst mér ekki eiga nokkurn rétt á sér, í hvaða mynd sem er.&quot;&quot;&lt;ref name=&quot;test1&quot;&gt;[http://www.visir.is/gjorningar-sem-ganga-undrum-naest/article/2012703149913 Vísir.is - Gjörningar sem ganga undrum næst]&lt;/ref&gt;}}

Í ávarpi Katrínar Jakobsdóttur við opnun sýningar á verkum Rúríar i Listasafni Íslands, 2. mars 2012, segir meðal annars:     

{{Tilvitnun2|Rúrí býr til nýja sýn á reynsluheim okkar: landið, söguna, náttúruöflin og það hvernig við Íslendingar mátum okkur inn í heiminn.[...]
Verk Rúríar eru oft pólitísk í eðli sínu og það er vel. Landsmenn – og stjórnmálamenn þeirra á meðal – þurfa nefnilega á annars konar sýn á hagsmuni og hreyfiöfl samfélagsins að halda. Fjölmiðlar miðla til okkar sinni útgáfu af veruleikanum en sá veruleiki er séður í gegnum ákveðna linsu, eða fer í gegnum prisma-gler og út kemur ákveðinn regnbogi eða ljósbrot (svo að ég noti „rúrísk“ hugtök). Listamenn sýna okkur annars konar regnboga með sínum glerjum og linsum. Þeirra frelsi til gagnrýni er annað en það sem leyfist í hinu opinbera sviðsljósi fjölmiðlanna.&quot;&lt;ref name=&quot;test2&quot;&gt;[http://www.menntamalaraduneyti.is/radherra/raedur/2012/03/07/nr/6689 Framlag listamanns til samfélagsumræðu - Mennta- og menningarmálaráðuneytið]&lt;/ref&gt;}}

Í viðtali við Rúrí í Fréttatímanum 2. mars 2012 segir hún: “Vissulega er ég pólitísk en það er pólitík í víðum skilningi, allt sem við kemur mannlegu samfélagi,“[...] „Ég held að það sé hlutverk listarinnar að tendra athyglina.“&lt;ref name=&quot;test3&quot;&gt;Hlutverk listarinnar er að tendra athyglina - Fréttatíminn&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir == 
&lt;references /&gt;

== Heimildir ==
* http://ruri.is/is/2130-2/ sótt 11. október 2013
* Fréttatíminn, 3. árgangur, 9. tölublað (02.03.2012) bls.26
* Ásmundur Ásmundsson. Fréttablaðið, 14. mars 2012
* Framlag listamanns til samfélagsumræðu. Mennta- og menningarmálaráðuneytið, 7.3.2012, sótt 11. okt. 2013 af https://web.archive.org/web/20120519144318/http://www.menntamalaraduneyti.is/radherra/raedur/2012/03/07/nr/6689

== Tenglar ==
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=361041&amp;pageId=5806980&amp;lang=is&amp;q=R%FAr%ED Hlutverk listarinnar er að tendra athyglina-Fréttatíminn]
* [https://ruri.is Vefsíða Rúrí] 
*

[[Flokkur:Íslenskar myndlistarkonur]]
[[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]]
{{f|1951}}</text>
      <sha1>1vwi8yy3x4399r6cfg2ii97sfrygi0m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Leuven</title>
    <ns>0</ns>
    <id>111780</id>
    <revision>
      <id>1983759</id>
      <parentid>1781460</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:36:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1983759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16975" sha1="gee0stz0mlatfdmmq5ywihw7ap21rpr" xml:space="preserve">{| cellpadding=&quot;2&quot; style=&quot;float: right; width: 307px; background: #e3e3e3; margin-left: 1em; border-spacing: 1px;&quot;
! Skjaldarmerki
! Fáni
|----
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#EFEFEF&quot; | &lt;div&gt;{{border|[[Mynd:Wapen van Leuven.svg|150px|none]]}}&lt;/div&gt;
| align=&quot;center&quot; bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot; | [[Mynd:Flag of Leuven.svg|150px]]
|- style=&quot;background: #ffffff;&quot; align=&quot;center&quot;
|----
| colspan=2 align=center | 
|-----
! colspan=&quot;2&quot; | Upplýsingar
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Hérað:|| [[Flæmska Brabant]]
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Flatarmál: || 56,63 km²
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Mannfjöldi: || ca. 101.000 &lt;small&gt;(2021)&lt;/small&gt;
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Þéttleiki byggðar: || 1.725/km²
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| Vefsíða: || [http://www.leuven.be//leuven.be]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
|-----
! colspan=&quot;2&quot; | Lega
|---- bgcolor=&quot;#FFFFFF&quot;
| colspan=2 align=center | [[Mynd:Map of Leuven in belgium-viol-reddot-t.png|300px]]
|}
'''Leuven''' ([[franska]] ''Louvain''; [[þýska]] ''Löwen'') er borg í [[Belgía|Belgíu]] og jafnframt höfuðborg héraðsins [[Flæmska Brabant]]. Í Leuven er elsti og stærsti háskóli [[Niðurlönd|Niðurlanda]]. Íbúar eru 101 þúsund ([[2021]]) og eru hollenskumælandi.

== Lega og lýsing ==
Leuven liggur við ána Dijle aðeins steinsnar fyrir austan höfuðborgarsvæðið. Næstu stærri borgir eru [[Brussel]] til vesturs (20 km), [[Antwerpen]] til norðvesturs (45 km) og [[Hasselt]] til austurs (50 km). 

== Orðsifjar ==
Leuven er fyrst getið árið 891 í sambandið við orrustuna við Leuven og hét þá Loven. Það er samsett úr orðunum ''lo'' og ''venn''. Lo merkir ''skógur'', en venn merkir ''mýri''. Mýrarskógur væri því rétta þýðingin. En sumir er ekki á eitt sáttir um þá útskýringu. Loven merkir einnig að lofa og vilja sumir meina að þar hafi heiðin goð verið heiðruð. Þaðan sé því heiti borgarinnar að finna. Aðrir vilja meina að heitið sé komið af [[Víkingar|víkingum]]. Engar sannanir liggja fyrir í neinu þessa atriða. Íbúar Leuvens eru með tvenn gæluheiti. Í fyrsta lagi Pietermannen (Pétursmenn) eftir elstu kirkju borgarinnar, Péturskirkjunni. Í öðru lagi kallast íbúarnir ''beljuskotmenn'' (koeienschieters). Nótt eina [[1691]] töldu borgarbúar að [[Frakkland|Frakkar]] væru að ráðast á borgina. Allir sem vettlingi gátu valdið gengu með skotvopn á móti þeim og skutu þangað sem þeir töldu innrásarmenn vera. Morguninn eftir kom í ljós að þeir höfðu skotið niður allar kýr í haga einum. Eftir þetta festist gæluheitið við borgarbúa.

== Fáni og skjaldarmerki ==
Fáni Leuven samanstendur af þremur láréttum röndum: Rauðri, hvítri og rauðri (eins og austurríski fáninn). Í orrustunni við Leuven 891 barðist Arnúlfur keisari við víkinga. Sagan segir að svo mikil blóð hafi runnið á þeim degi að áin Dijle hafi litast rauð. Þaðan sé fáninn kominn. Hvíta röndin er Dijle, rauðu rendurnar eru blóð.

[[Skjaldarmerki]]ð er nánast eins (rauð, hvít og rauð rönd) en auk þess eru þrír varðturnar í rauðu hlutunum. Turnarnir tákna sveitarfélögin þrjú sem í dag mynda borgina. Efst á skildinum er gyllta ljón greifanna af Brabant. Megin skjöldurinn er frá [[17. öldin|17. öld]] en hjálminum var bætt við [[1845]]. [[1926]] var orðunni (franska krossinum) bætt við neðst eftir útreiðina í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. [[1979]] var skildinum breytt í síðasta sinn er varðturnunum var bætt við eftir sameiningu við nágrannasveitarfélögin.

== Saga Leuven ==
=== Upphaf ===
Á tímum [[Rómaveldi|Rómverja]] mun þorp hafa staðið á núverandi borgarstæði. Þorpið lifði af fall Rómaveldis og dafnaði á tímum [[Germanir|germana]]. Lítið er vitað um þorpið næstu aldir. Árið 891 kemur það við sögu er víkingar gera strandhögg í nágrenninu. Arnúlfur keisari mætti á staðinn í [[september]] á því ári. Í orrustunni við Leuven sigraði Arnúlfur en heimildir greina frá miklu blóðbaði. Á þessum tíma var Leuven höfuðstaður samnefnds greifadæmis. Greifadæmið leystist upp í hertogadæmið Brabant [[1183]]. Leuven hlaut borgarmúra á [[12. öldin|12. öld]]. Þrátt fyrir að Brussel væri höfuðborg Brabants, var Leuven þó mikilvægri efnahagslega í fyrstu. Atvinnuvegir í borginni voru að miklu leyti vefnaður. Um miðja [[14. öldin|14. öld]] fór blómatími Leuven að dvína gagnvart Brussel. Ástæður voru erfiðleikar í vefnaði og erfðastríðið í Brabant.

=== Háskólaborg ===
[[Mynd:Desidrius Erasmus by Hans Holbein.jpg|thumb|left|Erasmus frá Rotterdam var kennari við háskólann 1517-1521. Málverk eftir Hans Holbein.]]
[[1425]] veitti [[Marteinn 5.|Marteinn V]] páfi samþykki sitt um að stofna kaþólskan háskóla í Leuven. Hann er því elsti háskóli Niðurlanda. Brátt varð háskólinn einn sá stærsti og virtasti í [[Evrópu|Evrópu]] og var mikil miðstöð menninga og vísinda. Margir þekktir einstaklingar stunduðu nám þar eða kenndu þar, ekki síst á tíma [[Húmanismi|húmanismans]] í Evrópu á [[16. öldin|16. öld]]. Meðal þekktustu manna 16. aldar sem tengjast skólanum má nefna [[Erasmus frá Rotterdam]] (kennari), [[Hadríanus 6.|Hadríanus VI]] páfi (nemandi, kennari, rektor) og [[Gerhard Mercator]] (nemandi). Í sjálfstæðisstríði Hollendinga var nokkrum sinnum setið um Leuven og á tímabili var háskólinn lokaður.

=== Frelsisstríð og bjór ===
Eftir friðarsamninga [[30 ára stríðið|30 ára stríðsins]] [[1648]] fór Leuven ört stækkandi. Efnahagslega dafnaði borgin þó ekki fyrr en Habsborgarar réðu landinu um miðja [[18. öldin|18. öld]]. Iðnaði var komið á og grafinn lítill skipaskurður til Antwerpen, þar sem áin Dijle var ekki siglingahæf á þessum stað. Skurðurinn hafði mikla þýðingu fyrir borgina, sem þar með komst í færi við aðrar verslunarborgir. Mesti iðnaður 18. aldar var bjórframleiðsla. [[1764]] voru 52 brugghús í borginni og var bjórinn fluttur víða um Niðurlönd.

=== Frakkar ===
[[Mynd:Leuven-Grote-Markt.jpg|thumb|Gömul hús við markaðstorgið]]
Frakkar hertóku Niðurlönd [[1794]]. Í upphafi voru íbúar Leuven jákvæðir gagnvart þeim. En brátt runnu á þá tvær grímur. Frakkar komu upp almennri herskyldu, lokuðu háskólanum, fluttu listaverk til [[París]]ar, lokuðu kirkjum og klaustrum, og lögðu niður iðngildin. Sumum listaverkum var skilað eftir fall [[Napoleon Bonaparte|Napoleons]]. Önnur eru enn týnd. Aðstæður í borginni bötnuðu ekki fyrr en Napoleon hrifsaði til sín völdin. [[1803]] sótti hann Leuven heim og var almennt hylltur af borgarbúum. Á franska tímanum var byrjað að rífa borgarmúrana niður til að skapa meira pláss. Eftir fall Napoleons drógu Frakkar sig til baka. Í kjölfarið urðu Niðurlönd sjálfstætt konungsríki [[1815]].

=== 19. öldin ===
Strax [[1817]] var háskólinn í Leuven opnaður á ný. Hjól efnahagsins byrjuðu að snúast. En [[1830]] gerðu Belgar uppreisn gegn Hollendingum og lýstu yfir sjálfstæði. Hollenskur her birtist við dyr Leuven en þeim fáu belgísku hermönnum sem í borginni voru tókst ásamt bændaher að hrekja þá burt á ný. Ári síðar sendu Hollendingar herlið aftur suður til Belgíu, þar sem það sigraði Belga í nokkrum orrustum. [[12. ágúst]] stóðu Hollendingar við borgarmörk Leuven og umkringdu borgina. Í þessari stöðu brást [[Baldvin I (Belgía)|Baldvin I]], konungur Belga, skjótt við. Í trássi við þingið hleypti hann frönskum her inn í landið, sem mætti Hollendingum við Leuven. Herirnir stóðu andspænis hvor öðrum. En í stað þess að berjast settust menn niður og sömdu um vopnahlé í smábænum Pellenberg rétt utan borgarmörk Leuven. Að því búnu drógu Hollendingar sig í hlé. Mikill iðnaður spratt upp í Leuven á [[19. öldin|19. öld]]. Byrjað var að brugga bjór á ný, vefnaðariðnaðurinn blómstraði og nú bættist málmiðnaðurinn við. [[1837]] fékk borgin [[járnbraut]]artengingu, fyrst við [[Mechelen]], síðar við [[Charleroi]] og Brussel.

=== ''Nauðgun Belgíu'' ===
[[Mynd:Interior of the Famous Library at Louvain destroyed during World War I.jpg|thumb|Háskólabókasafnið í rústum]]
[[1914]] enduðu draumar Leuven um fagra framtíð. [[19. ágúst]] hertóku [[Þýskaland|Þjóðverjar]] borgina, sem og fleiri belgískar borgir. Brátt komu hins vegar upp sögusagnir þess eðlis að Belgar og Bretar væru á leiðinni að frelsa borgina. Mikið hræðsla greip um sig meðal þýskra hermanna. [[25. ágúst]] var svo komið að aðstæður voru orðnar óþolandi í borginni sökum hræðslu. Einn skotthvellur gall við einhvers staðar í borginni og leysti hann ofsahræðslu úr læðingi. Þýskir hermenn gengu hús úr húsi, hröktu borgarbúa út og brenndu íbúðir, byggingar og verksmiðjur niður. Aðeins hinu ægifagra ráðhúsi var hlíft. Meira að segja háskólabyggingin var brennd niður, Péturskirkjan ásamt mörgum listaverkum og hið tignarlega háskólabókasafn. Þar brunnu rúmlega 300 þúsund bindi, mörg þeirra frá liðnum öldum. Í fjóra daga gengu Þjóðverjar berserksgang um borgina og brenndu allt sem brunnið gat. Alls voru 1081 hús bennd niður, 248 íbúar voru skotnir eða létust í brunanum. Heimsbyggðin var hneiksluð. Erlend blöð birtu fyrirsagnir eins og ''Þýsku húnarnir'', ''Nauðgun Belgíu'' eða notuðu önnur stóryrði. 

=== Heimstyrjöldin síðari ===
Leuven var ekki endurreist fyrr en eftir stríð og tók langan tíma. Háskólinn tók aftur til starfa haustið [[1919]], ári eftir stríð. Bókasafnið var ekki endurreist fyrr en [[1928]] með bandarískum fjármunum. Þjóðverjar höfðu skuldbundið sig til að gefa safninu þær bækur sem eyðilögðust, að minnsta kosti eins og kostur var. [[1940]] riðu næstu ósköpin yfir. Breskt verndarlið sat í borginni þegar Þjóðverjar birtust [[13. maí]] með stórt herlið. Hinir síðarnefndu hófu þegar að skjóta á borgina og í þrjá daga dundi sprengjuregnið yfir. Bretar vörðust með öllum ráðum. Mitt í orrahríðinni varð háskólabókasafnið fyrir sprengjum og brann niður. Síðan það brann síðast 1914 höfðu safninu borist 900 þúsund bindi hvaðanæva að úr heiminum. Þau brunnu öll til kaldra kola. Bretar yfirgáfu borgina [[16. maí]]. Degi síðar hertóku Þjóðverjar hana. Leuven varð fyrir miklum loftárásum bandamanna vorið [[1944]]. Þjóðverjar yfirgáfu hana [[3. september]] en þá lá hún að miklu leyti í rústum.

=== Leuven í dag ===
[[Mynd:Stella Artois brewery Leuven.jpg|thumb|Bjórinn Stella Artois er framleiddur í Leuven]]
Það tók aftur langan tíma að endurreisa Leuven. Til að mynda var viðgerðarvinnu í ráðhúsinu ekki lokið fyrr en [[1982]]. Árið [[1977]] voru nokkrir nágrannabæir sameinaðir Leuven. Við það þrefaldaðist íbúatalan. Nokkur iðnaður er í borginni, sem er víða þekkt fyrir mikla bjórframleiðslu. Þar eru til dæmis höfuðstöðvar Anheuser-Busch InBev, stærsta bjórsamstæða heims. Fyrirtækið framleiðir bjórtegundir eins og Budweiser, Stella Artois, Löwenbräu og tugir annarra.

== Viðburðir ==
Docville er heiti á kvikmyndaverðlaunum sem árlega eru veitt í Leuven. Þetta er eina kvikmyndahátíðin í Belgíu sem eingöngu tekur fyrir fræðslumyndir, bæði innlendar sem erlendar.

Í [[desember]] er haldin sambærileg stuttmyndahátíð (Internationaal Kortfilmfestival Leuven), þar sem bestu stuttmyndir eru verðlaunaðar í ýmsum flokkum.

Marktrock (markaðsrokk) er fjölmenn tónlistarhátíð í Leuven, haldin á markaðstorginu um miðjan [[ágúst]]. Tugir hljómsveita rokka í þrjá heila daga. Með 350 þúsund gesti er þetta ein fjölmennasta tónlistarhátíð Evrópu.

== Vinabæir ==
Leuven viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir:

{|
|-
| valign=&quot;top&quot; |
* {{FRA}} [[Rennes]] í [[Frakkland]]i síðan 1980
* {{NLD}} [[Hertogenbosch]] í [[Holland]]i síðan 1984
| valign=&quot;top&quot; |
* {{DEU}} [[Lüdenscheid]] í [[Þýskaland]]i síðan 1987
* {{POL}} [[Kraká]] í [[Pólland]]i síðan 1991
|}

== Frægustu börn borgarinnar ==
* ([[1451]]/[[1454|54]]) [[Aelbert Bouts]], málari
* ([[1466]]) [[Quentin Massys]], málari
* ([[1987]]) [[Dries Mertens]], knattspyrnumaður

== Byggingar og kennileiti ==
[[Mynd:Leuven, stadhuis.jpg|thumb|Ráðhúsið í Leuven er eitt fegursta ráðhús heims]]
* Ráðhúsið í Leuven er ein fegursta bygging í síðgotneskum stíl í Evrópu og eitt þekktasta ráðhús heims. Það var reist [[1439]]-[[1468]] og átti ráðhúsið í Brussel að vera fyrirmyndin. En íburðurinn og skrautið fór langt fram úr byggingunni í Brussel. Ráðhúsið skartar sex turnum, þremur á hvorum gafli. Utan á húsinu eru mannsstyttur á þremur hæðum allt í kring. Í neðstu röð eru þekktir einstaklingar úr sögu borgarinnar. Í miðröð eru [[Dýrlingur|dýrlingar]] og verndardýrlingar. Í efstu röð eru greifar greifadæmisins Leuven og hertogar hertogadæmisins Brabant. Á efstu hæð ráðhússins eru Stóri gotneski salurinn og Litli gotneski salurinn, sem báðir eru gífurlega mikið skreyttir. Ráðhúsið hefur að mestu leyti sloppið við eyðileggingar styrjalda, nema hvað það skemmdist nokkuð að utan í loftárásum seinna stríðs. Það var gert upp aftur [[1972]]-[[1983|83]].
* Péturskirkjan í Leuven (Sint-Pieterskerk) er helguð [[Pétur postuli|Pétri postula]]. Hún var reist á 12. öld en nákvæmt ártal er ekki til sökum þess að skjöl og teikningar eyðilögðust í bruna. Víst er að framkvæmdir stóðu allt fram á [[17. öldin|17. öld]]. Upphaflega átti kirkjan að skarta þremur háum turnum, tveimur 120 m háum og einum 150 m háum. En [[1604]] hrundi fyrsti turninn, sem þá var í smíðum, og síðan þá var hætt við að reisa turna. Kirkjan er því í dag aðeins með lítinn stubb sem er nánast jafnhár kirkjuskipinu. 1914 eyðilögðu Þjóðverjar mörg listaverk þegar þeir brenndu kirkjuna. Þó eru þar tvö málverk frá 15. öld. Öðru þeirra, Síðustu kvöldmáltíðinni eftir [[Dirk Bouts]], rændu [[Nasismi|nasistar]] [[1942]] en urðu að skila því eftir stríð.
* Tafelrond er fögur bygging við markaðstorgið í Leuven. Það var reist [[1480]]-[[1487|87]] af iðngildunum sem samkomuhús og hátíðarsal. Húsið grotnaði niður vegna vanrækslu og var rifið niður [[1818]]. En [[1928]] var ákveðið að endurbyggja húsið í upprunalegri mynd. Þar var starfræktur banki í nokkra áratugi en í dag það veitingastaður og hótel.
* Háskólabókasafnið er fögur bygging og tengist órjúfanlega sögu háskólans í Leuven. Ekkert eitt bókasafn var í borginni frá stofnun skólans [[1425]]. En [[1636]] var háskólabókasafnið stofnað og innréttað í gamalli vefnaðariðnhúsi. Safnið þetta stækkaði með tímanum og hafði að geyma ýmsa dýrgripi. Frakkar lokuðu háskólanum [[1797]] og fluttu marga merka gripi til Parísar. Í upphafi [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjaldarinnar fyrri]] hafði safnið að geyma rúmlega 300 þúsund bindi. Þjóðverjar kveiktu í húsinu og brunnu allar bækur í miklu eldhafi. Núverandi bygging háskólabókasafnsins var reist [[1921]]-[[1928|28]] fyrir bandarískt gjafafé og rúmaði miklu fleiri bækur en gamla húsið. En í orrustunni um Leuven [[1940]] varð byggingin fyrir sprengjuregni og brann niður. Að þessu sinni brunnu um 900 þúsund bindi. Byggingin var endurreist eftir stríð og safnið opnað á nýjan leik. Síðan [[1987]] er húsið friðað.
* Groot Begijnhof (Stóra [[Begínur|Begínuhverfið]]) er gamalt borgarhverfi frá [[13. öldin|13. öld]] þar sem begínur bjuggu og störfuðu (eins og í öðrum slíkum hverfum í Belgíu). Hverfið er sitthvoru megin við ána Dijle og samanstendur af tæplega hundrað húsum. Begínurnar bjuggu í hverfinu allar götur til [[20. öldin|20. aldar]]. Síðasta Begínan lést [[1988]]. Á 9. áratugnum var byrjað að gera húsin upp og er háskólinn nú með umsjón yfir hverfinu. Þar búa stúdentar í um 300 íbúðum. Árið [[2000]] var Begínuhverfið sett á [[heimsminjaskrá UNESCO]].

== Gallerí ==
&lt;gallery&gt;
Mynd:Sint Pieter Leuven.JPG|Péturskirkjan er turnlaus
Mynd:Leuven tafelrond.jpg|Tafelrond
Mynd:2011-09-24 17.42 Leuven, universiteitsbibliotheek ceg74154 foto4.jpg|Háskólabókasafnið
Mynd: Begijnhofleuven2005sep2.jpg|Begínuhverfið
&lt;/gallery&gt;

== Heimildir ==
* {{wpheimild|tungumál=nl|titill=Leuven|mánuðurskoðað=23. nóvember|árskoðað=2012}}
* {{wpheimild|tungumál=de|titill=Löwen|mánuðurskoðað=23. nóvember|árskoðað=2012}}

{{Commonscat|Leuven}}

[[Flokkur:Borgir í Belgíu]]</text>
      <sha1>gee0stz0mlatfdmmq5ywihw7ap21rpr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Olíuleit við Ísland</title>
    <ns>0</ns>
    <id>113942</id>
    <revision>
      <id>1983767</id>
      <parentid>1924324</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4745" sha1="qb2kanjkyi3zut4mswqndonfkr1c1jj" xml:space="preserve">{{uppfæra}}
'''Olíuleit við Ísland''' er leit að [[olía|jarðolíu]] og [[jarðgas]]i innan [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] [[Ísland]]s. Sjónum er einkum beint að berggrunni undir hafsbotni á svokölluðu [[Drekasvæði]] norðaustur af Íslandi. Umræða hefur skapast um hvort og hvernig skuli leita að olíu og jarðagasi og hvort skuli vinna hana og jarðgasi ef hún finnst, en þegar hafa verið gefin hafa út olíuleitarleyfi fyrir Drekasvæðið.

== Mögulegt olíumagn ==
Magn vinnanlegrar olíu á Drekasvæðinu er talið geta orðið að lágmarki um 20 milljón rúmmetrar, jafnvel á bilinu 30 - 70 milljón rúmmetrar.&lt;ref&gt;Fréttablaðið 19. janúar 2013 „Er vandi um slíkt að spá?“ (bls. 28)&lt;/ref&gt; Til samanburðar er heildarnotkun Íslendinga um 1,8 milljón rúmmetrar á ári um þessar mundir. Til að fá þetta í samhengi, þá er talið að öll vinnanleg olía í Noregi sé um 9,4 milljarðar tunna (u.þ.b. 1,5 milljarðar rúmmetra).&lt;ref&gt;[http://www.nationsencyclopedia.com/Europe/Norway-ENERGY-AND-POWER.html „Norway - Energy and power“] (Skoðað 24. janúar 2013).&lt;/ref&gt; Dagleg olíuvinnsla Norðmanna er um 3 milljón tunnur á dag,&lt;ref&gt;[http://en.wikipedia.org/wiki/Energy_in_Norway#Fossil_fuels „Energy in Norway“] (Skoðað 24. janúar 2013).&lt;/ref&gt; sem er u.þ.b. 0,5 milljón rúmmetrar á dag.

== Umræða um hugsanlega olíuvinnslu við Ísland ==
Mikill meirihluti landsmanna hefur virst fylgjandi olíu- og gasvinnslu á Drekasvæðinu&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visir.is/mikill-meirihluti-thjodarinnar-vill-leyfa-oliuvinnslu-a-drekasvaedinu/article/2013130118864|title=Mikill meirihluti þjóðarinnar vill leyfa olíuvinnslu á Drekasvæðinu|publisher=visir.is|accessdate=8. febrúar 2013}}&lt;/ref&gt; og sumir stjórnmálamenn vilja hefja leit og vinnslu sem fyrst{{Heimild vantar}} svo arður af verkefninu geti hlotist sem fyrst.&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.visir.is/article/20090331/FRETTIR01/764889433|title=Olían lekur upp úr Drekasvæðinu|publisher=visir.is|accessdate=21. janúar 2013}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.oilandgasonline.com/article.mvc/National-Energy-Authority-Of-Iceland-0001|title=National Energy Authority Of Iceland: New Studies Underpin Oil Potential In The Dreki Area, Northeast Of Iceland|publisher=www.oilandgasonline.com|accessdate=21. janúar 2013}}.&lt;/ref&gt; Aðrir, til dæmis fyrrverandi ráðherra Umhverfis- og auðlindamála, Svandís Svavarsdóttir, hafa viljað fara hægar í sakirnar, skoða mögulegar afleiðingar fyrir umhverfi og samfélag, ásamt því að skoða hvernig mætti standa að olíuvinnslu ef af verður. Þeirri spurningu hefur verið velt upp hvort ekki mætti geyma olíuna til notkunar fyrir kynslóðir framtíðarinnar. Rök andstæðinga olíuleitar og -vinnslu og þeirra sem vilja fara að öllu með gát tengjast aðallega mengun og áhrifum á fiskveiðar auk þess að bent er á erfiðar aðstæður til vinnslu vegna veðurs og hafdýpis.{{Heimild vantar}} Einnig hefur verið rætt um hvernig haldið verði utan um stjórnun á og arðinn af þessum hugsanlegu auðlindum innan íslenskrar lögsögu. Þá hefur verið bent á að núverandi vitneskja um gróðurhúsaáhrif af mannavöldum ætti að fá ráðamenn til að hugsa málið nánar; Ísland geti sýnt gott fordæmi og mögulega vakið aðrar þjóðir til góðra verka með því að gagngert fresta olíuvinnslu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://smugan.is/2012/12/hvenaer-akvad-vg-ad-stefna-ad-oliuvinnslu-a-dreka|title=Hvenær ákvað VG að stefna að olíuvinnslu á Drekasvæðinu|publisher=smugunni.is|accessdate=21. janúar 2013|archive-date=2013-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20130214070818/http://smugan.is/2012/12/hvenaer-akvad-vg-ad-stefna-ad-oliuvinnslu-a-dreka/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://smugan.is/2013/01/umhverfisradherra-segir-skorta-a-gagnryna-umraedu-um-oliuleit-vid-island|title=Umhverfisráðherra segir skorta á gagnrýna umræðu um olíuleit við Ísland|publisher=smugunni.is|accessdate=21. janúar 2013|archiveurl=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20130330013129/smugan.is/2013/01/umhverfisradherra-segir-skorta-a-gagnryna-umraedu-um-oliuleit-vid-island|archivedate=2013-03-30}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.umhverfisraduneyti.is/radherra/raeturoggreinarss/nr/2301|title=Grein umhverfis- og auðlindaráðherra í DV - Viljum við vera olíuþjóð?|publisher=/Umhverfis og auðlindaráðuneytið|accessdate=25. janúar 2013}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{Reflist}}

{{stubbur|jarðfræði|stjórnmál}}
[[Flokkur:Iðnaður]]
[[Flokkur:Íslensk stjórnmál]]
[[Flokkur:Umhverfismál]]
[[Flokkur:Olía]]</text>
      <sha1>qb2kanjkyi3zut4mswqndonfkr1c1jj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Vilhjálmur Þór</title>
    <ns>0</ns>
    <id>114776</id>
    <revision>
      <id>1983848</id>
      <parentid>1813642</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T00:52:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983848</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9029" sha1="m533venihjanzt4zvk0745ymcc8ejyu" xml:space="preserve">'''Vilhjálmur Þór''' (f. á Æsustöðum í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] [[1. september]] [[1899]], d. [[12. júlí]] [[1972]]) var [[Utanríkisráðherra Íslands|utanríkisráðherra Íslands]] 1942-44. Hann var forstjóri [[Samband íslenskra samvinnufélaga|Sambands íslenskra samvinnufélaga]] (SÍS) og bankastjóri [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]]. Hann sat í stjórn [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] [[1962]]-[[1964|64]] sem fulltrúi ríkisstjórna Norðurlandanna.

Vilhjálmur fluttist til Akureyrar með foreldrum sínum 1904 og stundaði nám í Barnaskóla Akureyrar fjóra vetur. Hann var 12 ára þegar hann hóf að starfa sem [[sendisveinn]] hjá Kaupfélagi Eyfirðinga (KEA). Árið 1923 varð hann kaupfélagsstjóri [[Kaupfélag Eyfirðinga|KEA]], 23 ára gamall, og gegndi því starfi til1938. Undir stjórn Vilhjálms hóf KEA rekstur mjólkursamlags, frystihúss, smjörlíkisgerðar, brauðgerðar, sápugerðar, kaffibætisgerðar og apóteks. Hann sat í bæjarstjórn Akureyrar fyrir Framsóknarflokkinn frá 1934 þar til hann fluttist frá Akureyri.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/issue/256481?iabr=on|titill=Íslendingaþættir Tímans|höfundur=|útgefandi=|mánuður=3. ágúst|ár=1972|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Vilhjálmur var einn af stofnendum og fyrsti stórmeistari stúku Frímúrara á Akureyri.   

Vilhjálmur sat í stjórn Sambands íslenskra samvinnufélaga (SÍS) 1936-1945 og var ráðinn framkvæmdastjóri fyrir þátttöku Íslands á heimssýningunni í New York 1939. Hann var skipaður ræðismaður Íslands í [[New York-borg|New York]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] [[23. apríl]] [[1940]] þegar aðalræðisskrifstofa Íslands var stofnuð þar.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/sogulegt-yfirlit/ |title=Sögulegt yfirlit um utanríkisþjónustuna |access-date=2013-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130423072105/http://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/sogulegt-yfirlit/ |archive-date=2013-04-23 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Hann hvatti bandarísk stjórnvöld til að telja Ísland til Vesturheims og veita landinu hervernd í samræmi við Monroe-kenninguna.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Vilhjálmur varð bankastjóri [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] [[1. október]] [[1940]], banka í eigu ríkisins og stærsta viðskiptabanka SÍS. Í ágúst 1941 fór hann til Bandaríkjanna sem formaður í samninganefnd Íslands við Bandaríkin. Vilhjálmur Þór var í framboði fyrir Framsóknarflokkinn á Akureyri í Alþingiskosningunum 1942 en náði ekki kjöri. 

== Ferill ==
=== Utanríkisráðherra í utanþingstjórn ===
Vilhjálmur var utanríkisráðherra í [[utanþingsstjórn]] [[Björn Þórðarson|Björns Þórðarsonar]] [[1942]]-[[1944|44]] sem Sveinn Björnsson skipaði, en Vilhjálmur Þór og Sveinn voru góðir vinir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/5364359?iabr=on|titill=Ný saga|höfundur=Svanur Kristjánsson|útgefandi=|mánuður=1. janúar|ár=2001|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt;  Vilhjálmur hvatti til þess að Sveini yrði boðið í opinbera heimsókn til Bandaríkjanna og sagði Sveinn að leynilegur tilgangur fararinnar væri að hefja viðræður um framtíðarviðskipti og flugmál. Töldu bandarísk stjórnvöld brýnt að hefja samningaviðræður um herstöð á Íslandi því erfiðara kynni að reynast að semja eftir væntanlegar alþingiskosningar og brotthvarf Vilhjálms úr embætti. Alþingismenn tilkynntu Vilhjálmi fyrir brottför til Bandaríkjanna að hann hefði ekki umboð til samninga við Bandaríkjastjórn. Ráðherratíð Vilhjálms lauk 21. október 1944 og tók hann þá aftur við starfi bankastjóra Landsbankans. Hann hætti ekki afskiptum af stjórnmálum og 1945 hvatti hann sendiherra Bandaríkjanna á Íslandi til að flýta beiðni um herstöðvar og einnig beitti hann sér fyrir stjórnarmyndun Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks, en þá var [[Annað ráðuneyti Ólafs Thors|Nýsköpunarstjórnin]] starfandi. Sendiherra Bandaríkjanna vænti þess að í slíkri stjórn yrði „besti vinur Bandaríkjanna á Íslandi“, Vilhjálmur Þór, aftur utanríkisráðherra.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/issue/385848?iabr=on|titill=Skírnir|höfundur=Þór Whitehead|útgefandi=|mánuður=Janúar|ár=1976|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt;

Vilhjálmur Þór var bankastjóra Landsbankans til loka ársins 1945 en þá tók hann við starfi forstjóra SÍS og sinnti því til ársins 1954. Í forstjóratíð Vilhjálms var ráðist í margar nýjungar hjá SÍS, m.a. var hafinn skiparekstur Sambandsins, Samvinnutryggingar stofnaðar auk Olíufélagsins. Þá var Samvinnusparisjóðurinn stofnaður sem síðar breyttist í Samvinnubanka Íslands. Erlendur Einarsson tók við forstjórastöðu SÍS af Vilhjálmi 1954 þegar Vilhjálmur varð bankastjóra Landsbankans í þriðja sinn. Erlendur segir í æviminningum sínum að Vilhjálmur Þór hafi þá látið þau orð falla að ekki væri verra fyrir Sambandið að hann væri í Landsbankanum, Sagpu Erlendur að Vilhjálmur hefði verið fyrirtækinu hliðhollur.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2697337?iabr=on|titill=Dagur|höfundur=|útgefandi=|mánuður=12. desember|ár=1991|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Hann lét af störfum hjá Landsbankanum árið 1957 og var þá skipaður aðalbankastjóri Seðlabanka Íslands. Í tengslum við rannsókn á olíumálinu lét Vilhjálmur tímabundið af störfum árið 1960 að ósk þáverandi bankamálaráðherra. Vilhjálmur starfaði í Seðlabankanum til [[1964]] þegar hann var kosinn í stjórn [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] í [[Washington]] í Bandaríkjunum. Vilhjálmur vann í fjögur ár fyrir Alþjóðabankann og ferðaðist víða um [[þróunarland|þróunarlönd]]. 

=== Olíumálið ===
Vilhjálmur Þór var ákærður árið 1962, þá bankastjóri Seðlabankans, í svonefndu olíumáli fyrir að hafa ráðstafað fé ólöglega þegar hann var stjórnarformaður Olíufélagsins. Málið vakti sérstaka athygli þar sem Vilhjálmur hafði verið æðsti yfirmaður gjaldeyriseftirlits á Íslandi síðan í ársbyrjun 1955.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/2795424?iabr=on|titill=Þjóðviljinn|höfundur=|útgefandi=|mánuður=31. mars|ár=1962|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Í tilkynningu frá saksóknara sagði m.a. að Vilhjálmur væri ákærður ásamt öðrum fyrir að hafa ráðstafað háum fjárhæðum af innistæðu Olíufélagsins hf. á reikningum í Bandaríkjunum án leyfis gjaldeyrisyfirvalda.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/issue/355047?iabr=on|titill=Nýi Tíminn|höfundur=|útgefandi=|mánuður=15. mars|ár=1962|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Inn á reikninginn voru færðar tekjur sem Olíufélagið hafði af því að leigja bandaríska hernum olíugeyma í Hvalfirði. Fyrsti leigusamningurinn var gerður 1950 og var það Vilhjálmur Þór sem samdi fyrir hönd Olíufélagsins.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1355064?iabr=on|titill=Morgunblaðið|höfundur=|útgefandi=|mánuður=9. janúar|ár=1964|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Yfirvöldum var ekki tilkynnt um tilvist reikningsins en árið 1955 komst gjaldeyriseftirlitið að því að Olíufélagið hefði tekjur af leigu olíugeymanna. Í dómi Héraðsdóms segir að árið 1954 hafi hinir ákærðu ákveðið að örva sölu á þeim bifreiðum sem SÍS hafði umboð fyrir og nýtt til þess fé Olíufélagsins á bandaríska bankareikningnum.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1355064?iabr=on|titill=Morgunblaðið|höfundur=|útgefandi=|mánuður=9. janúar|ár=1964|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt; Vilhjálmur var dæmdur til sektargreiðslu í héraðsdómi 1962 en árið 1964 sýknaði Hæstiréttur Vilhjálm þar sem meint sök hans taldist fyrnd en aðrir ákærðir í málinu voru dæmdir til greiðslu sekta og einn hlaut fangelsisdóm. Vilhjálmur hafði sagt sig úr stjórn Olíufélagsins áramótin 1954 og 1955 og taldi Hæstiréttur að telja ætti fyrningarfrest hans frá þeim tíma.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/4957199?iabr=on|titill=Alþýðumaðurinn|höfundur=|útgefandi=|mánuður=21. janúar|ár=1964|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=}}&lt;/ref&gt;  

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://www.althingi.is/altext/cv.php4?nfaerslunr=1082 Æviágrip á vef Alþingis]
* [http://www.visir.is/minning-vilhjalms-thors/article/2010636496890 Minning Vilhjálms Þórs], grein eftir [[Jón Sigurðsson (f. 1946)|Jón Sigurðsson]]
* Olíumálið og Vilhjálmur Þór, 14. jún. 2011 - 10:00 e. Jón Sigurðsson

{{Utanríkisráðherrar Íslands}}

[[Flokkur:Utanríkisráðherrar Íslands]]
{{fd|1899|1972}}
[[Flokkur:Íslenskir seðlabankastjórar]]</text>
      <sha1>m533venihjanzt4zvk0745ymcc8ejyu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uppgreiðsluáhætta</title>
    <ns>0</ns>
    <id>116999</id>
    <revision>
      <id>1983835</id>
      <parentid>1420890</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:44:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983835</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="869" sha1="jv2mm864lsprmr7dejaodix9ziam6aa" xml:space="preserve">'''Uppgreiðsluáhætta''' er þegar [[útlán]] með [[fastir vextir|föstum vöxtum]]  eru [[uppgreiðsla|greitt upp]] fyrr en upphaflegur [[lánasamningur]] gerir ráð fyrir. Hafi [[lánveitandi]] ekki gert tilhlýðilegar ráðstafanir þegar útlánið var veitt, það er mótvægisaðgerðir, á fjármögnunarhlið myndast óvarin [[vaxtaáhætta]] eða uppgreiðsluáhætta. Ef sjóður veitir lántakanda rétt til að greiða upp lán fyrir [[gjalddagi|gjalddaga]] án þóknunar þá getur lántakandi hagnast ef [[útlánsvextir]] lækka því hann getur þá greitt upp lán og endurfjármagnað (tekið annað lán) á lægri kjörum. 

== Heimild ==
* [https://web.archive.org/web/20130318020935/http://www.fjarmalaraduneyti.is/media/skjal/ILS_Mat_a_ahaettu_og_eiginfjarthorf_122012.pdf Mat á áhættu og eiginfjárþörf 2012]

{{stubbur|hagfræði}}</text>
      <sha1>jv2mm864lsprmr7dejaodix9ziam6aa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118089</id>
    <revision>
      <id>1983788</id>
      <parentid>1539197</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:28:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1543" sha1="cyp5z2m9kt03jh0rh6aehox7ko5s6vf" xml:space="preserve">'''Samningur Sameinuðu þjóðanna um líffræðilega fjölbreytni''' er [[alþjóðasamningur]] sem fjallar um varðveislu [[líffræðileg fjölbreytni|líffræðilegrar fjölbreytni]], sjálfbæra nýtingu hennar og sanngjarna og jafna skiptingu gæða sem verða til við nýtingu [[erfðaauðlind]]a. Samningurinn var lagður fyrir á [[Umhverfisráðstefnan í Ríó|Umhverfisráðstefnunni í Ríó]] 1992 og tók formlega gildi [[29. desember]] [[1993]]. Útfærsla samningsins fer aðallega fram með aðgerðaáætlunum einstakra ríkja um vernd og nýtingu líffræðilegrar fjölbreytni. Aðildarlönd eiga auk þess að skila skýrslum um innleiðingu samningsins. 

Árið 2000 var [[Cartagena-bókunin]] sem fjallar um [[líföryggi]] tekin upp en hún fjallar um mögulegar hættur vegna [[erfðabreytt lífvera|erfðabreyttra lífvera]] á grundvelli [[varúðarreglan|varúðarreglunnar]]. Bókunin tók gildi þegar 50 ríki höfðu undirritað hana árið 2004.

Árið 2010 var [[Nagoya-bókunin]] sem fjallar um erfðaauðlindir og nýtingu þeirra tekin upp.

Ísland undirritaði samninginn 1992 og Alþingi staðfesti hann árið 1994. Ísland hefur ekki undirritað bókanirnar.

==Tenglar==
* [http://www.cbd.int/ Vefur samningsins]
* [https://web.archive.org/web/20160610102230/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Samningur-um-liffraedilega-fjolbreytni.pdf Samningurinn á íslensku]

[[Flokkur:Sáttmálar Sameinuðu þjóðanna]]
[[Flokkur:Umhverfisréttur]]
[[Flokkur:Líffræðileg fjölbreytni]]</text>
      <sha1>cyp5z2m9kt03jh0rh6aehox7ko5s6vf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014</title>
    <ns>0</ns>
    <id>118509</id>
    <revision>
      <id>1983807</id>
      <parentid>1884709</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:19:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983807</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6843" sha1="o049nogq5744y0842z9c8t9tav7mye1" xml:space="preserve">[[Mynd:Mun elect eva 2014.jpg|thumb|Eva Einarsdóttir, frambjóðandi Bjartrar framtíðar, fyrir framan kosningaskrifstofu flokks síns á kjördegi.]]
'''Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2014''' fóru fram [[31. maí]] [[2014]]. Víða um land buðu nýir flokkar fram lista og fengu bæði [[Björt framtíð]] og [[Píratar]] fulltrúa kjörna í ákveðnum sveitarfélögum. Kosningarnar voru þær fyrstu þar sem notast var við rafræna kjörskrá, en það var gert í tilraunaskilyrði í [[Akranesbær|Akranesbæ]] og á [[Rangárþing ytra|Rangárþingi ytra]].&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.innanrikisraduneyti.is/verkefni/yfirlit/serverkefni/stefnumotun2013-2017/ |title=Vöxtur í krafti netsins - byggjum, tengjum og tökum þátt |access-date=2013-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206125347/http://www.innanrikisraduneyti.is/verkefni/yfirlit/serverkefni/stefnumotun2013-2017/ |archive-date=2015-02-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/frettir/kosning/2014/02/28/bjoda_upp_a_rafraenar_ibuakosningar/ Bjóða upp á rafrænar íbúakosningar]&lt;/ref&gt;

Á Akureyri ákváðu L-listinn og Bæjarlistinn að sameinast.&lt;ref&gt;[http://www.akv.is/akvbl/frettir/2014/04/08/l-listinn-og-baejarlistinn-sameinast/ L-listinn og Bæjarlistinn að sameinast]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;

== Niðurstöður eftir sveitarfélögum ==
=== Höfuðborgarsvæðið ===

==== Reykjavík ====
{{aðalgrein|Borgarstjórnarkosningar í Reykjavík 2014}}
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:ISL Reykjavik COA.svg|20px|]]  [[Reykjavíkurborg]]|Listar = {{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn og flugvallarvinir]]|5.865|10,7|2|0|+2}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|14.031|25,7|4|5|-1}}
{{Listi|R|[[Alþýðufylkingin]]|219|0,4|0|0|-}}
{{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|17.426|31,9|5|3|+2}}
{{Listi|T|[[Dögun (stjórnmálasamtök)|Dögun]]|774|1,4|0|0|-}}
{{Listi|V|[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]]|4.553|8,3|1|1|-}}
{{Listi|Þ|[[Píratar]]|3.238|5,9|1|0|+1}}
{{Listi|Æ|[[Björt framtíð]]|8.539|15,6|2|0|+2}}
{{Listi||auðir og ógildir|2.024|3,6|||}}|Greidd atkvæði = 56.896|Fulltrúafjöldi = 15|Fyrri fulltrúafjöldi = 15|Breyting = -|Kjörskrá = 90.489|Kjörsókn = 62,9%}}

==== Kópavogur ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:Kvogur.jpg|20px|]]  [[Kópavogsbær]]|Listar = {{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]] |1.610|11,8|1|1|-}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]] |5.388|39,3|5|4|+1}} 
{{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]] |2.203|16,1|2|3|-1}}
{{Listi|T|[[Dögun og umbótasinnar]]|113|0,8|0|0|-}}
{{Listi|V|[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]] |1.310|9,6|1|1|-}}
{{Listi|X|Næst besti flokkurinn|435|3,2|0|1|-1}}
{{Listi|Y|Listi Kópavogsbúa|0|0|0|1|-1}}
{{Listi|Þ|[[Píratar]]|554|4,0|0|0|-}}
{{Listi|Æ|[[Björt framtíð]]|2.083|15,2|2|0|+2}}
{{Listi||auðir og ógildir|663|4,6|||}}|Greidd atkvæði = 14.359|Fulltrúafjöldi = 11|Fyrri fulltrúafjöldi = 11|Breyting = -|Kjörskrá = 23.616|Kjörsókn = 60,8%}}

==== Garðabær ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:Skjaldarmerki Gardabaejar.png|20px|]]  [[Garðabær]]|Listar = {{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]]|440|6,6|0|0|-}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|3.916|58,8|7|5|+2}}
{{Listi|M|Listi fólksins í bænum|657|9,9|1|1|-}}
{{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|660|9,9|1|1|-}}
{{Listi|Æ|[[Björt framtíð]]|985|14,8|2|0|+2}}
{{Listi||auðir og ógildir|200|2,9%|||}}|Greidd atkvæði = 6.891|Kjörskrá = 10.448|Kjörsókn = 66,0%|Fulltrúafjöldi = 11|Fyrri fulltrúafjöldi = 7|Breyting = 4}}

==== Seltjarnarnes ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:ISL Seltjarnarness COA.svg|20px|]]  [[Seltjarnarneskaupstaður]]|Listar = {{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|650|29,4|2|1|+1}}
{{Listi|N|[[Neslistinn]]|296|13,4|1|1|-}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|1.161|52,6|4|5|-1}}
{{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]]|101|4,6|0|0|-}}
{{Listi||auðir og ógildir|165|6,8|||}}|Greidd atkvæði = 2.307|Kjörskrá = 3.364|Kjörsókn = 68,6%|Fulltrúafjöldi = 7|Fyrri fulltrúafjöldi = 7|Breyting = -}}

==== Mosfellsbær ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:ISL Mosfellsbaejar COA.svg|20px|]]  [[Mosfellsbær]]|Listar = {{Listi|V|[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]]|464|11,9|1|1|-}}
{{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|672|17,2|2|1|+1}}
{{Listi|M|Íbúahreyfingin í Mosfellsbæ|354|9,1|1|1|-}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|1.905|48,7|5|4|+1}}
{{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]]|282|7,2|0|0|-}}
{{Listi|X|Mosfellslistinn|231|5,9|0|0|-}}
{{Listi||auð og ógild|141|3,5|||}}|Fulltrúafjöldi = 9|Fyrri fulltrúafjöldi = 7|Breyting = +2|Kjörsókn = 63,1%|Kjörskrá = 6.440|Greidd atkvæði = 4.061}}

==== Hafnarfjörður ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:Skjaldarmerki Hafnarfjardar.png|20px|]]  [[Hafnarfjarðarkaupstaður]]|Listar = {{Listi|V|[[Vinstrihreyfingin – grænt framboð|Vinstrigrænir]]|1.314|11,7%|1|1|-}}
{{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|2.278|20,2|3|5|-2}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|4.029|35,8|5|5|-}}
{{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]]|735|6,5|0|0|-}}
{{Listi|Þ|[[Píratar]]|754|6,7|0|0|-}}
{{Listi|Æ|[[Björt framtíð]]|2.143|19,0|2|0|-}}
{{Listi||auðir og ógildir|671|5,6|||}}|Greidd atkvæði = 11.926|Kjörskrá = 19.699|Fulltrúafjöldi = 11|Fyrri fulltrúafjöldi = 11|Breyting = -|Kjörsókn = 60,5%}} 


=== Reykjanes ===

==== Reykjanesbær ====
{{Kosning|Kjördæmi = [[Mynd:Skjaldarmerki Reykjanesbaejar.png|20px|]]  [[Reykjanesbær]]|Kjörsókn = 69,0%|Greidd atkvæði = 7.181|Kjörskrá = 10.404|Fulltrúafjöldi = 11|Breyting = -|Listar = {{Listi|S|[[Samfylkingin|Samfylking]]|1.453|20,8|2|3|-1}}
{{Listi|D|[[Sjálfstæðisflokkurinn]]|2.550|36,5|4|7|-3}}
{{Listi|B|[[Framsóknarflokkurinn|Framsókn]]|562|8,0|1|1|-}}
{{Listi|Y|Bein leið|1.178|16,9|2|0|+2}}
{{Listi|Þ|[[Píratar]]|173|2,5|0|0|-}}
{{Listi|Á|Frjálst afl|1.067|15,3|2|0|+2}}
{{Listi||auðir og ógildir|433|6,5|||}}|Fyrri fulltrúafjöldi = 11}}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://www.mbl.is/frettir/knippi/3148/ Umfjöllun um sveitarstjórnarkosningar á vef mbl.is]
* [http://kosningasaga.wordpress.com/sveitarstjornarkosningar/sveitarstjornarkosningar-2014-frettayfirlit/ Sveitarstjórnarkosningar 2014 – fréttayfirlit]
* [http://reykjavik.is/frettir/kjorsokn-i-borgarstjornarkosningum-2014 Kjörsókn í borgarstjórnarkosningum 2014]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} af vef Reykjavíkurborgar- 
* [https://kosningasaga.wordpress.com/sveitarstjornarkosningar/ Kosningasaga úrslit sveitarstjórnarkosninga 2014]

==Tengt efni==
[http://kosningasaga.wordpress.com/ Kosningasaga]

{{Sveitarstjórnarkosningar}}
{{Íslensk stjórnmál}}

[[Flokkur:Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi]]
[[Flokkur:2014]]</text>
      <sha1>o049nogq5744y0842z9c8t9tav7mye1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Uri Bronfenbrenner</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119266</id>
    <revision>
      <id>1983837</id>
      <parentid>1955139</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:47:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983837</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4420" sha1="frjkgd7w4kuni6zkjdny1c4xbttu9p6" xml:space="preserve">'''Urie Bronfenbrenner''' ([[29. apríl]] [[1917]] – [[25. september]] [[2005]]) var bandarískur [[sálfræðingur]] en fæddur í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Hann er þekktur fyrir kenningu í [[þroskasálfræði]] sem nefnd er [[Vistfræðikenningin]]. Vísindastörf hans og ráðgjöf við Bandaríkjastjórn átti þátt í að móta verkefnið [[Head Start]] árið [[1965]]. Kenningar hans og rannsóknir áttu þátt í að breyta sjónarhorni í þroskasálarfræði.

Bronfenbrenner fæddist í [[Moskva|Moskvu]] 29. apríl 1917 en flutti með fjölskyldu sinni fyrst til [[Pittsburgh]] í [[Pennsylvanía|Pennsylvaníu]] og ári seinna í sveitahérað í [[New York-borg|New York]] fylki. Faðir hans vann sem taugasérfræðingur á spítala fyrir fólk með [[þroskahömlun]]. Bronfenbrenner stundaði nám við [[Cornell-háskóli|Cornell-háskóla]] og lauk grunnnámi í [[sálfræði]] og [[tónlist]] árið [[1938]] og [[meistarapróf]]i í [[menntunarfræði|menntunarfræðum]] frá [[Harvard]] árið [[1940]] og [[doktorspróf]]i í þroskasálarfræði frá [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] árið [[1942]]. Hann gekk í bandaríska herinn daginn eftir að hann lauk doktorsprófi og var starfandi sálfræðingur á vegum hersins í [[seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]]. Þegar styrjöldinni lauk fór hann til starfa í nýopnaðu tilraunasálfræðiþjálfunastöð í [[Washington D.C.]] og síðan var hann háskólakennari við Michigan-háskóla í tvo ár og fór síðan til Cornell árið [[1948]]. Rannsóknir hans í Cornell beindust að þroskasálfræði barna og hvaða áhrif félagsleg öfl hefðu á þroska. Bronfenbrenner var afkastamikill fræðimaður, hann skrifaði yfir 300 vísindagreinar og 14 bækur.

== Vistfræðikenningin ==
Bronfenbrenner taldi þróunarferli og þroskabraut einstaklinga mótast af samspili milli einstaklings og umhverfis. Kenning hans gerir ráð fyrir að mörg stig af umhverfislegum áhrifum geti haft áhrif á þroska barns, allt frá fólki og stofnunum í nánasta umhverfi til menningarafla sem ná yfir heila þjóð. Hann bætti síðar í kenningu sína hvaða áhrif tími hefði, tímamótaviðburðir eins og sérstakir atburðir og breytingar í menningu með því að bæta Chronosystem í kenninguna. Einnig endurnefndi hann kenningu sína og kallaði lífvistfræðikenningu (bioecological model) til að leggja áherslu á þátt lífrænna ferla í þroska. Hann leit hins vegar svo á að líffræði segði til um þroskamöguleika en félagsleg og umhverfisleg öfl réðu því hvort einstaklingurinn næði þeim þroska.

== Head Start ==
Árið 1964 kom Bronfenbrenner fyrir bandaríska þingnefnd í tengslum við lög til að sporna gegn fátækt. Hann ráðlagði þá að mælingar á fátækt ættu að beinast að börnum til að minnka áhrif fátæktar á þroska þeirra. Þetta sjónarhorn var í andstöðu við ríkandi gildi þess tímabils sem taldi að þroski barna væri líffræðilegur og tengdist hvorki reynslu né umhverfi. Í framhaldi af þessu var honum boðið í [[Hvíta húsið]] að ræða við forsetafrúna Lady Bird Johnson og hann ræddi við hana um barnauppeldisaðferðir í öðrum löndum. Hann var svo settur í ríkisnefnd sem átti að þróa aðferð til að sporna gegn hamlandi áhrifum fátæknar á börn og jafna aðstöðumun þeirra og barna frá efnaðri heimilum. Bronfenbrenner fékk nefndina til að einbeita sér að fjölskyldum barna og samfélagi og þannig skapa betra umhverfi fyrir þroska.

== Tenglar ==
*[https://web.archive.org/web/20250223070612/https://rmc.library.cornell.edu/EAD/htmldocs/RMA00954.html Guide to the Urie Bronfenbrenner Papers]
&lt;!-- The Key Theorists/Theories in Psychology - Urie Bronfenbrenner, &quot;The PSI Cafe, A psychology resource site&quot; at Portland State University link is out of date.--&gt;
*[https://www.boston.com/news/globe/obituaries/articles/2005/09/29/urie_bronfenbrenner_theories_altered_approach_to_child_development_at_88/ Obituary: &quot;Urie Bronfenbrenner; theories altered approach to child development; at 88&quot; by Elaine Woo, Los Angeles Times. September 29, 2005.]
*[https://www.news.cornell.edu/stories/Sept05/Bronfenbrenner.ssl.html Cornell News Release on Bronfenbrenner's Death]

[[Flokkur:Bandarískir sálfræðingar|Bronfenbrenner, Uri]]
{{fde|1917|2005|Bronfenbrenner, Uri}}</text>
      <sha1>frjkgd7w4kuni6zkjdny1c4xbttu9p6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Skeiðönd</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122522</id>
    <revision>
      <id>1983793</id>
      <parentid>1927242</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T18:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="htno12kg472jybsr1dwg1kwmebaow8w" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Skeiðönd
| status = LC
| image = Northern-Shoveler Anas-clypeata.jpg
| image_caption = karlfugl
| image2 = Northern Shoveler-Anas clypeata female.jpg
| image2_caption = kvenfugl
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'')
| familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'')
| subfamilia = [[Kafendur]]  (''Anatinae'')
| genus = ''[[Anas]]'' &lt;small&gt;(disputed)&lt;/small&gt;
| species = '''''A. clypeata'''''
| binomial = ''Anas clypeata''
| binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758
| range_map = Anas clypeata dis.PNG
| synonyms =
''Spatula clypeata'' 
}}
[[File:Northern shovelers spinning in Prospect Park.webm|thumb|Skeiðönd]]
'''Skeiðönd''' ([[fræðiheiti]] ''Anas clypeata'') er fugl af [[andaætt]]. Hann verpir í noðurhluta [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] og á flestum svæðum [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].

[[Mynd:Northern Shoveler by Dan Pancamo.jpg|thumb|left|Skeiðönd]]
[[Mynd:Northern Shoveler (Female)- Draining out excess water after bath I IMG 1016.jpg|left|thumb|Skeiðönd (kvenfugl)]]
[[Mynd:Anas clypeata 3.jpg|thumb|left|Skeiðönd á flugi]]

[[File:Spatula clypeata MHNT.ZOO.2010.11.18.2.jpg|thumb|left| ''Spatula clypeata'']]

==Tenglar==
* [http://www.rspb.org.uk/birds/guide/s/shoveler/index.asp Shoveler at RSPB A to Z of UK Birds]
* [https://web.archive.org/web/20090326064007/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Northern_Shoveler.html Northern Shoveler Species Account] – Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1420id.html Northern Shoveler - ''Anas clypeata''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071101004247/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1420id.html |date=2007-11-01 }} - USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter
*[http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/196 Northern Shoveler Species Account at Massachusetts Breeding Bird Atlas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131202233257/http://www.massaudubon.org/our-conservation-work/wildlife-research-conservation/statewide-bird-monitoring/breeding-bird-atlases/bba2/find-a-bird/(id)/196 |date=2013-12-02 }}
* [http://www.birding.in/birds/Anseriformes/Anatidae/northern_shoveler.htm Northern Shoveler] on the Birds of India

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

{{commonscat|Anas clypeata}}
{{Wikilífverur|Anas clypeata}}

{{stubbur|fugl}}

[[Flokkur:Andaætt]]</text>
      <sha1>htno12kg472jybsr1dwg1kwmebaow8w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Snæugla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>122745</id>
    <revision>
      <id>1983797</id>
      <parentid>1956184</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5329" sha1="ms9dz0g0n6w11g3hi4uu1ll1ikofcjr" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Snæugla
| status = LC
| image = Snowy Owl - Schnee-Eule.jpg
| image_caption = Kvenfugl
| image2=Bubo scandiacus (Linnaeus, 1758) Male.jpg
| image2_caption=Karlfugl
| range_map = Cypron-Range Bubo scandiacus.svg
| range_map_caption = &lt;br /&gt;{{legend0|#0C5F8E|Breeding|border=solid 1px cecece}} {{legend0|#59B1D8|Non Breeding|border=solid 1px cecece}}
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Fuglar]] (''Aves'')
| ordo = [[Uglur]] (''Strigiformes'')
| familia = [[Ugluætt]] (''Strigidae'')
| genus = ''[[Horned owl|Bubo]]''
| species = '''''B. scandiacus'''''
| binomial = ''Bubo scandiacus''
| binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])
| synonyms =
''Strix scandiaca'' &lt;small&gt;Linnaeus, 1758&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;
''Nyctea scandiaca'' &lt;small&gt;Stephens, 1826&lt;/small&gt;
}}
'''Snæugla''' ([[fræðiheiti]] ''Nyctea scandiaca'' eða ''Bubo scandiacus'') er stór [[Uglur|ugla]] sem lifir á heimskautasvæðum og svæðum norðan við 60º breiddargráðu allt í kringum [[Norður-Íshaf|Norður-Íshafið]]. Hún lifir aðalega á [[Læmingi|læmingjum]] en þar sem hún lifir ennþá á [[Ísland]]i lifir hún á fuglum. Þær eru að sumu leyti [[farfugl]]ar því þær flytja sig um set eftir æti.

== Flokkun ==
Hún var fyrst flokkuð [[1758]] af [[Carolus Linnaeus]]. Þangað til nýlega var snæugla talin eina afbrigðið af annars útdauðri tegund en genarannsóknir hafa sýnt að hún er mjög skyld [[Hornuglur|hornuglum]] af tegundinni ''Bubo''.  Ágreiningur er um þessa flokkun og er snæuglan því stundum flokkuð sem sem ''Nyctea''. Snæugla er einkennisfugl [[Quebec]]-fylkis í [[Kanada]].

== Útlit ==
[[Mynd:121 Snowy Owl.jpg|thumb|upright|left|Mynd eftir [[John James Audubon]] af snæuglu]]
Snæugla er með gul augu og hvít á lit með brúnum skellum en brúni liturinn er meira áberandi hjá kvenfuglinum. Kvenfuglinn er einnig stærri. Hún er 52-71 sm löng og vænghaf er 125-150 sm. Hún vegur á milli 1.6 til 3 kg.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/snowy-owl.html |title=Snowy Owl, Snowy Owl Profile, Facts, Information, Photos, Pictures, Sounds, Habitats, Reports, News – National Geographic&lt;!-- Bot generated title --&gt; |access-date=2014-05-16 |archive-date=2007-06-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070614042408/http://animals.nationalgeographic.com/animals/birds/snowy-owl.html |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Snæugla er ein stærsta uglutegundin. Karlfuglinn er alhvítur en kvenfuglar og ungfuglar eru með dökkum dröflum. Snæugla hefur þykkan fiðurbúning og mikið fiður á fótum og lit sem passar vel lífi norðan við heimskautsbaug. Kall snæuglu er mismunandi en aðvörunarhljóð hljómar eins og  ''krek-krek' og kvenfuglinn segir  ''pyee-pyee'' eða ''prek-prek''. Fuglinn syngur með að endurtaka stefið ''gahw''. 

[[Mynd:Snowy Owl Barrow Alaska.jpg|thumb|left|Ungfugl á túndru í Alaska. Snæuglur missa með aldrinum svörtu fjaðrirnar en kvenfugl halda einhverjum þeirra.]]

== Hreiðurgerð ==
[[File:Bubo scandiacus MHNT.ZOO.2010.11.157.3.jpg|thumb|left|''Bubo scandiacus'']]
Snæuglur gera sér hreiður á jörðu niðri á stað þar sem gott útsýni er. Fuglinn verpir í maí til júní eftir því hve mikið hann getur veitt. Eggin eru 3 til 11. Útungun tekur um fimm vikur frá því að fyrsta egginu var verpt og annast báðir foreldrar snjóhvítu ungana. Ungarnir koma úr eggjum á mismunandi tímum og eru því misstórir en sá stærsti getur á einum tíma verið 10 til 15 sinnum stærri en sá minnsti en stórir ungar ráðast ekki á þá yngri. Báðir foreldrar verja hreiðrið, stundum með að draga athygli frá því. Karlfugl getur parast með tveimur kvenfuglum sem eru með hreiðrum með kílómetra fjarlægð á milli.&lt;ref&gt;{{cite journal|title=The behaviour, breeding and food-ecology of the Snowy Owl ''Nycea scandiaca''| author=Watson, Adam| year=1957| doi=10.1111/j.1474-919X.1957.tb01959.x| journal=Ibis| volume=99| issue=3| pages =419–462}}&lt;/ref&gt; Sumar uglur dvelja allt árið á varpstöðvum en aðrar flytja sig.

Snæugla er óreglulegur varpfugl á [[hálendi Íslands]] og sést hér af og til allt árið, einkum á hálendinu eða við jaðra þess.

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

==Tenglar==
{{wikiorðabók|snæugla}}
{{Commonscat|Bubo scandiacus|Snæuglu}}
{{Wikilífverur|Bubo scandiacus|Snæuglu}}
* {{Vísindavefurinn|6942|Hvernig er snæugla flokkuð frá ríki til tegundar?}}
* [http://www.explorebiodiversity.com/BIRDS/BirdsofWorld/video/SnowyOwl/video.html Free Video About Snowy Owls] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080724094156/http://www.explorebiodiversity.com/BIRDS/BirdsofWorld/video/SnowyOwl/video.html |date=2008-07-24 }}
* [https://web.archive.org/web/20090321144146/http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Snowy_Owl.html Snowy Owl Species Account]—Cornell Lab of Ornithology
* [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3760id.html Snowy Owl - ''Nyctea scandiaca''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150225091841/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i3760id.html |date=2015-02-25 }}—USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter

[[Flokkur:Ugluætt]]
[[Flokkur:Uglur]]</text>
      <sha1>ms9dz0g0n6w11g3hi4uu1ll1ikofcjr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Dýrafjarðargöng</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124818</id>
    <revision>
      <id>1983868</id>
      <parentid>1980487</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T10:36:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983868</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2729" sha1="57ea7tqqpv7aerxvm3j9iucgi7nav3w" xml:space="preserve">[[Mynd:Dýrafjarðargöng 2020.jpg|thumb|Dýrafjarðargöng árið 2020]]
'''Dýrafjarðargöng''' eru [[jarðgöng]] á milli [[Arnarfjörður|Arnarfjarðar]] og [[Dýrafjörður|Dýrafjarðar]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] sem opnuð voru 2020.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.vegagerdin.is/framkvaemdir/umhverfismat/frummatsskyrsla/nr/3708 |title=Geymd eintak |access-date=2014-08-21 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411120831/https://www.vegagerdin.is/framkvaemdir/umhverfismat/frummatsskyrsla/nr/3708 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Göngin eru frá Mjólká í Arnarfirði að [[Dýrafjarðarbrú]] og eru 5,6 km löng. Leiðin styttir [[Vestfjarðavegur|Vestfjarðaveg]] um 27,4 km.&lt;ref&gt;https://www.althingi.is/altext/136/s/0876.html&lt;/ref&gt; Jarðgöngin leystu af veginn um [[Hrafnseyrarheiði]]. Göngin liggja frá Dröngum í Dýrafirði að Rauðsstöðum í [[Borgarfjörður (Arnarfirði)|Borgarfirði (Arnarfirði)]].

Opnað var fyrir tilboð í göngin 24. janúar 2017&lt;ref&gt;https://ruv.is/frett/fimm-tilbod-barust-i-dyrafjardargong&lt;/ref&gt; og skrifað var undir samning um þremur mánuðum síðar þann 20. apríl.&lt;ref&gt;https://www.innanrikisraduneyti.is/frettir-irr/skrifad-undir-samning-um-dyrafjardargong {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Fyrsta skóflustunga var síðan tekin um miðjan maí 2017&lt;ref&gt;http://www.bb.is/2017/05/radherra-tekur-fyrstu-skoflustungu-ad-dyrafjardargongum/&lt;/ref&gt; og var fyrsta jarðgangasprenging gerð 14. september sama ár.&lt;ref&gt;https://www.bb.is/2017/09/fjolmenni-vid-hatidarsprengingu-dyrafjardarganga/&lt;/ref&gt; 

Göngin voru formlega opnuð 25. október 2020&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.vegagerdin.is/upplysingar-og-utgafa/frettir/gongin-opin-fyrir-umferd|title=Göngin opin fyrir umferð|website=Vegagerðin|language=is|access-date=2020-10-28|archive-date=2020-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20201029111418/http://www.vegagerdin.is/upplysingar-og-utgafa/frettir/gongin-opin-fyrir-umferd|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir==
{{reflist}}

== Tengt efni ==
* [[Jarðgöng á Íslandi]]

== Tenglar ==
* [http://www.vegagerdin.is/Verkefnavefir/Dyrafjardargong.nsf Vegagerðin - Verkefnavefur Dýrafjarðarganga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161228034439/http://www.vegagerdin.is/Verkefnavefir/Dyrafjardargong.nsf |date=2016-12-28 }}
* [http://www.vegagerdin.is/media/framkvaemdir-og-vidhald//pix740/Dyrafjardargong.jpg Vegagerðin - Kort sem sýnir Dýrafjarðargöng] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305181318/http://www.vegagerdin.is/media/framkvaemdir-og-vidhald//pix740/Dyrafjardargong.jpg |date=2016-03-05 }}
[[Flokkur:Íslensk jarðgöng]]
[[Flokkur:Ísafjarðarbær]]</text>
      <sha1>57ea7tqqpv7aerxvm3j9iucgi7nav3w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>UNESCO-skólar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>129969</id>
    <revision>
      <id>1983830</id>
      <parentid>1955501</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:24:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983830</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1618" sha1="nrqove9os4go6f3sasts6bf81qhzhm2" xml:space="preserve">'''UNESCO-skólar''' hafa verið til frá árinu 1953. Markmið UNESCO-skóla er að auka og hvetja til menntunar um mál er tengjast markmiði [[UNESCO]]; ''að stuðla að friði og öryggi með því að efla samvinnu þjóða í mennta-, vísinda- og menningarmálum og efla þannig almenna tiltrú og virðingu fyrir réttlæti, lögum og mannréttindum, án tillits til trúarbragða, kynþáttar, kynferðis eða tungumála''. UNESCO-skólar framkvæma eigin verkefni sem tengjast markmiðum UNESCO og eru oft í samvinnu við UNESCO-skóla í öðrum löndum. Einnig geta skólar tekið upp flaggskipaverkefni frá UNESCO sem alls eru 10 talsins. UNESCO-skólar eru nú um það bil 10.000 og starfa í 181 landi.

Á Íslandi hefur [[Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi|Félag Sameinuðu þjóðanna]] séð um innleiðingu UNESCO-skóla síðan 2014 í samstarfi við UNESCO-nefndina á Íslandi.

== Ytri tenglar ==
* [https://www.unesco.is UNESCO-nefndina á Íslandi] 

== Heimildir ==
*[https://web.archive.org/web/20160326230328/https://www.utanrikisraduneyti.is/stofnanir-og-nefndir/althjodastofnanir/nr/628 Menningarmálastofnun S.þ. á vef utanríkisráðuneytis Íslands]
*[http://www.unesco.org/new/en/education/networks/global-networks/aspnet/ The UNESCO Associated Schools Project Network á vef UNESCO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150510195314/http://www.unesco.org/new/en/education/networks/global-networks/aspnet/ |date=2015-05-10 }}
*[https://un.is/skolavefur Skólavefur Félags Sameinuðu þjóðanna á Íslandi]

[[Flokkur:UNESCO]]
[[Flokkur:Skólar]]
{{s|1953}}</text>
      <sha1>nrqove9os4go6f3sasts6bf81qhzhm2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>TISA</title>
    <ns>0</ns>
    <id>130268</id>
    <revision>
      <id>1983814</id>
      <parentid>1952872</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:06:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983814</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1489" sha1="hub0lyge3xlo7ozhc8v1weveqh1lsas" xml:space="preserve">'''TISA''' (ensk skammstöfun: '''Trade in Services Agreement''' = ''Samningur um [[þjónustuviðskipti]]'') er samningur sem lýtur að þjónustuviðskiptum að tilhlutan [[Bandaríkin|Bandaríkjamanna]] og er enn er á umræðustigi. Auk þeirra koma eftirfarandi lönd að samningnum: Ástralía, Chile, ESB (28 ríki), Hong Kong, [[Ísland]], Ísrael, Japan, Kanada, Kostaríka, Kólumbía, Liechtenstein, Mexíkó, Nýja-Sjáland, Noregur, Pakistan, Panama, Paraguay, Suður-Kórea, Sviss, Taiwan, Tyrkland. Stefnt er að því að fleiri ríki geti gerst aðilar að TISA samningnum á síðari stigum. Þá hafa Kína og Úrúgvæ óskað eftir aðild að viðræðunum.

Samningurinn hefur verið umdeildur af mörgum, &lt;ref&gt;[http://www.theguardian.com/media/2015/jun/03/wikileaks-documents-trade-in-services-agreement WikiLeaks releases documents related to controversial US trade pact; Guardian.com]&lt;/ref&gt;sérstaklega eftir að [[Wikileaks]] birti skjöl sem opinbera leyndarhyggju við samningsgerðina. &lt;ref&gt;[https://wikileaks.org/tisa-financial/press.html  Secret Trade in Services Agreement (TISA) - Financial Services Annex; af Wikileaks.org]&lt;/ref&gt; 

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

== Tenglar ==
* [https://www.utanrikisraduneyti.is/nyr-starfssvid/vidskiptasvid/vidskiptasamningar/tisa/spurninga-og-svor ''Um hvað fjalla TiSA-viðræðurnar?''; af vef Utanríkisráðuneytisins] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}

{{Stubbur}}

[[Flokkur:Milliríkjasamningar]]</text>
      <sha1>hub0lyge3xlo7ozhc8v1weveqh1lsas</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tölvuöryggi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135175</id>
    <revision>
      <id>1983829</id>
      <parentid>1955823</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:19:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983829</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3837" sha1="cpc0nrxeemgp3pavj0y180t23ry1tgg" xml:space="preserve">[[Mynd:Computer locked.jpg|thumb|right|Borðtölva með læstum turnkassa.]]
'''Tölvuöryggi''', '''upplýsingaöryggi''' eða í víðari og almennari skilningi '''netöryggi''', snýst um að vernda [[upplýsingakerfi]] fyrir því að vera stolið, raskað eða þau skemmd, hvort sem um er að ræða [[vélbúnaður|vélbúnað]], [[hugbúnaður|hugbúnað]] eða önnur [[gögn]] sem er að finna á þeim.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://tos.sky.is/word/isl/6906/|titill=Tölvuorðasafn: tölvuöryggi}}&lt;/ref&gt;

Tölvuöryggi er í auknum mæli mikilvægur liður bæði í starfsemi fyrirtækja en einnig í einkalífi fólks vegna þess hversu mikil notkun [[internet]]sins er orðin, sér í lagi vegna [[þráðlaus nettenging|þráðlausra nettenginga]] en líka vegna þess hversu mörg tæki, til að mynda [[snjalltæki]], tengjast orðið internetinu, sem kallað er [[internet hluta]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://gadgtecs.com/2016/03/30/wifi-mouse-leave-billions-risk-computer-hack/|titill=Wireless mouse leave billions at risk of computer hack: cyber security firm|mánuður=30. mars|ár=2016}}&lt;/ref&gt;

== Veilur og smugur ==
Í [[tölvunarfræði]] er rætt um veilur&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://tos.sky.is/word/isl/7293/|titill=Tölvuorðasafn: veila}}&lt;/ref&gt; og smugur þar sem veilur eru eiginleikar á upplýsingakerfum sem gera þau berskjölduð eða í áhættuhópi fyrir árás en smugur er veilur sem stafa af „[vanrækslu] eða aðgæsluleysi sem veldur því að unnt er að sniðganga verndunarbúnað eða gera hann óvirkan.“&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://tos.sky.is/word/isl/5695/|titill=Tölvuorðasafn: smuga}}&lt;/ref&gt;

Framleiðendur vélbúnaðar og hugbúnaðar eru fjölmargir og ekki er búið að staðla að öllu leyti tæknilegt umhverfi tækja. Veilur geta því verið af mjög margvíslegum toga. Allmargar stofnanir, bæði innlendar og alþjóðlegar, koma að því að staðla hugtök á sviði tölvuöryggis. Þeirra á meðal er hið [[Alþjóðlega staðlaráðið|Alþjóðlega staðlaráð]] (ISO) og hin bandaríska ''National institute for standards and technology'' (NIST). 

== Tölvuöryggi á Íslandi ==
Sem nútímalegt þróað vestrænt ríki er [[Ísland]] mjög netvætt land, netnotkun, farsíma- og tölvueign er mikil meðal almennings. Tölvuöryggi er í auknum mæli umfjöllunarefni [[fjölmiðlar á Íslandi|fjölmiðla]]. Árið 2013 kom upp stórt og fyrirferðamikið mál þegar brotist var inn í innri kerfi fjarskiptafyrirtækisins [[Vodafone]] á Íslandi og þaðan stolið miklu magni persónulegra gagna viðskiptavina þess, þar með talin viðkvæm einkasamskipti, sem voru síðar gerð opinber.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=http://marinogn.blog.is/blog/marinogn/entry/1334519/|titill=Upplýsingaöryggi/netöryggi|mánuður=6. desember|ár=2013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/fyrri-arasir-ognudu-ekki-upplysingaoryggi/article/2013131209440/|titill=Fyrri árásir ógnuðu ekki upplýsingaöryggi|mánuður=5. desember|ár=2013}}&lt;/ref&gt; Lauk málinu með því að Vodafone var dæmt skaðabótaskylt fyrir dómstólum og bárust fréttir af því að sumir einstaklingar hefðu flutt af landi brott vegna afleiðinga birtinganna.

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;{{reflist}}&lt;/div&gt;

== Tengill ==
{{commonscat|Computer security|Tölvuöryggi}}
* {{wpheimild|tungumál=en|titill=Computer security|mánuðurskoðað=11. október|árskoðað=2016}}
* [https://doi.org/10.6028/NIST.IR.7298r2 NISTIR 7298 - Revision 2 - Glossary of Key Information Security Terms]
* [https://web.archive.org/web/20160807224116/https://www.innanrikisraduneyti.is/media/frettir-2015/Netoryggisstefna_2015_april.pdf Net- og upplýsingaöryggi : Stefna 2015–2026 : Aðgerðir 2015–2018], Innanríkisráðuneytið

[[Flokkur:Tölvunarfræði]]</text>
      <sha1>cpc0nrxeemgp3pavj0y180t23ry1tgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Moda Domani Institute</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137323</id>
    <revision>
      <id>1983755</id>
      <parentid>1809836</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:01:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1202" sha1="3tgdqyldiz5rm97k3pqfhmz16qztfb9" xml:space="preserve">'''Moda Domani Institute''' var evrópskur verslunarskóli með skólalóðir í [[París]]. Skólinn var stofnaður árið 2014&lt;ref&gt;[http://www.letudiant.fr/etudes/ecoles-specialisees/moda-domani-institute-une-nouvelle-ecole-dediee-au-management-du-luxe-de-la-mode-et-du-design.html Moda Domani Institute, une nouvelle école dédiée au management du luxe, de la mode et du design]&lt;/ref&gt;. Það er eitt af fáum skólum fyrirtæki í [[Frakkland|Frakklandi]] sérhæfa sig í lúxus, tísku og hönnun&lt;ref&gt;[http://www.capcampus.com/art-et-creation-481/moda-domani-institute-une-ecole-100p100-luxe-mode-et-design-a28905.htm Moda Domani Institute : une école 100% luxe, mode et design !]&lt;/ref&gt;. Skólinn er aðili að IONIS Education Group, stærsta einkahópnum í Frakklandi hvað varðar íbúafjölda nemenda og endowment. Í Bretlandi, háskóla hefur tvöfaldur-gráðu samstarf við Liverpool John Moores University.

Skólanum er lokað árið 2020 og ISG Luxury Management kemur í staðinn.

==Tilvísanir==
&lt;references /&gt;

==Ytri tenglar==
* [https://web.archive.org/web/20200811010418/https://www.modadomani.fr/ Opinber vefsíða]

{{S|2014}}

[[Flokkur:Háskólar í Frakklandi]]
{{stub}}</text>
      <sha1>3tgdqyldiz5rm97k3pqfhmz16qztfb9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Berglyklar</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137368</id>
    <revision>
      <id>1983859</id>
      <parentid>1836261</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983859</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16288" sha1="aocxdwfjoxxglvsouoguskzw7yqz82v" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = ''Androsace''
| image = Androsace laevigata 5662.jpg
| image_caption = ''[[Androsace laevigata]]'' í [[Olympic National Park]], Bandaríkjunum
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'')
| familia = [[Maríulykilsætt]] (''Primulaceae'')
| genus = '''''Berglyklar'''''  (''Androsace'')
| genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]
| subdivision_ranks = Deildir
| subdivision = ''Andraspis''&lt;br&gt;
''Aretia''&lt;br&gt;
:Subsection ''Aretia''&lt;br&gt;
:Subsection ''Dicranothrix''&lt;br&gt;
''Aizoidium'' &lt;br&gt;
''Douglasia''&lt;ref name=&quot;former&quot;&gt;''Douglasia'' og ''Vitaliana'' voru áður taldar aðskildar ættkvíslir.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;
''Chamaejasme''&lt;br&gt;
:Subsection ''Chamaejasmoidea''&lt;br&gt;
:Subsection ''Villosae''&lt;br&gt;
''Pseudoprimula''&lt;br&gt;
''Vitaliana''&lt;ref name=&quot;former&quot; /&gt;
| range_map = Androsace Distribution Map.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla berglykla
}}

'''''Berglyklar''''', '''Androsace''',&lt;ref&gt;{{cite book|url=http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|title=English Names for Korean Native Plants|publisher=[[Korea National Arboretum]]|year=2015|isbn=978-89-97450-98-5|location=Pocheon|pages=352|access-date=25 January 2016|via=[[Korea Forest Service]]|archive-date=25 maí 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170525105020/http://www.forest.go.kr/kna/special/download/English_Names_for_Korean_Native_Plants.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; er [[ættkvísl]] í [[Maríulykilsætt|maríulykilsætt]], næst ''[[Primula]]'' í fjölda tegunda.&lt;ref name=schnee&gt;{{cite journal |author1=Gerald M. Schneeweiss |author2=Peter Schönswetter |author3=Sylvia Kelso |author4=Harald Niklfeld |year=2004 |title=Complex biogeographic patterns in ''Androsace'' (Primulaceae) and related genera: evidence from phylogenetic analyses of nuclear internal transcribed spacer and plastid trnL-F sequences |journal=[[Systematic Biology]] |volume=53 |issue=6 |pages=856–876 |pmid=15764556 |url=http://www.uibk.ac.at/botany/staff/publikationen/schoenswetter_peter/7.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |jstor=4135374 |doi=10.1080/10635150490522566 |access-date=2017-03-28 |archive-date=2016-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160809104513/https://www.uibk.ac.at/botany/staff/publikationen/schoenswetter_peter/7.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Þetta er aðallega &quot;heimskauta–alpa&quot; ættkvísl með margar tegundir í [[Himalajafjöll|Himalaja]] (þaðan sem ættkvíslin er upprunnin), fjöllum mið [[Asía|Asíu]], [[Kákasus]] og suður og mið Evrópskum fjallakeðjum, sérstaklega í [[Alpafjöll|Ölpunum]] og [[Pýreneafjöll|Pýrenneafjöllum]].

Plöntur af þessari ættkvísl eru víða ræktaðar vegna þéttra blómskipana, hvítra eða bleikra. Það eru um 110 tegundir.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6393,6396 |title=Jepson Manual Treatment |access-date=2017-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806005740/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?6393,6396 |archive-date=2016-08-06 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=101696 Flora of China]&lt;/ref&gt;

==Flokkunarfræði==
Nýlegar rannsóknir í [[sameindalíffræði]] sýna að ættkvíslirnar ''[[Douglasia]]'' (frá norðvestur [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]] og austast í [[Síbería|Síberíu]]), ''[[Pomatosace]]'' (einlend í [[Himalajafjöll|Himalaja]]) og ''Vitaliana'' (einlend í Evrópu) teljast í raun til ''Androsace''.&lt;ref name=schnee/&gt;&lt;ref&gt;Trift I., Anderberg A. A. and Källersjö M. 2002. The monophyly of ''Primula'' (Primulaceae) evaluated by analysis of sequences from the chloroplast gene rbcL. Systematic Botany 27(2):396-407&lt;/ref&gt; Þróunarfræðirannsóknir hafa einnig sýnt fram á að formóðir ''Androsace'' kom fyrst fram fyrir umt 35 milljónum árum síðan og var líklegast einær tegund.&lt;ref name=Bou&gt;{{cite journal |author1=Florian C. Boucher |author2=Wilfried Thuiller |author3=Cristina Roquet |author4=Rolland Douzet |author5=Serge Aubert |author6=Nadir Alvarez |author7=Sébastien Lavergne |year=2012 |title=Reconstructing the origins of high-alpine niches and cushion life form in the genus ''Androsace'' s.l. (Primulaceae) |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=66 |issue=4 |pages=1255–1268 |doi=10.1111/j.1558-5646.2011.01483.x |url=http://station-alpine-joseph-fourier.ujf-grenoble.fr/IMG/pdf/Boucher2011Evolution.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] proof }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Þróun í átt að þéttari byggingu púða gerðist tvisvar sjálfstætt í [[Asía|Asíu]] og [[Evrópa|Evrópu]].&lt;ref name=Bou/&gt;

[[Mynd:Androsace alpina02.jpg|thumb|vinstri|''[[Androsace alpina]]'']]
[[Mynd:Androsace bryomorpha.jpg|thumb|vinstri|Púðamyndandi ''[[Androsace bryomorpha]]'' með stuttstilkuðum blómum]]
[[Mynd:Androsace carnea2.jpg|thumb|miðja|''[[Androsace carnea]]'']]
[[Mynd:AndrosaceHelvetica.jpg|thumb|miðja|''[[Androsace helvetica]]'']]

==Tegundir==
''[[The Plant List]]'' viðurkennir um 170 tegundir, ásam þeim sem áður töldust til ''Douglasia'':&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Primulaceae/Androsace/ |title=''Androsace'' |work=[[The Plant List]] |accessdate=1 December 2015 |archive-date=5 september 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905075831/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Primulaceae/Androsace/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
[[Mynd:Androsace villosa.jpeg|thumb|vinstri|''[[Androsace villosa]]'']]
[[Mynd:Androsace elongata sl9.jpg|thumb|miðja|''[[Androsace elongata]]'']]
{{Col-begin|4}}
{{col-break}}
*''[[Androsace adenocephala]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace adfinis]]'' &lt;small&gt;Biroli&lt;/small&gt;
*''[[Androsace aflatunensis]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace aizoon]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace akbaitalensis]]'' &lt;small&gt;Derganc ''ex'' O. Fedtsch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace alaica]]'' &lt;small&gt;Ovcz. &amp; S. B. Astan.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace alaschanica]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace alaskana]]'' &lt;small&gt;Coville &amp; Standl. ''ex'' Hultén&lt;/small&gt;
*''[[Androsace albana]]'' &lt;small&gt;Steven&lt;/small&gt;
*''[[Androsace alchemilloides]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace alpina]]'' &lt;small&gt;(L.) Lam.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace americana]]'' &lt;small&gt;Wendelbo&lt;/small&gt;
*''[[Androsace amurensis]]'' &lt;small&gt;Prob.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace apus]]'' &lt;small&gt;Franch. ''ex'' R. Knuth&lt;/small&gt;
*[[Androsace × aretioides|''Androsace'' × ''aretioides'']] &lt;small&gt;A. Kern.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace armeniaca]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace axillaris]]'' &lt;small&gt;(Franch.) Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace baltistanica]]'' &lt;small&gt;Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace beringensis]]'' &lt;small&gt;(S. Kelso, Jurtzev &amp; D. F. Murray) Cubey&lt;/small&gt;
*''[[Androsace bidentata]]'' &lt;small&gt;K. Koch&lt;/small&gt;
*''[[Androsace bisulca]]'' &lt;small&gt;Bureau &amp; Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace brachystegia]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace brahmaputrae]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace brevis]]'' &lt;small&gt;(Hegetschw.) Ces.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace bryomorpha]]'' &lt;small&gt;Lipsky&lt;/small&gt;
*''[[Androsace bulleyana]]'' &lt;small&gt;Forrest&lt;/small&gt;
*''[[Androsace caduca]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace caespitosa]]'' &lt;small&gt;Lehm. ''ex'' Spreng.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cernuiflora]]'' &lt;small&gt;Y. C. Yang &amp; R. F. Huang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace chaixii]]'' &lt;small&gt;Gren. &amp; Godr.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace chamaejasme]]'' &lt;small&gt;Wulfen&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ciliata]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ciliifolia]]'' &lt;small&gt;Ludlow&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cinerascens]]'' &lt;small&gt;B. L. Rob.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace constancei]]'' &lt;small&gt;Wendelbo&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cordifolia]]'' &lt;small&gt;Wall.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace coronata]]'' &lt;small&gt;(Watt) Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cortusifolia]]'' &lt;small&gt;Nakai&lt;/small&gt;
*''[[Androsace croftii]]'' &lt;small&gt;Watt&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cuscutiformis]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cuttingii]]'' &lt;small&gt;C. E. C. Fisch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace cylindrica]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
{{col-break}}
*''[[Androsace darvasica]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace delavayi]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace dielsiana]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace dissecta]]'' &lt;small&gt;(Franch.) Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace diversifolia]]'' &lt;small&gt;C. Y. Wu&lt;/small&gt;
*''[[Androsace duthieana]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace elatior]]'' &lt;small&gt;Pax &amp; K. Hoffm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace elongata]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace engleri]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace erecta]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace eritrichioides]]'' &lt;small&gt;Gand.&lt;/small&gt;
*[[Androsace × escheri|''Androsace'' × ''escheri'']] &lt;small&gt;Brügger&lt;/small&gt;
*''[[Androsace euryantha]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace exscapa]]'' &lt;small&gt;(Turcz.) Maximova&lt;/small&gt;
*''[[Androsace fedtschenkoi]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace filiformis]]'' &lt;small&gt;Retz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace flavescens]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace foliosa]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace forrestiana]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace gagnepainiana]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace geraniifolia]]'' &lt;small&gt;Watt&lt;/small&gt;
*''[[Androsace globifera]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace globiferoides]]'' &lt;small&gt;(Kunth) Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace gmelinii]]'' &lt;small&gt;(L.) Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace gorodkovii]]'' &lt;small&gt;Ovcz. &amp; Karav.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace graceae]]'' &lt;small&gt;Forrest ''ex'' W. W. Sm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace gracilis]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace graminifolia]]'' &lt;small&gt;C. E. C. Fisch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace halleri]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace handel-mazzettii]]'' &lt;small&gt;Kress&lt;/small&gt;
*''[[Androsace harrissii]]'' &lt;small&gt;Duthie&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hausmannii]]'' &lt;small&gt;Leyb.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hazarica]]'' &lt;small&gt;R. R. Stewart ''ex'' Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hedreantha]]'' &lt;small&gt;Griseb.&lt;/small&gt;
*[[Androsace × heeri|''Androsace'' × ''heeri'']] &lt;small&gt;W. D. J. Koch&lt;/small&gt;
*''[[Androsace helvetica]]'' &lt;small&gt;(L.) All.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hemisphaerica]]'' &lt;small&gt;Ludlow&lt;/small&gt;
*''[[Androsace henryi]]'' &lt;small&gt;Oliv.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hohxilensis]]'' &lt;small&gt;R. F. Huang &amp; S. K. Wu&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hookeriana]]'' &lt;small&gt;Klatt&lt;/small&gt;
*''[[Androsace hopeiensis]]'' &lt;small&gt;Nakai&lt;/small&gt;
*[[Androsace × hybrida|''Androsace'' × ''hybrida'']] &lt;small&gt;A. Kern.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace idahoensis]]'' &lt;small&gt;(Douglass M. Hend.) Cubey&lt;/small&gt;
{{col-break}}
*''[[Androsace integra]]'' &lt;small&gt;(Maxim.) Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace intermedia]]'' &lt;small&gt;Ledeb.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace jacquemontii]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace khokhrjakovii]]'' &lt;small&gt;Mazurenko&lt;/small&gt;
*''[[Androsace komovensis]]'' &lt;small&gt;Schönsw. &amp; Schneew.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace kouytchensis]]'' &lt;small&gt;Bonati&lt;/small&gt;
*''[[Androsace kuczerovii]]'' &lt;small&gt;Knjaz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace kuvajevii]]'' &lt;small&gt;Mazurenko&lt;/small&gt;
*''[[Androsace lactea]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace laevigata]]'' &lt;small&gt;(A. Gray) Wendelbo&lt;/small&gt;
*''[[Androsace laggeri]]'' &lt;small&gt;A. Huet&lt;/small&gt;
*''[[Androsace lanuginosa]]'' &lt;small&gt;Wall.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace laxa]]'' &lt;small&gt;C. M. Hu &amp; Y. C. Yang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace lehmanniana]]'' &lt;small&gt;Spreng.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace limprichtii]]'' &lt;small&gt;Pax &amp; K. Hoffm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace longifolia]]'' &lt;small&gt;Turcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace lowariensis]]'' &lt;small&gt;Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ludlowiana]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace mairei]]'' &lt;small&gt;H. Lév.&lt;/small&gt;
*[[Androsace × marpensis|''Androsace'' × ''marpensis'']] &lt;small&gt;G. F. Sm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace mathildae]]'' &lt;small&gt;Levier&lt;/small&gt;
*''[[Androsace maxima]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace medifissa]]'' &lt;small&gt;Y. L. Chen &amp; Y. C. Yang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace minor]]'' &lt;small&gt;(Hand.-Mazz.) C. M. Hu &amp; Y. C. Yang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace mirabilis]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace mollis]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace montana]]'' &lt;small&gt;(A. Gray) Wendelbo&lt;/small&gt;
*''[[Androsace mucronifolia]]'' &lt;small&gt;Watt&lt;/small&gt;
*''[[Androsace multiscapa]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace muscoidea]]'' &lt;small&gt;Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace nivalis]]'' &lt;small&gt;(Lindl.) Wendelbo&lt;/small&gt;
*''[[Androsace nortonii]]'' &lt;small&gt;Ludlow&lt;/small&gt;
*''[[Androsace obtusifolia]]'' &lt;small&gt;All.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace occidentalis]]'' &lt;small&gt;Pursh&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ochotensis]]'' &lt;small&gt;Willd. ''ex'' Roem. &amp; Schult.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ojhorensis]]'' &lt;small&gt;Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ovalifolia]]'' &lt;small&gt;Y. C. Yang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace ovczinnikovii]]'' &lt;small&gt;Schischk. &amp; Bobrov&lt;/small&gt;
*''[[Androsace pavlovskyi]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace paxiana]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*[[Androsace × pedemontana|''Androsace'' × ''pedemontana'']] &lt;small&gt;Rchb.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace phaeoblephara]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace podlechii]]'' &lt;small&gt;Wendelbo&lt;/small&gt;
{{col-break}}
*''[[Androsace poissonii]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace pomeiensis]]'' &lt;small&gt;C. M. Hu &amp; Y. C. Yang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace pubescens]]'' &lt;small&gt;DC.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace pyrenaica]]'' &lt;small&gt;Lam.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace refracta]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace rhizomatosa]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace rigida]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace rockii]]'' &lt;small&gt;W. E. Evans&lt;/small&gt;
*''[[Androsace rotundifolia]]'' &lt;small&gt;Hardw.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace runcinata]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace russellii]]'' &lt;small&gt;Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace salasii]]'' &lt;small&gt;Kurtz&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sarmentosa]]'' &lt;small&gt;Wall.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace selago]]'' &lt;small&gt;Hook. f. &amp; Thomson ''ex'' Klatt&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sempervivoides]]'' &lt;small&gt;Jacq. ''ex'' Duby&lt;/small&gt;
*''[[Androsace septentrionalis]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sericea]]'' &lt;small&gt;Ovcz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sessiliflora]]'' &lt;small&gt;Turrill&lt;/small&gt;
*''[[Androsace similis]]'' &lt;small&gt;Craib&lt;/small&gt;
*''[[Androsace spinulifera]]'' &lt;small&gt;(Franch.) R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace squarrosula]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace staintonii]]'' &lt;small&gt;Y. J. Nasir&lt;/small&gt;
*''[[Androsace stenophylla]]'' &lt;small&gt;(Petitm.) Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace strigillosa]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sublanata]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace sutchuenensis]]'' &lt;small&gt;Franch.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tanggulashanensis]]'' &lt;small&gt;Y. C. Yang &amp; R. F. Huang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tapete]]'' &lt;small&gt;Maxim.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tibetica]]'' &lt;small&gt;(Maxim.) R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tonkinensis]]'' &lt;small&gt;Bonati&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tribracteata]]'' &lt;small&gt;R. F. Huang&lt;/small&gt;
*''[[Androsace tschuktschorum]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace umbellata]]'' &lt;small&gt;(Lour.) Merr.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace vandellii]]'' &lt;small&gt;(Turra) Chiov.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace vegae]]'' &lt;small&gt;R. Knuth&lt;/small&gt;
*''[[Androsace villosa]]'' &lt;small&gt;L.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace wardii]]'' &lt;small&gt;W. W. Sm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace wilsoniana]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace wulfeniana]]'' &lt;small&gt;(Sieber ''ex'' Koch) Rchb.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace yargongensis]]'' &lt;small&gt;Petitm.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace zambalensis]]'' &lt;small&gt;(Petitm.) Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
*''[[Androsace zayulensis]]'' &lt;small&gt;Hand.-Mazz.&lt;/small&gt;
{{col-end}}

==Tilvísanir==
{{reflist}}

==Ytri tenglar==
*[http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ANDRO3 USDA Plants Profile: North American spp.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130619081007/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=ANDRO3 |date=2013-06-19 }}
*[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=5&amp;taxon_id=101696 Flora of Pakistan]
*[https://web.archive.org/web/20050203024723/http://www.androsace.org.uk/ The Androsace Group]
*[https://web.archive.org/web/20080820020954/http://www.androsaceworld.com/fotogallerij/photogallery.htm ''Androsace'' Photo Gallery]
*[http://www.lystigardur.akureyri.is/?modID=1&amp;id=45&amp;lat=1&amp;l=a   Garðaflóra Lystigarðs Akureyrar]

[[Flokkur:Berglyklar]]
[[Flokkur:Maríulykilsætt]]</text>
      <sha1>aocxdwfjoxxglvsouoguskzw7yqz82v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Engjasmári</title>
    <ns>0</ns>
    <id>137375</id>
    <revision>
      <id>1983875</id>
      <parentid>1826900</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:22:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983875</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3207" sha1="93up1xadsgze10qncin7mby0od3nszf" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = Engjasmári
| image = Trifolium campestre 300907.jpg
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliophyta'')
| ordo = [[Belgjurtabálkur]] (''Fabales'')
| familia = [[Ertublómaætt]] (''Fabaceae'')
| genus = [[Smárar]] (''Trifolium'')
| species = '''''T. campestre'''''
| binomial = ''Trifolium campestre''
| binomial_authority = [[Johann Christian Daniel von Schreber|Schreb.]]
|}}

'''''Engjasmári''''', '''Trifolium campestre''',&lt;ref name=BSBI07&gt;{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{PLANTS|id=TRCA5|taxon=Trifolium campestre|accessdate=15 December 2015}}&lt;/ref&gt; er tegund af smára ættuð frá Evrópu og vestur Asíu, þar sem hann vex í þurru, sendnu graslendi; engjum, skógarjöðrum, vegköntum, auðnum og ræktuðu landi. Tegundarheitið ''campestre'' þýðir &quot;á ökrum&quot;.

==Lýsing==
Þetta er jurtkennd einær planta, um 10 til 30 sm há, með áberandi gulum blómskipunum sem líkjast lítið eitt blómum humals.  Hver blómskipun er sívalt eða kúlulaga safn af 20 til 40 eiginlegra blóma. Blómin verða brún með aldri og þorna, og umlykja belginn sem er með einu fræi. Blöðin eru dæmigerð smárablöð, með þremur smáblöðum, 4 til 10 mm löng. 

Þessi tegund er náskyld gullsmára (''[[Trifolium aureum]]'').

==Ræktun og nytjar==
[[File:Flower6.jpg|thumb|left|150px|Blóm ''Trifolium campestre'' á Nýjasjálandi.]]
Engjasmári er mikilvægur smári í [[Landbúnaður|landbúnaði]] vegna þess að hann er gott fóður fyrir búfénað og hann bætir jarðveg. Honum er yfirleitt ekki sáð sérstaklega, en talinn verðmætur þegar hann vex í högum. Hann er landnemi í [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]], sérstaklega í vestur og suðurhluta meginlandsins.

== Tilvísun ==
&lt;!-- BiolConserv137:248. --&gt;
{{reflist}}
* Ajilvsgi, Geyata. (2003). ''Wildflowers of Texas.'' Shearer Publishing, Fredericksburg, Texas. ISBN 0-940672-73-1.

==Ytri tenglar==
*[http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&amp;Species=campestre Washington Burke Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111122105156/http://biology.burke.washington.edu/herbarium/imagecollection.php?Genus=Trifolium&amp;Species=campestre |date=2011-11-22 }}
*[https://web.archive.org/web/20160401113934/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?3691,4222,4244 Jepson Manual Treatment]
*[http://www.illinoiswildflowers.info/weeds/plants/hop_clover.htm Illinois Wildflowers]
*[http://www.discoverlife.org/nh/tx/Plantae/Dicotyledoneae/Fabaceae/Trifolium/campestre/ Discover Life: ''Trifolium campestre''] 
*[http://www.hort.purdue.edu/newcrop/Crops/Hop_clovers.html Purdue New Crops: Hop clovers]


{{wikilífverur|Trifolium campestre}}
{{Commonscat|Trifolium campestre}}
{{Stubbur|líffræði}}

[[Flokkur:Smárar]]
[[Flokkur:Niturbindandi plöntur]]</text>
      <sha1>93up1xadsgze10qncin7mby0od3nszf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sasajiscymnus tsugae</title>
    <ns>0</ns>
    <id>142282</id>
    <revision>
      <id>1983791</id>
      <parentid>1923220</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T17:42:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3341" sha1="1ecn190grlrlf5x17zvrno3urzdy44n" xml:space="preserve">{{Taxobox
| status = 
| image = Sasajiscymnus tsugae.jpg
| image_caption = 
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'')
| classis = [[Skordýr]] (''Insecta'')
| ordo = [[Bjöllur]] (''Coleoptera'')
| subordo = [[Polyphaga]]
| familia = [[Coccinellidae]]
| subfamilia = [[Coccinellinae]]
| genus = [[Sasajiscymnus]]
| species = '''S. tsugae'''
| binomial = Sasajiscymnus tsugae
| binomial_authority = ([[Hiroyuki Sasaji|Sasaji]] &amp; [[Mark S. McClure|McClure]], 1997)
| synonyms = Pseudoscymnus tsugae Sasaji &amp; McClure
}}

'''''Sasajiscymnus tsugae''''' er bjöllutegund sem fannst 1992 af [[Mark S. McClure]] á [[Honshū]] í [[Japan]], og var lýst af [[Hiroyuki Sasaji]]. Ættkvíslin ''Pseudoscymnus'' var sett 1962 af [[Edward A. Chapin]].&lt;ref name=&quot;Chapin 1962&quot;&gt;Edward A. Chapin: ''Pseudoscymnus, a New Genus of Asiatic Scymnini (Coleoptera: Coccinellidae).'' Psyche: A Journal of Entomology, 69, 1, S. 50–51, 1962 [http://www.hindawi.com/journals/psyche/1962/051302.abs.html Volltext]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (PDF-Download, engl.)&lt;/ref&gt; Árið 2004 var því breytt í ''Sasajiscymnus'' vegna þess að nafnið ''Pseudoscymnus'' var fyrir samnefni fyrir brjóskfiska af ættinni ''Dalatias''.&lt;ref name=&quot;Vandenberg 2004&quot;&gt;Natalia Vandenberg: ''Homonymy in the Coccinellidae (Coleoptera), Or Something Fishy About Pseudoscymnus Chapin.'' Proceedings of the Entomological Society of Washington, 106, S. 483–484, 2004 [http://afrsweb.usda.gov/research/publications/publications.htm?seq_no_115=158538&amp;pf=1 Abstract] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121214033150/http://afrsweb.usda.gov/research/publications/publications.htm?seq_no_115=158538&amp;pf=1 |date=2012-12-14 }} (engl.)&lt;/ref&gt; 

Hún hefur verið flutt til Bandaríkjanna til notkunar gegn [[þallarbarrlús]].&lt;ref name=&quot;McClure&quot;&gt;{{Cite web |url=http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/predators/sasajiscymnus.html |title=Mark S. McClure: ''Pseudoscymnus tsugae (Coleoptera: Coccinellidae)'' Biological Control: A Guide to Natural Enemies in North America |access-date=2018-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120615105941/http://www.biocontrol.entomology.cornell.edu/predators/sasajiscymnus.html |archive-date=2012-06-15 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
&lt;ref name=&quot;Cowles&quot;&gt;[http://www.reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/191413.html R. S. Cowles: ''Establishing Pseudoscymnus tsugae Sasaji and McClure, for Biological Control of Hemlock Woolly Adelgid, Adelges tsugae Annand.''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305023838/http://www.reeis.usda.gov/web/crisprojectpages/191413.html |date=2016-03-05 }} Connecticut Agricultural Experiment Station&lt;/ref&gt;


== Frekari lesning==
* Hiroyuki Sasaji und Mark S. McClure: ''Description and distribution of Pseudoscymnus tsugae sp. nov. (Coleoptera: Coccinellidae), an important predator of hemlock woolly adelgid in Japan.'' Annals of the Entomological Society of America, 90, S. 563–568, 1997


== Tilvísanir ==
{{reflist}}

{{commonscat|Sasajiscymnus tsugae|Sasajiscymnus tsugae}}
{{wikilífverur|Sasajiscymnus tsugae|Sasajiscymnus tsugae}}
{{commonscat|Pseudoscymnus tsugae|Pseudoscymnus tsugae}}
{{wikilífverur|Pseudoscymnus tsugae|Pseudoscymnus tsugae}}
{{stubbur|líffræði}}

[[Flokkur:Maríubjöllur]]

[[Flokkur:Lífrænar varnir]]</text>
      <sha1>1ecn190grlrlf5x17zvrno3urzdy44n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Phenakistiscope</title>
    <ns>0</ns>
    <id>146609</id>
    <revision>
      <id>1983825</id>
      <parentid>1943113</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:00:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Mikhail Ryazanov</username>
        <id>21357</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JPEG → PNG</comment>
      <origin>1983825</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1506" sha1="ot0d41u4tfzxh0fcszdbzfvyvfjx44n" xml:space="preserve">[[Mynd:Prof. Stampfer's Stroboscopische Scheibe No. X.gif|thumb|Prof. Stampfer's Stroboscopische Scheibe No. X (Trentsensky &amp; Vieweg 1833).]]
'''Phenakistiscope''' (oft misritað sem '''phenakistoscope''') var fyrsta tækið til að kalla fram [[hreyfimynd]]ir sem náði útbreiðslu. Slíkar myndasýningar eru taldar eitt af fyrstu formum hreyfimynda og undanfari [[kvikmynd]]a. Þessi tæki sýndu hreyfimyndir sem endurtóku sig aftur og aftur í endalausri lykkju. Diskur snerist á handfangi og áhorfandinn horfði gegnum gægjugat og sá teikningar á disknum hreyfast þegar honum var snúið í hringi. ''Phenakistiscope'' var ein fyrsta tilraun til að skapa hreyfingu með því að nota sjónbrellur.

Orðið ''phenakistiscope'' var notað í grein í franska fréttablaðinu ''[[Le Figaro]]'' í júní 1833 og er runnið úr [[gríska|grísku]] orðunum ''phenakisticos'' „að blekkja“ og ''óps'' „auga, andlit“.

[[Mynd:Phenakistiscope.png|thumb|Teikning Joseph Plateau í Corresp. Math. (1833)]]
[[Mynd:Phenakistoscope 3g07690u.jpg|thumb|200px|zoopraxiscope pappírsdiskur frá 1893]]
[[Mynd:Phenakistoscope 3g07690b.gif|thumb|200px|Endurgerð á hreyfimynd frá zoopraxiscope pappírsdiski]]

==Tengill==
* [https://kvikmyndamidstod.eplica.is/media/skjol/Kvikmyndafraedi-fyrir-framhaldsskola-lowres.pdf Kvikmyndafræði fyrir framhaldsskóla (kennslubók)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
{{Commonscat|Phenakistoscope}}

{{stubbur|tækni}}

[[Flokkur:Hreyfimyndir]]</text>
      <sha1>ot0d41u4tfzxh0fcszdbzfvyvfjx44n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Equisetum laevigatum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>151095</id>
    <revision>
      <id>1983876</id>
      <parentid>1634750</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T11:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983876</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3647" sha1="81vbcmmrxkpbbzydejeas9g96ck2whw" xml:space="preserve">{{skáletrað}}
{{Taxobox
| image = Equisetum laevigatum NPS-1.jpg
| status = G5
| status_system = TNC
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'')
| classis = [[Elftingar]] (''Equisetopsida'')
| ordo = [[Elftingarbálkur]] (''Equisetales'')
| familia = [[Elftingarætt]] (''Equisetaceae'')
| genus = [[Elftingar]] (''Equisetum'')
| subgenus = Equisetum subg. Hippochaete
| species = '''''E. laevigatum'''''
| binomial = ''Equisetum laevigatum''
| binomial_authority = [[Alexander Braun|A.Braun]]
| synonyms = ''Hippochaete praealta'' var.'' scabrella'' &lt;small&gt;([[Georg Engelmann|Engelm.]]) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippochaete laevigata'' var.'' variegatoides'' &lt;small&gt;(A. A. Eat.) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippochaete laevigata'' var.'' ramosa'' &lt;small&gt;(A. A. Eat.) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippochaete laevigata'' var.'' caespitosa'' &lt;small&gt;(A. A. Eat.) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippochaete laevigata'' var.'' caespiticia'' &lt;small&gt;[[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippochaete laevigata'' &lt;small&gt;([[Addison Brown|A. Br.]]) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippocaete laevigata'' var.'' funstonii'' &lt;small&gt;(A. A. Eat.) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Hippocaete laevigata'' var.'' eatonii'' &lt;small&gt;[[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum laevigatum'' subsp.'' funstonii'' &lt;small&gt;(A. A. Eat.) Hartman&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum kansanum'' &lt;small&gt;Schaffn.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum funstonii'' var.'' ramosum'' &lt;small&gt;[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum funstonii'' var.'' nudum'' &lt;small&gt;[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum funstonii'' var.'' caespitosum'' &lt;small&gt;[[Jeps. (auktor)|Jeps.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum funstoni'' &lt;small&gt;A. A. Eat.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Equisetum fontinale'' &lt;small&gt;[[Edwin Bingham Copeland|Copel.]]&lt;/small&gt;
}}

'''''Equisetum laevigatum'''''&lt;ref name = &quot;C132&quot;&gt;A. Br., 1844 ''In: Amer. J. Sci. Arts 46: 87''&lt;/ref&gt;&lt;ref name = Trop&gt;{{cite web |url=http://www.tropicos.org/Name/26602007 |title= ''Equisetum laevigatum''|accessdate=10 march 2014 |author=  Tropicos.org. [[Missouri Botanical Garden]]}}&lt;/ref&gt;  er [[Elftingar|elfting]]&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16546179|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}&lt;/ref&gt; sem er ættuð frá miðhluta Norður-Ameríku&lt;ref&gt;[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=EQLA &quot;Equisetum laevigatum&quot;.] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA.&lt;/ref&gt; (ekki norður Kanada og ekki suður Mexíkó). Hún getur orðið yfir 1,5 metrar á hæð.

&lt;gallery&gt;
Equisetum laevigatum (6127553746).jpg
Equisetum laevigatum (5283897890).jpg
Equisetum laevigatum (5283898380).jpg
Equisetum laevigatum NPS-2.jpg
Poa secunda and Equisetum laevigatum (6127005035).jpg
Poa secunda and Equisetum laevigatum (6127006773).jpg
&lt;/gallery&gt;

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

==Tenglar==
*[https://web.archive.org/web/20190718232810/http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?46,47,50 Jepson Manual Treatment]
*[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&amp;where-taxon=Equisetum+laevigatum Photo gallery]

{{commonscat|Equisetum laevigatum}}
{{wikilífverur|Equisetum laevigatum}}

{{Stubbur|líffræði}}

[[Flokkur:Elftingar]]</text>
      <sha1>81vbcmmrxkpbbzydejeas9g96ck2whw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>× Sorbaronia mitschurinii</title>
    <ns>0</ns>
    <id>152574</id>
    <revision>
      <id>1983855</id>
      <parentid>1903513</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T02:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983855</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5227" sha1="orf17xnsnrrmich1fooxo2dy1ft6zkv" xml:space="preserve">{{taxobox
| name = × ''Sorbaronia mitschurinii''
| image = Aronia &quot;Viking&quot;.JPG
| image_caption = Óþroskuð ber á klóninum 'Viking'
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'')
| familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'')
| subfamilia = [[Amygdaloideae]]&lt;ref name=Potter&gt;Potter, D., et al. (2007). Phylogeny and classification of Rosaceae. ''Plant Systematics and Evolution''. 266(1–2): 5–43. &lt;nowiki&gt;[Referring to the subfamily by the name &quot;Spiraeoideae&quot;]&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt;
| tribus = [[Maleae]]
| subtribus = [[Malinae]]
| genus = [[× Sorbaronia|× ''Sorbaronia'']]
| species = × '''''S. mitschurinii'''''
| binomial = × ''Sorbaronia mitschurinii''
| binomial authority = ([[Alexey Skvortsov|Skvortsov]] &amp; [[Yulia Konstantinovna Maitulina|Maitul.]]) [[Alexander Nikolaevitsch Sennikov|Sennikov]]
| synonyms = 
*''Pyrus × fallax'' ([[Camillo Karl Schneider|C.K.Schneid.]]) Fernald
*''Sorbus × fallax'' [[Camillo Karl Schneider|C.K.Schneid.]]
*''× Sorbaronia fallax'' (C.K.Schneid.) [[Camillo Karl Schneider|C.K.Schneid.]] (1906)
}}

'''× ''Sorbaronia mitschurinii''''', einnig þekkt sem '''''Sorbaronia mitschurinii''''', er ræktuð tegund sem þar til nýlega gekk undir nafninu ''Aronia mitschurinii''.&lt;ref name=&quot;Skvortsov1&quot;&gt;{{cite journal|author1=Skvortsov, A.K.|author2=Yu.K. Maitulina|name-list-style = amp|year=1982|title=On distinctions of cultivated black-fruited ''Aronia'' from its wild ancestors|url=http://www.salicicola.com/translations/Skv1982Aronia.html|journal=Bulletin of the Central Botanical Garden, AN SSSR|volume=126|pages=35–40|translator=Irina Kadis}}&lt;/ref&gt; Hún hefur einnig verið talin til ræktunarafbrigða af '''[[Logalauf|logalaufi]]''' (''[[Aronia melanocarpa]]''),og algengir klónar eru  'Viking' og 'Nero'. Erfðarannsóknir benda til að hún sé líklega blendingur á milli ''A. melanocarpa'' og ''[[Sorbus aucuparia]]'' (ilmreynir)&lt;ref name=&quot;Leonard&quot;&gt;{{cite journal|author=Leonard, P.L.|author2=M.H Brand|author3=B.A. Connolly|author4=S.G. Obae|name-list-style = amp|year=2013|title=Investigations into the origin of ''Aronia mitschurinii'' using amplified fragment length polymorphism analysis|url=http://hortsci.ashspublications.org/content/48/5/520.abstract|journal=HortScience|volume=48|issue=5|pages=520–524}}&lt;/ref&gt; sem líklega kom fram í ræktun.&lt;ref name=&quot;Skvortsov1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Skvortsov2&quot;&gt;Skvortsov, A.K., Yu.K. Maitulina, and Y.N. Gorbunov. 1983. Cultivated black-fruited Aronia: Place, time, and probable mechanism of formation. Bull. MOIP. Otd. Biol. 88:88-96 [http://www.salicicola.com/translations/Skv1983Aronia.html translation] by Irina Kadis&lt;/ref&gt;

Það hefur verið lagt til að  ''Sorbaronia mitschurinii'' sé upprunnin úr tilraunum rússneska ræktandans [[Ivan Vladimirovich Michurin]] sem gerði mikið af ættkvíslablendingum ávaxtarunna og trjáa.&lt;ref name=&quot;Skvortsov2&quot; /&gt;

== Lýsing ==
Þessi tegund er kröftugri í vexti en villt ''logalauf''; blöðin eru breiðari, og berin eru stærri.&lt;ref name=&quot;Skvortsov1&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;Leonard&quot; /&gt; Hún er [[tetraploid]]&lt;ref name=&quot;Leonard&quot; /&gt; og sjálffrjó.

== Notkun ==
''Sorbaronia mitschurinii'' hefur verið nýtt mikið í fyrrum [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pubhort.org/aps/41/v41_n1_a12.htm|title=Large-fruited black chokeberry (''Aronia melanocarpa'')|author=Kask, K.|year=1987|pages=47–47|journal=Fruit Varieties Journal|volume=41|issue=1|access-date=2019-07-10|archive-date=2019-07-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710005736/http://www.pubhort.org/aps/41/v41_n1_a12.htm|url-status = dead}}&lt;/ref&gt; þar sem stór berin eru nothæf í safagerð, vín og sultugerð, og þar sem plantan er sjálffrjó og þarf þess vegna ekki aðra til að mynda ber.&lt;ref name=&quot;mckay&quot;&gt;{{Cite news|url=http://www.fruit.cornell.edu/Berries/specialtyfru%20pdf/aroniaeldeberry.pdf|title=Demand increasing for aronia and elderberry in North America|author=Steven A. McKay|date=March 17, 2004|magazine=New York Berry News|issue=11|volume=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20090313035655/http://www.fruit.cornell.edu/Berries/specialtyfru%20pdf/aroniaeldeberry.pdf|archive-date=mars 13, 2009|access-date=júlí 10, 2019|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

Eins og aðrar ''Aronia'' tegundir, er berið nýtt sem bragð- og litarefni í drykki og jógúrt.&lt;ref name=&quot;mckay&quot; /&gt; Safinn úr þroskuðum berjunum er herpandi, sætur (með miklu sykurinnihaldi), súr (lágt pH), og inniheldur C vítamín.  Auk notkunar í safa, er hægt að baka sætabrauð úr berjunum.&lt;ref name=&quot;mckay&quot; /&gt;

== Áþekkir blendingar ==
Aðrir ættkvíslablendingar innan Maleae, sem eru með ''reyni'' sem annað foreldrið, eru:

* [[× Amelasorbus|× ''Amelasorbus'']]
* [[× Crataegosorbus|× ''Crataegosorbus'']]
* [[× Malosorbus|× ''Malosorbus'']]
* [[× Sorbocotoneaster|× ''Sorbocotoneaster'']]
* [[× Sorbopyrus|× ''Sorbopyrus'' Shipova]]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

{{commonscat|× Sorbaronia fallax}}
{{Wikilífverur|× Sorbaronia fallax}}
{{DEFAULTSORT:Sorbaronia mitschurinii}}
[[Flokkur:Rósaætt]]
[[Flokkur:Ávextir]]</text>
      <sha1>orf17xnsnrrmich1fooxo2dy1ft6zkv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jón Guðni Fjóluson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154582</id>
    <revision>
      <id>1983761</id>
      <parentid>1910204</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T12:41:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1983761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1585" sha1="qq2xh32x4wccxup6khbyn4ead37yqrv" xml:space="preserve">{{Knattspyrnumaður
|mynd= [[File:Hammarby-Trelleborg 20210401 Jon Fjoluson.jpg|250px]]
|nafn= Jón Guðni Fjóluson
|fullt nafn= Jón Guðni Fjóluson
|fæðingardagur={{Fæðingardagur og aldur|1989|4|10}}
|fæðingarbær=[[Þorlákshöfn]]
|fæðingarland=Ísland
|hæð= 1,92 m
|staða= Varnarmaður
|núverandi lið= 
|númer= 3
|ár í yngri flokkum=
|yngriflokkalið= Ægir Þorlákshöfn
|ár1=2007-2011
|ár2=2011-2012
|ár3=2012-2015
|ár4=2016-2017
|ár5=2018-2020
|ár6=2020
|ár7=2021-2023
|ár8=2024-2025
|lið1=[[Fram]]
|lið2= [[Beerschot]]
|lið3=[[GIF Sundsvall]]
|lið4=[[IFK Norrköping]]
|lið5=[[FC Krasnodar]]
|lið6=→[[SK Brann]]
|lið7=[[Hammarby IF]]
|lið8=Víkingur
|leikir (mörk)1=42 (10) 
|leikir (mörk)2= 4 (0) 
|leikir (mörk)3= 74 (2)
|leikir (mörk)4=59 (3)
|leikir (mörk)5=16 (0)
|leikir (mörk)6=11 (0)
|leikir (mörk)7=21 (1)
|leikir (mörk)8= 17 (0)
|landsliðsár=2009-2011&lt;br&gt;2010-2021
|landslið=Ísland U21&lt;br&gt;[[Íslenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ísland]]
|landsliðsleikir (mörk)=11 (0)&lt;br&gt;18 (1)
|mfuppfært= 
|lluppfært= 
}}
'''Jón Guðni Fjóluson''' er íslenskur fyrrum knattspyrnumaður sem spilaði fyrir ýmis lið í Evrópu sem varnarmaður og fyrir íslenska landsliðið. Hann lagði skóna á hilluna árið 2025.
&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252710394d/eitt-hvad-sem-laeknar-segja-ekki-vid-thig-ad-a-staedu-lausu Eitt­hvað sem læknar segja ekki við þig að á­stæðu­lausu] Vísir, sótt 6. apríl 2025&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==

[[Flokkur:Fólk fætt árið 1989]]
[[Flokkur:Íslenskir knattspyrnumenn]]</text>
      <sha1>qq2xh32x4wccxup6khbyn4ead37yqrv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Blóðmeri</title>
    <ns>0</ns>
    <id>160145</id>
    <revision>
      <id>1983822</id>
      <parentid>1928085</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:40:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ursid Rymur</username>
        <id>99106</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>lagaði minniháttar stafsetninga villu</comment>
      <origin>1983822</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6912" sha1="mc57rquvfkiciojnummdhk0elqf2piw" xml:space="preserve">'''Blóðmeri''' er [[hryssa]] sem höfð er í blóðtöku. Til þess að hægt sé að nýta hryssu til [[Blóðtaka|blóðtöku]], þar sem ætlun er að einangra hormónið [[eCG]] (equine chorionic gonadatropin), þá þarf hún að vera [[fylfull]]. Hormónið eCG ýtir undir og getur framkallað egglos hjá skepnum og því hefur það nýst í frjósemislyfjagerð. Hafa frjósemislyf sem innihalda eCG verið notuð að stórum hluta í svína-, geita- og sauðfjárrækt , bæði til að ýta undir egglos sem og til samstillingar. Vitað er til þess að blóðmerahald sé stundað á Íslandi, í Suður-Ameríku og í Asíu. Blóðmerahald er hvergi bannað. Upplýsingar sem hér koma fram taka mið af blóðmerahaldi á Íslandi, en ekki eru tiltækar upplýsingar um blóðmerahald annars staðar.

Blóðmerahald hefur verið gagnrýnt út frá dýraverndarsjónarmiðum.&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Manteca Vilanova|first=Xavier|last2=De Briyne|first2=Nancy|last3=Beaver|first3=Bonnie|last4=Turner|first4=Patricia V.|date=2019-12-01|title=Horse Welfare During Equine Chorionic Gonadotropin (eCG) Production|url=https://www.mdpi.com/2076-2615/9/12/1053|journal=Animals|language=en|volume=9|issue=12|pages=1053|doi=10.3390/ani9121053|issn=2076-2615|pmc=PMC6940776|pmid=31805698}}&lt;/ref&gt;

Árið 2021 birtu svissnesk dýraverndunarsamtök myndband þar sem ill meðferð á hryssum á Íslandi var sýnd. Starfsemi fimm hrossabænda sem stunduðu blóðtöku úr merum var stöðvuð í kjölfarið. &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frett/2021/11/23/blodtaka-ur-merum-hefur-verid-stodvud-a-fimm-stodum Blóðtaka úr merum hefur verið stöðvuð á fimm stöðum] Rúv, sótt 23. nóv 2021&lt;/ref&gt;

Starfsemin er ekki stunduð í Evrópu nema á Íslandi. Hún er þó ekki ólögleg í álfunni. &lt;ref&gt;
[https://www.ruv.is/frett/2022/06/01/blodmerahald-afram-leyft Blóðmerahald áfram leyft] RÚV, sótt 1. júní 2022&lt;/ref&gt; Á Íslandi eru um það bil 5.000 hryssur í blóðtöku og er það um 8% af heildarfjölda hrossa í landinu (um 60.000)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://eidfaxi.is/rumlega-54-000-hross-a-islandi/|title=Rúmlega 54.000 hross á Íslandi {{!}} Eidfaxi.is|last=Finnsdóttir|first=Hulda|date=2022-05-15|website=eidfaxi.is|language=is-IS|access-date=2024-06-19}}&lt;/ref&gt;.

Fylfullar hryssur framleiða eCG frá um 40. degi meðgöngu til um 120. dag meðgöngu&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Manteca Vilanova|first=Xavier|last2=De Briyne|first2=Nancy|last3=Beaver|first3=Bonnie|last4=Turner|first4=Patricia V.|date=2019-12-01|title=Horse Welfare During Equine Chorionic Gonadotropin (eCG) Production|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6940776/|journal=Animals : an Open Access Journal from MDPI|volume=9|issue=12|pages=1053|doi=10.3390/ani9121053|issn=2076-2615|pmc=6940776|pmid=31805698}}&lt;/ref&gt;.

== Stóðhald og blóðtökuferli ==
Blóðmerar eru haldnar í misstórum stóðum. Algengt er að hryssur séu á bilinu 10-35 saman í hóp þegar [[Stóðhestur|stóðhestar]] eru settir með þeim í haga. Eftir að stóðhestar eru teknir úr hópum er algengt að hryssuhópar séu sameinaðir þar sem fleiri en einn hópur hefur verið. Þó eru ekki fleiri en 75 hryssur í hóp á meðan að á blóðtöku stendur. Blóðtökutímabilið er um 12 vikur ár hvert og hefst það um hásumar. Á þessu tímabili eru hryssurnar reknar inn í rétt eða gerði einu sinni í viku til sýnatöku eða blóðtöku. Úr rétt/gerði fara hryssunar í aðhald sem liggur að svokölluðum blóðtökubásum. Fyrir aftan hryssurnar er komið fyrir planka eða slá svo að þær bakki ekki út úr básnum. Strappi eða borði settur yfir bak hryssana til að koma í veg fyrir að þær hoppi upp. Þá er settur múll á höfuð þeirra til að stilla þeim upp fyrir blóðtökuna. Haus þeirra er hækkaður upp á meðan að dýralæknir kemur fyrir teygju og staðdeyfir svæðið þar sem nál er svo komið fyrir í æð til blóðtöku. Eftir það er slakað á múlnum svo að hryssurnar standi í sem eðlilegastri stöðu. Í hverri blóðtöku eru teknir fimm lítrar af blóði. Þegar blóðtöku líkur þá eru teygjan og nálin fjarlægð áður en hryssu er hleypt út úr básnum. Fyrir utan blóðtökuaðstöðuna hafa hryssurnar aðgang að vatni, fæði og bætiefnum. Eftir að blóð- og sýnatöku er lokið fara hryssurnar aftur út á haga.

eCG framleiðsla getur verið misjöfn hjá hryssum, en hún er bæði einstaklingsbundin sem og getur hún verið breytileg eftir hverri meðgöngu. Aldrei er tekið blóð oftar en átta sinnum úr hryssu (einu sinni í viku í átta vikur), en meðaltal blóðtaka á hverja hryssu síðustu ár er um 5-6 skipti.

Utan blóðtökutímabilsins eru hryssurnar öllu jafna látnar óáreittar fyrir utan eftirlit bænda, Matvælastofnunar eða innra eftirlit Ísteka. Einnig sinna bændur umönnun þeirra, t.d. heygjöfum, ormalyfsgjöfum, hófsnyrtingum o.fl.

== Ferli framleiðslu ==
Í framleiðsluferlinu er hormónið eCG einangrað frá blóðvökvanum. Hormónið er flutt erlendis þar sem framleidd lyf úr hormóninu . Á Íslandi hefur afgangs blóðvökva verið skilað til kjötmjölsverksmiðju sem nýtir hann til kjötmjölsframleiðslu.

== Folöld, afkvæmi hryssa ==
Blóðtaka virðist ekki hafa áhrif á afkvæmi hryssana&lt;ref&gt;{{Cite thesis |title=Áhrif blóðtöku hryssna á mjólkurgildi kaplamjólkur og vöxt folalda |url=https://skemman.is/handle/1946/41590 |date=2022-05 |degree=Thesis |language=is |first=Ágústa Rut |last=Haraldsdóttir 1993-}}&lt;/ref&gt;. Stórum hluta folalda þeirra hryssa sem hafðar eru í blóðtöku er slátrað og nýtt til kjötframleiðslu, en á Íslandi var blóðtaka úr hryssum lengi hliðarafurð með folaldakjötsframleiðslu. Meðalfallþungi folalda á Íslandi hefur ekki lækkað þó að fjöldi hryssa í blóðtöku hafi aukist.

==Heimildir==
* [https://www.althingi.is/altext/150/s/1002.html Sjávarútvegs- og landbúnaðarráðherra við fyrirspurn frá Ágústi Ólafi Ágústssyni um blóðmerahald (Vefur Alþingis  25. febrúar 2020)]
* [https://kjarninn.is/skodun/2020-01-14-dyravernd-blodmerahald-og-fallin-folold-theirra-islandi/ Blóðmerahald og fallin folöld þeirra á Íslandi (Árni Stefán Árnason 14. janúar 2020]
* Vísindagrein um velferð hrossa í blóðtöku: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6940776/
* Vísindagrein, samantekt um aðgerðir til að gæta að velferð: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34065236/
* Blóðmælingar á íslenskum stóðhryssum: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38102616/
* Áhrif endurtekinnar blóðtöku á fylfullum hryssum: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38473131/ (hér má sjá samantekt frá rannsakendum: https://www.bbl.is/skodun/a-faglegum-notum/hvada-ahrif-hefur-vikuleg-blodsofnun-a-blodhag-hryssna)

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Hestar]]</text>
      <sha1>mc57rquvfkiciojnummdhk0elqf2piw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oleksandra Matvíjtsjúk</title>
    <ns>0</ns>
    <id>170347</id>
    <revision>
      <id>1983766</id>
      <parentid>1964460</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:44:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8558" sha1="bajdef01nq0wow93it79b78ru9u5x4f" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn           = Oleksandra Matvíjtsjúk
| nafn_á_frum = {{nobold|Олександра Матвійчук}}
| búseta         = 
| mynd           = Oleksandra Matviichuk - 2022 (cropped).jpg
| myndatexti     = Oleksandra Matvíjtsjúk árið 2022.
| fæðingardagur  = {{fæðingardagur og aldur|1983|10|8}}
| fæðingarstaður = [[Bojarka]], [[Sovétlýðveldið Úkraína|úkraínska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]
| þjóðerni = [[Úkraína|Úkraínsk]]
| starf          = Lögfræðingur
| háskóli = [[Taras Sjevtsjenko-þjóðarháskólinn í Kænugarði]]
| þekkt_fyrir = Störf með [[Miðstöð borgaralegra réttinda]]
}}
'''Oleksandra Vjatsjeslavívna Matvíjtsjúk''' ([[úkraínska]]: Олександра В’ячеславівна Матвійчук; f. 8. október 1983) er [[Úkraína|úkraínskur]] mannréttindalögfræðingur og aðgerðasinni með aðsetur í [[Kænugarður|Kænugarði]]. Hún er forstöðumaður mannréttindasamtakanna [[Miðstöð borgaralegra réttinda|Miðstöðvar borgaralegra réttinda]] og er virkur þátttakandi í herferðum fyrir lýðræðisumbótum í Úkraínu og á [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu|ÖSE-svæðinu]].

== Menntun ==
Oleksandra Matvíjtsjúk gekk í [[Taras Sjevtsjenko-þjóðarháskólinn í Kænugarði|Taras Sjevtsjenko-þjóðarháskólann í Kænugarði]] og útskrifaðist þaðan með LL.M.-gráðu árið 2007. Árið 2017 varð hún fyrsta konan til að taka þátt í verkefninu „Komandi leiðtogar Úkraínu“ við [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Ukrainian Emerging Leaders Cohort 2017-18|url=https://fsi.stanford.edu/content/ukrainian-emerging-leaders-cohort-2017-18|access-date=17 August 2021|website=fsi.stanford.edu|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|date=27 April 2018|title=Oleksandra Matviichuk {{!}} CivilMPlus|url=https://civilmplus.org/fr/experts/oleksandra-matviichuk/|access-date=17 August 2021|language=fr-FR|archive-date=4 júní 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604182333/https://civilmplus.org/fr/experts/oleksandra-matviichuk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Starfsferill ==
Matvíjtsjúk hóf störf fyrir [[Miðstöð borgaralegra réttinda]] árið 2007, þegar samtökin voru stofnuð.&lt;ref name=&quot;freiheitMatviichuk&quot;&gt;{{Cite web |last=Todorov |first=Svetoslav |title=Meet Oleksandra Matviichuk from Ukraine |url=https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/meet-oleksandra-matviichuk-ukraine |date=2022-02-14 |access-date=2022-10-07 |website=[[Friedrich Naumann Foundation]] |language=en-UK |archive-date=2022-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221210095244/https://www.freiheit.org/east-and-southeast-europe/meet-oleksandra-matviichuk-ukraine |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Árið 2012 varð Matvíjtsjúk meðlimur í ráðgjafarnefnd mannréttindastjóra úkraínska þingsins (Verkhovna Rada).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Про створення консультативної ради|url=https://zakon.rada.gov.ua/go/v06_8715-12|access-date=17 August 2021|website=Офіційний вебпортал парламенту України|language=uk|archive-url=https://web.archive.org/web/20170219134459/https://zakon.rada.gov.ua/go/v06_8715-12|archive-date=19 febrúar 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-07 |title=Women Pursue a Democratic Future for Ukraine |url=https://www.ned.org/women-pursue-a-democratic-future-for-ukraine-message-from-oleksandra-matviychuk/ |access-date=2022-06-13 |website=National Endowment for Democracy |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

Eftir að stjórn Úkraínu beitti ofbeldi gegn friðsamlegum mótmælum á Sjálfstæðistorginu í [[Kænugarður|Kænugarði]] þann 30. nóvember 2013 stýrði Matvíjtsjúk borgaraframtakinu Evromajdan SOS (úkraínska: Євромайдан SOS). Framtakið snerist um að veita fólki sem hafði verið handtekið í [[Evromajdan]]-mótmælunum lagalega aðstoð í Kænugarði og öðrum úkraínskum borgum og safna og greina upplýsingar til að vernda mótmælendur.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Євромайдан SOS|url=https://maidanmuseum.org/storinka/yevromaydan-sos|access-date=17 August 2021|website=maidanmuseum.org|language=uk}}&lt;/ref&gt; Matvíjtsjúk hefur síðar staðið fyrir nokkrum alþjóðlegum herferðum fyrir lausn [[Samviskufangi|samviskufanga]], meðal annars #letmypeoplego-herferðinni og herferð fyrir lausn kvikmyndagerðarmannsins [[Oleh Sentsov|Olehs Sentsov]] og annarra sem hafa verið ólöglega fangelsaðir í [[Rússland]]i og hernámssvæði Rússa á [[Krímskagi|Krímskaga]] og í [[Donbas]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oleksandra Matviichuk|url=https://religiousfreedom.in.ua/public/en/secretariat/co-coordinator|access-date=17 August 2021|website=religiousfreedom.in.ua|archive-date=7 október 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221007101916/https://religiousfreedom.in.ua/public/en/secretariat/co-coordinator|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Matvíjtsjúk er höfundur fjölda skýrslna til ýmissa stofnana [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]], [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]], [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu|Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu]] og nokkurra innsendinga til [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn|Alþjóðlega sakamáladómstólsins]] í [[Haag]].&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Oleksandra Matviichuk|url=https://summit.yihr.org/speaker/oleksandra-matviichuk/|access-date=17 August 2021|website=Skopje Youth Summit|language=en-US|archive-date=9 október 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221009012416/https://summit.yihr.org/speaker/oleksandra-matviichuk/|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Þann 4. júní 2021 var Matvíjtsjúk skipuð í [[nefnd Sameinuðu þjóðanna gegn pyndingum]]&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web |title=18th Meeting of States parties - Elections 2021 |url=https://www.ohchr.org/EN/HRBodies/CAT/Pages/Elections2021.aspx |access-date=17 August 2021 |website=www.ohchr.org}}&lt;/ref&gt; og varð fyrsta úkraínska konan til að taka sæti í nefndinni.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2021-06-04 |title=Оголошення про результати добору кандидата для висунення на обрання членом комітету ООН проти катувань |url=https://minjust.gov.ua/news/ministry/ogoloshennya-pro-rezultati-doboru-kandidata-dlya-visunennya-na-obrannya-chlenom-komitetu-oon-proti-katuvan |access-date=2022-04-01 |website=minjust.gov.ua |language=ru |archive-date=2021-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210609092808/https://minjust.gov.ua/news/ministry/ogoloshennya-pro-rezultati-doboru-kandidata-dlya-visunennya-na-obrannya-chlenom-komitetu-oon-proti-katuvan |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Hún hafði talað fyrir takmörkun á ofbeldi gegn konum á átakasvæðum.

Frá [[Úkraínska byltingin 2014|úkraínsku byltingunni 2014]] til ársins 2022 einbeitti Matvíjtsjúk sér að því að kortleggja stríðsglæpi í [[Stríð Rússlands og Úkraínu|stríðinu í Donbas]]. Árið 2014 fundaði hún með [[Joe Biden]], þáverandi [[Varaforseti Bandaríkjanna|varaforseta Bandaríkjanna]], og mælti með því að fleiri vopn yrðu send til Úkraínu til að binda enda á stríðið.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=2022-03-29 |title=Activist who met Biden in 2014 says 'Putin war crimes could have been stopped' |url=https://www.independent.co.uk/news/world/europe/ukraine-biden-russian-war-crimes-putin-b2046018.html |access-date=2022-06-13 |website=The Independent |language=en}}&lt;/ref&gt;

Frá upphafi [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrásar Rússa í Úkraínu]] árið 2022 hefur Matvíjtsjúk birst í fjölda alþjóðlegra fjölmiðla í umboði borgaralegs samfélags Úkraínu, sér í lagi í tengslum við málefni fólks sem hefur hrakist á vergang innan landsins og í tengslum við stríðsglæpi og mannréttindi. Samkvæmt tímaritinu ''[[Foreign Policy]]'' hefur hún mælt með stofnun sérstaks „blandaðs dómstóls“ til að rannsaka stríðsglæpi og mannréttindabrot.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Mackinnon |first=Robbie Gramer, Amy |title=Ukraine's 'Nuremberg Moment' Amid Flood of Alleged Russian War Crimes |url=https://foreignpolicy.com/2022/06/10/ukraines-nuremberg-moment-amid-flood-of-alleged-russian-war-crimes/ |access-date=2022-06-13 |website=[[Foreign Policy]] |language=en-US}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

{{DEFAULTSORT:Matvíjtsjúk, Oleksandra}}
{{f|1983}}
[[Flokkur:Úkraínskir lögfræðingar]]</text>
      <sha1>bajdef01nq0wow93it79b78ru9u5x4f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu</title>
    <ns>0</ns>
    <id>176537</id>
    <revision>
      <id>1983775</id>
      <parentid>1880268</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:28:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sigurvegarar */</comment>
      <origin>1983775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1128" sha1="mr07vom15gqtm4azgv5bq05znu7z3ic" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
|titill=Bikarkeppni neðri deilda karla
|stofnár= 2023
|liðafjöldi=30
|ríki= {{ISL}} [[Ísland]]
|keppnistímabil= júní til september 
|núverandi meistarar= {{Lið Selfoss}} (1)
|sigursælasta lið={{Lið Víðir}}, {{Lið Selfoss}} (1)
|úrslitaleikur= {{Lið Selfoss}} 3-1 KFA, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2024)
|mótasíður=
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2:1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||3-1||KFA
|- 
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>mr07vom15gqtm4azgv5bq05znu7z3ic</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983776</id>
      <parentid>1983775</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:29:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983776</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1128" sha1="qnf6ih6hm0u7ah6er9o2fe5uanjcf3r" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
|titill=Bikarkeppni neðri deilda karla
|stofnár= 2023
|liðafjöldi=30
|ríki= {{ISL}} [[Ísland]]
|keppnistímabil= júní til september 
|núverandi meistarar= {{Lið Selfoss}} (1)
|sigursælasta lið={{Lið Víðir}}, {{Lið Selfoss}} (1)
|úrslitaleikur= {{Lið Selfoss}} 3-1 KFA, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2024)
|mótasíður=
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||3-1||KFA
|- 
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>qnf6ih6hm0u7ah6er9o2fe5uanjcf3r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983777</id>
      <parentid>1983776</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:30:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1131" sha1="3xrsudvct3rpygieq3hg5v73r98xzw5" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 KFA, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2024)
| mótasíður = 
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||3-1||KFA
|- 
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>3xrsudvct3rpygieq3hg5v73r98xzw5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983778</id>
      <parentid>1983777</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:33:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sigurvegarar */</comment>
      <origin>1983778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1335" sha1="5xdnlw03queia03od2dvka9zqznyjo4" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 KFA, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2024)
| mótasíður = 
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639623 3-1]||KFA
|-
|[[2025]]
|[[Ungmennafélagið Víkingur|Víkingur Ó]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640672 2-0]
|Tindastóll 
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>5xdnlw03queia03od2dvka9zqznyjo4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983779</id>
      <parentid>1983778</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sigurvegarar */</comment>
      <origin>1983779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1463" sha1="g9j8y18saftnky8fov8p3obi05okx0d" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 KFA, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2024)
| mótasíður = 
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639623 3-1]||KFA
|-
|[[2025]]
|[[Ungmennafélagið Víkingur|Víkingur Ó]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640672 2-0]
|Tindastóll 
|-
|[[2026]]
|[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7099293 3-1]
|Haukar
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>g9j8y18saftnky8fov8p3obi05okx0d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983780</id>
      <parentid>1983779</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:48:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1879" sha1="k3261e6h06smx5z07d9z5rrmlp23weo" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 Haukar, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2026)
| mótasíður = 
| mynd = https://fotbolti.net/images/news/733000/733455/800/image.jpg
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] er sigursælasta lið þessa bikars, en þeir unnu keppnina árið [[2024]] og [[2026]]. Bæði skiptin vannst leikurinn 3-1.

Víkingur Ó vann keppnina árið 2025 gegn Tindastól.

Keppnin var nefnd Fótbolti.net bikarinn á árunum 2023-2025. Árið 2026 tók Gatorade við sem aðalstyrktaraðili kepp

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639623 3-1]||KFA
|-
|[[2025]]
|[[Ungmennafélagið Víkingur|Víkingur Ó]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640672 2-0]
|Tindastóll 
|-
|[[2026]]
|[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7099293 3-1]
|Haukar
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>k3261e6h06smx5z07d9z5rrmlp23weo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983781</id>
      <parentid>1983780</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:50:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1804" sha1="4ix6m40oj616m5am146nh8vyjnrzda6" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 Haukar, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2026)
| bikarar = 
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] er sigursælasta lið þessa bikars, en þeir unnu keppnina árið [[2024]] og [[2026]]. Bæði skiptin vannst leikurinn 3-1.

Víkingur Ó vann keppnina árið 2025 gegn Tindastól.

Keppnin var nefnd Fótbolti.net bikarinn á árunum 2023-2025. Árið 2026 tók Gatorade við sem aðalstyrktaraðili kepp

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639623 3-1]||KFA
|-
|[[2025]]
|[[Ungmennafélagið Víkingur|Víkingur Ó]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640672 2-0]
|Tindastóll 
|-
|[[2026]]
|[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7099293 3-1]
|Haukar
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>4ix6m40oj616m5am146nh8vyjnrzda6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983782</id>
      <parentid>1983781</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T14:52:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57070-88</username>
        <id>122168</id>
      </contributor>
      <origin>1983782</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1847" sha1="40mfgrz5l5kga6lh7lkoqoac88torqc" xml:space="preserve">{{Deild keppnisíþrótta
| titill = Bikarkeppni neðri deilda karla
| stofnár = 2023
| liðafjöldi = 32
| ríki = {{ISL}} [[Ísland]]
| keppnistímabil = júní til september
| núverandi meistarar = {{Lið Selfoss}} (2)
| sigursælasta lið = {{Lið Selfoss}} (2)
| úrslitaleikur = {{Lið Selfoss}} 3-1 Haukar, [[Laugardalsvöllur|Laugardalsvelli]] (2026)
| bikarar = 
}}
'''Bikarkeppni neðri deilda karla í knattspyrnu''' eða '''Fótbolti.net bikarinn''' er bikarkeppni karlaliða annarra en þeirra sem leika í tveimur efstu deildum Íslandsmótsins. Mótið var haldið í fyrsta sinn sumarið 2023 og lauk með úrslitaleik [[Knattspyrnufélagið Víðir|Víðis Garði]] og Knattspyrnufélags Garðabæjar sem fram fór á Laugardalsvelli. Víðir sigraði 2-1 og varð þar með fyrsta sigurlið keppninnar.

[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]] er sigursælasta lið þessa bikars, en þeir unnu keppnina árið [[2024]] og [[2026]]. Bæði skiptin vannst leikurinn 3-1.

[[Víkingur Ó.|Víkingur Ó]] vann keppnina árið 2025 gegn Tindastól.

Keppnin var nefnd Fótbolti.net bikarinn á árunum 2023-2025. Árið 2026 tók Gatorade við sem aðalstyrktaraðili og varð bikarinn nefndur Gatorade-Bikarinn

==Sigurvegarar==
{| class=&quot;wikitable&quot;

|- 
|'''Ár'''||'''Sigurvegari'''||'''Úrslit'''||'''Í öðru sæti'''
|- 
|[[2023]]||{{Lið Víðir}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640200 2-1]||KFG
|- 
|[[2024]]||{{Lið Selfoss}}||[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=639623 3-1]||KFA
|-
|[[2025]]
|[[Víkingur Ó.|Víkingur Ó]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=640672 2-0]
|Tindastóll 
|-
|[[2026]]
|[[Ungmennafélag Selfoss|Selfoss]]
|[https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=7099293 3-1]
|Haukar
|}


[[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]]</text>
      <sha1>40mfgrz5l5kga6lh7lkoqoac88torqc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ultraviolence</title>
    <ns>0</ns>
    <id>177445</id>
    <revision>
      <id>1983831</id>
      <parentid>1919786</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983831</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20618" sha1="665dme0jo0bkuib5xfjtoakih39kza2" xml:space="preserve">{{Plata
| nafn            = Ultraviolence
| gerð            = breiðskífa
| flytjandi       = [[Lana Del Rey]]
| kápa            = Lana Del Rey - Ultraviolence.png
| rammi           = yes
| gefin_út        = {{udagur|2014|06|13}}
| tekin_upp       = 2013–2014
| stúdíó          = {{ubl|Easy Eye Sound (Nashville) | The Bridge (Glendale, Kalifornía) | Electric Lady (New York City) | Echo (Los Angeles) | The Church (London) | The Green Building (Santa Monica, Kalifornía)}}
| stefna          = 
* [[Sýrurokk]]
* [[eyðimerkurrokk]]
* [[draumapopp]]
| lengd           = {{Tímalengd|51:24}}
| útgefandi       =
* [[Polydor Records|Polydor]]
* [[Interscope Records|Interscope]]
| upptökustjóri   = 
* Dan Auerbach
* Lana Del Rey
* Paul Epworth
* Lee Foster
* Daniel Heath
* Greg Kurstin
* Blake Stranathan
| síðasti_titill = Tropico
| síðasta_ár     = 2013
| næsti_titill   = [[Honeymoon (Lana Del Rey plata)|Honeymoon]]
| næsta_ár       = 2015
| misc         = {{Smáskífur
 | name        = Ultraviolence
 | type        = breiðskífa
 | single1     = West Coast
 | single1date = 14. apríl 2014
 | single2     = Shades of Cool
 | single2date = 26. maí 2014
 | single3     = Ultraviolence
 | single3date = 4. júní 2014
 | single4     = Brooklyn Baby
 | single4date = 8. júní 2014
}}
}}

'''''Ultraviolence''''' er þriðja breiðskífa bandarísku söngkonunnar [[Lana Del Rey]]. Platan var gefin út 13. júní 2014 af [[Polydor Records|Polydor]] og [[Interscope Records]]. Del Rey byrjaði að vinna í henni árið 2013 eftir að hafa gefið út aðra breiðskífuna sína, ''[[Born to Die]]'' (2012).&lt;ref name=rs&gt;{{cite magazine|url=https://www.rollingstone.com/music/news/how-lana-del-rey-fought-to-get-her-radical-ultraviolence-lp-released-20140718|magazine=Rolling Stone|title=How Lana Del Rey Fought to Get Her Radical 'Ultraviolence' LP Released|date=July 18, 2014|access-date=July 22, 2017}}&lt;/ref&gt; Platan hlaut góðar viðtökur frá gagnrýnendum sem lofuðu plötuna fyrir texta, samloðun, og söng Del Rey. Breiðskífan kom oft fyrir á listum yfir bestu plötur ársins 2014.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-top-10-albums-of-2014|title=Music Critic Top 10 Lists – Best Albums of 2014|website=Metacritic|access-date=October 28, 2015|archive-date=nóvember 5, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151105031348/http://www.metacritic.com/feature/critics-pick-top-10-albums-of-2014|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; ''Ultraviolence'' komst í fyrsta sæti í ellefu löndum, þar með talið Bandaríkjunum þar sem hún seldist í 182.000 eintökum. Til að auglýsa plötuna voru fjórar smáskífur gefnar út, „West Coast“, „Shades of Cool“, „Ultraviolence“, og „Brooklyn Baby“.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.universal-music.de/lana-del-rey/musik/black-beauty-227738|title=Black Beauty von Lana Del Rey|publisher=[[Universal Music Germany]]|accessdate=February 3, 2021}}&lt;/ref&gt; Í maí 2015 hóf Del Rey tónleikaferðalagið The Endless Summer Tour, þar sem söngvarar á borð við [[Courtney Love]] og [[Grimes]] komu fram.

== Lagalisti ==
{{Track listing
| all_writing = 
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Stöðluð útgáfa}}
| extra_column = Upptökustjóri/ar
| title1 = Cruel World
| writer1 = {{hlist|[[Lana Del Rey|Elizabeth Grant]] | Blake Stranathan}}
| extra1 = Dan Auerbach
| length1 = 6:39
| title2 = Ultraviolence
| writer2 = {{hlist| Grant | Daniel Heath}}
| extra2 = Auerbach
| length2 = 4:11
| title3 = Shades of Cool
| writer3 = {{hlist| Grant | Rick Nowels}}
| extra3 = Auerbach
| length3 = 5:42
| title4 = Brooklyn Baby
| writer4 = {{hlist| Grant | Barrie O'Neill}}
| extra4 = Auerbach
| length4 = 5:51
| title5 = West Coast
| writer5 = {{hlist| Grant | Nowels}}
| extra5 = Auerbach
| length5 = 4:16
| title6 = Sad Girl
| writer6 = {{hlist| Grant | Nowels}}
| extra6 = {{hlist|Auerbach | Nowels}}
| length6 = 5:17
| title7 = Pretty When You Cry
| writer7 = {{hlist| Grant | Stranathan}}
| extra7 = {{hlist| Lana Del Rey | Stranathan| Lee Foster}}
| length7 = 3:54
| title8 = Money Power Glory
| writer8 = {{hlist| Grant | Greg Kurstin}}
| extra8 = Kurstin
| length8 = 4:30
| title9 = Fucked My Way Up to the Top
| writer9 = {{hlist| Grant | Heath}}
| extra9 = Auerbach
| length9 = 3:32
| title10 = Old Money
| writer10 = {{hlist| Grant | Heath | Robbie Fitzsimmons}}
| extra10 = Heath
| length10 = 4:31
| title11 = The Other Woman
| writer11 = Jessie Mae Robinson
| extra11 = Auerbach
| length11 = 3:01
| total_length = 51:24
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Austurrísk, þýsk, og svissnesk útgáfa (aukalög)}}
| extra_column = Upptökustjóri/ar
| total_length = 55:11
| title12 = West Coast
| note12 = radio mix
| writer12 = {{flatlist|
* Grant
* Nowels
}}
| extra12 = Nowels
| length12 = 3:47
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Deluxe útgáfa (aukalög)}}
| extra_column = Upptökustjóri/ar
| total_length = 65:22
| title12 = Black Beauty
| writer12 = {{flatlist|
* Grant
* Nowels
}}
| extra12 = {{flatlist|
* Paul Epworth
* Nowels
}}
| length12 = 5:14
| title13 = Guns and Roses
| writer13 = {{flatlist|
* Grant
* Nowels
}}
| extra13 = {{flatlist|
* Grant
* Nowels
* Foster
}}
| length13 = 4:30
| title14 = Florida Kilos
| writer14 = {{flatlist|
* Grant
* Auerbach
* Harmony Korine
}}
| extra14 = Auerbach
| length14 = 4:14
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– [[iTunes Store]] útgáfa (aukalög)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/gb/album/ultraviolence/id880097772 |title=iTunes&amp;nbsp;– Music&amp;nbsp;– Ultraviolence by Lana Del Rey |website=iTunes Store |date=January 2014 |access-date=May 28, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
| total_length = 69:06
| title15 = Is This Happiness
| writer15 = {{flatlist|
* Grant
* Nowels
}}
| length15 = 3:44
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Japönsk og [[Target]] útgáfa (aukalög)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.target.com/p/lana-del-rey-ultraviolence-deluxe-edition-only-at-target/-/A-15665068#prodSlot=medium_1_1&amp;term=ultraviolence |title=Lana Del Rey&amp;nbsp;– Ultraviolence (Deluxe Edition) – ... |publisher=Target |access-date=June 6, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140619030153/http://www.target.com/p/lana-del-rey-ultraviolence-deluxe-edition-only-at-target/-/A-15665068#prodSlot=medium_1_1&amp;term=ultraviolence |archive-date=June 19, 2014 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ultraviolence (Deluxe) – Lana Del Rey|url=https://play.spotify.com/album/0xM5ya1HwAoc8ubvL5GORB?play=true|website=[[Spotify]]|access-date=June 29, 2014}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:ウルトラヴァイオレンス|url=https://www.amazon.co.jp/dp/B00KCNO84Y|access-date=June 6, 2014|language=ja}}&lt;/ref&gt;}}
| total_length = 70:32
| title15 = Flipside
| writer15 = {{flatlist|
* Grant
* Stranathan
}}
| length15 = 5:10
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Fnac útgáfa (auka diskur)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://musique.fnac.com/a7292549/Lana-Del-Rey-Ultraviolence-Edition-speciale-Fnac-CD-album |title=Ultraviolence Edition spéciale Fnac&amp;nbsp;– Lana Del Rey&amp;nbsp;– CD album&amp;nbsp;– Fnac.com |publisher=Fnac |access-date=June 6, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
| extra_column = Upptökustjóri/ar
| total_length = 5:11
| title1 = Flipside
| length1 = 5:11
}}
{{Track listing
| headline = ''Ultraviolence''{{nobold|&amp;nbsp;– Japönsk iTunes Store útgáfa (aukalög)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://itunes.apple.com/jp/album/ultraviolence-deluxe-version/id882125087|title=iTunes ミュージック – ラナ・デル・レイ「Ultraviolence (Deluxe Version)」|website=iTunes Store |date=January 2014 |access-date=May 29, 2014}}&lt;/ref&gt;}}
| total_length = 74:16
| title15 = Is This Happiness
| length15 = 3:44

| title16 = Flipside
| length16 = 5:10
}}

== Vinsældalistar ==
{{col-begin}}
{{col-2}}

=== Vikulegir listar ===
{{plain row headers}}
{| class=&quot;wikitable sortable plain-row-headers&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| Listi (2014)
! scope=&quot;col&quot;| Hámark
|-
{{album chart|Argentina|4|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 30, 2014}}
|-
{{album chart|Austria|5|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 26, 2014}}
|-
{{album chart|Australia|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 21, 2014}}
|-
{{album chart|Flanders|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|access-date=June 27, 2014|rowheader=true}}
|-
{{album chart|Wallonia|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|access-date=June 27, 2014|rowheader=true}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|Brasilía (ABPD)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Ranking ABPD (14/07/2014 à 20/07/2014)|url=http://www.portalsucesso.com.br/ranking?tipo=10top|website=Portal Sucesso|access-date=August 5, 2014|date = June 8, 2012}}&lt;/ref&gt;
|3
|-
{{album chart|Denmark|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 20, 2014}}
|-
{{album chart|Finland|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 22, 2014}}
|-
{{album chart|France|2|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 27, 2014}}
|-
{{album chart|Netherlands|5|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 20, 2014}}
|-
{{album chart|Ireland|2|year=2014|week=25|rowheader=true|access-date=June 20, 2014}}
|-
!scope=&quot;row&quot;|Ítalía ([[FIMI]])&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/main/chart_id/1833 |title=Artisti – Classifica settimanale WK 25 (dal 16-06-2014 al 22-06-2014) |publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |language=it |access-date=June 26, 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714214719/http://www.fimi.it/main/chart_id/1833 |archive-date=July 14, 2014 }}&lt;/ref&gt;
|2
|-
!scope=&quot;row&quot;|Japan ([[Oricon]])&lt;ref&gt;{{cite web|script-title=ja:ラナ・デル・レイ|url=http://www.oricon.co.jp/prof/artist/554685/products/music/1078286/1/|website=[[Oricon]]|access-date=June 26, 2014|language=ja}}&lt;/ref&gt;
|50
|-
!scope=&quot;row&quot;|Kína (Sino Chart)&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sino-chart.com/chart/201410/63113.html |title=综合榜 2014年 第41周 |access-date=November 2, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303181159/http://www.sino-chart.com/chart/201410/63113.html |archive-date=March 3, 2016 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 4
|-
{{album chart|Croatia|7|id=1354|rowheader=true|access-date=June 26, 2014}}
|-
{{album chart|Norway|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 29, 2014}}
|-
{{album chart|New Zealand|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 22, 2014}}
|-
{{album chart|Portugal|3|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 29, 2014}}
|-
{{album chart|Poland|1|id=871|rowheader=true|access-date=June 30, 2014}}
|-
{{album chart|Scotland|1|date=20140628|rowheader=true|access-date=June 22, 2014}}
|-
{{album chart|Spain|1|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 30, 2014}}
|-
{{album chart|Korea|28|year=2014|date=2014.06.15~2014.06.21|rowheader=true|access-date=June 26, 2014}}
|-
{{album chart|Switzerland|2|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 25, 2014}}
|-
{{album chart|Sweden|6|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=June 20, 2014}}
|-
{{album chart|Czech|4|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|date=201426|rowheader=true|access-date=July 1, 2014}}
|-
{{album chart|Hungary|6|year=2014|week=25|rowheader=true|access-date=June 26, 2014}}
|-
{{album chart|Germany3|3|artist=Lana Del Rey|album=Ultraviolence|rowheader=true|access-date=July 3, 2014}}
|-
{{album chart|BillboardCanada|1|artist=Lana Del Rey|access-date=June 27, 2014|rowheader=true}}
|-
{{album chart|UK2|1|date=20140628|rowheader=true|access-date=June 22, 2014}}
|-
{{album chart|Billboard200|1|artist=Lana Del Rey|rowheader=true|access-date=June 29, 2014}}
|-
{{album chart|BillboardDigital|2|artist=Lana Del Rey|rowheader=true|access-date=March 17, 2017}}
|-
{{album chart|BillboardTastemaker|1|artist=Lana Del Rey|rowheader=true|access-date=March 17, 2017}}
|-
{{album chart|BillboardVinyl|2|artist=Lana Del Rey|rowheader=true|access-date=March 17, 2017}}
|}
{{col-2}}

=== Listar undir árslok ===
{{plain row headers}}
{| class=&quot;wikitable sortable plain-row-headers&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| Listi (2014)
! scope=&quot;col&quot;| Sæti
|-
!scope=&quot;row&quot;|Ástralía (ARIA)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://aria.com.au/aria-charts-end-of-year-charts-top-100-albums-2014.htm|title=End of Year Charts – ARIA Top 100 Albums 2014|work=[[ARIA Charts]]|publisher=[[Australian Recording Industry Association]]|access-date=January 7, 2015}}&lt;/ref&gt;
|31
|-
!scope=&quot;row&quot;|Belgía (Ultratop Flæmingjaland)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/nl/annual.asp?year=2014&amp;cat=a|title=Ultratop.be – Ultratop Belgian Charts|publisher=ultratop.be. Hung Medien|language=nl|access-date=December 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
|47
|-
!scope=&quot;row&quot;|Belgía (Ultratop Vallónía)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.ultratop.be/fr/annual.asp?year=2014&amp;cat=a|title=Ultratop.be – Ultratop Belgian Charts|publisher=ultratop.be. Hung Medien|language=fr|access-date=December 30, 2014}}&lt;/ref&gt;
|26
|-
!scope=&quot;row&quot;|Frakkland (SNEP)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://snepmusique.com/les-tops/le-top-de-lannee/top-albums-annee/?annee=2014|title=Top de l'année Top Albums 2014|publisher=SNEP|language=fr|access-date=January 24, 2021}}&lt;/ref&gt;
|64
|-
!scope=&quot;row&quot;|Ítalía (FIMI)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.fimi.it/5233 |publisher=[[Federazione Industria Musicale Italiana]] |language=it |access-date=January 14, 2015 |title=FIMI – Classifiche Annuali 2014 &quot;TOP OF THE MUSIC&quot; FIMI-GfK: un anno di musica italiana |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113005101/http://www.fimi.it/5233 |archive-date=January 13, 2015 }}&lt;/ref&gt;
|58
|-
!scope=&quot;row&quot;|Mexíkó (AMPROFON)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php |title=Los Más Vendidos 2014 |format=PDF |language=es |publisher=[[Asociación Mexicana de Productores de Fonogramas y Videogramas]] (AMPROFON) |access-date=May 23, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070225/http://www.centrodedesarrollodigital.com/amprofonanual/100.php |archive-date=February 15, 2015 }}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|34
|-
!scope=&quot;row&quot;|Nýja-Sjáland (Recorded Music NZ)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2614|title=New Zealand Top 40 Albums: Year-End 2014|publisher=nztop40.co.nz. Recorded Music NZ|access-date=December 30, 2014|archive-date=desember 21, 2014|archive-url=https://archive.today/20141221063113/http://nztop40.co.nz/chart/albums?chart=2614|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
|33
|-
! scope=&quot;row&quot;|Pólland (ZPAV)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://bestsellery.zpav.pl/aktualnosci.php?idaktualnosci=1151|title=Jakie płyty Polacy kupowali najchętniej w 2014 roku – roczne podsumowanie listy OLiS|publisher=[[Polish Society of the Phonographic Industry]]|language=pl|access-date=January 19, 2015|archive-date=nóvember 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151130080756/http://bestsellery.zpav.pl/aktualnosci.php?idaktualnosci=1151|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;| 23
|-
!scope=&quot;row&quot;|Sviss (Swiss Hitparade)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://hitparade.ch/charts/jahreshitparade|title=hitparade.ch – Schweizer Jahreshitparade|publisher=hitparade.ch. Hung Medien|language=de|access-date=January 2, 2015}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|16
|-
!scope=&quot;row&quot;|Svíþjóð (Sverigetopplistan)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20140001 |title=Årslista Album – År 2014 |language=sv |publisher=Sverigetopplistan. Swedish Recording Industry Association |access-date=August 12, 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201210425/http://www.hitlistan.se/netdata/ghl002.mbr/lista?liid=83&amp;dfom=20140001 |archive-date=February 1, 2016}}&lt;/ref&gt;
|97
|-
!scope=&quot;row&quot;|Þýskaland (Offizielle Top 100)&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.offiziellecharts.de/charts/album-jahr/for-date-2014 |title=Top 100 Album-Jahrescharts|language=de |work=[[GfK Entertainment]] |publisher=offiziellecharts.de |access-date=August 10, 2015}}&lt;/ref&gt;
| style=&quot;text-align:center;&quot;|49
|-
!scope=&quot;row&quot;| Canadian Albums (''Billboard'')&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-canadian-albums|title=Top Canadian Albums : Year-End 2014|magazine=Billboard|access-date=December 17, 2014}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|27
|-
!scope=&quot;row&quot;|UK Albums (OCC)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.officialcharts.com/charts/end-of-year-artist-albums-chart|title=End of Year Album Chart Top 100 – 2014|work=officialcharts.com|access-date=October 28, 2015}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|53
|-
!scope=&quot;row&quot;|US ''Billboard'' 200&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/charts/year-end/2014/top-billboard-200-albums|title=Top 200 Albums : Year-End 2014|magazine=Billboard|access-date=December 17, 2014}}&lt;/ref&gt;
|align=&quot;center&quot;|43
|}
{{plain row headers}}
{| class=&quot;wikitable plain-row-headers&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| Listi (2015)
! scope=&quot;col&quot;| Sæti
|-
! scope=&quot;row&quot;| US ''Billboard'' 200&lt;ref&gt;{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/charts/year-end/2015/top-billboard-200-albums|title=Top Billboard 200 Albums – Year-End 2015|magazine=Billboard|access-date=May 28, 2020}}&lt;/ref&gt;
| 184
|}
{{plain row headers}}
{| class=&quot;wikitable sortable plain-row-headers&quot; style=&quot;text-align:center;&quot;
|-
! scope=&quot;col&quot;| Listi (2022)
! scope=&quot;col&quot;| Sæti
|-
! scope=&quot;row&quot;| Litáen (AGATA)&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.agata.lt/lt/naujienos/2022m/|title=2022 metų klausomiausi (Top 100)|publisher=[[AGATA (organization)|AGATA]]|language=lt|access-date=February 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230225172653/https://www.agata.lt/lt/naujienos/2022m/|archive-date=febrúar 25, 2023|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| 47
|-
! scope=&quot;row&quot;| Pólland (ZPAV)&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.zpav.pl/aktualnosc.php?idaktualnosci=2064|title=OLiS 2022 – roczne podsumowanie sprzedaży płyt na nośnikach fizycznych|publisher=[[Polish Society of the Phonographic Industry]]|language=pl|access-date=February 17, 2023}}&lt;/ref&gt;
| 84
|}
{{col-end}}

== Viðurkenningar ==
{{Certification Table Top}}
{{Certification Table Entry|region=Austria|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Gold|type=album|relyear=2014|access-date=August 26, 2014}}
{{Certification Table Entry|region=Australia|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Platinum|type=album|relyear=2014|certyear=2023|certmonth=9|access-date=November 1, 2023}}
{{Certification Table Entry|region=United States|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|type=album|relyear=2014|certyear=2021|access-date=November 24, 2021|award=Platinum}}
{{Certification Table Entry|region=Brazil|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Gold|relyear=2014|type=album|certyear=2015|access-date=October 29, 2020}}
{{Certification Table Entry|type=album|region=United Kingdom|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Platinum|id=12849-3320-2|certyear=2022|relyear=2012|accessdate=December 3, 2022}}
{{Certification Table Entry|region=Denmark|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Gold|type=album|relyear=2014|certyear=2019|access-date=May 31, 2019}}
{{Certification Table Entry|region=France|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Platinum|type=album|certyear=2014|access-date=February 16, 2015}}
{{Certification Table Entry|region=Italy|artist=Lana Del Ray|title=Ultraviolence|award=Gold|type=album|relyear=2014|access-date=July 25, 2016}}
{{Certification Table Entry|region=Canada|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Platinum|type=album|certyear=2023|relyear=2014|access-date=March 27, 2023}}
{{Certification Table Entry|region=Mexico|type=album|award=Gold|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|relyear=2014|certyear=2014|certmonth=10|access-date=January 12, 2015}}
{{Certification Table Entry|region=Poland|type=album|artist=Lana Del Rey|title=Ultraviolence|award=Platinum|relyear=2014|certyear=2014|date=September 3, 2014|access-date=20 April 2021}}
{{Certification Table Entry|region=Germany|artist=Lana Del Ray|title=Ultraviolence|award=Gold|type=album|relyear=2014|relmonth=06|certyear=2015|access-date=March 4, 2015}}
{{Certification Table Bottom|streaming=true}}

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

[[Flokkur:Hljómplötur Lana Del Rey]]
[[Flokkur:Hljómplötur gefnar út árið 2014]]</text>
      <sha1>665dme0jo0bkuib5xfjtoakih39kza2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Arnarsetur (skáli)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>180234</id>
    <revision>
      <id>1983857</id>
      <parentid>1939401</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T06:15:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983857</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2953" sha1="04couhxvq0zyn5eu6zxewitou8rzo1m" xml:space="preserve">{{Bygging|name=Arnarsetur|address=64°02'10.5&quot;N 21°35'50.4&quot;W|image=|year=1952}}

Skáli [[Skátafélagið Ægisbúar|Skátafélagsins Ægisbúa]], Arnarsetur, stendur sunnan við svifflugvöllinn á Sandskeiði, undir Vífilsfellshlíðum, 100 metra austan við Bláfjallaveg. Nafn sitt dregur skálinn af örnefnum í nágrenninu, en talið er víst að á öldum áður hafi Ernir átt sér bæli á þessum slóðum. Skálinn er að grunnflatarmáli 86 fm auk svefnlofts sem er 45 fm og rúmar um 30 manns.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.skatar.is/aegisbuar/default.asp?ItemGroupID=79&amp;ItemID=544|website=vefsafn.is|access-date=2024-04-20|title=Geymd eintak|archive-date=2024-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240420132517/https://vefsafn.is/is/20120324114626/http://www.skatar.is/aegisbuar/default.asp?ItemGroupID=79&amp;ItemID=544|url-status=dead}}&lt;/ref&gt; Skálinn er þó í niðurnísðslu og ekki nothæfur.

== Saga ==
Skálinn var reistur að frumkvæði [[Agnar Eldberg Kofoed-Hansen|Agnars Kofoed-Hansen]], fyrrverandi flugmálastjóra, árið 1952 sem skíðaskáli. Má segja að tilkoma skálans hafi markað upphaf þess, að farið var að stunda [[Skíðaíþróttir|skíðaíþróttina]] í [[Bláfjöll|Bláfjöllum]]. [[Skátafélagið Ægisbúar]] fengu Arnarsetur til afnota hjá Félagi starfsmanna flugmálastjórnar árið 1970 og eignuðust síðan skálann 1975.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Í gegnum tíðina hefur gríðarlegur fjöldi skáta og hjálparsveitarmanna, HSSR, nýtt sér skálann til æfinga og útivistar, enda náttúrufar og aðstæður allar í nágrenni hans, ákjósanlega fyrir útilíf jafnt sumar sem vetur. Einnig hefur skálinn nýst sem neyðarskýli fyrir ferðalanga og stjórnstöð í björgunaraðgerðum á svæðinu.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Framkvæmdir ==

* 1975 var skálinn endurbyggður að mestu. Skipt var um alla glugga í aðalhúsinu og  fúna klæðningu undir gluggum. Þá var skálinn einangraður að utan með frauðplasteinangrun og klætt þar utan á. Fjarlægðir voru milliveggir á svefnlofti og loftið klætt og einangrað. Einnig var eldhúsið klætt og innréttað.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1987 var tekið inn rafmagn í skálann og er hann því í dag kynntur með rafmagni. Í upphafi var skálinn olíukynntur og seinna hitaður með gasi.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1992 var grafin niður 3ja hólfa [[rotþró]] og var það mikil bylting frá ,,kamarmenningunni”.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 1998 var boruð 104 metra djúp vatnshola í samstarfi við [[Orkuveita Reykjavíkur|Orkuveitu Reykjavíkur]], en úr henni fást 12 sekúndulítrar af köldu vatni. Lauk þar með erfiðum og kostnaðarsömum vatnsflutningum úr [[Reykjavík]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
* 2007 hófust miklar framkvæmdir til að koma skálanum aftur í nothæft stand en fjárhagslegir erfiðleikar, í [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagshruninu 2008]], bundu enda á framkvæmdirnar.</text>
      <sha1>04couhxvq0zyn5eu6zxewitou8rzo1m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Krabbameinsfélag Íslands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>186138</id>
    <revision>
      <id>1983811</id>
      <parentid>1954987</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:30:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emstrur</username>
        <id>20370</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1983811</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5042" sha1="mtgs6g25n78xrn518dfowxsbjf21osq" xml:space="preserve">{{Félagasamtök
| nafn = Krabbameinsfélagið
| stofnun = 27. júní 1951
| höfuðstöðvar = Skógarhlíð 8, 105 Reykjavík
| markmið = Að draga úr nýgengi krabbameina og dánartíðni af völdum þeirra og bæta lífsgæði þeirra sem greinast og aðstandenda þeirra.
| gerð = Almannaheillafélag
}}

'''Krabbameinsfélag Íslands''' er almannaheillafélag sem stofnað var þann [[27. júní]] [[1951]]. Félagið vinnur gegn [[Krabbamein|krabbameini]] með fjölbreyttum hætti og hefur að markmiði að bæta lífsgæði þeirra sem greinast með krabbamein og aðstandenda þeirra.

Krabbameinsfélagið hefur vakið mikla athygli fyrir fræðslu- og fjáröflunarátök sín, þar á meðal [[Mottumars]] og [[Bleika slaufan|Bleiku slaufuna]], sem hafa stuðlað að viðgangi félagsins.

== Saga ==
Krabbameinsfélag Íslands var stofnað þann 27. júní 1951 en nokkur svæðafélög voru þegar starfandi á þeim tíma. [[Níels Dungal]] var fyrsti formaður félagsins. Félagið gerðist aðili að [[Alþjóðakrabbameinssambandið|Alþjóðakrabbameinssambandinu]] árið [[1952]].

Í upphafi lagði félagið áherslu á fræðslu og forvarnir, meðal annars með útgáfu tímarits er kallaðist ''Fréttabréf um heilbrigðismál''. Félagið stóð fyrir söfnun fjár til tækjakaupa og byggingar húsnæðis fyrir krabbameinslækningar. Árið [[1954]] hófst skráning krabbameina og í kjölfarið rannsóknir á orsökum og faraldsfræði krabbameina. Tölvudeild var stofnuð árið [[1986]] til að vinna úr gögnum. Rannsóknastofu í [[Sameindalíffræði|sameinda-]] og [[frumulíffræði]] var hleypt af stokkunum árið [[1987]]. Einnig hófst starfsemi líknarmeðferðar er kallaðist ''Heimahlynning'' árið 1987. Árið [[2007]] var Ráðgjafarþjónusta Krabbameinsfélagsins stofnuð.

Krabbameinsfélagið hefur beitt sér fyrir banni við [[Tóbak|tóbaksauglýsingum]] og [[Lausasala|lausasölu]] á [[Sígaretta|vindlingum]]. Félagið hefur einnig veitt fræðslu um skaðsemi [[Tóbaksreykingar|reykinga]] í skólum.

Félagið hefur staðið fyrir leit að krabbameini, meðal annars með leit að [[Leghálskrabbamein|leghálskrabbameini]] sem hófst árið [[1964]], tilraun með leit að krabbameini í ristli og endaþarmi á árunum [[1986]] til [[1993]], og skipulegri leit að [[Brjóstakrabbamein|brjóstakrabbameini]] með [[Röntgengeislun|röntgenmyndatöku]] sem hófst árið 1987.

== Gagnrýni á fjármál félagsins ==
Í umfjöllun Heimildarinnar 15. október 2023 kom fram að um 14% söfnunarfjár Krabbameinsfélags Íslands árið 2022 hefðu farið í skrifstofukostnað en um 6% í krabbameinsrannsóknir. Einnig var fjallað um verðbréfafjárfestingar félagsins, meðal annars í víxli útgefnum af Ölmu leigufélagi. Halla Þorvaldsdóttir framkvæmdastjóri sagði að yfirbygging tæki lítinn hluta söfnunarfjár og að kjarnastarfsemi félagsins næði einnig til ráðgjafar, fræðslu og forvarna.

Í október 2025 gagnrýndi Einar Páll Svavarsson fjárhagslega forgangsröðun félagsins. Hann taldi félagið leggja of mikla áherslu á fjáröflun, markaðsmál og ávöxtun fjármuna miðað við beinan stuðning við krabbameinsgreinda og líkti starfsemi þess við viðburða- og fjármálafyrirtæki. Vísir fjallaði um gagnrýnina 21. október 2025.

Halla sagði í viðtali við Vísi að sjóðir félagsins væru ætlaðir til að tryggja áframhaldandi starfsemi ef fjáröflun drægist saman. Hún ræddi einnig gagnrýnina í Morgunútvarpi RÚV 22. október 2025.

Í aðsendri grein á Vísi 20. október 2026 gagnrýndi Einar Páll gjaldfærslu 75 milljóna króna stofnframlags til Framfarasjóðs Krabbameinsfélagsins í ársreikningi félagsins fyrir 2025. Hann hélt því fram að framlagið hefði verið gjaldfært áður en sjóðurinn var formlega stofnaður árið 2026 og gerði athugasemdir við upplýsingagjöf og meðferð fjárins.

== Heimildir ==
* [http://www.krabb.is Heimasíða Krabbameinsfélags Íslands]
* [https://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1653/PDF/f04.pdf Saga og þróun Krabbameinsfélags Íslands - Læknablaðið]
* [https://heimildin.is/grein/19145/ Meira í skrifstofukostnað en krabbameinsrannsóknir]. Heimildin, 15. október 2023.
* [https://www.visir.is/g/20252792425d/sakar-krabba-meins-fe-lagid-um-ad-vera-i-raun-fjar-mala-fyrir-taeki Sakar Krabbameinsfélagið um að vera í raun fjármálafyrirtæki]. Vísir, 21. október 2025.
* [https://www.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/b7q968 Viðtal við Höllu Þorvaldsdóttur um gagnrýni á Krabbameinsfélagið]. Morgunútvarpið, RÚV, 22. október 2025. Viðtalið hefst við 13:35.
* [https://www.visir.is/g/20262951041d/75-milljona-rangfaersla-i-samthykktum-arsreikningi-krabbameinsfelags-islands 75 milljóna rangfærsla í samþykktum ársreikningi Krabbameinsfélags Íslands]. Einar Páll Svavarsson, skoðanagrein á Vísi, 20. október 2026.
{{s|1951}}
[[Flokkur:Félagasamtök]]
[[Flokkur:Krabbamein]]</text>
      <sha1>mtgs6g25n78xrn518dfowxsbjf21osq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983812</id>
      <parentid>1983811</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T21:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emstrur</username>
        <id>20370</id>
      </contributor>
      <origin>1983812</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6480" sha1="6a2ud0hpa4vrdk732lxa0p3i6fbpnhy" xml:space="preserve">{{Félagasamtök
| nafn = Krabbameinsfélagið
| stofnun = 27. júní 1951
| höfuðstöðvar = Skógarhlíð 8, 105 Reykjavík
| markmið = Að draga úr nýgengi krabbameina og dánartíðni af völdum þeirra og bæta lífsgæði þeirra sem greinast og aðstandenda þeirra.
| gerð = Almannaheillafélag
}}

'''Krabbameinsfélag Íslands''' er almannaheillafélag sem stofnað var þann [[27. júní]] [[1951]]. Félagið vinnur gegn [[Krabbamein|krabbameini]] með fjölbreyttum hætti og hefur að markmiði að bæta lífsgæði þeirra sem greinast með krabbamein og aðstandenda þeirra.

Krabbameinsfélagið hefur vakið mikla athygli fyrir fræðslu- og fjáröflunarátök sín, þar á meðal [[Mottumars]] og [[Bleika slaufan|Bleiku slaufuna]], sem hafa stuðlað að viðgangi félagsins.

== Saga ==
Krabbameinsfélag Íslands var stofnað þann 27. júní 1951 en nokkur svæðafélög voru þegar starfandi á þeim tíma. [[Níels Dungal]] var fyrsti formaður félagsins. Félagið gerðist aðili að [[Alþjóðakrabbameinssambandið|Alþjóðakrabbameinssambandinu]] árið [[1952]].

Í upphafi lagði félagið áherslu á fræðslu og forvarnir, meðal annars með útgáfu tímarits er kallaðist ''Fréttabréf um heilbrigðismál''. Félagið stóð fyrir söfnun fjár til tækjakaupa og byggingar húsnæðis fyrir krabbameinslækningar. Árið [[1954]] hófst skráning krabbameina og í kjölfarið rannsóknir á orsökum og faraldsfræði krabbameina. Tölvudeild var stofnuð árið [[1986]] til að vinna úr gögnum. Rannsóknastofu í [[Sameindalíffræði|sameinda-]] og [[frumulíffræði]] var hleypt af stokkunum árið [[1987]]. Einnig hófst starfsemi líknarmeðferðar er kallaðist ''Heimahlynning'' árið 1987. Árið [[2007]] var Ráðgjafarþjónusta Krabbameinsfélagsins stofnuð.

Krabbameinsfélagið hefur beitt sér fyrir banni við [[Tóbak|tóbaksauglýsingum]] og [[Lausasala|lausasölu]] á [[Sígaretta|vindlingum]]. Félagið hefur einnig veitt fræðslu um skaðsemi [[Tóbaksreykingar|reykinga]] í skólum.

Félagið hefur staðið fyrir leit að krabbameini, meðal annars með leit að [[Leghálskrabbamein|leghálskrabbameini]] sem hófst árið [[1964]], tilraun með leit að krabbameini í ristli og endaþarmi á árunum [[1986]] til [[1993]], og skipulegri leit að [[Brjóstakrabbamein|brjóstakrabbameini]] með [[Röntgengeislun|röntgenmyndatöku]] sem hófst árið 1987.
Um áramótin 2020–2021 fluttust leghálsskimanir frá Krabbameinsfélaginu til heilsugæslunnar á landsvísu.&lt;ref&gt;[https://island.is/frett/leghalsskimun-naudsynleg-og-fyrirbyggjandi „Leghálsskimun – nauðsynleg og fyrirbyggjandi“]. Ísland.is, 12. ágúst 2024.&lt;/ref&gt; Breytingin byggðist á tillögum skimunarráðs og embættis landlæknis sem heilbrigðisráðherra samþykkti árið 2019. Markmiðin voru að gera skimanir að hluta almennrar opinberrar heilbrigðisþjónustu, bæta aðgengi og styrkja skipulag og eftirlit í samræmi við evrópskar leiðbeiningar um krabbameinsskimanir.&lt;ref&gt;[https://www.stjornarradid.is/frettir/grein/2019-03-11-Heilbrigdisradherra-skrifar-um-baett-skipulag-krabbameinsskimana/ „Heilbrigðisráðherra skrifar um bætt skipulag krabbameinsskimana“]. Heilbrigðisráðuneytið, 11. mars 2019.&lt;/ref&gt;

Árið 2020 komu fram alvarleg mistök við greiningu leghálssýna hjá Leitarstöð Krabbameinsfélagsins sem urðu tilefni rannsóknar embættis landlæknis. Heilbrigðisráðherra tók fram í yfirlýsingu 4. september 2020 að fyrirhugaður flutningur skimunar hefði lengi verið í undirbúningi og tengdist ekki þeim mistökum.&lt;ref&gt;[https://www.stjornarradid.is/frettir/grein/2020-09-04-Yfirlysing-fra-heilbrigdisradherra-vegna-krabbameinsskimana/ „Yfirlýsing frá heilbrigðisráðherra vegna krabbameinsskimana“]. Heilbrigðisráðuneytið, 4. september 2020.&lt;/ref&gt;
== Gagnrýni á fjármál félagsins ==
Í umfjöllun Heimildarinnar 15. október 2023 kom fram að um 14% söfnunarfjár Krabbameinsfélags Íslands árið 2022 hefðu farið í skrifstofukostnað en um 6% í krabbameinsrannsóknir. Einnig var fjallað um verðbréfafjárfestingar félagsins, meðal annars í víxli útgefnum af Ölmu leigufélagi. Halla Þorvaldsdóttir framkvæmdastjóri sagði að yfirbygging tæki lítinn hluta söfnunarfjár og að kjarnastarfsemi félagsins næði einnig til ráðgjafar, fræðslu og forvarna.

Í október 2025 gagnrýndi Einar Páll Svavarsson fjárhagslega forgangsröðun félagsins. Hann taldi félagið leggja of mikla áherslu á fjáröflun, markaðsmál og ávöxtun fjármuna miðað við beinan stuðning við krabbameinsgreinda og líkti starfsemi þess við viðburða- og fjármálafyrirtæki. Vísir fjallaði um gagnrýnina 21. október 2025.

Halla sagði í viðtali við Vísi að sjóðir félagsins væru ætlaðir til að tryggja áframhaldandi starfsemi ef fjáröflun drægist saman. Hún ræddi einnig gagnrýnina í Morgunútvarpi RÚV 22. október 2025.

Í aðsendri grein á Vísi 20. október 2026 gagnrýndi Einar Páll gjaldfærslu 75 milljóna króna stofnframlags til Framfarasjóðs Krabbameinsfélagsins í ársreikningi félagsins fyrir 2025. Hann hélt því fram að framlagið hefði verið gjaldfært áður en sjóðurinn var formlega stofnaður árið 2026 og gerði athugasemdir við upplýsingagjöf og meðferð fjárins.

== Heimildir ==
* [http://www.krabb.is Heimasíða Krabbameinsfélags Íslands]
* [https://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1653/PDF/f04.pdf Saga og þróun Krabbameinsfélags Íslands - Læknablaðið]
* [https://heimildin.is/grein/19145/ Meira í skrifstofukostnað en krabbameinsrannsóknir]. Heimildin, 15. október 2023.
* [https://www.visir.is/g/20252792425d/sakar-krabba-meins-fe-lagid-um-ad-vera-i-raun-fjar-mala-fyrir-taeki Sakar Krabbameinsfélagið um að vera í raun fjármálafyrirtæki]. Vísir, 21. október 2025.
* [https://www.ruv.is/utvarp/spila/morgunutvarpid/23822/b7q968 Viðtal við Höllu Þorvaldsdóttur um gagnrýni á Krabbameinsfélagið]. Morgunútvarpið, RÚV, 22. október 2025. Viðtalið hefst við 13:35.
* [https://www.visir.is/g/20262951041d/75-milljona-rangfaersla-i-samthykktum-arsreikningi-krabbameinsfelags-islands 75 milljóna rangfærsla í samþykktum ársreikningi Krabbameinsfélags Íslands]. Einar Páll Svavarsson, skoðanagrein á Vísi, 20. október 2026.
{{s|1951}}
[[Flokkur:Félagasamtök]]
[[Flokkur:Krabbamein]]</text>
      <sha1>6a2ud0hpa4vrdk732lxa0p3i6fbpnhy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Time to Rock Festival</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187095</id>
    <revision>
      <id>1983821</id>
      <parentid>1982685</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:27:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Nesi13</username>
        <id>106374</id>
      </contributor>
      <comment>/* 2027 */</comment>
      <origin>1983821</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11664" sha1="om56b3iv0nx0bc5w5mwe2gcunoild9u" xml:space="preserve">'''Time to Rock Festival''' (áður Helgeåfestivalen) er [[rokk|rokkhátíð]] sem hefur verið haldin í [[Knislinge]] síðan 2006.

==Nafn==
Upphaflega nafn hátíðarinnar, ''Helgeåfestivalen'' dregur nafn sitt af því að hátíðin er haldin við árbakka árinnar [[Helge å|Helge]].

Hátíðin skipti um nafn yfir í '''Time to Rock Festival''' fyrir hátíðina 2022 til þess að styrkja stöðu sína bæði á sænskum og alþjóðlegum markaði.&lt;ref&gt;https://timetorock.se/en/home/about-us&lt;/ref&gt;

==Hljómsveitir==
===2027===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 9-12 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Ambush]]
*[[Andy and the Rockets]]
*[[Atomic Rooster]]
*[[Attentat]]
*[[Big Country]]
*[[Backstreet Girls]]
*[[Captain Black Beard]]
*Celebrating [[Meat Loaf]] - Bat 50
*[[Civil War]]
*[[Corroded]]
*[[Cyhra]]
*[[The Dahmers]]
*[[Dan Byrne]]
*[[Dream Evil]]
*[[FM]]
*[[Gathering of Kings]]
*[[Girlschool]]
*[[Helix]]
*[[The Hooters]]
*[[Hostilia]]
*[[Hulkoff]]
*[[The Mind Palace]]
*[[Mustasch]]
*[[One Mile From Home]]
*[[Pretty Maids]]
*[[Public Image Ltd.]]
*[[Royal Republic]]
*[[Silveroller]]
*[[Storace]]
*[[Syd Ekman Band]]
*[[Therion]]
*[[Tungsten (hljómsveit)|Tungsten]]
*[[The Üniverse]]
*[[Velveteen Queen]]
*[[Vindicta]]
*[[Warner Drive]]
*[[Warrior Soul]]
*[[220 Volt]]
|}

===2026===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 3-6 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[10cc]]
*[[999 (hljómsveit)|999]]
*[[Gary Moore|A Tribute to Gary Moore]]
*[[Alterium]]
*[[ATC]]
*[[Atomic Swing]]
*[[Baron Rojo]]
*[[Bloodstain]]
*[[Arthur Brown|The Crazy World of Arthur Brown]]
*[[Crimson Glory]]
*[[Crucified Barbara]]
*[[The Dogs D'Amour]]
*[[Discharge]]
*[[Dominum]]
*[[Dynazty]]
*[[Easy Action]]
*[[Enforcer]]
*[[Eric Sardinas]]
*[[Erik Grönwall]]
*[[Geoff Tate|Geoff Tate's Operation: Mindcrime The Final Chapter]]
*[[The Good, the Bad and the Zugly]]
*[[Gotthard]]
*[[Hardcore Superstar]]
*[[The Haunted]]
*[[Hera (Helsingborg)|Hera]]
*[[Heroes of Rock]]
*[[Knogjärn]]
*[[Leningrad Cowboys]] 
*[[Liar Thief Bandit]]
*[[Loudness]]
*[[Magnum]]
*[[Marco Mendoza]]
*[[The Mercury Riots]]
*[[Metal Dragon]]
*[[Moxy]]
*[[Nanowar of Steel]]
*[[The Night Flight Orchestra]]
*[[PAIN]]
*[[Rhapsody of Fire]]
*[[Rosalie Cunningham]]
*[[Roulette]]
*[[Savage]]
*[[Snowstorm]]
*[[Treat]]
*[[Tyketto]]
*[[The Üniverse]]
*[[Vanquisher]]
*[[Wishbone Ash]]
*[[Wolf]]
*[[Anderz Wrethov|Wrethovs Bryan Adams Tribute]]
|}

===2025===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 4-7 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Alien]]
*[[Ambush]]
*[[The Anti-Queens]]
*[[Andy and the Rockets]]
*[[Ashes of Souls]]
*[[Asomvel]]
*[[Battle Beast]]
*[[Bonafide]]
*[[Bourbon Boys]]
*[[Bullet]]
*[[Cobra Spell]]
*[[Creedence Tribute]]
*[[Dare]]
*[[Udo Dirkschneider|Dirkschneider]]
*[[Eclipse]]
*[[Eläkeläiset]]
*[[Firewind]]
*[[Heavy Pettin]]
*[[Hellgroove]]
*[[Jay Smith]]
*[[Jean Beauvoir]]
*[[John Lindberg Trio]]
*[[Joe Lynn Turner]]
*[[Korpiklaani]]
*[[Krokus]]
*[[Laura Cox]]
*[[Majestica]]
*[[Michael Schenker]]
*[[Mikkey Dee|Mikkey Dee and Friends]]
*[[The Mind Palace]]
*[[Myrath]]
*[[Nashville Pussy]]
*[[Nestor]]
*[[Oomph!]]
*[[Praying Mantis]]
*[[Quireboys]]
*[[Renegade]]
*[[Riot V]]
*[[Smash Into Pieces]]
*[[Sonata Arctica]]
*[[Stray]]
*[[U.K Subs]]
*[[Velveteen Queen]]
*[[The Warner E. Hodges Band]]
*[[The Wildhearts]]
*[[Wytch Hazel]]
*[[Y&amp;T]]
|}

===2024===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 5-8 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[The 69 Eyes]]
*[[Alastair Greene]]
*[[Aldo Nova]]
*[[Amaranthe]]
*[[Amorphis]]
*[[Anti-Nowhere League]]
*[[The Anti-Queens]]
*[[Bite Me]]
*[[Bow Wow]]
*[[Brian Downey|Brian Downey's Alive and Dangerous]]
*[[Doro Pesch|Doro]]
*[[Ebba Gold]]
*[[Electric Banana Band]]
*[[Eradikated]]
*[[Eric Johanson]]
*[[The Fiascos]]
*[[Gabba]]
*[[Geordie]]
*[[Hardcore Superstar]]
*[[Janne Schaffer|Janne Schaffer's Music Story Band]]
*[[Joddla med Siv]]
*[[Junkyard Drive]]
*[[Kee Marcello|Kee Marcello performs Europe]]
*[[Lion's Share]]
*[[Metal Church]]
*[[Michael Monroe]]
*[[Mike Tramp|Songs of White Lion featuring Mike Tramp]]
*[[Murasaki]]
*[[Pedalens Pågar]]
*[[Phil Campbell|Phil Campbell and the Bastard Sons]]
*[[Portrait]]
*[[Pretty Maids]]
*[[Raven]]
*[[Sator]]
*[[Släkkten]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Steelwings]]
*[[Torsson]]
*[[Unleash the Archers]]
*[[Uriah Heep]]
*[[Vandenberg]]
*[[Velvet Insane]]
*[[Visions of Atlantis]]
|}

===2023===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 8-10 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Alestorm]]
*[[Angel Witch]]
*[[The Answer]]
*[[Back Street Crawler]]
*[[Blind Guardian]]
*[[Bourbon Boys]]
*[[Brothers of Metal]]
*[[The Cruel Intentions]]
*[[The Crypt]]
*[[D-A-D]]
*[[The Dahmers]]
*[[Dream Evil]]
*[[Emotional Fire]]
*[[Gasbox]]
*[[Happy Hour]]
*[[Hardline]]
*[[The Hooters]]
*[[KK's Priest]]
*[[Knogjärn]]
*[[Marky Ramone's Blitzkrieg]]
*[[Masterplan]]
*[[Mats Ronander Band]]
*[[Michael Schenker]]
*[[Molly Hatchet]]
*[[Prins Svart]]
*[[Punkrock Factory]]
*[[The Quill]]
*[[Ross the Boss]]
*[[Saffire]]
*[[Saxon]]
*[[Släkkten]]
*[[Steve 'n' Seagulls]]
*[[Ström]]
*[[Teaze]]
*[[The Toy Dolls]]
*[[Treat]]
*[[Triumph of Death]]
*[[Triptykon]]
*[[Tungsten_(band)|Tungsten]]
*[[Tygers of Pan Tang]]
*[[Uli Jon Roth]]
|}

===2022===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 4-6 ágúst
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[AC/She-C]]
*[[Adam and the Metal Hawks]]
*[[Black Mamba]]
*[[Candlemass]]
*[[Crypta]]
*[[Dare]]
*[[The Dead Daisies]]
*[[Demon]]
*[[Electric Boys]]
*[[Florence Black]]
*[[Gathering of Kings]]
*[[Gloryhammer]]
*[[Grand Slam]]
*[[Hammerfall]]
*[[H.E.A.T.]]
*[[Lok]]
*[[Lordi]]
*[[Lucifer]]
*[[Mother's Finest]]
*[[Nervosa]]
*[[Nestor]]
*[[Rob Tognoni]]
*[[Rose Tattoo]]
*[[Satan_(band)|Satan]]
*[[Sister Sin]]
*[[Status Quo]]
|}

===2021===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! Aflýst út af [[COVID-19]]
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
|}

===2020===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! Aflýst út af [[COVID-19]]
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
|}

===2019===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 4-6 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Alien]]
*[[Asta Kask]]
*[[Battle Beast]]
*[[Björn Rosenström]]
*[[Corroded]]
*[[Daddy's Drinkin']]
*[[Dead by April]]
*[[Dee Snider]]
*[[Eleine]]
*[[Finnegan's Hell]]
*[[Flush the Fashion]]
*[[Gul Front]]
*[[Hardcore Superstar]]
*[[Lillasyster]]
*[[Love Generators]]
*[[Mustasch]]
*[[Onsdagsbandet]]
*[[Perkele]]
*[[Project M]]
*[[Secret Service]]
*[[Släkkten]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Warner Drive]]
*[[W.A.S.P.]]
*[[Waterhill]]
*[[Wicked Wendy]]
*[[Wilmer X]]
|}

===2018===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 5-7 júlí
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Ages of Rock]]
*[[Arch Enemy]]
*[[Avatar_(band)|Avatar]]
*[[Backyard Babies]]
*[[Black Ingvars]]
*[[Bullets and Octane]]
*[[Charta 77]]
*[[Crashdïet]]
*[[Dan Reed Network]]
*[[Dia Psalma]]
*[[Dragonforce]]
*[[Electric Boys]]
*[[Finnegan's Hell]]
*[[Frontback]]
*[[The Headlines]]
*[[H.E.A.T.]]
*[[John Lindberg Trio]]
*[[John Wildcat]]
*[[Liar Thief Bandit]]
*[[Mimikry]]
*[[The Parity Complex]]
*[[Saffire]]
*[[Släkkten]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Sons of Apollo]]
*[[Streamline]]
*[[Supernova Downtown]]
*[[Takida]]
*[[Wildness]]
|}

===2017===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 3-5 ágúst
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Art Nation]]
*[[Artmade]]
*[[The Carburetors]]
*[[Chris L. Svensson]]
*[[Crazy Lixx]]
*[[Crier]]
*[[D-A-D]]
*[[Daddy's Drinkin']]
*[[The Dahmers]]
*[[Deceptic]]
*[[Udo Dirkschneider|Dirkschneider]]
*[[Ebba Gold]]
*[[Hajhatt]]
*[[Hammerfall]]
*[[Imperial State Electric]]
*[[Kill the Kong]]
*[[Manny Ribera]]
*[[Marky Ramone|Marky Ramone's Blitzkrieg]]
*[[Middlemantra]]
*[[Noice]]
*[[Pretty Maids]]
*[[Sator]]
*[[Släkkten]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Talisman]]
*[[Ugly Kid Joe]]
*[[VA Rocks]]
*[[Vinterspöke]]
*[[Warner Drive]]
|}

===2016===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 4-5 ágúst
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[2 Blyga Läppar]]
*[[Alphaville]]
*[[Amaranthe]]
*[[Art Nation]]
*[[Avengeus]]
*[[Convoluted]]
*[[The Dead Daisies]]
*[[Eclipse]]
*[[Helloween]]
*[[The Hypnagogics]]
*[[The Kali Mamas]]
*[[Knogjärn]]
*[[Raubtier]]
*[[Sha-Boom]]
*[[Sleepwulf]]
*[[Släkkten]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Syd &amp; Ekman]]
*[[Thundermother]]
*[[Treat]]
*[[W.A.S.P.]]
*[[Warner Drive]]
|}

===2015===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 31 júlí - 1 ágúst
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Björn Rosenström]]
*[[Bullet]]
*[[Corroded]]
*[[Europe]]
*[[FM_(band)|FM]]
*[[Jay Smith]]
*[[Lillasyster]]
*[[Micke Syd]]
*[[Plan Three]]
*[[The Quireboys]]
*[[Saxon]]
*[[Skid Row]]
*[[Tommy Ekman]]
*[[Treat]]
|}

===2014===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Avengius]]
*[[Bombus_(band)|Bombus]]
*[[Daddy's Drinkin']]
*[[Deville]]
*[[Drumstick Victors]]
*[[Graveyard]]
*[[Heavy Tiger]]
*[[Joddla med Siv]]
*[[Magnum]]
*[[Mustasch]]
*[[Robert Pehrsons Humbuckers]]
*[[The Royal Concept]]
*[[Skitarg]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Sparzanza]]
*[[Tennessee Drifters]]
*[[Thomas Dileva]]
*[[Warner Drive]]
|}

===2013===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Adept]]
*[[Artmade]]
*[[Babian]]
*[[Casablanca_(band)|Casablanca]]
*[[Civil War]]
*[[D-A-D]]
*[[Dust Bowl Jokies]]
*[[Familjen]]
*[[Håkan Hemlin]]
*[[Hardcore Superstar]]
*[[John Bull Gang]]
*[[Lillasyster]]
*[[Linus Svenning]]
*[[Lyzyrd Skyzyrd]]
*[[Mikael Rickfors]]
*[[My Dear Addiction]]
*[[Nanne Grönwall]]
*[[Panda Da Panda]]
*[[The Poodles]]
*[[Pretty Maids]]
*[[The Refreshments]]
*[[Sister Sin]]
*[[Unsolved]]
*[[Warner Drive]]
*[[Yohio]]
|}

===2012===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Abalone Dots]]
*[[Amaranthe]]
*[[Avengeus]]
*[[Badmouth]]
*[[Bob Hund]]
*[[Bourbon Boys]]
*[[Corroded]]
*[[Crier]]
*[[The Dahmers]]
*[[Demotional]]
*[[Den Svenska Björnstammen]]
*[[Eddie Meduza Lever]]
*[[Father and Son]]
*[[Hammerfall]]
*[[Legends Voices of Rock]]
*[[Maskinen]]
*[[Mofeta and Jerre]]
*[[Nationalteatern]]
*[[The Pusher]]
*[[Räfven]]
*[[Raubtier]]
*[[Roxie 77]]
*[[Sarah Gave It Up]]
*[[Skitarg]]
*[[Solitude]]
*[[The Sounds]]
*[[Udo Dirkschneider|Udo]]
*[[Warner Drive]]
*[[Zip of Fire]]
|}

===2011===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Adept]]
*[[Björn Rosenström]]
*[[Calle and the Undervalleys]]
*[[Corroded]]
*[[Dan Hylander and Orkestern]]
*[[Hardcore Superstar]]
*[[Itchy Daze]]
*[[Lillasyster]]
*[[Micke Syd and Tommy Ekman]]
*[[Plan Three]]
*[[The Poodles]]
*[[Slade]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Supreme Majesty]]
|}

===2010===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Hoffmaestro &amp; Chraa]]
*[[Kitto]]
*[[Nisse Hellberg]]
*[[Pernilla Andersson]]
*[[Sator]]
*[[Sibel]]
*[[Sme'ns Baglomma]]
*[[Sonic Syndicate]]
*[[Treat]]
|}

===2009===
{| class=&quot;toccolours collapsible expanded&quot; style=&quot;width:100%;&quot;
|-
! 
|-
|{{div col|colwidth=22em|small=yes}}
*[[Backyard Babies]]
*[[Dead By April]]
|}

==Tilvísanir==

[[Flokkur:Tónlistarhátíðir]]</text>
      <sha1>om56b3iv0nx0bc5w5mwe2gcunoild9u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Plano</title>
    <ns>0</ns>
    <id>187620</id>
    <revision>
      <id>1983795</id>
      <parentid>1929352</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T19:23:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>1159</id>
      </contributor>
      <comment>Skráin Legacy_West.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Túrelio|Túrelio]] vegna þess að [[:c:COM:L|Copyright violation]]: https://www.localprofile.com/food-drink/legacy-west-announces-happy-hour-sip-and-shop-experience-8646800</comment>
      <origin>1983795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2383" sha1="h9q7qucan1grf2w2b8bdx8c1e79z6gk" xml:space="preserve">{{Byggð
| nafn                     = Plano
| tegund_byggðar           = [[Borg]]
| mynd                     =
| mynd_stærð               = 
| mynd_alt                 = 
| mynd_texti               = Legacy West
| fáni                     = 
| innsigli                 = 
| skjaldarmerki            = 
| viðurnefni               = 
| kjörorð                  = 
| kort                     = 
| kort_texti               = 
| teiknibóla_kort          = Bandaríkin
| teiknibóla_kort_texti    = Staðsetning í Bandaríkjunum
| hnit                     = {{WikidataCoord|display=inline,title}}
| undirskipting_gerð       = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]]
| undirskipting_nafn       = {{fáni|Bandaríkin}}
| undirskipting_gerð1      = [[Fylki Bandaríkjanna|Fylki]]
| undirskipting_nafn1      = {{flagcountry|Texas}}
| undirskipting_gerð2      = [[Sýslur í Texas|Sýsla]]
| undirskipting_nafn2      = [[Collin-sýsla (Texas)|Collin]], [[Denton-sýsla (Texas)|Denton]]
| stofnun_titill           = Stofnun
| stofnun_dagsetning       = 
| leiðtogi_titill          = 
| leiðtogi_nafn            = 
| leiðtogi_flokkur         = 
| heild_gerð               = 
| flatarmál_heild_km2      = 
| hæð_m                    = 
| mannfjöldi_neðan         = &lt;ref name=&quot;mannfjoldi&quot;&gt;{{cite web|url=https://data.census.gov/all?q=Plano%20city%2C%20Texas|title=US Census – Plano, Texas|publisher=[[United States Census Bureau]]|access-date=2025-09-16|url-status=live}}&lt;/ref&gt;
| mannfjöldi_frá_og_með    = 2020
| mannfjöldi_heild         = 285.494
| mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto
| tímabelti                = [[Miðtími|CST]]
| utc_hliðrun              = −06:00
| tímabelti_sumartími      = [[Miðtími|CDT]]
| utc_hliðrun_sumartími    = −05:00
| póstnúmer_gerð           = Póstnúmer
| póstnúmer                = 
| svæðisnúmer              = 
| vefsíða                  = {{Opinber vefslóð}}
}}

'''Plano''' er borg í [[Texas]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Íbúafjöldinn var 285.494 árið 2020.&lt;ref name=&quot;mannfjoldi&quot; /&gt; Borgin er staðsett í [[Collin-sýsla (Texas)|Collin]] og [[Denton-sýsla (Texas)|Denton-sýslu]], og er hluti af stórborgarsvæði [[Dallas]]-[[Fort Worth]]-[[Arlington (Texas)|Arlington]].

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* {{Opinber vefsíða}}

{{stubbur|Bandaríkin}}
[[Flokkur:Borgir í Texas]]</text>
      <sha1>h9q7qucan1grf2w2b8bdx8c1e79z6gk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Árelíus og Natalía</title>
    <ns>0</ns>
    <id>188530</id>
    <revision>
      <id>1983853</id>
      <parentid>1935728</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T01:53:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983853</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2809" sha1="2gcbas0m31og65om1xujrbhmnm6d2og" xml:space="preserve">'''Árelíus og Natalía''' (d. [[852]]) voru kristin hjón sem voru tekin af lífi af [[Abd ar-Rahman 2.]], [[Emírsdæmið Córdoba|emír Córdoba]], fyrir að neita að afneita trú sinni. Þau eru talin píslarvottar og dýrlingar af [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólsku kirkjunni]] og [[Rétttrúnaðarkirkjan|Rétttrúnaðarkirkjunni]].

== Ævi ==
Árelíus fæddist inn í auðuga fjölskyldu í Sevilla. Faðir hans var múslimi og arabískur og móðir hans kristin frá Spáni. Hann varð munaðarlaus sem barn og ólst upp hjá frænku sinni, sem líklega var leynilega kristin. Á þeim tíma voru kristnir ofsóttir í márísku konungsríkjunum á Spáni.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba|title=Saint Aurelius of Cordoba|website=Saintforaminute.com|access-date=18. júlí 2025|language=en}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;.
Aurelius giftist Sabigotho, stúlku úr múslimskri fjölskyldu. Eftir brúðkaupið ákvað Sabigotho að snúast til kristni og tók upp nafnið Natalia. Hjónin bjuggu í furstadæminu Córdoba, eignuðust dóttur og lifðu leynilega sem kristin. Á þeim tíma var það dauðarefsing að snúast frá íslam til kristni.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs|title=Saints Natalia, Aurelius, Liliosa and George martyrs|language=en|w4ebsite=Catholic Exchange}}&lt;/ref&gt;.

Dag einn varð Árelíus vitni að því að kristinn kaupmaður, sem hafði opinberlega játað trú sína á Krist, var húðstrýktur opinberlega. Árelíus og Natalía voru hneyksluð yfir þessum atburði og ákváðu að þau gætu ekki lengur leynt trú sinni. Þau lögðu til hliðar peninga fyrir dóttur sína og úthlutaðu afganginum af sparnaðinum til fátækra. Þau fóru síðan að boða opinberlega trú sína og annast fangelsaða kristna menn.

== Heiður ==
Hátíðardagur Árelíusar og Natalíu er 27. júlí.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309|title=Sts. Natalie &amp; Aurelius|website=Catholic Online|access-date=11.11.2025}}&lt;/ref&gt; Þau eru meðal píslarvotta Córdoba, 48 kristinna manna sem teknir voru af lífi í borginni á árunum 850 til 859 e.Kr.

[[Helgur dómur]] Árelíusar er geymdur í altari í dómkirkjunni [[Santa María la Antigua]] í [[Panamaborg|Panama]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html|title=El Papa consagra altar de la primera catedral en tierra firme de América|website=Vatican News|date=26.1.2019|author=JMJ y Patricia Ynestroza}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

{{d|852}}
[[Flokkur:Dýrlingar rétttrúnaðarkirkjunnar]]
[[Flokkur:Kaþólskir dýrlingar]]</text>
      <sha1>2gcbas0m31og65om1xujrbhmnm6d2og</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Haraldur Guðjónsson Thors/sandkassi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>189805</id>
    <revision>
      <id>1983762</id>
      <parentid>1946583</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haraldur Guðjónsson Thors</username>
        <id>113369</id>
      </contributor>
      <origin>1983762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12637" sha1="0ydf6796rjgepiftbv7e4zdxrgoqtaw" xml:space="preserve">{{User sandbox}}
&lt;!-- EDIT BELOW THIS LINE --&gt;

{{Infobox
| above = Alexander Gerschenkron
| image =
| caption =
| label1 = Fæðingardagur
| data1 = 1. október 1904
| label2 = Fæðingarstaður
| data2 = Odessa, Rússneska keisaradæmið
| label3 = Dánardagur
| data3 = 26. október 1978
| label4 = Dánarstaður
| data4 = Cambridge, Massachusetts
| label5 = Starf
| data5 = Hagfræðingur og hagsögufræðingur
| label6 = Stofnun
| data6 = Harvard-háskóli
| label7 = Þekktur fyrir
| data7 = Kenninguna um afstæða efnahagslega vanþróun
}}

'''Alexander Gerschenkron''' (1. október 1904 – 26. október 1978) var bandarískur hagfræðingur og hagsögufræðingur af rússneskum uppruna. Hann er einkum þekktur fyrir kenningu sína um ''afstæða efnahagslega vanþróun'' (e. ''relative economic backwardness''), sem hafði mikil áhrif á rannsóknir á iðnvæðingu og efnahagsþróun á 20. öld.&lt;ref&gt;Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt; Gerschenkron var prófessor við [[Harvard University|Harvard-háskóla]] og lagði sérstaka áherslu á samanburð á iðnvæðingu [[EVROPA|Evrópuríkja]], einkum [[United Kingdom|Bretlands]], [[Germany|Þýskalands]] og [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Rússlands]].&lt;ref&gt;Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. EH.Net, 2001.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==

Alexander Gerschenkron fæddist í Odessa árið 1904. Hann og faðir hans flúðu Rússland árið 1920 í kjölfar rússnesku byltingarinnar og lögðu leið sína fótgangandi til Rúmeníu áður en þeir settust að í Vínarborg.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Í Vín stundaði Gerschenkron nám við Háskólann í Vín og lauk doktorsprófi í hagfræði árið 1928.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Menntun hans mótaðist af hefð Austurríska hagfræðiskólans, en utan háskólans varð hann einnig fyrir áhrifum frá austurrískri marxískri hugsun og jafnaðarmannastefnu.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Að loknu námi átti hann erfitt með að fá fasta akademíska stöðu. Næstu árin starfaði hann meðal annars sem stjórnandi hjá mótorhjólafyrirtæki, kenndi við alþýðuháskóla í Vín og starfaði við rannsóknir og greiningu fyrir samvinnuhreyfinguna í Austurríki.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Á árunum 1937–1938 vann hann jafnframt með hagfræðingnum Oskar Morgenstern við Austrian Business Cycle Research Institute.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Eftir innlimun Austurríkis í Þýskaland árið 1938 flúði Gerschenkron ásamt fjölskyldu sinni fyrst til Sviss og þaðan til Bandaríkjanna með aðstoð hagfræðingsins Charles A. Gulick við Kaliforníuháskóla í Berkeley.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum vann hann fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður við Berkeley, en aflaði sér jafnframt tekna sem verkamaður í skipasmíðastöð á meðan hann reyndi að festa sig í sessi innan bandarísks fræðasamfélags.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Árið 1944 hóf hann störf hjá Federal Reserve í Washington þar sem hann sérhæfði sig í greiningu á sovésku hagkerfi og þróun Austur-Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Á þessum tíma öðlaðist hann orðspor sem einn fremsti sérfræðingur Bandaríkjanna í efnahagsmálum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Árið 1948 var Gerschenkron ráðinn til Harvard-háskóla, meðal annars fyrir tilstuðlan hagfræðingsins Gottfrieds Haberler.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Þar kenndi hann evrópska efnahagssögu og sovéska hagfræði og varð einn áhrifamesti hagsögufræðingur Bandaríkjanna á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard hafði hann mikil áhrif bæði sem rannsakandi og kennari. Hann leiðbeindi fjölmörgum nemendum sem síðar urðu þekktir fræðimenn á sviði hagfræði og efnahagssögu og átti stóran þátt í að móta það sem sumir hafa kallað „Gerschenkron-hefðina“ innan efnahagssögu.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1009–1013.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lét af störfum við Harvard árið 1974 og lést í Cambridge í Massachusetts árið 1978.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;
== Fræðistörf ==

Rannsóknir Gerschenkrons beindust einkum að efnahagssögu Evrópu, iðnvæðingu og þróun sovéska hagkerfisins.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Hann lagði áherslu á samanburð milli landa og taldi að ólík upphafsskilyrði leiddu til ólíkra leiða í efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–8.&lt;/ref&gt;

Hann varð þekktastur fyrir rannsóknir sínar á síðbúinni iðnvæðingu Evrópu, en vann einnig að rannsóknum á hagvexti, fjármálakerfum og sovéskri hagfræði.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard stjórnaði hann meðal annars Economic History Workshop, sem hafði mikil áhrif á þróun efnahagssögu í Bandaríkjunum á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Kenning um afstæða vanþróun ==

Frægasta framlag Gerschenkrons birtist í ritgerðinni ''Economic Backwardness in Historical Perspective'', sem fyrst kom út árið 1952 og síðar sem hluti af ritgerðasafni árið 1962.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt;

Meginkenning hans var að ríki fylgdu ekki öll sömu leið til iðnvæðingar. Hann hafnaði þeirri hugmynd að reynsla Bretlands gæti talist algilt fyrirmyndarlíkan sem önnur ríki fylgdu þegar þau iðnvæddust.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–7.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt Gerschenkron hafði vanþróun ekki aðeins neikvæð áhrif heldur gat hún einnig skapað sérstök skilyrði sem leiddu til hraðrar og ólíkrar iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

=== Mismunandi leiðir iðnvæðingar ===

Gerschenkron notaði Bretland, Þýskaland og Rússland sem dæmi um þrjár mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–26.&lt;/ref&gt;

; Bretland

Bretland var útgangspunktur kenningarinnar. Þar var iðnvæðingin að mestu drifin áfram af einkaframtaki, frumkvöðlum og fjárfestum. Markaðir voru þróaðir og nægt fjármagn var til staðar til að styðja við ný fyrirtæki og tækninýjungar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–14.&lt;/ref&gt;

; Þýskaland

Í Þýskalandi hófst iðnvæðingin síðar en í Bretlandi. Þar gegndu fjárfestingarbankar, svokallaðir ''universal banks'', lykilhlutverki.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 13–16.&lt;/ref&gt;

Bankarnir söfnuðu saman fjármagni, fjármögnuðu iðnfyrirtæki og fylgdust náið með starfsemi þeirra.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14–15.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lýsti þessu sambandi með því að bankarnir fylgdu fyrirtækjunum „frá vöggu til grafar“.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14.&lt;/ref&gt;

Þeir stuðluðu einnig að stærri fyrirtækjum og meiri samþjöppun innan iðnaðarins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 15–16.&lt;/ref&gt;

; Rússland

Rússland var að mati Gerschenkrons vanþróaðra en bæði Bretland og Þýskaland þegar iðnvæðingin hófst þar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 16–18.&lt;/ref&gt;

Vegna skorts á fjármagni, veikra fjármálastofnana og félagslegra hindrana þurfti ríkið sjálft að taka að sér leiðandi hlutverk í iðnvæðingarferlinu.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 18–21.&lt;/ref&gt;

Ríkisvaldið studdi uppbyggingu járnbrauta, þungaiðnaðar og annarra lykilgreina hagkerfisins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 19–21.&lt;/ref&gt;

=== Kostir síðbúnar iðnvæðingar ===

Eitt frægasta framlag Gerschenkrons til hagsögu er kenning hans um kosti síðbúinnar iðnvæðingar (e. ''advantages of backwardness''). Þrátt fyrir að efnahagsleg vanþróun fæli í sér margvíslegar hindranir hélt hann því fram að ríki sem hófu iðnvæðingu seint hefðu jafnframt ákveðið forskot fram yfir þau ríki sem riðu á vaðið á tímum iðnbyltingarinnar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls.  bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

Mikilvægasti kosturinn fólst í því að seint iðnvædd ríki gátu tekið upp nýjustu tækni og framleiðsluaðferðir sem þegar höfðu verið þróaðar annars staðar. Þau þurftu því ekki að fara í gegnum öll þau þróunarstig sem frumiðnvæðingarríkin höfðu gengið í gegnum heldur gátu byggt beint á nýjustu lausnum sem stóðu til boða.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt; Gerschenkron lagði sérstaka áherslu á það sem hann kallaði „innflutta tækni“ (e. ''borrowed technology'') og benti á að innflutningur á erlendum vélum og sérþekkingu (e. ''foreign machinery and foreign know-how'') hefði verið meðal lykilforsendna hraðrar iðnvæðingar í mörgum Evrópuríkjum.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt kenningunni gátu ríki sem hófu iðnvæðingu síðar einnig lært af reynslu annarra. Með því að nýta þekkingu sem þegar hafði skapast annars staðar var hægt að forðast hluta af þeim kostnaði, mistökum og tæknilegu vandamálum sem frumiðnvæðingarríkin höfðu þurft að takast á við.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt;

Af þessum sökum taldi Gerschenkron að síðbúnir iðnþróunaraðilar gætu stundum náð hraðari hagvexti en ríki sem höfðu iðnvæðst fyrr.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–11.&lt;/ref&gt; Hann benti meðal annars á að þýskar stálsmiðjur hefðu á síðari hluta 19. aldar tekið upp fullkomnari tækni en víða tíðkaðist í Bretlandi og að enn síðar hefðu sumar rússneskar verksmiðjur notað búnað sem var tæknilega fullkomnari en sá sem fyrirfannst í Þýskalandi.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 10.&lt;/ref&gt;

[[Henry Rosovsky]] taldi að þessi hugmynd um jákvætt hlutverk afstæðrar vanþróunar væri meðal áhrifamestu framlaga Gerschenkrons til hagfræði og hagsögu. Að mati Rosovskys fólst mikilvægi kenningarinnar ekki aðeins í því að útskýra iðnvæðingu Evrópu heldur einnig í því að bjóða upp á greiningarramma fyrir rannsóknir á efnahagsþróun víðar um heiminn.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1012–1013. http://www.jstor.org/stable/2120341.&lt;/ref&gt;

== Áhrif og viðtökur ==

Kenning Gerschenkrons hafði mikil áhrif á hagsögu, þróunarhagfræði og samanburðarrannsóknir á efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans urðu sérstaklega áhrifamiklar í rannsóknum á iðnvæðingu Evrópu og þróunarferli svokallaðra seinkomuríkja.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Bandaríski hagfræðingurinn og hagsagnfræðingurinn [[Deirdre McCloskey]] taldi að helsta framlag Gerschenkrons væri ekki að setja fram algilt lögmál heldur að skapa öflugan greiningarramma sem gerði fræðimönnum kleift að skilja mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;, bls. 95–100.&lt;/ref&gt;

McCloskey lagði áherslu á að kenningin væri gagnleg sem greiningartæki frekar en algild saga um þróun ríkja.&lt;ref&gt;McCloskey, bls. 97–103.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==

Gerschenkron er almennt talinn einn áhrifamesti hagsagnfræðingur 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Kenning hans um afstæða efnahagslega vanþróun er enn kennd í hagfræði, stjórnmálafræði og hagsögu og hefur haft áhrif langt út fyrir rannsóknir á Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Economic History Association veitir árlega ''Alexander Gerschenkron Prize'' fyrir framúrskarandi doktorsritgerð á sviði efnahagssögu utan Bandaríkjanna og Kanada.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* ''Bread and Democracy in Germany'' (1943)
* ''Economic Backwardness in Historical Perspective'' (1962)
* ''Continuity in History, and Other Essays'' (1968)
* ''Europe in the Russian Mirror'' (1970)
* ''An Economic Spurt That Failed'' (1977)

== Tilvísanir ==

&lt;references/&gt;

== Heimildir ==

* Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. ''EH.Net'', 2001.
* Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962.
* McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;.
* Rosovsky, Henry (ritstj.). ''Industrialization in Two Systems: Essays in Honor of Alexander Gerschenkron''. New York: Wiley, 1966.
``</text>
      <sha1>0ydf6796rjgepiftbv7e4zdxrgoqtaw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983765</id>
      <parentid>1983762</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:36:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haraldur Guðjónsson Thors</username>
        <id>113369</id>
      </contributor>
      <origin>1983765</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12727" sha1="lclau96i0u1imvhe7bb0x6ye9m4qev0" xml:space="preserve">{{User sandbox}}
&lt;!-- EDIT BELOW THIS LINE --&gt;

{{Infobox
| above = Alexander Gerschenkron
| image =
| caption =
| label1 = Fæðingardagur
| data1 = 1. október 1904
| label2 = Fæðingarstaður
| data2 = Odessa, Rússneska keisaradæmið
| label3 = Dánardagur
| data3 = 26. október 1978
| label4 = Dánarstaður
| data4 = Cambridge, Massachusetts
| label5 = Starf
| data5 = Hagfræðingur og hagsögufræðingur
| label6 = Stofnun
| data6 = Harvard-háskóli
| label7 = Þekktur fyrir
| data7 = Kenninguna um afstæða efnahagslega vanþróun
}}

'''Alexander Gerschenkron''' (1. október 1904 – 26. október 1978) var bandarískur hagfræðingur og hagsögufræðingur af rússneskum uppruna. Hann er einkum þekktur fyrir kenningu sína um ''afstæða efnahagslega vanþróun'' (e. ''relative economic backwardness''), sem hafði mikil áhrif á rannsóknir á iðnvæðingu og efnahagsþróun á 20. öld.&lt;ref&gt;Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt; Gerschenkron var prófessor við [[Harvard University|Harvard-háskóla]] og lagði sérstaka áherslu á samanburð á iðnvæðingu [[EVROPA|Evrópuríkja]], einkum [[Bretland|Bretlands]], [[Þýskaland|Þýskalands]] og [[Rússland|Rússlands]].&lt;ref&gt;Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. EH.Net, 2001.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==

Alexander Gerschenkron fæddist í [[Odessa]] árið 1904. Hann og faðir hans flúðu Rússland árið 1920 í kjölfar rússnesku byltingarinnar og lögðu leið sína fótgangandi til [[Rúmenía|Rúmeníu]] áður en þeir settust að í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]].&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Í Vín stundaði Gerschenkron nám við Háskólann í Vín og lauk doktorsprófi í hagfræði árið 1928.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Menntun hans mótaðist af hefð Austurríska hagfræðiskólans, en utan háskólans varð hann einnig fyrir áhrifum frá austurrískri marxískri hugsun og jafnaðarmannastefnu.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Að loknu námi átti hann erfitt með að fá fasta akademíska stöðu. Næstu árin starfaði hann meðal annars sem stjórnandi hjá mótorhjólafyrirtæki, kenndi við alþýðuháskóla í Vín og starfaði við rannsóknir og greiningu fyrir samvinnuhreyfinguna í Austurríki.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Á árunum 1937–1938 vann hann jafnframt með hagfræðingnum [[Oskar Morgenstern]] við Austrian Business Cycle Research Institute.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Eftir innlimun Austurríkis í Þýskaland árið 1938 flúði Gerschenkron ásamt fjölskyldu sinni fyrst til [[Sviss]] og þaðan til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] með aðstoð hagfræðingsins [[Charles A. Gulick]] við Kaliforníuháskóla í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley]].&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum vann hann fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður við Berkeley, en aflaði sér jafnframt tekna sem verkamaður í skipasmíðastöð á meðan hann reyndi að festa sig í sessi innan bandarísks fræðasamfélags.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Árið 1944 hóf hann störf hjá Federal Reserve í Washington þar sem hann sérhæfði sig í greiningu á sovésku hagkerfi og þróun Austur-Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Á þessum tíma öðlaðist hann orðspor sem einn fremsti sérfræðingur Bandaríkjanna í efnahagsmálum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Árið 1948 var Gerschenkron ráðinn til [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], meðal annars fyrir tilstuðlan hagfræðingsins [[Gottfrieds Haberler]].&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Þar kenndi hann evrópska efnahagssögu og sovéska hagfræði og varð einn áhrifamesti hagsögufræðingur Bandaríkjanna á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard hafði hann mikil áhrif bæði sem rannsakandi og kennari. Hann leiðbeindi fjölmörgum nemendum sem síðar urðu þekktir fræðimenn á sviði hagfræði og efnahagssögu og átti stóran þátt í að móta það sem sumir hafa kallað „Gerschenkron-hefðina“ innan efnahagssögu.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1009–1013.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lét af störfum við Harvard árið 1974 og lést í [[Cambridge]] í [[Massachusetts]] árið 1978.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;
== Fræðistörf ==

Rannsóknir Gerschenkrons beindust einkum að efnahagssögu Evrópu, iðnvæðingu og þróun sovéska hagkerfisins.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Hann lagði áherslu á samanburð milli landa og taldi að ólík upphafsskilyrði leiddu til ólíkra leiða í efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–8.&lt;/ref&gt;

Hann varð þekktastur fyrir rannsóknir sínar á síðbúinni iðnvæðingu Evrópu, en vann einnig að rannsóknum á hagvexti, fjármálakerfum og sovéskri hagfræði.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard stjórnaði hann meðal annars Economic History Workshop, sem hafði mikil áhrif á þróun efnahagssögu í Bandaríkjunum á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Kenning um afstæða vanþróun ==

Þekktasta framlag Gerschenkrons birtist í ritgerðinni ''Economic Backwardness in Historical Perspective'', sem fyrst kom út árið 1952 og síðar sem hluti af ritgerðasafni árið 1962.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt;

Meginkenning hans var að ríki fylgdu ekki öll sömu leið til iðnvæðingar. Hann hafnaði þeirri hugmynd að reynsla Bretlands gæti talist algilt fyrirmyndarlíkan sem önnur ríki fylgdu þegar þau iðnvæddust.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–7.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt Gerschenkron hafði vanþróun ekki aðeins neikvæð áhrif heldur gat hún einnig skapað sérstök skilyrði sem leiddu til hraðrar og ólíkrar iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

=== Mismunandi leiðir iðnvæðingar ===

Gerschenkron notaði [[Bretland]], [[Þýskaland]] og [[Rússland]] sem dæmi um þrjár mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–26.&lt;/ref&gt;

; Bretland

Bretland var útgangspunktur kenningarinnar. Þar var iðnvæðingin að mestu drifin áfram af einkaframtaki, frumkvöðlum og fjárfestum. Markaðir voru þróaðir og nægt fjármagn var til staðar til að styðja við ný fyrirtæki og tækninýjungar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–14.&lt;/ref&gt;

; Þýskaland

Í Þýskalandi hófst iðnvæðingin síðar en í Bretlandi. Þar gegndu fjárfestingarbankar, svokallaðir ''universal banks'', lykilhlutverki.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 13–16.&lt;/ref&gt;

Bankarnir söfnuðu saman fjármagni, fjármögnuðu iðnfyrirtæki og fylgdust náið með starfsemi þeirra.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14–15.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lýsti þessu sambandi með því að bankarnir fylgdu fyrirtækjunum „frá vöggu til grafar“.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14.&lt;/ref&gt;

Þeir stuðluðu einnig að stærri fyrirtækjum og meiri samþjöppun innan iðnaðarins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 15–16.&lt;/ref&gt;

; Rússland

Rússland var að mati Gerschenkrons vanþróaðra en bæði Bretland og Þýskaland þegar iðnvæðingin hófst þar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 16–18.&lt;/ref&gt;

Vegna skorts á fjármagni, veikra fjármálastofnana og félagslegra hindrana þurfti ríkið sjálft að taka að sér leiðandi hlutverk í iðnvæðingarferlinu.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 18–21.&lt;/ref&gt;

Ríkisvaldið studdi uppbyggingu járnbrauta, þungaiðnaðar og annarra lykilgreina hagkerfisins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 19–21.&lt;/ref&gt;

=== Kostir síðbúnar iðnvæðingar ===

Gerschenkron setti fram kenningu um kosti síðbúinnar iðnvæðingar (e. ''advantages of backwardness''). Þrátt fyrir að efnahagsleg vanþróun fæli í sér margvíslegar hindranir hélt hann því fram að ríki sem hófu iðnvæðingu seint hefðu jafnframt ákveðið forskot fram yfir þau ríki sem riðu á vaðið á tímum iðnbyltingarinnar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls.  bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

Mikilvægasti kosturinn fólst í því að síðiðnvædd ríki gátu tekið upp nýjustu tækni og framleiðsluaðferðir sem þegar höfðu verið þróaðar annars staðar. Þau þurftu því ekki að fara í gegnum öll þau þróunarstig sem frumiðnvæðingarríkin höfðu gengið í gegnum heldur gátu byggt beint á nýjustu lausnum sem stóðu til boða.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt; Gerschenkron lagði sérstaka áherslu á það sem hann kallaði „innflutta tækni“ (e. ''borrowed technology'') og benti á að innflutningur á erlendum vélum og sérþekkingu (e. ''foreign machinery and foreign know-how'') hefði verið meðal lykilforsendna hraðrar iðnvæðingar í mörgum Evrópuríkjum.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt kenningunni gátu ríki sem hófu iðnvæðingu síðar einnig lært af reynslu annarra. Með því að nýta þekkingu sem þegar hafði skapast annars staðar var hægt að komast hjá hluta af þeim kostnaði, mistökum og tæknilegu vandamálum sem frumiðnvæðingarríkin höfðu þurft að takast á við.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt;

Af þessum sökum taldi Gerschenkron að síðbúin iðnþróunarríki gætu stundum náð hraðari hagvexti en ríki sem höfðu iðnvæðst fyrr.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–11.&lt;/ref&gt; Hann benti meðal annars á að þýskar stálsmiðjur hefðu á síðari hluta 19. aldar tekið upp fullkomnari tækni en víða tíðkaðist í Bretlandi og að enn síðar hefðu sumar rússneskar verksmiðjur notað búnað sem var tæknilega fullkomnari en sá sem fyrirfannst í Þýskalandi.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 10.&lt;/ref&gt;

[[Henry Rosovsky]] taldi að þessi hugmynd um jákvætt hlutverk afstæðrar vanþróunar væri meðal áhrifamestu framlaga Gerschenkrons til hagfræði og hagsögu. Að mati Rosovskys fólst mikilvægi kenningarinnar ekki aðeins í því að útskýra iðnvæðingu Evrópu heldur einnig í því að bjóða upp á greiningarramma fyrir rannsóknir á efnahagsþróun víðar um heiminn.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1012–1013. http://www.jstor.org/stable/2120341.&lt;/ref&gt;

== Áhrif og viðtökur ==

Kenning Gerschenkrons hafði mikil áhrif á hagsögu, þróunarhagfræði og samanburðarrannsóknir á efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans urðu sérstaklega áhrifamiklar í rannsóknum á iðnvæðingu Evrópu og þróunarferli svokallaðra seinkomuríkja.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Bandaríski hagfræðingurinn og hagsagnfræðingurinn [[Deirdre McCloskey]] taldi að helsta framlag Gerschenkrons væri ekki að setja fram algilt lögmál heldur að skapa öflugan greiningarramma sem gerði fræðimönnum kleift að skilja mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;, bls. 95–100.&lt;/ref&gt;

McCloskey lagði áherslu á að kenningin væri gagnleg sem greiningartæki frekar en algild saga um þróun ríkja.&lt;ref&gt;McCloskey, bls. 97–103.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==

Gerschenkron er almennt talinn einn áhrifamesti hagsagnfræðingur 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Kenning hans um afstæða efnahagslega vanþróun er enn kennd í [[hagfræði]], [[stjórnmálafræði]] og hagsögu og hefur haft áhrif langt út fyrir rannsóknir á Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Economic History Association veitir árlega ''Alexander Gerschenkron Prize'' fyrir framúrskarandi doktorsritgerð á sviði efnahagssögu utan Bandaríkjanna og Kanada.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* ''Bread and Democracy in Germany'' (1943)
* ''Economic Backwardness in Historical Perspective'' (1962)
* ''Continuity in History, and Other Essays'' (1968)
* ''Europe in the Russian Mirror'' (1970)
* ''An Economic Spurt That Failed'' (1977)

== Tilvísanir ==

&lt;references/&gt;

== Heimildir ==

* Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. ''EH.Net'', 2001.
* Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962.
* McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;.
* Rosovsky, Henry (ritstj.). ''Industrialization in Two Systems: Essays in Honor of Alexander Gerschenkron''. New York: Wiley, 1966.
``</text>
      <sha1>lclau96i0u1imvhe7bb0x6ye9m4qev0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983768</id>
      <parentid>1983765</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T13:48:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Haraldur Guðjónsson Thors</username>
        <id>113369</id>
      </contributor>
      <comment>/* Áhrif og viðtökur */</comment>
      <origin>1983768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12729" sha1="lkib13lzxui3icwawe288pu1zzq8wrx" xml:space="preserve">{{User sandbox}}
&lt;!-- EDIT BELOW THIS LINE --&gt;

{{Infobox
| above = Alexander Gerschenkron
| image =
| caption =
| label1 = Fæðingardagur
| data1 = 1. október 1904
| label2 = Fæðingarstaður
| data2 = Odessa, Rússneska keisaradæmið
| label3 = Dánardagur
| data3 = 26. október 1978
| label4 = Dánarstaður
| data4 = Cambridge, Massachusetts
| label5 = Starf
| data5 = Hagfræðingur og hagsögufræðingur
| label6 = Stofnun
| data6 = Harvard-háskóli
| label7 = Þekktur fyrir
| data7 = Kenninguna um afstæða efnahagslega vanþróun
}}

'''Alexander Gerschenkron''' (1. október 1904 – 26. október 1978) var bandarískur hagfræðingur og hagsögufræðingur af rússneskum uppruna. Hann er einkum þekktur fyrir kenningu sína um ''afstæða efnahagslega vanþróun'' (e. ''relative economic backwardness''), sem hafði mikil áhrif á rannsóknir á iðnvæðingu og efnahagsþróun á 20. öld.&lt;ref&gt;Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt; Gerschenkron var prófessor við [[Harvard University|Harvard-háskóla]] og lagði sérstaka áherslu á samanburð á iðnvæðingu [[EVROPA|Evrópuríkja]], einkum [[Bretland|Bretlands]], [[Þýskaland|Þýskalands]] og [[Rússland|Rússlands]].&lt;ref&gt;Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. EH.Net, 2001.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==

Alexander Gerschenkron fæddist í [[Odessa]] árið 1904. Hann og faðir hans flúðu Rússland árið 1920 í kjölfar rússnesku byltingarinnar og lögðu leið sína fótgangandi til [[Rúmenía|Rúmeníu]] áður en þeir settust að í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]].&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Í Vín stundaði Gerschenkron nám við Háskólann í Vín og lauk doktorsprófi í hagfræði árið 1928.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Menntun hans mótaðist af hefð Austurríska hagfræðiskólans, en utan háskólans varð hann einnig fyrir áhrifum frá austurrískri marxískri hugsun og jafnaðarmannastefnu.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Að loknu námi átti hann erfitt með að fá fasta akademíska stöðu. Næstu árin starfaði hann meðal annars sem stjórnandi hjá mótorhjólafyrirtæki, kenndi við alþýðuháskóla í Vín og starfaði við rannsóknir og greiningu fyrir samvinnuhreyfinguna í Austurríki.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Á árunum 1937–1938 vann hann jafnframt með hagfræðingnum [[Oskar Morgenstern]] við Austrian Business Cycle Research Institute.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Eftir innlimun Austurríkis í Þýskaland árið 1938 flúði Gerschenkron ásamt fjölskyldu sinni fyrst til [[Sviss]] og þaðan til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] með aðstoð hagfræðingsins [[Charles A. Gulick]] við Kaliforníuháskóla í [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Berkeley]].&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Í Bandaríkjunum vann hann fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður við Berkeley, en aflaði sér jafnframt tekna sem verkamaður í skipasmíðastöð á meðan hann reyndi að festa sig í sessi innan bandarísks fræðasamfélags.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;

Árið 1944 hóf hann störf hjá Federal Reserve í Washington þar sem hann sérhæfði sig í greiningu á sovésku hagkerfi og þróun Austur-Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Á þessum tíma öðlaðist hann orðspor sem einn fremsti sérfræðingur Bandaríkjanna í efnahagsmálum Sovétríkjanna.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Árið 1948 var Gerschenkron ráðinn til [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], meðal annars fyrir tilstuðlan hagfræðingsins [[Gottfrieds Haberler]].&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt; Þar kenndi hann evrópska efnahagssögu og sovéska hagfræði og varð einn áhrifamesti hagsögufræðingur Bandaríkjanna á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard hafði hann mikil áhrif bæði sem rannsakandi og kennari. Hann leiðbeindi fjölmörgum nemendum sem síðar urðu þekktir fræðimenn á sviði hagfræði og efnahagssögu og átti stóran þátt í að móta það sem sumir hafa kallað „Gerschenkron-hefðina“ innan efnahagssögu.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1009–1013.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lét af störfum við Harvard árið 1974 og lést í [[Cambridge]] í [[Massachusetts]] árið 1978.&lt;ref&gt;Het Website, &quot;Alexander Gerschenkron&quot;.&lt;/ref&gt;
== Fræðistörf ==

Rannsóknir Gerschenkrons beindust einkum að efnahagssögu Evrópu, iðnvæðingu og þróun sovéska hagkerfisins.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt; Hann lagði áherslu á samanburð milli landa og taldi að ólík upphafsskilyrði leiddu til ólíkra leiða í efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–8.&lt;/ref&gt;

Hann varð þekktastur fyrir rannsóknir sínar á síðbúinni iðnvæðingu Evrópu, en vann einnig að rannsóknum á hagvexti, fjármálakerfum og sovéskri hagfræði.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Við Harvard stjórnaði hann meðal annars Economic History Workshop, sem hafði mikil áhrif á þróun efnahagssögu í Bandaríkjunum á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Kenning um afstæða vanþróun ==

Þekktasta framlag Gerschenkrons birtist í ritgerðinni ''Economic Backwardness in Historical Perspective'', sem fyrst kom út árið 1952 og síðar sem hluti af ritgerðasafni árið 1962.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 5–30.&lt;/ref&gt;

Meginkenning hans var að ríki fylgdu ekki öll sömu leið til iðnvæðingar. Hann hafnaði þeirri hugmynd að reynsla Bretlands gæti talist algilt fyrirmyndarlíkan sem önnur ríki fylgdu þegar þau iðnvæddust.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 6–7.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt Gerschenkron hafði vanþróun ekki aðeins neikvæð áhrif heldur gat hún einnig skapað sérstök skilyrði sem leiddu til hraðrar og ólíkrar iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

=== Mismunandi leiðir iðnvæðingar ===

Gerschenkron notaði [[Bretland]], [[Þýskaland]] og [[Rússland]] sem dæmi um þrjár mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–26.&lt;/ref&gt;

; Bretland

Bretland var útgangspunktur kenningarinnar. Þar var iðnvæðingin að mestu drifin áfram af einkaframtaki, frumkvöðlum og fjárfestum. Markaðir voru þróaðir og nægt fjármagn var til staðar til að styðja við ný fyrirtæki og tækninýjungar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 11–14.&lt;/ref&gt;

; Þýskaland

Í Þýskalandi hófst iðnvæðingin síðar en í Bretlandi. Þar gegndu fjárfestingarbankar, svokallaðir ''universal banks'', lykilhlutverki.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 13–16.&lt;/ref&gt;

Bankarnir söfnuðu saman fjármagni, fjármögnuðu iðnfyrirtæki og fylgdust náið með starfsemi þeirra.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14–15.&lt;/ref&gt;

Gerschenkron lýsti þessu sambandi með því að bankarnir fylgdu fyrirtækjunum „frá vöggu til grafar“.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 14.&lt;/ref&gt;

Þeir stuðluðu einnig að stærri fyrirtækjum og meiri samþjöppun innan iðnaðarins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 15–16.&lt;/ref&gt;

; Rússland

Rússland var að mati Gerschenkrons vanþróaðra en bæði Bretland og Þýskaland þegar iðnvæðingin hófst þar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 16–18.&lt;/ref&gt;

Vegna skorts á fjármagni, veikra fjármálastofnana og félagslegra hindrana þurfti ríkið sjálft að taka að sér leiðandi hlutverk í iðnvæðingarferlinu.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 18–21.&lt;/ref&gt;

Ríkisvaldið studdi uppbyggingu járnbrauta, þungaiðnaðar og annarra lykilgreina hagkerfisins.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 19–21.&lt;/ref&gt;

=== Kostir síðbúnar iðnvæðingar ===

Gerschenkron setti fram kenningu um kosti síðbúinnar iðnvæðingar (e. ''advantages of backwardness''). Þrátt fyrir að efnahagsleg vanþróun fæli í sér margvíslegar hindranir hélt hann því fram að ríki sem hófu iðnvæðingu seint hefðu jafnframt ákveðið forskot fram yfir þau ríki sem riðu á vaðið á tímum iðnbyltingarinnar.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls.  bls. 7–10.&lt;/ref&gt;

Mikilvægasti kosturinn fólst í því að síðiðnvædd ríki gátu tekið upp nýjustu tækni og framleiðsluaðferðir sem þegar höfðu verið þróaðar annars staðar. Þau þurftu því ekki að fara í gegnum öll þau þróunarstig sem frumiðnvæðingarríkin höfðu gengið í gegnum heldur gátu byggt beint á nýjustu lausnum sem stóðu til boða.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt; Gerschenkron lagði sérstaka áherslu á það sem hann kallaði „innflutta tækni“ (e. ''borrowed technology'') og benti á að innflutningur á erlendum vélum og sérþekkingu (e. ''foreign machinery and foreign know-how'') hefði verið meðal lykilforsendna hraðrar iðnvæðingar í mörgum Evrópuríkjum.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8.&lt;/ref&gt;

Samkvæmt kenningunni gátu ríki sem hófu iðnvæðingu síðar einnig lært af reynslu annarra. Með því að nýta þekkingu sem þegar hafði skapast annars staðar var hægt að komast hjá hluta af þeim kostnaði, mistökum og tæknilegu vandamálum sem frumiðnvæðingarríkin höfðu þurft að takast á við.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 8–10.&lt;/ref&gt;

Af þessum sökum taldi Gerschenkron að síðbúin iðnþróunarríki gætu stundum náð hraðari hagvexti en ríki sem höfðu iðnvæðst fyrr.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 7–11.&lt;/ref&gt; Hann benti meðal annars á að þýskar stálsmiðjur hefðu á síðari hluta 19. aldar tekið upp fullkomnari tækni en víða tíðkaðist í Bretlandi og að enn síðar hefðu sumar rússneskar verksmiðjur notað búnað sem var tæknilega fullkomnari en sá sem fyrirfannst í Þýskalandi.&lt;ref&gt;Gerschenkron, 1962, bls. 10.&lt;/ref&gt;

[[Henry Rosovsky]] taldi að þessi hugmynd um jákvætt hlutverk afstæðrar vanþróunar væri meðal áhrifamestu framlaga Gerschenkrons til hagfræði og hagsögu. Að mati Rosovskys fólst mikilvægi kenningarinnar ekki aðeins í því að útskýra iðnvæðingu Evrópu heldur einnig í því að bjóða upp á greiningarramma fyrir rannsóknir á efnahagsþróun víðar um heiminn.&lt;ref&gt;Rosovsky, Henry. “Alexander Gerschenkron: A Personal and Fond Recollection.” ''The Journal of Economic History'' 39, nr. 4 (1979): 1012–1013. http://www.jstor.org/stable/2120341.&lt;/ref&gt;

== Áhrif og viðtökur ==

Kenningar Gerschenkrons hafði mikil áhrif á hagsögu, þróunarhagfræði og samanburðarrannsóknir á efnahagsþróun.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans urðu sérstaklega áhrifamiklar í rannsóknum á iðnvæðingu Evrópu og þróunarferli svokallaðra seinkomuríkja.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Bandaríski hagfræðingurinn og hagsagnfræðingurinn [[Deirdre McCloskey]] taldi að helsta framlag Gerschenkrons væri ekki að setja fram algilt lögmál heldur að skapa öflugan greiningarramma sem gerði fræðimönnum kleift að skilja mismunandi leiðir til iðnvæðingar.&lt;ref&gt;McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;, bls. 95–100.&lt;/ref&gt;

McCloskey lagði áherslu á að kenningin væri gagnleg sem greiningartæki frekar en algild saga um þróun ríkja.&lt;ref&gt;McCloskey, bls. 97–103.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==

Gerschenkron er almennt talinn einn áhrifamesti hagsagnfræðingur 20. aldar.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Kenning hans um afstæða efnahagslega vanþróun er enn kennd í [[hagfræði]], [[stjórnmálafræði]] og hagsögu og hefur haft áhrif langt út fyrir rannsóknir á Evrópu.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

Economic History Association veitir árlega ''Alexander Gerschenkron Prize'' fyrir framúrskarandi doktorsritgerð á sviði efnahagssögu utan Bandaríkjanna og Kanada.&lt;ref&gt;Fishlow, 2001.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* ''Bread and Democracy in Germany'' (1943)
* ''Economic Backwardness in Historical Perspective'' (1962)
* ''Continuity in History, and Other Essays'' (1968)
* ''Europe in the Russian Mirror'' (1970)
* ''An Economic Spurt That Failed'' (1977)

== Tilvísanir ==

&lt;references/&gt;

== Heimildir ==

* Fishlow, Albert. &quot;Economic Backwardness in Historical Perspective: A Book of Essays&quot;. ''EH.Net'', 2001.
* Gerschenkron, Alexander. ''Economic Backwardness in Historical Perspective''. Cambridge: Harvard University Press, 1962.
* McCloskey, Donald N. &quot;Kinks, Tools, Spurts and Substitutes: Gerschenkron's Rhetoric of Relative Backwardness&quot;.
* Rosovsky, Henry (ritstj.). ''Industrialization in Two Systems: Essays in Honor of Alexander Gerschenkron''. New York: Wiley, 1966.
``</text>
      <sha1>lkib13lzxui3icwawe288pu1zzq8wrx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Royale spilavítið (sjónvarpsmynd)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>190523</id>
    <revision>
      <id>1983785</id>
      <parentid>1972311</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T16:29:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4791" sha1="5rru17qtoygij4zfl0sjb2e6eeo7il2" xml:space="preserve">{{skáletrun}}
[[Mynd:BarryNelsonBondCR1954.jpg|thumb|Barry Nelson í aðalhlutverkinu.]]
'''''Royale spilavítið''''' ([[enska]]: ''Casino Royale'') er bandarísk [[sjónvarpsmynd]] frá 1954 gerð eftir fyrstu skáldsögu [[Ian Fleming]] um leyniþjónustumanninn [[James Bond]]. Myndin er 50 mínútur að lengd og var einn af leiknum þáttum sjónvarpsþáttaraðarinnar ''[[Climax!]]'' sem var sýnd á [[CBS]] frá 1954 til 1958.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Lindner|first=Christoph|title=The James Bond Phenomenon: a Critical Reader|url=https://books.google.com/books?id=vbIrAQAAIAAJ|publisher=[[Manchester University Press]]|year=2009|edition=2|isbn=978-0-7190-8095-1}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last= Lycett|first= Andrew|author-link=Andrew Lycett|title= Ian Fleming|url= https://archive.org/details/ianfleming0000lyce_f3b7|year=1996|publisher=Phoenix|location=London|isbn= 978-1-85799-783-5}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Black|first=Jeremy|title=The Politics of James Bond: from Fleming's Novel to the Big Screen|year=2005|publisher=[[University of Nebraska Press]]|isbn=978-0-8032-6240-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/politicsofjamesb0000blac}}&lt;/ref&gt; [[Barry Nelson]] lék aðalhlutverkið. Myndin fylgir söguþræði bókarinnar eftir að mestu leyti, en Bond er gerður að bandarískum leyniþjónustumanni, meðan persónan Clarence Leiter ([[Michael Pate]]) er hafður breskur. Valérie Mathis ([[Linda Christian]]) er blanda af persónunum Vesper Lynd og René Mathis. Kynnir þáttarins er [[William Lundigan]].

Myndin hefst á því að Bond sleppur naumlega undan byssumanni þegar hann stígur inn í Royale spilavítið. Þar hittir hann breska tengiliðinn Clarence Leiter sem greinir honum frá verkefninu. Sovéski fulltrúinn Le Chiffre ([[Peter Lorre]]) hefur sóað fjármunum í fjárhættuspilum og hyggst vinna þá aftur í [[bakkarat]]spili. Bond á að vinna Le Chiffre sem mun leiða til þess að Sovétmenn setja hann á „eftirlaun“. Kærasta Le Chiffre, Valérie Mathis, er gömul kærasta Bond, en reynist vera fulltrúi í frönsku leyniþjónustunni. Bond vinnur leikinn, en Le Chiffre og menn hans ná honum á sitt vald. Le Chiffre reynir án árangurs að pynta Bond til að fá ávísunina með vinningsfénu. Bond tekst að yfirbuga menn Le Chiffre og skýtur hann sjálfan. Le Chiffre nær taki á Valérie og hótar að skera hana með rakvélarblaði, en hún víkur sér undan um leið og Bond skýtur Le Chiffre banaskoti. 

Myndin var flestum gleymd þegar kvikmyndasagnfræðingurinn Jim Schoenberger uppgötvaði hana árið 1981.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Benson|first=Raymond|title=The James Bond Bedside Companion|url=https://archive.org/details/jamesbondbedside0000bens_t5l4|year=1988|publisher=[[Macmillan Publishers|Boxtree Ltd]]|location=London|isbn=978-0-88365-705-8}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Rubin|first=Steven Jay|title=The James Bond films: a behind the scenes history|publisher=Arlington House|location=Westport, Conn|year=2002|isbn=978-0-87000-523-7|url-access=registration|url=https://archive.org/details/jamesbondfilmsbe0000rubi }}&lt;/ref&gt; Til eru tvær svarthvítar [[kinescope]]-upptökur, en upprunalega útsendingareintakið var í lit. Þátturinn er utan höfundarréttar í Bandaríkjunum.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=US Copyright office |url=https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?PostSearchSortBy1=PUB_DATE&amp;HID=12922121&amp;HID=7584765&amp;HID=33583260&amp;HID=33583173&amp;HID=33583455&amp;HID=33583278&amp;HID=31086296&amp;HID=26524502&amp;HID=24067454&amp;HID=24067453&amp;HID=23141187&amp;HID=23141165&amp;HID=23141186&amp;HID=6841411&amp;HID=21996279&amp;HID=21996278&amp;HID=6704168&amp;HID=10834454&amp;HID=12728180&amp;HID=19924617&amp;HID=20644956&amp;HID=22800694&amp;HID=6224643&amp;HID=6275928&amp;HID=6359242&amp;PostSearchSortBy2=NULL&amp;Search_Arg=casino+royale&amp;Search_Code=TALL&amp;ti=1%2C0&amp;CNT=25&amp;PID=zQY7Hvg2HQ-sKBht7Ql3uGl5vjIb0ox&amp;SEQ=20241211192816&amp;REC=0&amp;RD=0&amp;RC=0&amp;MAILADDY=&amp;EMAILADDRESS=None&amp;LIMITBUTTON=0 |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250219110854/https://cocatalog.loc.gov/cgi-bin/Pwebrecon.cgi?PostSearchSortBy1=PUB_DATE&amp;HID=12922121&amp;HID=7584765&amp;HID=33583260&amp;HID=33583173&amp;HID=33583455&amp;HID=33583278&amp;HID=31086296&amp;HID=26524502&amp;HID=24067454&amp;HID=24067453&amp;HID=23141187&amp;HID=23141165&amp;HID=23141186&amp;HID=6841411&amp;HID=21996279&amp;HID=21996278&amp;HID=6704168&amp;HID=10834454&amp;HID=12728180&amp;HID=19924617&amp;HID=20644956&amp;HID=22800694&amp;HID=6224643&amp;HID=6275928&amp;HID=6359242&amp;PostSearchSortBy2=NULL&amp;Search_Arg=casino+royale&amp;Search_Code=TALL&amp;ti=1%2C0&amp;CNT=25&amp;PID=zQY7Hvg2HQ-sKBht7Ql3uGl5vjIb0ox&amp;SEQ=20241211192816&amp;REC=0&amp;RD=0&amp;RC=0&amp;MAILADDY=&amp;EMAILADDRESS=None&amp;LIMITBUTTON=0 |archive-date=2025-02-19 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{James Bond-kvikmyndir}}
{{stubbur}}
[[Flokkur:James Bond-kvikmyndir]]
[[Flokkur:Bandarískar sjónvarpsmyndir]]
{{K|1954}}</text>
      <sha1>5rru17qtoygij4zfl0sjb2e6eeo7il2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Anne Carson</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193116</id>
    <revision>
      <id>1983828</id>
      <parentid>1983358</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:17:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Salvor</username>
        <id>70</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Æskuár og menntun */</comment>
      <origin>1983828</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9936" sha1="6pm7kovkrj9w7ga3xmau04u5yyzgu75" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn           = Anne Carson
| mynd           = Anne Carson, poet, at the 2024 National Book Awards.jpg
| mynd_alt       = 
| mynd_texti     = Anne Carson, 2024
| fæðingarnafn   = 
| fæðingardagur  = {{fæðingardagur og aldur|1950|06|21}}
| fæðingarstaður = [[Toronto]], Kanada
| þjóðerni       = Kanadísk
| ríkisfang = [[Kanada]]&lt;br&gt;[[Ísland]]
| önnur_nöfn     = 
| starf          = Ljóðskáld, ritstjóri, þýðandi og prófessor
| ár             = 
| þekkt_fyrir    = 
| þekktustu_verk = 
}}
'''Anne Patricia Carson''' (fædd 21. júní 1950)&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/anne-carson |title=Anne Carson |last1=Morra |first1=Linda |last2=McIntosh |first2=Andrew |date=2026-10-08 |website=[[The Canadian Encyclopedia]] |access-date=2026-10-09 |language=en}}&lt;/ref&gt; er [[Kanada|kanadískt]] [[ljóðskáld]], ritstjóri, [[þýðandi]] og [[prófessor]]. Árið 2026 hlaut Carson [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum|Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].&lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-tilfinningin-er-klikkud-segir-nyi-nobelsverdlaunahafinn-489234 Tilfinningin er klikkuð, segir nýi Nóbelsverðlaunahafinn (RÚV 8. október 2026)]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/literature/2026/press-release/|title=Nobel Prize in Literature 2026|website=NobelPrize.org|publisher=[[Nobel Foundation]]|language=en-US|access-date=2026-10-08}}&lt;/ref&gt;

Carson stundaði nám í [[Háskólinn í Torontó|Háskólanum í Torontó]] og hefur kennt [[fornfræði]], samanburðarbókmenntir og skapandi skrif við háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og Kanada frá árinu [[1979]], þar á meðal [[McGill-háskóli|McGill]], [[Michigan-háskóli|Michigan-háskólann]], [[New York-háskóli|New York-háskólann]] og [[Princeton-háskóli|Princeton-háskólann]].

Eftir hana hafa komið út meira en tuttugu ritverk og þýðingar. Carson hefur hlotið Guggenheim og MacArthur-styrki, unnið [[Lannan-bókmenntaverðlaunin|Lannan-bókmenntaverðlaun]], tvenn [[Griffin Poetry Prizes|Griffin Poetry-verðlaun]], [[T. S. Eliot-verðlaunin]], [[Verðlaun prinsessunnar af Astúríu]], verðlaun landstjóra Kanada fyrir ljóðagerð á ensku og PEN/Nabokov-verðlaun. Hún var sæmd [[Kanadaorðan|Kanadaorðunni]] árið 2005 fyrir framlag sitt til kanadískra bókmennta.

== Æskuár og menntun ==
Anne Carson fæddist í Toronto 21. júní 1950.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Faðir hennar var bankamaður og hún ólst upp í nokkrum litlum kanadískum borgum.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|title=Anne Carson|archive-url=https://web.archive.org/web/20220702210552/https://www.britannica.com/biography/Anne-Carson|archive-date=2 July 2022|access-date=2 July 2022}}&lt;/ref&gt; Í menntaskóla kynnti kennari í [[Latína|latínu]] Carson fyrir heimsmenningu og [[Forngríska|forngrísku]].&lt;ref name=&quot;LitEncyc&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&amp;UID=758|title=Anne Carson|last=Rae|first=Ian|date=27 December 2001|website=The Literary Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916195706/https://www.litencyc.com/php/speople.php?rec=true&amp;UID=758|archive-date=16 September 2020|access-date=16 September 2020}}&lt;/ref&gt; Hún innritaðist í St. Michael's College við [[Háskólinn í Torontó|Háskólinn í Toronto]], hvarf tvisvar frá námi en lauk lauk svo [[Baccalaureus Artium|Bachelor of Arts]] árið 1974, Master of Arts árið 1975 og [[Philosophiae Doctor|Ph.D.]] árið 1981.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Ross |first=Val |author-link=Val Ross |date=23 March 2001 |title=Alumni: Classic Carson |url=https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |url-status=live |journal=University of Toronto Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20200916170640/https://magazine.utoronto.ca/people/alumni-donors/about-anne-carson-poetry/ |archive-date=16 September 2020 |access-date=16 September 2020}}&lt;/ref&gt; Hún var einnig eitt ár í grísku bókmenntanámi við Háskólinn í St Andrews.&lt;ref name=&quot;Cove Park&quot;&gt;{{Cite journal |last=Munoz |first=Theresa |date=9 October 2013 |title=Theresa Munoz and Anne Carson at Cove Park |url=https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |url-status=live |journal=Scottish Review of Books |archive-url=https://web.archive.org/web/20200917010613/https://www.scottishreviewofbooks.org/2013/10/theresa-munoz-and-anne-carson-at-cove-park/ |archive-date=17 September 2020 |access-date=16 September 2020}}&lt;/ref&gt;

== Ritun ==
Carson er menntuð í [[fornfræði]] með áhuga á [[Bókmenntafræði|samanburðarbókmenntum]], [[mannfræði]], sögu og listum. Carson sameinar hugmyndir og þemu frá mörgum sviðum í skrifum sínum. Hún vísar oft til, og þýðir og tengir við nútímann [[Forngrískar bókmenntir|forngrískar]] og [[latneskar bókmenntir]] – rithöfunda og skáld eins og [[Æskýlos]], [[Catullus]], [[Evripídes]], [[Hómer]], [[Ibýkos]], [[Mímnermos]], [[Saffó]], [[Símonídes frá Keos|Símonídes]], [[Sófókles]], [[Stesikhoros]] og [[Þúkýdídes]]. Hún byggir einnig á verkum rithöfunda og hugsuða sem eru nær nútímanum, svo sem [[Emily Brontë]], [[Paul Celan]], [[Emily Dickinson]], [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]], [[Martin Heidegger]], [[Friedrich Hölderlin]], [[Franz Kafka]], [[John Keats]], [[Gertrude Stein]], [[Simone Weil]] og [[Virginia Woolf]]. Í mörgum bóka hennar blandast saman ljóðlist, ritgerð, prósi, gagnrýni, þýðingar, dramatísk samtöl, skáldskapur og fagrit í mismunandi mæli.

Anne hefur gefið út fjölda ljóðabóka en einnig skáldsögur og enskar þýðingar. Meðal þekktustu verka hennar eru ''Eros the Bittersweet'' (1986) og ''Autobiography of Red'' (1998).

== Fjölskylda ==
Carson er gift listamanninum Robert Currie. Þau hafa unnið saman að bókahönnun og sýningum fyrir Nox og Antigonick.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|title=An interview with Anne Carson and Robert Currie|last=Carson|first=Anne|last2=Currie|first2=Robert|date=October 2013|website=Asymptote|archive-url=https://web.archive.org/web/20201014005528/https://www.asymptotejournal.com/interview/an-interview-with-anne-carson-and-robert-currie/|archive-date=14 October 2020|access-date=7 October 2020|author-mask=1|last3=Berkobien|first3=Megan}}&lt;/ref&gt; 

Í grein í London Review of Books í ágúst 2024 sagði Carson frá því að hún hefði greinst með [[Parkinsonsveiki|Parkinsonssjúkdóm]].&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Carson |first=Anne |date=2024-08-15 |title=Gloves on! |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v46/n16/anne-carson/gloves-on |access-date=2024-08-11 |work=London Review of Books |language=en |volume=46 |issue=16 |issn=0260-9592}}&lt;/ref&gt;

== Tengsl við Ísland ==
Anne Carson kom til Íslands árið 2008 og var þá í nokkra mánuði í gestaíbúð [[Vatnasafn|Vatnasafnsins]] í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]]. Hún vann þar að sonnettusveignum ''Cage A Swallow Can’t You But You Can’t Swallow A Cage Can You'' (2009) sem hún tileinkar [[Roni Horn]].&lt;ref&gt;[https://timarit.is/page/5244472?iabr=on Orðin virðast óendanleg (Einar Falur Ingólfsson, Lesbók Morgunblaðsins – 18. apríl 2009 bls 8-9)]&lt;/ref&gt; Frá þeim tíma hefur hún komið margoft til Íslands, flutti svo til Íslands og fékk íslenskan ríkisborgararétt ásamt manninum sínum þann 8. apríl 2022.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/stjt/2022.019.html |title=Lög um veitingu ríkisborgararéttar |website=althingi.is |access-date=2022-11-20}}&lt;/ref&gt; Hún hefur tekið þátt í íslensku bókmenntasamfélagi, flutt verk sín m.a. á bókmenntahátíð í Reykjavík.&lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-08-hver-er-anne-carson-489236 Hver er Anne Carson? RÚV 8, október 2026 Jóhannes Ólafsson og Birgir Þór Harðarson]&lt;/ref&gt; Hún hlaut Vigdísarverðlaunin árið 2023 og flutti 6. október 2023 fyrirlesturinn Hesitation (Hik) í Hátíðarsal Háskóla Íslands.&lt;ref&gt;[https://vigdis.hi.is/is/guttorms-j-guttormssonar-fyrirlestrarodin Guttorms J. Guttormssonar fyrirlestraröðin]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://vigdiscentre.hi.is/sites/vigdiscentre.hi.is/files/2024-06/Anne%20Carson%20Hesitation%20%28Hik%29%20GJG%20lecture%20series.pdf Anne Carlson, Hesitation (Hik) Fyrirlestur við HÍ 6, október 2023]&lt;/ref&gt; Árið 2018 kom út hjá Tunglforlaginu tvítyngd ljóðabók ''Vör/Lip – Naumt skömmtuð sonnettusyrpa'' eftir Anne myndskreytt af eiginmanni hennar Currie í þýðingu Ingibjargar Sigurjónsdóttur.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/6991387?iabr=on|titill=Morgunblaðið – 150. tölublað (28.06.2018)|mánuður=júní|ár=2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[https://timarit.is/page/7084671?iabr=on Ég er höfðinglega venjuleg (viðtal Kristínar Ómarsdóttur við Anne Carson, Tímarit Máls og menningar – 3. tölublað (01.09.2018)]&lt;/ref&gt; Anne Carson er vinur [[Ragnar Kjartansson (myndlistarmaður)|Ragnars Kjartanssonar]] og flutti ljóð um hann og myndbandsverk hans ''Dauðinn er annars staðar'' við sýningaropnun í Metropolitan-safninu í júní 2019.&lt;ref&gt;[https://timarit.is/page/7125620?iabr=on Sýning Ragnars Kjartanssonar opnuð í Metropolitan safninum, Morgunblaðið 3. júní 2019]&lt;/ref&gt; Carson skrifaði leikrit fyrir verk Ragnars Raw Salon þar sem tíu mínútna atriði er endurtekið í sífellu.&lt;ref&gt;[https://timarit.is/page/6883625?iabr=on Aska hins borgaralega leikhúss, Kristján Guðjónsson skrifar um sviðsverkið Raw Salon, Dagblaðið Vísir – DV 11.04.2017]&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;
{{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}}
{{DEFAULTSORT:Carson, Anne}}
[[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels]]
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1950]]
[[Flokkur:Kanadískir rithöfundar]]</text>
      <sha1>6pm7kovkrj9w7ga3xmau04u5yyzgu75</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pétur 2. Júgóslavíukonungur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193194</id>
    <revision>
      <id>1983783</id>
      <parentid>1983373</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T15:17:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>75347</id>
      </contributor>
      <comment>Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6)</comment>
      <origin>1983783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7829" sha1="1cw94h28k1onbpmzef6s0tb0ifwp3r9" xml:space="preserve">{{konungur
| titill = Konungur Júgóslavíu
| ætt = Karađorđević-ætt
| skjaldarmerki = Coat of arms of the Kingdom of Yugoslavia.svg
| nafn = Pétur 2.
| mynd = Petar II Karađorđević.jpg
| fæðingardagur = {{fæðingardagur|1923|9|6}}
| fæðingarstaður = [[Belgrad]], [[Konungsríkið Júgóslavía|Konungsríki Serba, Króata og Slóvena]]
| dánardagur ={{dánardagur og aldur|1970|11|6|1923|9|6}}
| dánarstaður = [[Denver]], [[Colorado]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| gröf = 	[[Oplenac]], [[Topola]], [[Serbía|Serbíu]] {{small|(frá 2013)}}
| ríkisár = 9. október 1934 – 29. nóvember 1945
| faðir = [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]]
| móðir = [[María Júgóslavíudrottning|María af Rúmeníu]]
| maki = {{gifting|[[Alexandra Júgóslavíudrottning|Alexandra af Grikklandi og Danmörku]]|1944}}
| titill_maka = Eiginkona
| börn =[[Alexander Júgóslavíukrónprins]]
}}
'''Pétur 2.''' ([[serbókróatíska]]: Петар II Карађорђевић, ''Petar II Karađorđević''; 6. september 1923 – 6. nóvember 1970) var síðasti konungur Júgóslavíu. Hann tók við krúnunni aðeins ellefu ára gamall eftir að faðir hans, [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]], var myrtur árið 1934. Pétur var hrakinn í útlegð vegna [[Innrásin í Júgóslavíu|innrásarinnar í Júgóslavíu]] í apríl 1941. Eftir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] meinuðu kommúnistar Pétri að snúa aftur til landsins og lögðu formlega niður konungdæmið í nóvember 1945.

== Æviágrip ==
Pétur var elsti sonur [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexanders 1. Júgóslavíukonungs]] og drottningar hans, [[María Júgóslavíudrottning|Maríu af Rúmeníu]]. Hann tók við konungdómi eftir að faðir hans var myrtur í [[Marseille]] árið 1934. Þar sem Pétur var þá ólögráða var ráð [[Ríkisstjóri|ríkisstjóra]] skipað undir forystu frænda hans, [[Páll Júgóslavíuprins|Páls prins]].

=== Seinni heimsstyrjöldin ===
Árið 1941 sendi [[Adolf Hitler]] Júgóslavíu úrslitakosti: Annaðhvort skyldi Júgóslavía gerast aðili að [[Þríveldasamningurinn|þríveldasamningnum]] (ásamt [[Þriðja ríkið|Þýskalandi]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] og [[Japanska keisaradæmið|Japan]]) eða standa frammi fyrir innrás. Páll prins gekk að afarkostunum og undirritaði samning sem Þjóðverjar þröngvuðu upp á Júgóslavíu. Þann 27. mars 1941 skipulögðu hershöfðingjarnir [[Borivoje Mirković|Mirković]] og [[Dušan Simović|Simović]] valdarán gegn Páli með stuðningi Breta og settu Pétur 2. á valdastól þótt hann væri þá aðeins sextán ára.

Pétur lofaði að undirrita þríveldasamninginn til að fyrirbyggja innrás en Þjóðverjar gerðu samt árás bæði á Júgóslavíu og Grikkland án þess að lýsa yfir stríði. Þann 6. apríl 1941 hófust tveggja daga loftárásir á Belgrad sem drápu næstum 17.000 manns. Júgóslavneski herinn var borinn ofurliði af innrásarhernum og af króatískum uppreisnarmönnum undir forystu [[Ante Pavelić]] sem veittu honum liðssinni. [[Zagreb]] var hertekin 11. apríl, [[Belgrad]] 12. apríl, [[Sarajevó]] þann 16. og [[Dubrovnik]] þann 17., daginn sem Júgóslavía gafst upp. Pétur konungur flúði til Grikklands og þaðan til [[Kaíró]] og síðan til [[Jerúsalem]]. Hann kom sér síðan fyrir í [[London]] ásamt útlagastjórn Júgóslavíu.

=== Útlegð ===
Árið 1944, á meðan Pétur var enn í útlegð í London, ákvað hann að kvænast [[Alexandra Grikkjaprinsessa (1921-1993)|Alexöndru Grikkjaprinsessu]], dóttur [[Alexander 1. Grikkjakonungur|Alexanders 1. Grikkjakonungs]].

Þann 29. nóvember 1945 kaus stjórnlagaráð Júgóslavíu, sem var skipuð meðlimum [[Kommúnistasamband Júgóslavíu|Kommúnistaflokksins]], að víkja Pétri úr embætti og leggja grunninn að stofnun [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Sósíalíska sambandslýðveldisins Júgóslavíu]] undir forystu [[Josip Broz Tito]]. Pétur neitaði engu að síður að segja formlega af sér og ákvað að flytja til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]].

=== Andlát og greftrun ===
Pétur þjáðist í mörg ár af [[skorpulifur]] og lést að endingu á sjúkrahúsi í [[Denver]] þann 3. nóvember 1970 eftir að hafa gengist undir misheppnaða lifrarígræðslu. Hann var grafinn í Saint-Sava-klaustrinu í Libertyville í Illinois. Hann varð þar með eini evrópski erfðaeinvaldurinn sem hefur verið grafinn í Bandaríkjunum.&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en-US |nom=Scott |titre=King Peter II of Yugoslavia |url=https://www.unofficialroyalty.com/king-peter-ii-of-yugoslavia/ |site=Unofficial Royalty |date=2016-01-18 |consulté le=2022-11-15}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |titre=Remains of Yugoslavia's former king returned to Serbia from Libertyville |url=https://www.chicagotribune.com/suburbs/libertyville/ct-xpm-2013-01-22-ct-met-king-remains-returned-0123-20130123-story.html |site=Chicago Tribune |consulté le=2022-11-13}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en-US |prénom=Stefan |nom=Milanovic |titre=HM KING PETER II OF YUGOSLAVIA |url=https://royalfamily.org/hm-king-peter-ii-of-yugoslavia-2/ |site=The Royal Family of Serbia |date=2014-01-20 |consulté le=2022-11-13}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en |titre=Only European king buried on U.S. soil goes back home |url=http://www.nbcnews.com/news/photo/only-european-king-buried-u-s-soil-goes-back-home-flna1C8088241 |site=NBC News |consulté le=2022-11-13}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en-US |titre=The Sad Life of Peter II, and the Curious Disinterring of the King of Yugoslavia From Libertyville |url=https://www.chicagomag.com/Chicago-Magazine/The-312/January-2013/The-Odd-Life-and-Curious-Burial-Place-of-King-Peter-II-Yugoslavias-Deposed-Monarch/ |site=Chicago Magazine |consulté le=2022-11-13}}.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Lien web |langue=en-US |prénom=The Associated |nom=Press |titre=King who died in Denver to be sent home |url=https://www.denverpost.com/2007/03/03/king-who-died-in-denver-to-be-sent-home/ |site=The Denver Post |date=2007-03-03 |consulté le=2022-11-13}}.&lt;/ref&gt;

Einkasonur Péturs, [[Alexander Júgóslavíukrónprins|Alexander]], erfði kröfu hans að júgóslavnesku krúnunni og síðan að serbnesku krúnunni eftir [[upplausn Júgóslavíu]]. Hann flutti til Belgrad ásamt fjölskyldu sinni árið 2001.

Að frumkvæði Alexanders voru jarðneskar leifar Péturs fluttar frá Bandaríkjunum til Serbíu árið 2013 ásamt jarðneskum leifum Alexöndru, Maríu konungsmóður og Andrésar prins, bróður konungsins. Eftir útfararathöfn í Dómkirkju Heilags Mikaels í Belgrad þann 26. maí 2013 var líkamsleifunum komið fyrir í konunglega grafhýsinu Oplenac í suðvesturhluta Serbíu. Athöfnin var kostuð af ríkinu og auk Alexanders voru meðlimir konungsfjölskyldunnar, [[Irinej]], patríarki [[Serbneska rétttrúnaðarkirkjan|serbnesku rétttrúnaðarkirkjunnar]], [[Tomislav Nikolić]] forseti og [[Ivica Dačić]] forsætisráðherra viðstaddir.&lt;ref&gt;[https://www.challenges.fr/monde/20130526.REU4921/funerailles-d-etat-en-serbie-pour-pierre-ii-de-yougoslavie.html Funérailles d'État en Serbie pour Pierre II de Yougoslavie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160216112929/http://www.challenges.fr/monde/20130526.REU4921/funerailles-d-etat-en-serbie-pour-pierre-ii-de-yougoslavie.html |date=2016-02-16 }}, ''Challenges'', 26. maí 2013.&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
fyrir=[[Alexander 1. Júgóslavíukonungur|Alexander 1.]] |
eftir=Enginn |
frá=9. október 1934|
til=29. nóvember 1945|
titill=Konungur Júgóslavíu
}}
{{Töfluendir}}
{{fd|1923|1970}}
[[Flokkur:Konungar Júgóslavíu]]
[[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]]</text>
      <sha1>1cw94h28k1onbpmzef6s0tb0ifwp3r9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Japansbeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193251</id>
    <revision>
      <id>1983816</id>
      <parentid>1983501</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus crenata]] á [[Japansbeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1983501</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4209" sha1="dow4j03e2o39rjy9gvl1p8bk3apuqgv" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus crenata''
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn status November 18, 2021&quot;&gt;{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |author2=IUCN SSC Global Tree Specialist Group |date=2019 |title=''Fagus crenata'' |volume=2019 |article-number=e.T138593394A143485665 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T138593394A143485665.en |access-date= November 18, 2021}}&lt;/ref&gt;
| image = Fagus crenata in Ogasayama 2010-10-17.jpg
| image_caption = Japansbeyki í haustlitum
| image2 = Fagus crenata flower and fruits.JPG
| image2_caption = Blóm og aldin japansbeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. crenata'''''
| binomial = ''Fagus crenata''
| binomial_authority = [[Carl Ludwig Blume|Blume]]
| range_map = Fagus crenata native distribution-v2.jpg
| range_map_caption = Útbreiðsla japansbeykis
| synonyms = ''Fagus crenata grandifolia'' &lt;small&gt;[[Takenoshin Nakai|Nakai]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus japonica undulata'' &lt;small&gt;([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus winkleriana'' &lt;small&gt;[[Gen-Iti Koidzumi|Koidz.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica sieboldii'' &lt;small&gt;([[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]] ex A.DC.) [[Carl Maximowicz|Maxim.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii'' &lt;small&gt;[[Stephan Ladislaus Endlicher|Endl.]] ex A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus ferruginea'' &lt;small&gt;Siebold, no diagnostic descr.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;[[Hubert J.P. Winkler|H.J.P.Winkl.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus crenata procera'' &lt;small&gt;[[Carl Ludwig Blume|Blume]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus crenata undulata'' &lt;small&gt;[[Carl Ludwig Blume|Blume]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii undulata'' &lt;small&gt;([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii procera'' &lt;small&gt;([[Carl Ludwig Blume|Blume]]) A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus ferruginea parvifolia'' &lt;small&gt;[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus ferruginea dentata'' &lt;small&gt;[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus ferruginea rosthornii'' &lt;small&gt;[[Constantin von Ettingshausen|Ettingsh.]]&lt;/small&gt;                }}

Japansbeyki '''''Fagus crenata'''''.&lt;ref name = &quot;col43047613&quot;&gt;Blume (1851) , In: Mus. Bot. 1: 307&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;source&quot;&gt;Govaerts R. (ed). For a full list of reviewers see: http://apps.kew.org/wcsp/compilersReviewers.do (2019). WCSP: World Checklist of Selected Plant Families (version Aug 2017). In: Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.&lt;/ref&gt; er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/6HNYV|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-20}}&lt;/ref&gt; Það er einlent í Japan og vex frá systa odda [[Hokkaido]]&lt;ref name=&quot;keiko&quot;&gt;{{cite journal|journal=Frontiers in Plant Science|last1=Kitamura|first1=Keiko|last2=Matsui|first2=Tetsuya |last3=Kobayashi|first3=Makoto|last4=Namikawa|first4=Kanji|date=December 15, 2022|title=Possible northern persistence of Siebold's beech, ''Fagus crenata'', at its northernmost distribution limit on an island in Japan Sea: Okushiri Island, Hokkaido|volume=13 |article-number=990927 |pmc=9797532|pmid=36589061|doi=10.3389/fpls.2022.990927|bibcode=2022FrPS...1390927K |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; suður til [[Kyushu]].


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus crenata}}
{{wikilífverur|Fagus crenata}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>dow4j03e2o39rjy9gvl1p8bk3apuqgv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kínabeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193264</id>
    <revision>
      <id>1983815</id>
      <timestamp>2026-10-24T22:19:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1983815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2902" sha1="nzwzxinwvz80q1l55v42kv8mg397xaj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus engleriana''
| image = Fagus engleriana - Morris Arboretum - DSC00475.JPG
| image_caption = Kínabeyki í Morris trjágarðinum í Pennsylvaníu
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=Strijk, J.S. |year=2024 |title=''Fagus engleriana'' |volume=2024 |article-number=e.T18749740A84012475 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T18749740A84012475.en |language=en |access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
| image2 = Fagus engleriana kz2.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kínabeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. engleriana'''''
| binomial = ''Fagus engleriana''
| binomial_authority = [[Karl Otto von Seemen|Seemen]] ex [[Friedrich Ludwig Diels|Diels]]
| range_map = 
| range_map_caption = 
| synonyms = ''Fagus sylvatica chinensis'' &lt;small&gt;[[Adrien René Franchet|Franch.]]&lt;/small&gt;                
}}

Kínabeyki '''''Fagus engleriana'''''.&lt;ref name = &quot;col43047623&quot;&gt;Seemen ex Diels (1900) , In: Bot. Jahrb. Syst. 29: 285&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;source&quot;&gt;Govaerts R. (ed). For a full list of reviewers see: http://apps.kew.org/wcsp/compilersReviewers.do (2019). WCSP: World Checklist of Selected Plant Families (version Aug 2017). In: Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.&lt;/ref&gt; er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHL|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-24}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá mið og austur Kína (Anhui, Guangxi, Guizhou, Henan, Hubei, Hunan, Shaanxi, Sichuan, Yunnan, og Zhejiang).&lt;ref name=FoC&gt;{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200006253 |title=''Fagus engleriana'' |author=Chengjiu Huang, Yongtian Zhang &amp; Bruce Bartholomew |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &amp; Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |access-date=23 March 2013}}&lt;/ref&gt;


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus engleriana}}
{{wikilífverur|Fagus engleriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>nzwzxinwvz80q1l55v42kv8mg397xaj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983826</id>
      <parentid>1983815</parentid>
      <timestamp>2026-10-24T23:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus engleriana]] á [[Kínabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1983815</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2902" sha1="nzwzxinwvz80q1l55v42kv8mg397xaj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus engleriana''
| image = Fagus engleriana - Morris Arboretum - DSC00475.JPG
| image_caption = Kínabeyki í Morris trjágarðinum í Pennsylvaníu
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name = powo&gt;{{cite iucn |author=Strijk, J.S. |year=2024 |title=''Fagus engleriana'' |volume=2024 |article-number=e.T18749740A84012475 |doi=10.2305/IUCN.UK.2024-2.RLTS.T18749740A84012475.en |language=en |access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
| image2 = Fagus engleriana kz2.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kínabeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. engleriana'''''
| binomial = ''Fagus engleriana''
| binomial_authority = [[Karl Otto von Seemen|Seemen]] ex [[Friedrich Ludwig Diels|Diels]]
| range_map = 
| range_map_caption = 
| synonyms = ''Fagus sylvatica chinensis'' &lt;small&gt;[[Adrien René Franchet|Franch.]]&lt;/small&gt;                
}}

Kínabeyki '''''Fagus engleriana'''''.&lt;ref name = &quot;col43047623&quot;&gt;Seemen ex Diels (1900) , In: Bot. Jahrb. Syst. 29: 285&lt;/ref&gt;&lt;ref name = &quot;source&quot;&gt;Govaerts R. (ed). For a full list of reviewers see: http://apps.kew.org/wcsp/compilersReviewers.do (2019). WCSP: World Checklist of Selected Plant Families (version Aug 2017). In: Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.&lt;/ref&gt; er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHL|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-24}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá mið og austur Kína (Anhui, Guangxi, Guizhou, Henan, Hubei, Hunan, Shaanxi, Sichuan, Yunnan, og Zhejiang).&lt;ref name=FoC&gt;{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200006253 |title=''Fagus engleriana'' |author=Chengjiu Huang, Yongtian Zhang &amp; Bruce Bartholomew |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &amp; Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |access-date=23 March 2013}}&lt;/ref&gt;


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus engleriana}}
{{wikilífverur|Fagus engleriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>nzwzxinwvz80q1l55v42kv8mg397xaj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus crenata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193265</id>
    <redirect title="Japansbeyki" />
    <revision>
      <id>1983817</id>
      <timestamp>2026-10-24T22:21:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus crenata]] á [[Japansbeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1983817</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="bcqx2jssl5mo4yxr4ootpo34lru6f09" xml:space="preserve">#tilvísun [[Japansbeyki]]</text>
      <sha1>bcqx2jssl5mo4yxr4ootpo34lru6f09</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus engleriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193266</id>
    <redirect title="Kínabeyki" />
    <revision>
      <id>1983827</id>
      <timestamp>2026-10-24T23:14:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus engleriana]] á [[Kínabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1983827</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="ef4hw3o7t0e6l6qy55g5n294aoii7cq" xml:space="preserve">#tilvísun [[Kínabeyki]]</text>
      <sha1>ef4hw3o7t0e6l6qy55g5n294aoii7cq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Juan Alberto González robledo/vector-2022.js</title>
    <ns>2</ns>
    <id>193267</id>
    <revision>
      <id>1983856</id>
      <timestamp>2026-10-25T05:43:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Juan Alberto González robledo</username>
        <id>122187</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „vgoolive transmisiones en vivo liverpool“</comment>
      <origin>1983856</origin>
      <model>javascript</model>
      <format>text/javascript</format>
      <text bytes="40" sha1="9hej2pk6fr2v7ivi8zywbe9o7ozcnxa" xml:space="preserve">vgoolive transmisiones en vivo liverpool</text>
      <sha1>9hej2pk6fr2v7ivi8zywbe9o7ozcnxa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>BN'96</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193269</id>
    <revision>
      <id>1983860</id>
      <timestamp>2026-10-25T07:34:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pjesta</username>
        <id>46297</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til nýja síðu um BN'96</comment>
      <origin>1983860</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2923" sha1="eo86f02zajvgcr6a3sg8e2buxh70vnw" xml:space="preserve">BN´96 (Boltafélag Norðfjarðar 1996) er íslenskt áhugamannafélag í knattspyrnu. Félagið var stofnað í Neskaupstað árið 1996 af hópi drengja sem elskuðu að spila fótbolta. Heimavöllur liðsins gengur gjarna undir heitinu Aggavagga.

Aðdragandinn að stofnun félagsins er sá að Ungmennafélaginu Agli Rauða hafði verið meinað að taka þátt í mótum á vegum UÍA vegna þess að formaður Egils, Axel á Kirkjubóli, þjáðist af þvílíkum ritkrampa að hann gat bara alls ekki skrifað skýrslur og því hafði Egill Rauði ekki skilað inn skýrslum til UÍA í áraraðir. Því ákváðu piltarnir að nú væru góð ráð dýr og drifu sig að stofna boltafélag. Til að fagna tvítugs afmælinu var haldinn eftirminnilegur fótboltaleikur á Aggavöggu á Eistnaflugshátíðinni 2016. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BIfjQkxjWFC/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Mottó: &quot;Secundus pila&quot;

Stofnendur félagsins lýstu því einhverntíma yfir að &quot;BN´96 væri besta fótboltafélag í heimi&quot; en húmor,samheldni og mikil ástríða fyrir íþróttinni hafa alla tíð einkennt starfsemina. Liðið spilaði jafnan í hvítum keppnistreyjum með grænum röndum í fyrstu voru þær þverröndóttar en breyttust í langröndóttar vegna þess að treyjufyrirtækið sem félagið skipti við við gat ekki útvegað rétta búninga með nægum fyrirvara.

Árangur og keppni

BN´96 hefur verið ötull þátttakandi í héraðsmótum Austurlands, einkum í hinum árlega Launaflsbikar ÚÍA (áður bikarkeppni ÚÍA), þar sem liðið hefur alið af sér miklar og sögulegar rimmur við nágrannalið eins og Dýnamó Höfn, Súluna á Stöðvarfirði, Leikni Fáskrúðsfirði og Ungmennafélag Borgarfjarðar (UMFB).

Minnisverður atburður er þegar Boltafélag Norðfjarðar hampaði sjálfum Launaflsbikarnum haustið 2018 eftir eftirminnilegan úrslitaleik gegn Borgfirðingum á Fellavelli. Leikurinn fór í vítaspyrnukeppni þar sem Norðfirðingar reyndust betri skyttur og tryggðu sér titilinn.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=2045169688859814&amp;set=a.530832442171413|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Menning og stuðningsmenn

Félagið á sér dyggan hóp stuðningsmanna í Neskaupstað. Leikir liðsins eru þekktir fyrir skemmtilega stemningu þar sem mikill húmor er í fyrirrúmi. Sem dæmi gaf félagið það út á samfélagsmiðlum árið 2012, eftir stórsigur á liðinu Þristi, að liðið hefði formlega lokið táknrænum mótmælum sínum gegn veiðigjöldum og myndi ekki lengur reyna að tapa leikjum viljandi. Félagið hefur einnig látið útbúa sinn eigin varning og stuðningsmannalög fyrir stórleiki.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100057339854937&amp;locale=ps_AF#|titill=varningur}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>eo86f02zajvgcr6a3sg8e2buxh70vnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1983862</id>
      <parentid>1983860</parentid>
      <timestamp>2026-10-25T07:36:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Pjesta</username>
        <id>46297</id>
      </contributor>
      <comment>Breytti klausu um Launaflsbikarinn</comment>
      <origin>1983862</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2785" sha1="kb5b1pgyqgmnbr4r869qg4dmw3i9p4o" xml:space="preserve">BN´96 (Boltafélag Norðfjarðar 1996) er íslenskt áhugamannafélag í knattspyrnu. Félagið var stofnað í Neskaupstað árið 1996 af hópi drengja sem elskuðu að spila fótbolta. Heimavöllur liðsins gengur gjarna undir heitinu Aggavagga.

Aðdragandinn að stofnun félagsins er sá að Ungmennafélaginu Agli Rauða hafði verið meinað að taka þátt í mótum á vegum UÍA vegna þess að formaður Egils, Axel á Kirkjubóli, þjáðist af þvílíkum ritkrampa að hann gat bara alls ekki skrifað skýrslur og því hafði Egill Rauði ekki skilað inn skýrslum til UÍA í áraraðir. Því ákváðu piltarnir að nú væru góð ráð dýr og drifu sig að stofna boltafélag. Til að fagna tvítugs afmælinu var haldinn eftirminnilegur fótboltaleikur á Aggavöggu á Eistnaflugshátíðinni 2016. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.instagram.com/p/BIfjQkxjWFC/|title=Instagram|website=www.instagram.com|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Mottó: &quot;Secundus pila&quot;

Stofnendur félagsins lýstu því einhverntíma yfir að &quot;BN´96 væri besta fótboltafélag í heimi&quot; en húmor,samheldni og mikil ástríða fyrir íþróttinni hafa alla tíð einkennt starfsemina. Liðið spilaði jafnan í hvítum keppnistreyjum með grænum röndum í fyrstu voru þær þverröndóttar en breyttust í langröndóttar vegna þess að treyjufyrirtækið sem félagið skipti við við gat ekki útvegað rétta búninga með nægum fyrirvara.

Árangur og keppni

BN´96 hefur verið ötull þátttakandi í héraðsmótum Austurlands, einkum í hinum árlega Launaflsbikar ÚÍA (áður bikarkeppni ÚÍA) og verið krýndir sigurvegarar nokkrum sinnum í þeirri keppni. Minnisverður atburður er þegar Boltafélag Norðfjarðar hampaði sjálfum Launaflsbikarnum haustið 2018 eftir eftirminnilegan úrslitaleik gegn Borgfirðingum á Fellavelli. Leikurinn fór í vítaspyrnukeppni þar sem Norðfirðingar reyndust betri skyttur og tryggðu sér titilinn.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo?fbid=2045169688859814&amp;set=a.530832442171413|title=Facebook|website=www.facebook.com|access-date=2026-10-25}}&lt;/ref&gt;

Menning og stuðningsmenn

Félagið á sér dyggan hóp stuðningsmanna í Neskaupstað. Leikir liðsins eru þekktir fyrir skemmtilega stemningu þar sem mikill húmor er í fyrirrúmi. Sem dæmi gaf félagið það út á samfélagsmiðlum árið 2012, eftir stórsigur á liðinu Þristi, að liðið hefði formlega lokið táknrænum mótmælum sínum gegn veiðigjöldum og myndi ekki lengur reyna að tapa leikjum viljandi. Félagið hefur einnig látið útbúa sinn eigin varning og stuðningsmannalög fyrir stórleiki.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/profile.php?id=100057339854937&amp;locale=ps_AF#|titill=varningur}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>kb5b1pgyqgmnbr4r869qg4dmw3i9p4o</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>