Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 767 1984230 1803964 2026-10-29T01:51:20Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984230 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Countries by immigrant population.svg|thumb|right|400px|Kort af heiminum. Lönd eru lituð eftir því sem hlutfall innflytjenda af heildarfólksfjölda: {| width="100%" |- | style="background:#00005B; color:white;" | '''meira en 50%''' | style="background:#000080; color:white;" | '''20% til 50%''' | style="background:#0000FF; color:white;" | '''10% til 20%''' | style="background:#0080FF;" | '''4% til 10%''' | style="background:#78C0FF;" | '''1% til 4%''' | style="background:#B3D9FF;" | '''minna en 1%''' | style="background:#b9b9b9;" | '''gögn ófáanleg''' |} ]] [[Mynd:Inmigrantes europeos llegando a Argentina.jpg|thumb|Evrópskir innflytjendur sem koma til Argentínu]] '''Aðflutningur''' nefnist það þegar einstaklingur hefur fasta búsetu í öðru [[ríki]] en því landi sem hann [[fæðing|fæddist]] í. Innflytjendur koma í mörgum tilvikum til með að búa í landinu sem þeir flytja til í mörg ár jafnvel út ævina og hljóta þá [[ríkisborgararéttur|ríkisborgararétt]] í mörgum tilvikum. [[Ferðamennska|Ferðamenn]] og aðrir gestir sem koma tímabundið til landsins teljast ekki innflytjendur. Né heldur flóttamenn. [[Farandverkamenn]] á hinn bóginn eru oft flokkaðir sem innflytjendur. Árið 2005 mat [[SÞ]] sem svo að fjöldi innflytjanda í heiminum næmi 190 milljónum manna, u.þ.b. 3% [[fólksfjöldi heimsins|fólksfjölda heimsins]]. Í nútímanum eru innflytjendur tengdir þróunar ríkja og alþjóðlegra laga. Ríkisborgararéttur ríkis veitir þegnum réttinn til viðveru í ríkinu, en jafnframt setur það þegninum skyldur. Innflytjendur færa með sér aðra [[menning]]u og tilheyra öðrum [[þjóðfélagshópur|þjóðfélagshópum]] og það getur skapað spennu milli þeirra og annarra hópa í landinu. [[Ólöglegur innflytjandi|Ólöglegir innflytjendur]] nefnast þeir sem flytja búferlum milli landa með ólöglegum hætti, þ.e.a.s. brjóta í bága við þau lög sem sett hafa verið í landinu um innflutning fólks. Það getur bæði á við fólk sem kemst til landsins án þess að hljóta [[vegabréfsáritun]] eða fólk sem dvelur í landinu lengur en það hefur leyfi til. == [[Innflytjendur á Íslandi]] == Aðlögun [[Innflytjendur á Íslandi|innflytjenda á Íslandi]] snýst að miklu leyti um að læra [[íslenska|íslensku]] og að geta orðið virkir þegnar. Á byrjun 21. aldarinnar fluttust til landsins þúsundir farandverkamanna vegna byggingar [[Kárahnjúkavirkjun]]ar vegna þess að ekki var til mannafli til verksins. Aukinheldur voru það útlend verktakafyrirtæki sem sáu um vinnuna og var það í þeirra höndum að sjá um starfsmannamál. Gert er ráð fyrir því að flestir þessara verkamanna hverfi af landi. Árið 1991 var 161 einstaklingi veittur íslenskur ríkisborgararéttur, fimmtán árum seinna, 2006, var 844 einstaklingum veittur íslenskur ríkisborgararéttur. Þann [[12. nóvember]] [[2007]] var [[Andie Sophia Fontaine]] varaþingmaður [[Vinstri hreyfingin-grænt framboð|Vinstri grænna]] fyrst innflytjenda til þess að taka sæti á [[Alþingi]]. Stundum verða árekstrar milli innflytjenda og heimamanna. [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100308000000/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item176995] [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100205000000/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item201421/] [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/18/erlendum_afbrotamonnum_fjolgar/] [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/05/09/60_prosent_nemenda_segja_nybua_of_marga/] [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20080807000000/www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item219829/] [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/09/22/telja_edlilegt_ad_utlendingar_seu_med_lakari_laun/] [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/01/20/hlutfall_innflytjenda_8_6_prosent/] [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100930000000/www.ruv.is/frett/atvinnulaus-eftir-skilnad] [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20101122000000/www.ruv.is/frett/7500-flytjast-af-landi-brott] == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Immigration | mánuðurskoðað = 17. ágúst | árskoðað = 2007}} == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20070821101542/http://www.felagsmalaraduneyti.is/malaflokkar/innflytjendur/ Félagsmálaráðuneytið: Málefni innflytjenda] * [http://www.ahus.is Heimasíða Alþjoðahússins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201028204306/http://ahus.is/ |date=2020-10-28 }} * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1952100.html Lög um íslenskan ríkisborgararétt. 1952 nr. 100 23. desember] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2002096.html Lög um útlendinga. 2002 nr. 96 15. maí] * [http://eng.felagsmalaraduneyti.is/media/acrobat-skjol/Stefna_um_adlogun_innflytjenda.pdf Stefna ríkisstjórnarinnar um aðlögun innflytjenda]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, janúar 2007 {{commonscat|Immigration|Aðflutningi}} {{wikiorðabók|aðflutningur}} [[Flokkur:Fólksflutningar]] [[Flokkur:Lýðfræði]] mnvnxe5whxix3vicqqr9k80g787hef0 0 805 1984225 1979769 2026-10-29T00:17:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984225 wikitext text/x-wiki {{Infobox legislature | name = Alþingi | native_name = {{Nobold|{{lang|is|Alþingi}}}} | transcription_name = | legislature = [[Kjörnir alþingismenn 2024|Þingmenn]] | foundation = {{ubl|{{upphafsdagur og aldur|930}}|{{lokadagur|1800}} (aflagt)|{{upphafsdagur og aldur|1845}} (endurvakið)}} | new_session = | coa_pic = Althing Logo.svg | coa_res = 250 | house_type = Ein þingdeild | leader1_type = [[Forseti Alþingis|Forseti]] | leader1 = [[Þórunn Sveinbjarnardóttir]] | party1 = [[Samfylking]] | election1 = 4 febrúar 2025 | members = 63 | structure1 = Iceland Althing 2024.svg | structure1_res = 250px | political_groups1 = '''[[Ráðuneyti Kristrúnar Frostadóttur|Ríkisstjórn]] (36)''' :{{nowrap|{{Color box|{{party color|Samfylking}}|border=darkgray}} [[Samfylking]] (15)}} :{{Color box|{{party color|Viðreisn}}|border=darkgray}} [[Viðreisn]] (11) :{{Color box|{{party color|Flokkur fólksins}}|border=darkgray}} [[Flokkur fólksins]] (10) '''Opposition (27)''' :{{Color box|{{party color|Sjálfstæðisflokkurinn}}|border=darkgray}} [[Sjálfstæðisflokkur]] (14) :{{Color box|{{party color|Miðflokkurinn}}|border=darkgray}} [[Miðflokkurinn]] (8) :{{Color box|{{party color|Framsókn}}|border=darkgray}} [[Framsókn]] (5) | last_election1 = [[Alþingiskosningar 2024|30 nóvember 2024]] | next_election1 = [[Næstu alþingiskosningar|Fyrir 30 nóvember 2028]] | session_room = Althingi.png | session_res = | session_alt = Þinghúsið í Reykjavík | meeting_place = {{Lang|is|[[Alþingishúsið]]|italic=no}}, [[Reykjavík]] | website = {{URL|https://www.althingi.is}} }} [[Mynd:IJsland Reykjavik.jpg|350px|thumb|right|Alþingishúsið séð frá [[Austurvöllur|Austurvelli]].]] '''Alþingi''' er [[löggjafarþing]] [[Ísland]]s sem upphaflega var stofnað [[ár]]ið [[930]] á [[Þingvellir|Þingvöllum]] þar sem það kom saman árlega fram til ársins [[1799]]. Alþingi var endurreist í núverandi mynd í [[Reykjavík]] árið [[1845]]. Á þinginu sitja 63 [[fulltrúalýðræði|fulltrúar]] [[þjóð]]arinnar, alþingismenn,<ref group="punktur">Ritað með litlum staf samkvæmt [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20091116210800/arnastofnun.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1015313/II.+St%C3%B3r+og+l%C3%ADtill+stafur.pdf II. Stór og lítill stafur] hjá Íslenskri Málstöð</ref> sem eru kjörnir af henni í beinni og leynilegri [[Alþingiskosningar|kosningu]]. Alþingi er æðsti handhafi [[löggjafarvald]]s á Íslandi og samkvæmt [[þingræði]]sreglunni bera [[ráðherra]]r ábyrgð gagnvart Alþingi og [[Ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnin]] verður að njóta stuðnings meirihluta þingheims. Alþingi kemur saman árlega á öðrum þriðjudegi septembermánaðar og stendur til annars þriðjudags septembermánaðar árið eftir ef [[kjörtímabil]]inu lýkur ekki í millitíðinni eða [[Þingrof|þing er rofið]], kjörtímabilið er fjögur ár. Kosningarétt til Alþingis hafa allir íslenskir [[Ríkisborgari|ríkisborgarar]] sem hafa náð 18 ára aldri. Allir þeir sem hafa kosningarétt til þingsins og [[óflekkað mannorð]] eru kjörgengir til Alþingis. Þingið starfar í einni deild ólíkt löggjafarþingum margra annarra ríkja. Reglulegur samkomustaður þingsins er í [[Reykjavík]] þar sem það hefur aðstöðu í [[Alþingishúsið|Alþingishúsinu]] við [[Austurvöllur|Austurvöll]] og fleiri nálægum byggingum. Við sérstakar aðstæður getur [[forseti Íslands]] skipað fyrir um að Alþingi komi saman annars staðar á landinu, sem gerist þó sjaldan og er yfirleitt vegna stórafmæla eða annarra hátíða. == Saga == === Þjóðveldisöld === [[Mynd:2008-05-25 14 33 56 Iceland-Þingvellir.jpg|thumb|right|Þingvellir]] Alþingi er eitt af elstu starfandi [[þing]]um heims og er víða þekkt fyrir það. Það var fullstofnað á [[Þingvellir|Þingvöllum]] árið [[930]], um hálfri öld eftir að [[landnám Íslands]] hófst. Samkvæmt [[Íslendingabók]] var Alþingi upprunalega staðsett í [[Bláskógar|Bláskógum]] en eigandi landsins, Þórir kroppinskeggi, hafði gerst sekur um morð og landið varð almenningseign.<ref>{{cite web |url=http://www.blaskogabyggd.is/Um_Blaskogabyggd/Saga_sveitarfelagsins/ |title=Bláskógabyggð - Saga sveitarfélagsins |access-date=2011-04-03 |archive-date=2011-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910195742/http://www.blaskogabyggd.is/Um_Blaskogabyggd/Saga_sveitarfelagsins/ |url-status=dead }}</ref> Undirbúningur að stofnun þingsins var talinn hafa verið á árunum [[920]] til 930 en m.a. var maður að nafni [[Úlfljótur (lögsögumaður)|Úlfljótur]] sendur til [[Noregur|Noregs]] til að nema [[lög]] en fyrstu lögin eru einmitt nefnd [[Úlfljótslög]] eftir honum. Lögin í [[Hörðaland]]i í Noregi voru höfð sem fyrirmynd íslenskra laga. Talið er að Alþingi hafi verið valinn staður á Þingvelli vegna þess að það var tiltölulega miðsvæðis og því aðgengilegt flestum. Einnig er talið að ættingjar [[Ingólfur Arnarson|Ingólfs Arnarssonar]], sem áður höfðu stofnað [[Kjalarnesþing]], hafi nokkru ráðið um staðsetningu þingsins.<ref>{{cite web |url=http://www.thingvellir.is/saga/landnam/ |title=Landnám < Saga < thingvellir.is |access-date=2011-04-03 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606113106/http://www.thingvellir.is/saga/landnam/ |url-status=dead }}</ref> === Undir erlendum yfirráðum === Alþingi starfaði sem [[löggjafarsamkoma]] og æðsti [[dómstóll]] landsins þar til á árunum [[1262]]-[[1264|64]] þegar Íslendingar samþykktu [[Gamli sáttmáli|Gamla sáttmála]] og gengu Noregskonungi á hönd. Þá voru nýjar [[lögbók|lögbækur]] lögteknar, [[Járnsíða]] árið [[1271]] og síðan [[Jónsbók]] árið [[1281]]. Við það breyttist hlutverk Alþingis mikið. [[Löggjafarvald]] var í höndum konungs og Alþingis sameiginlega, einkum konungs. [[Dómstörf]]in urðu aðalverkefni þingsins. Árið [[1662]] afsöluðu Íslendingar sér svo [[sjálfstjórn]] í hendur konungi með [[Kópavogsfundurinn|Kópavogssamningi]]. Þinghaldi lauk á Þingvöllum árið 1798, en [[Lögrétta]] kom þó saman í [[Hólavallaskóli|Hólavallaskóla]] í Reykjavík árið 1799 og 1800. Alþingi var lagt af þann 6. júní 1800 en þá fóru nær eingöngu dómstörf þar fram. Hafði það þá starfað samfellt í 870 ár. === Endurreisn Alþingis === Danakonungur gaf út tilskipun um endurreisn Alþingis, þann [[8. mars]] [[1843]] eftir mikla baráttu [[Sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfsstæðihreyfingarinnar íslensku]], [[Baldvin Einarsson]] fór þar fremstur í flokki. Fyrstu [[kosningar]]nar fóru fram ári síðar og þing kom í fyrsta skipti saman á endurreistu Alþingi þann [[1. júlí]] [[1845]]. Endurreist Alþingi starfaði fyrst um sinn í [[Latínuskólinn|Latínuskólanum]] (nú [[Menntaskólinn í Reykjavík]]). Árið 1881 flutti Alþingi svo í sitt núverandi húsnæði í [[Alþingishúsið|Alþingishúsinu]] við [[Austurvöllur|Austurvöll]]. Fyrst um sinn var það þó eingöngu [[ráðgjafarþing]], konungi til ráðuneytis um löggjafarmálefni Íslendinga. Árið [[1871]] voru [[Stöðulögin]] sett, þeim fylgdi ný stjórnarskrá, í tilefni af þúsund ára afmæli byggðar á Íslandi, þremur árum seinna. Alþingi fékk takmarkað [[löggjafarvald]], en konungur hafði [[synjunarvald]] og beitti því nokkrum sinnum. Yfir Íslandi var skipaður [[landshöfðingi]] sem var fulltrúi konungs á Alþingi. Íslendingar fengu svo [[Heimastjórnartímabilið|heimastjórn]] árið [[1904]] og þá var [[þingræði]] innleitt sem þýddi að Íslendingar fengu [[Íslandsráðherra]], með aðstöðu á Íslandi, sem var ábyrgur gagnvart Alþingi. Ísland varð [[fullveldi|fullvalda]] ríki árið [[1918]] þegar [[Sambandslögin]] voru sett. Sambandið við Danakonung rofnaði árið [[1940]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni, þegar Ísland var hernumið af Bretum, og þann [[15. maí]] [[1941]] samþykkti Alþingi kosningu [[ríkisstjóri Íslands|ríkisstjóra]]. Í það embætti var [[Sveinn Björnsson]] kosinn. [[Sambandslögin]] voru einróma felld úr gildi [[25. febrúar]] [[1944]] á Alþingi en [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] var haldin um málið [[20. maí|20.]]-[[23. maí]]. Sambandslögin voru síðan formlega felld úr gildi [[16. júní]] sama ár og síðan var lýst yfir [[sjálfstæði]] Íslands þann [[17. júní]] [[1944]]. === Þróun kosningaréttar === Í fyrstu kosningunum til endurreists Alþingis, árið 1844, höfðu [[kosningaréttur|kosningarétt]] karlmenn 25 ára og eldri að uppfylltum ákveðnum skilyrðum um [[eign]]ir. Það voru um 5% landsmanna. Árið 1903 voru ákvæði rýmkuð um kosningarétt efnaminni manna. Kosningar til Alþingis voru leynilegar frá 1908, en fram að því höfðu þær verið opinberar. Árið 1915 fékk hluti [[kosningaréttur kvenna|kvenna kosningarétt]] og skilyrðin um eignir voru felld niður. Eignalausir verkamenn og vinnumenn til sveita, konur og karlar, fengu samt ekki kosningarétt fyrr en þau höfðu náð 40 ára aldri. Aldursmörkin færðust svo niður um eitt ár á hverju ári. Allir fengu réttinn 25 ára árið 1920. Árið 1934 var kosningaréttur lækkaður í 21 ár, aftur í 20 ár árið 1968, og að lokum í 18 ár árið 1984. === Kjördæmaskipan og deildaskipting === {{aðalgrein|Kjördæmi Íslands}} Árið 1874 var þingi skipt í tvær deildir, efri og neðri deild. Þingmenn voru þá 36 og í efri deild sat þriðjungur þingmanna, eða 12 þingmenn. Sex þeirra voru þjóðkjörnir en sex konungkjörnir. Allir þingmenn í neðri deild voru þjóðkjörnir. Sameiginlegir fundir þingmanna beggja deilda nefndust sameinað Alþingi. Árið 1903 var þingmönnum fjölgað um fjóra og voru þá 40. Við stjórnarskrárbreytingarnar 1915 var konungskjör þingmanna fellt niður og tekið upp [[landskjör]] þar sem allt landið var eitt [[kjördæmi]]. Landskjörnir þingmenn voru sex, þeir voru kosnir til 12 ára og sátu í efri deild. Árið 1920 var þingmönnum fjölgað í 42 og þá var ákveðið að Alþingi kæmi saman árlega. Árið 1934 var þingmönnum aftur fjölgað, nú um 7 eða í 49. Þá var landskjör einnig fellt niður það ár. 1942 var þeim svo fjölgað í 52. Þá var landið 28 kjördæmi, 21 [[einmenningskjördæmi]], sex [[tvímenningskjördæmi]] og Reykjavík sem fékk átta þingmenn. Auk þess voru 11 [[uppbótarþingmaður|uppbótarþingmenn]]. Árið [[1959]] var landinu skipt upp í átta kjördæmi með [[hlutfallskosning]]u auk 11 uppbótarþingsæta. Þingmönnum var aftur fjölgað, nú í 60. Árið [[1984]] var þingmönnum fjölgað í 63 og árið [[1991]] voru deildirnar tvær, [[efri deild|efri]] og [[neðri deild]], sameinaðar. Kjördæmaskipan var svo breytt árið [[1999]] með stjórnarskrárbreytingu og kjördæmunum fækkað í sex. [[Mynd:Overview over Austurvöllur and the House of the Althing, March 30th 1949..jpg|thumb|mótmæli gegn inngöngu í Nató árið 1949.]] == Völd þingsins == Völd Alþingis eiga sér stoð í fyrstu og annari grein [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskrár lýðveldisins Íslands]]. Í fyrstu greininni segir: „Ísland er [[lýðveldi]] með þingbundinni stjórn“ og þeirri annarri er mælt fyrir um [[skipting ríkisvaldsins|þrískiptingu ríkisvaldsins]]. Almennt er talið að með orðalaginu ''þingbundin stjórn'' sé átt við að á Íslandi sé [[þingræði]] eða í það minnsta „að ráðherrar skuli vera háðir Alþingi með ein­hverjum hætti, t.d. með því að standa þinginu reikningsskil gjörða sinna.“<ref>[http://www.stjornarskra.is/media/stjr_itarefni/ST-N_(2005)_skyringar.doc Skýringar við stjórnarskrá lýðveldisins Íslands] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} (doc)</ref> Mælt er nánar fyrir um [[ráðherraábyrgð]] í 14. gr. stjórnarskrárinnar þar sem segir að Alþingi geti kært ráðherra fyrir embættisrekstur þeirra og dæmi [[landsdómur]] þau mál. Þrískipting ríkisvaldsins felur það í sér að löggjafarvaldið setur lög sem [[framkvæmdarvald]]ið framkvæmir og [[dómsvald]]ið sker úr um þegar ágreiningur kemur upp. Löggjafarvaldið getur ekki leyst úr [[dómsmál]]um né heldur getur það tekið einstaka [[stjórnvaldsákvörðun|stjórnvaldsákvarðanir]] sem er að öllu jöfnu viðfangsefni framkvæmdarvaldsins og nefnist [[opinber stjórnsýsla]]. Að því sögðu er það þó ljóst af þingræðisreglunni og fjárstjórnarvaldi þingsins að ekki er jafnræði milli þessara handhafa ríkisvaldsins heldur er Alþingi ótvírætt valdamesta stofnunin.<ref>Gunnar G. Schram. ''Stjórnskipunarréttur''. (Reykjavík: Háskólaútgáfan, 1997). bls 27.</ref> Mikilvægi fjárstjórnunarvaldsins sést í 42. gr. stjórnarskrárinnar sem segir að fyrir hvert reglulega samankomið Alþingi beri að leggja fram frumvarp til [[fjárlög|fjárlaga]] fyrir það fjárhagsár. Þetta er eitt viðamesta verkefni Alþingis ár hvert enda eru rekstrartekjur hinna ýmsu opinberra stofnana og styrkupphæðir til einkaaðila ákveðin þar.<ref>{{Cite web |url=http://www.rikiskassinn.is/akvordun-verkefna/fjarlogin/ |title=Fjárlögin {{!}} Ríkiskassinn |access-date=2011-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131211125631/http://www.rikiskassinn.is/akvordun-verkefna/fjarlogin/ |archive-date=2013-12-11 |url-status=dead}}</ref> [[Mynd:Olafur Ragnar Grimsson - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|thumb|right|[[Ólafur Ragnar Grímsson]] hefur synjað lagafrumvörpum staðfestingar þrisvar sinnum fyrstur forseta Íslands.]] Alþingi er ekki með ótakmarkað löggjafarvald heldur þarf [[forseti Íslands]] að staðfesta lögin með undirskrift sinni. Samkvæmt 19. og 26. gr. stjórnarskrárinnar þarf undirskrift forseta Íslands til þess að veita frumvarpi lagagildi ellegar er þeim vísað til [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]]. Þessi völd forseta Íslands voru lengi vel talin óformleg, þeim var ekki beitt fyrr en [[Ólafur Ragnar Grímsson]] synjaði [[fjölmiðlafrumvarpið|fjölmiðlafrumvarpinu]] staðfestingar árið 2004. Ekki kom til þjóðaratkvæðagreiðslu þá þar sem frumvarpið var dregið til baka af ríkisstjórninni. Í byrjun árs 2010 synjaði Ólafur Ragnar [[Icesave]]-frumvarpinu staðfestingar og fór fram [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 1/2010|þjóðaratkvæðagreiðsla]] um það í mars það ár þar sem lögin voru felld. Í febrúar 2011 synjaði Ólafur nýju frumvarpi sem einnig er kennt við Icesave staðfestingar og var það einnig fellt í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um framtíðargildi laga nr. 13/2011|þjóðaratkvæðagreiðslu]] sem haldin var í apríl það ár. Þá getur forseti Íslands [[þingrof|rofið þing]] samkvæmt 24. gr. stjórnarskrárinnar. Slíkt hefur aldrei gerst á lýðveldistímanum en Alþingi var rofið árið 1931 fyrir tilstuðlan [[Kristján 10.|Kristjáns 10.]] Danakonungs. Um fundarstjórn, embætti Alþingis og feril lagasetningar er mælt fyrir um í [[þingskaparlög]]um. Sumarið 2011 var þingskaparlögum nokkuð breytt, meðal annars var fjölda [[fastanefndir Alþingis|fastanefnda Alþingis]] breytt.<ref>[http://www.althingi.is/dba-bin/ferill.pl?ltg=139&mnr=596 Þingsköp Alþingis (nefndaskipan, eftirlitshlutverk Alþingis o.fl.) - 596. mál lagafrumvarp Lög nr. 84/2011, 139. löggjafarþingi.]</ref> == Lagasetning == Lagasetning á Alþingi fylgir föstu ferli sem mælt er fyrir um í stjórnarskránni og [[þingskaparlög]]um. 38. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um að aðeins þingmenn og ráðherrar megi leggja fram lagafrumvörp eða þingsályktunartillögur.<ref>25. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um að forseti Íslands geti látið leggja frumvörp til laga eða þingsályktunar fyrir þingið en það hefur ekki gerst.</ref> 44. gr. stjórnarskrárinnar mælir fyrir um að ekkert lagafrumvarp megi samþykkja nema að undangengnum þremur umræðum á Alþingi. Þá segir í 53. gr. stjórnarskrárinnar að Alþingi geti ekki samþykkt mál nema meira en helmingur þingmanna séu viðstaddir atkvæðagreiðslu og 67. gr. þingskaparlaga mælir fyrir um að afl atkvæða ráði úrslitum um mál og málsatriði nema annað sé skýrt tekið fram í stjórnarskránni eða þingskaparlögum. Sem fyrr segir skiptist umfjöllun Alþingis í þrjá umræður. Þriðji kafli þingskaparlaga fjallar nánar um lagasetningu á Alþingi. Þar er mælt fyrir um að að fyrstu umræðu lokinni vísi [[forseti Alþingis]] frumvarpinu til [[fastanefndir Alþingis|fastanefndar Alþingis]] að hans vali. Þingmenn geta krafist atkvæðagreiðslu á þeim tímapunkti um það hvort ljúka beri fyrstu umræðu eða hvort vísa eigi frumvarpinu til annarar fastanefndar en þeirrar sem forseti Alþingis leggur til. Önnur umræða fer fram í fyrsta lagi nóttu eftir að fyrstu umræðu er lokið eða útbýtingu nefndarálits. Þá eru einstaka greinar frumvarpsins ræddar og breytingartillögur ef einhverjar hafa fram komið. Þá eru greidd atkvæði um einstakar greinar frumvarpsins og einstök atriði sem þingmenn æskja eftir að kosið sé um. Þá gengur frumvarpið til þriðju umræðu en þingmenn geta óskað eftir atkvæðagreiðslu áður því til staðfestingar. Hafi frumvarpið breyst við aðra umræðu getur þingmaður eða ráðherra óskað eftir því að nefnd taki það til umfjöllunar á ný. Þriðja og síðasta umræðan fer fram í fyrsta lagi nóttu eftir aðra umræðu. Þá eru ræddar greinar frumvarpsins og breytingartillögur við frumvarpið og einnig frumvarpið í heild. Loks eru greidd atkvæði um breytingartillögurnar ef einhverjar eru og svo frumvarpið í heild. == Embætti þingsins == Æðsta embætti þingsins er [[forseti Alþingis]]. Eins og segir í kynningarbæklingi Alþingis „stjórnar [forseti] þinghaldinu, ákveður dagskrá þingfunda og hefur frumkvæði að því að semja starfsáætlun Alþingis og áætlun um fundarhöld. Forseti hefur enn fremur umsjón með starfi þingnefnda og alþjóðanefnda og fyrirspurnir til ráðherra eru háðar leyfi hans. Forseti sker úr ágreiningi um túlkun þingskapa og umræður utan dagskrár eru bundnar samþykki hans.“<ref>[http://www.althingi.is/pdf/Althingi2010_islenska.pdf Alþingi], 2010 (pdf), bls 16</ref> Samkvæmt stjórnarskránni er forseti Alþingis einn þriggja [[handhafi forsetavalds|handhafa forsetavalds]]. Forsetar Alþingis eru kosnir af þinginu strax eftir þingsetningu og stýrir aldursforseti þingsins, sá þingmaður með lengstu setu á þingi fundum þangað til að forseti Alþingis hefur verið kosinn. Þingmenn eru tilnefndir til embættisins og eru þeir í framboði sem ekki hreyfa við því mótmælum. Sá þingmaður er kosinn sem hlýtur yfir helming atkvæða eða [[hreinn meirihluti|hreinan meirihluta]]. == Stofnanir Alþingis == Tvær [[sjálfstæð stofnun|sjálfstæðar stofnanir]] starfa á vegum Alþingis. Það eru [[umboðsmaður Alþingis]] og [[Ríkisendurskoðun]]. Hlutverk umboðsmanns Alþingis er að hafa eftirlit með [[opinber stjórnsýsla|opinberri stjórnsýslu]] af hálfu Alþingis. Hlutverk Ríkisendurskoðunar er fyrst og fremst að [[endurskoðun|endurskoða]] ríkisreikninginn og reikninga opinberra stofnana. Hvorki umboðsmaður Alþingis né Ríkisendurskoðun lúta beinu [[boðvald]]i Alþingis heldur geta tekið fyrir mál að eigin frumkvæði. Alþingi getur þó krafist skýrslna af hendi Ríkisendurskoðunar um tiltekin mál. == Samsetning þingsins == Eins og fram hefur komið er þingræði á Íslandi. Ísland skilur sig hins vegar frá hinum Norðurlöndunum að því leyti að á Íslandi er sterk hefð fyrir öflugum meirihlutastjórnum. Frá lýðveldisstofnun árið 1944 hafa 15 vantrauststillögur verið lagðar fram af stjórnarandstöðu. Allar hafa þær verið felldar af meirihluta ríkisstjórnarinnar.<ref>[http://visir.is/section/VEFMIDLAR/&template=pdownload&url=/fbl/110413.pdf Fréttablaðið 13. apríl 2011]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, bls 4</ref> Þessi hefð er svo sterk á Íslandi að rætt hefur verið um samþættingu löggjafarvalds og framkvæmdavalds af þeim sökum.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060304030847/www.stjornmalogstjornsysla.is/images/stories/fg2005/thorsteinn.pdf Alþingi í ljósi samþættingar löggjafarvalds og framkvæmdavalds], grein eftir Þorstein Magnússon forstöðumann á skrifstofu Alþingis í vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla</ref> Í stefnuræðu við þingsetningu árið 1997 komst [[Davíð Oddsson]], þá forsætisráðherra svo að orði: {{tilvitnun2|Herra forseti. Ísland er land samsteypustjórna. Við þær aðstæður ræður mestu um hvort vel takist til um stjórn landsmála að samstarf sé gott og trúnaður ríki á milli manna innan ríkisstjórnar og þingmenn stjórnarliðsins séu bærilega sáttir við hvernig mál gangi fram. Þessar forsendur hafa verið fyrir hendi í núverandi stjórnarsamstarfi og hefur það gert gæfumuninn. Auðvitað er togstreita á milli flokkanna um einstök mál, eins og sjálfsagt er. En slíkar glímur eru jafnan háðar undir formerkjum þess að ná niðurstöðu sem báðir flokkar geti unað við, en forðast er að setja samstarfsflokki óbilgjörn eða óaðgengileg skilyrði. Það er ekki síst vegna þessara vinnubragða að þeim áformum sem sett eru fram í stjórnarsáttmála vindur vel fram.|Davíð Oddsson, 2. október 1997<ref>[http://www.althingi.is/altext/122/10/r02203333.sgml 1997-10-02 20:33:33# 122. lþ. 2.1 fundur 20#B stefnuræða forsætisráðherra og umræða um hana#, forsrh.]</ref>}} == Tengt efni == *[[Listi yfir alþingiskosningar]] *[[Alþingisbækur Íslands]] == Tilvitnanir == <div class="references-small">{{reflist}} == Punktar == <div class="references-small"><references group="punktur" /></div> == Tenglar == *[http://www.althingi.is/ Vefsíða Alþingis] **[http://www.althingi.is/kysag/ Kynning og saga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040617233546/http://www.althingi.is/kysag/ |date=2004-06-17 }} ([http://www.althingi.is/pdf/Althingi2010_islenska.pdf kynningarbæklingur]) **[http://ungmennavefur.is Ungmennavefur Alþingis, kynning, saga og kennsluefni ætluð ungmennum] * [http://www.althingi.is/lagas/136a/1991055.html Lög um þingsköp Alþingis 1991 nr. 55 31. maí] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041027194426/www.islandsmyndir.is/html_skjol/sudvesturland/reykjavik/althingishusid/althingishusid_yfirlit1.htm Myndir af Alþingishúsinu í Reykjavík] === Tímarita- og blaðagreinar === * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060304030847/www.stjornmalogstjornsysla.is/images/stories/fg2005/thorsteinn.pdf Alþingi í ljósi samþættingar löggjafarvalds og framkvæmdavalds], grein eftir Þorstein Magnússon forstöðumann á skrifstofu Alþingis í vefritinu Stjórnmál og stjórnsýsla * [http://www.timarit.is/?issueID=417495&pageSelected=0&lang=0 ''Nótt hinna þinglausu ára - 1800-1845''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=427484&pageSelected=14&lang=0 ''Upptökubönd ná frá Reykjavík til Egilsstaða''; grein í Morgunblaðinu 1987]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Íslensk stjórnmál}} {{Núverandi alþingismenn}} {{Fastanefndir Alþingis}} {{Gæðagrein}} {{S|930}} [[Flokkur:Alþingi| ]] [[Flokkur:Íslenskar ríkisstofnanir]] [[Flokkur:Þing eftir löndum]] 233qi0xf8mj0t441d03apajwmjkmy5q 0 871 1984147 1976341 2026-10-28T14:47:41Z Akigka 183 /* Útvarp */ 1984147 wikitext text/x-wiki {{fyrirtæki | merki = [[Mynd:RÚV ohf 2019 logo.svg|200px]] | nafn = Ríkisútvarpið ohf. | gerð = Opinbert hlutafélag | slagorð = Útvarp allra landsmanna | stofnað = [[1930]] (útvarp)<br>[[1966]] (sjónvarp) | staðsetning = Efstaleiti 1<br />Reykjavík | lykilmenn = [[Stefán Eiríksson]], [[útvarpsstjóri]] | starfsemi = [[Fjölmiðill|Fjölmiðlun]]; [[útvarp]], [[sjónvarp]], [[fréttir]] | vefur = [https://ruv.is ruv.is] | hjáheiti = Útvarpið, RÚV }} <onlyinclude>'''Ríkisútvarpið ohf.''' (skammstafað '''RÚV''') er [[opinbert hlutafélag]] staðsett á [[Ísland]]i, sem hóf göngu sína árið [[1930]] og sér um útsendingar á [[útvarp]]i og [[sjónvarp]]i.</onlyinclude> Útvarpsstjóri frá 2020 er [[Stefán Eiríksson]]. Það sendir út eina sjónvarpsstöð sem heitir [[Sjónvarpið]] en er oft í daglegu tali kölluð Stöð 1 eða RÚV. Það rekur þrjár útvarpsstöðvar, [[Rás 1]] sem einbeitir sér að dagskrárgerð um menningu af ýmsum toga, [[Rás 2]] sem hefur það verksvið að fjalla um [[tónlist]], dægurmál og fleira í þeim dúr og [[Rondó (útvarpsstöð)|Rondó]] sem sendir stafrænt út á [[Höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] og spilar [[klassísk tónlist|klassíska tónlist]] og [[djass]] allan sólarhringinn. Einnig sendir ungmennaþjónustan RÚV Núll út tónlist á netinu allan sólarhringinn. Einnig starfrækir RÚV fjórar deildir á landsbyggðinni sem sinna fréttaþjónustu á sínum svæðum og senda út staðbundna dagskrá á vissum tímum, deildirnar eru á [[Ísafjörður við Skutulsfjörð|Ísafirði]], [[Akureyri]], [[Egilsstaðir|Egilsstöðum]] og [[Selfoss]]i. Þar að auki rekur Ríkisútvarpið frétta- og dagskrárvefinn [[ruv.is]] og [[textavarp]]ið. Ríkisútvarpið er fjármagnað með [[auglýsing]]um en einkum framlagi úr ríkissjóði. Áður var innheimt [[afnotagjald]] sem öllum eigendum [[sjónvarp]]s- og [[útvarp]]stækja bar skylda til að greiða en afnotagjöldin voru afnumin árið 2009 og upp tekinn nefskattur sem á að renna óskiptur í reksturinn. == Útvarp == Ríkisútvarpið hóf útsendingar [[20. desember]] [[1930]], en fyrir þann tíma höfðu verið starfræktar einkareknar útvarpsstöðvar [[H.f. Útvarp|í Reykjavík]] og [[Útvarpsstöðin á Sjónarhæð|á Akureyri]], sú fyrsta var [[H.f. Útvarp]]. Fyrstu ár útvarpsins var bara sent út á einni rás og í nokkra klukkutíma á kvöldi. Fyrsti útvarpstjórinn var Jónas Þorbergsson. Ríkisútvarpið þurfta að fara eftir ákveðnum útvarpreglum svo sem að rækta íslenska tungu og sögu íslands. Einnig þurftu þeir að vera með einhverskonar fréttir og láta í ljós mismunandi skoðanir fyrir fólk til umhugsunar. Það þurfti líka að huga að hafa skemmtiefni fyrir almenning og einnig eitthvað uppbyggilegt barnaefni fyrir krakka á öllum aldri. Útvarpið hóf rekstur sinn í Austurstræti 12, því húsi sem nú er English Pub. Árið eftir stofnun flutti það í Landssímahúsið við Austurvöll, þar sem það var til húsa til ársins 1959. Þá flutti útvarpið á Skúlagötu 4, hús sem í dag er þekkt sem [[Sjávarútvegshúsið]]. Árið 1987 flutti útvarpið í núverandi húsnæði, Útvarpshúsið í Efstaleiti. Í ágúst 1982 hófust útsendingar RÚVAK á Akureyri, en sú deild hafði bæði umsjón með að skaffa deildum fyrir sunnan frétta- og dagskrárefni, sem og svæðisbundnar útsendingar með áherslu á málefni svæðis. Árið 1983 hóf svo [[Rás 2]] útsendingar sínar. Í fyrstu átti sú stöð að vera fyrir yngri kynslóðina t.d fyrir unglingana – þar voru t.d. spilaðir poppþættir og nútímalegra efni en á [[Rás 1]] – en í dag er dagskráin mjög fjölbreytt. Sama má reyndar segja um Rás 1, en þó eru gerðar þar meiri kröfur um að efni sé meira unnið, meira lagt í dagskrárgerðina. Dagskrárfólk á Rás 1 keppist við að vinna vandað efni af öllu tagi. Þar má heyra reglulega leikritaflutning. [[Útvarpsleikhúsið]] hefur starfað reglubundið frá árinu 1947 og sendir jafnan út á Rás 1, þó stundum séu einnig útsendingar frá leikhúsinu á Rás 2. Á Rás 1 er sendir út reglulega tónleikar frá [[Sinfóníuhljómsveit Íslands]]. Eldra fólk hlustar mikið á Rás 1 en það er víðari hlustendahópur á Rás 2. 17. júní 1996 hóf Ríkisútvarpið útsendingar á netinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/ruv-okkar-allra|title=RÚV okkar allra {{!}} RÚV|website=www.ruv.is|access-date=2019-03-21}}</ref> Sumarið 2004 hóf RÚV tilraunaútsendingar útvarpsstöðvarinnar Rondó, sem leikur klassíska tónlist og djass í ókynntri sjálfvirkri dagskrá.[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=261020&pageId=3653563&lang=is&q=Rond%F3] Í mai 2018 bættist svo ungmennaþjónustan Rúv Núll í flóruna, útsending á netinu sem er í gangi allann sólarhringinn, megni tímans er send út ókynnt tónlist en á kvöldin eru sjónvarpsþættir<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/2018-05-18-ny-vefsida-vegum-ruv-farin-i-loftid/|title=Ný vefsíða á vegum RÚV farin í loftið|date=2018-05-19|website=Kjarninn|language=is|access-date=2019-03-21}}</ref>. Það mætti því skilgreina RÚV núll streymið sem blöndu af sjónvarps- og útvarpsstöð, þó stofnunin sjálf skilgreinir þjónustuna sem vefsíðu<ref>{{Cite web|url=https://kjarninn.is/frettir/2018-05-18-ny-vefsida-vegum-ruv-farin-i-loftid/|title=Ný vefsíða á vegum RÚV farin í loftið|date=2018-05-19|website=Kjarninn|language=is|access-date=2019-03-21}}</ref>. == Sjónvarp == :''Aðalgrein: [[Sjónvarpið]].'' Sjónvarpið hóf göngu sína þann [[30. september]] árið [[1966]]. Sjónvarpsrásir: * RÚV ([[Sjónvarpið]]'')'' * [[RÚV 2]] == Almennt == [[Mynd:Ruv_headquarters.jpg|thumb|right|Útvarpshúsið í Efstaleiti.]] Sjónvarpið og útvarpið eru nú í sama húsi eða frá árinu [[2000]] við Efstaleiti 1. Ríkisútvarpið er eini fjölmiðillinn hér á landi sem leiðbeinir starfsmönnum um íslenskt mál og hefur markað sér stefnu í þeim málum. Útvarpsstjóri síðan [[2020]] er [[Stefán Eiríksson]] og hefur hann það hlutverk að annast rekstur og fjármál ríkisútvarpsins. Útvarpsstjóri gegnir starfi sínu í fimm ár í senn en þá skipar menntamálaráðherra nýjan. Ætlunarverk ríkisútvarpsins samkvæmt vef þeirra er að vera í fararbroddi íslenskra fjölmiðla með því að bjóða landsmönnum fjölbreytta og vandaða dagskrá í samræmi við menningar- og lýðræðishlutverk sitt. Með lögum sem sett voru [[23. janúar]] [[2007]] var Ríkisútvarpinu breytt í [[opinbert hlutafélag]]. Mikil óánægja var um [[frumvarp]]ið meðal stjórnarandstöðunnar sem að beitti málþófi til þess að tefja framgöngu þess en yfir 100 klukkustundir fóru í umræður. Frumvarpið var á endanum samþykkt með 29 atkvæðum gegn 21, 13 þingmenn voru fjarstaddir og tók það gildi 1. apríl 2007. Miklir niðurskurðir voru hjá Ríkisútvarpinu frá 2008. Almennrar óánægju gætti með uppsagnahrinu í desember 2013 og var efnt til mótmæla fyrir utan útvarpshúsið og fundar í Háskólabíói í kjölfarið þar sem fulltrúar fjölda aðila í samfélaginu fordæmdu aðgerðina. == Markmið == Meginmarkmið Ríkisútvarpsins eru samkvæmt [[útvarpslög]]um: * Að vera vettvangur og hvati lýðræðislegrar umræðu * Að endurspegla íslenska menningu og stuðla að varðveislu tungunnar * Að upplýsa og fræða landsmenn um íslensk og erlend málefni * Að vera vettvangur fyrir nýsköpun í dagskrárgerð * Að efla dagskrárgerð utan höfuðborgarsvæðisins * Að tryggja öfluga dreifingu dagskrárefnis * Að varðveita dagskrárefni fyrir komandi kynslóðir * Að standa vörð um öryggishlutverk sitt. == Útvarpsstjórar == ''Sjá grein: [[Útvarpsstjóri]]'' * [[Jónas Þorbergsson]] ([[1930]]-[[1953]]) * Sigurður Þórðarson (settur) ([[1950]]-[[1952]]) * [[Vilhjálmur Þ. Gíslason]] ([[1953]]-[[1967]]) * [[Andrés Björnsson]] ([[1968]]-[[1986]]) * [[Markús Örn Antonsson]] ([[1985]]-[[1991]]) * [[Heimir Steinsson]] ([[1991]]-[[1996]]) * Pétur Guðfinnsson (settur) ([[1996]]-[[1997]]) * [[Markús Örn Antonsson]] ([[1998]]-[[2005]]) * [[Páll Magnússon]] ([[2005]]-2013) * [[Magnús Geir Þórðarson]] ([[2014]]-2019) * [[Stefán Eiríksson]] (2020–) == Tenglar == * [http://www.ruv.is Fréttavefur og vefsíða Ríkisútvarpsins] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/2000122.html Lög um Ríkisútvarpið] * [http://www.althingi.is/altext/133/s/0773.html Lög um Ríkisútvarpið ohf.] == Heimildir == * http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522223656/www.ruv.is/heim/upplysingar/um/ * http://wayback.vefsafn.is/wayback/20060522230755/www.ruv.is/heim/upplysingar/um/stefna/ * http://mbl.is/mm/frett.html?nid=1248536 * https://okkarruv.blogspot.com * https://www.bjorn.is/pistlar/2005/09/04/nr/3247 * [https://www.hringbraut.is/frettir/olund-gagnvart-ruv Ólund gagnvart Rúv] * [https://www.vi.is/files/1947070236r%C3%ADkis%C3%BAtvarpi%C3%B0%20hf.pdf Ríkisútvarpið hf.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240616172112/https://www.vi.is/files/1947070236r%C3%ADkis%C3%BAtvarpi%C3%B0%20hf.pdf |date=2024-06-16 }}, skoðun Verslunarráðs Íslands * [https://stundin.is/pistill/hid-heilaga-strid-gegn-ruv/ Hið heilaga stríð gegn RÚV], Gunnar Hólmsteinn Ársælsson * [https://www.visir.is/hin-arlega-atlaga/article/2015151218966 Hin árlega atlaga], Árni Heimir Ingólfsson * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6028028 Kaldhæðnislegt ástar- og haturssamband við Ríkisútvarpið], eftir Óla Björn Kárason 12. september 2012 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=6052592 Ríkisútvarpinu ohf. blæðir út], eftir Óli Björn Kárason 17. júlí 2013 ==Tilvísanir== <references/> {{Nordvision}} [[Flokkur:Ríkisútvarpið]] [[Flokkur:Íslenskir fjölmiðlar]] [[Flokkur:Opinber hlutafélög]] [[Flokkur:Íslenskar útvarpstöðvar]] {{S|1930}} mk0gr8hxy04y52exw0p4527fsicbi9u 0 935 1984173 1916963 2026-10-28T16:01:11Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984173 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''26. apríl''' er 116. dagur ársins (117. á hlaupári) samkvæmt gregoríanska tímatalinu. 249 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1164]] - Guido da Crema varð [[Paskalis 3. mótpáfi]]. * [[1478]] - Flugumenn [[Pazzi-fjölskyldan|Pazzi-fjölskyldunnar]] réðust á [[Lorenzo de' Medici]] og drápu bróður hans, [[Giuliano di Piero de' Medici|Giuliano]], í hátíðarmessu í [[Santa Maria del Fiore|dómkirkjunni í Flórens]]. * [[1607]] - Fyrstu ensku landnemarnir komu á land við [[Cape Henry]] í [[Virginía (fylki)|Virginíu]]. * [[1617]] - Ráðgjafi [[Maria de'Medici|Mariu de'Medici]], Frakklandsdrottningar, [[Concino Concini]], var myrtur af útsendurum [[Loðvík 13.|Loðvíks 13.]] sem tók stjórn landsins í sínar hendur. * [[1834]] - [[Veður|Ofsaveður]] brast á á [[Faxaflói|Faxaflóa]] og fórust þar 42 menn af tveimur skipum og 14 bátum. * [[1903]] - Knattspyrnufélagið [[Atlético Madrid]] er stofnað á [[Spánn|Spáni]]. * [[1909]] - [[Björn Jónsson]] ráðherra skipaði þriggja manna rannsóknarnefnd til að rannsaka hagi [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] og var það upphafið að [[Bankafarganið|Bankafarganinu]]. * [[1920]] - Kanadíska [[Ísknattleikur|ísknattleiksliðið]] [[Winnipeg Falcons]], sem var að mestu skipað Vestur-Íslendingum, varð Ólympíumeistari í [[Antwerpen]]. * [[1942]] - [[Listamannadeilan]]: Formaður menntamálaráðs, [[Jónas Jónsson frá Hriflu]], opnaði myndlistarsýningu til háðungar þeim sem þar áttu verk í búðarglugga Gefjunar við [[Aðalstræti]] í [[Reykjavík]]. * [[1944]] - Við [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] í [[Reykjavík]] fannst gamall [[öskuhaugur]] þegar tekinn var grunnur að nýju húsi. Í haugnum fundust bein margra [[dýr]]a, meðal annars [[svín]]a og [[geirfugl]]a. Haldið er að hér hafi öskuhaugur [[Ingólfur Arnarson|Ingólfs Arnarsonar]] fundist. * [[1964]] - [[Sansibar]] og [[Tangajika]] sameinuðust og [[Tansanía]] var stofnuð. * [[1965]] - Brasilíska sjónvarpsstöðin [[Rede Globo]] var stofnuð. * [[1966]] - ''[[Akraborgin]]'' fór sína síðustu ferð til [[Borgarnes]]s. * [[1970]] - [[Samningur um stofnun Alþjóðahugverkastofnunarinnar]] gekk í gildi. * [[1971]] - Ríkisstjórn [[Tyrkland]]s lýsti yfir [[umsátursástand]]i í 11 héruðum, þar á meðal [[Ankara]], vegna mótmæla. * [[1978]] - [[Kvikmyndasjóður Íslands]] og [[Kvikmyndasafn Íslands]] voru stofnuð. * [[1984]] - [[Iskandar af Johor]] varð áttundi þjóðhöfðingi Malasíu. * [[1986]] - [[Tsjernóbýlslysið]]: Einn af ofnum kjarnorkuversins í [[Tsjernóbýl]] sprakk. * [[1987]] - Sænska fyrirtækið [[SAAB]] kynnti orrustuþotuna [[Saab 39 Gripen]]. * [[1989]] - Banvænasti fellibylur allra tíma, [[Daulatpur-Saturia-fellibylurinn]], gekk yfir [[Dhaka-hérað]] í [[Bangladess]] með þeim afleiðingum að 1300 fórust. * [[1991]] - [[Sorpa]] hóf starfsemi í Reykjavík. * [[1991]] - [[Esko Aho]] varð yngsti forsætisráðherra Finnlands, 36 ára gamall. * [[1994]] - 264 fórust þegar [[China Airlines flug 140]] hrapaði við [[Nagoya]] í Japan. * [[1996]] - [[Samvinnustofnun Sjanghæ|Samningur um öryggismál]] var undirritaður af fimm ríkjum í Sjanghæ. * [[1999]] - Breska sjónvarpskonan [[Jill Dando]] var skotin til bana við heimili sitt í [[Fulham]]. <onlyinclude> * [[2002]] - Fyrrum nemandi skaut 13 kennara, 2 nemendur, 1 lögreglumann og síðast sjálfan sig til bana í menntaskóla í [[Erfurt]] í Þýskalandi. * [[2003]] - Stórbruni varð í moskunni [[Islamic Center]] í [[Malmö]]. Slökkviliðsmenn urðu fyrir grjótkasti við störf sín. * [[2004]] - ''[[Fjölmiðlafrumvarpið]]'' var lagt fram á [[Alþingi]]. * [[2005]] - [[Sedrusbyltingin]]: Sýrlendingar yfirgáfu [[Líbanon]] eftir að hafa haft þar her í 29 ár. * [[2007]] - [[Bronsnóttin]]: Óeirðir brutust út í [[Tallinn]] í [[Eistland]]i í kjölfar þess að borgaryfirvöld létu færa umdeilda styttu. * [[2012]] - Fyrrum forseti Líberíu, [[Charles Taylor (stjórnmálamaður)|Charles Taylor]], var dæmdur sekur um stuðning við stríðsglæpi og glæpi gegn mannkyni í [[Borgarastyrjöldin í Síerra Leóne|Borgarastyrjöldinni í Síerra Leóne]]. * [[2019]] - Bandaríska kvikmyndin ''[[Avengers: Endgame]]'' var frumsýnd og varð ein tekjuhæsta mynd allra tíma.</onlyinclude> == Fædd == * [[121]] - [[Markús Árelíus]], rómverskur keisari og stóískur heimspekingur (d. [[180]]) * [[1564]] - [[William Shakespeare]], enskt leikskáld (d. [[1616]]). * [[1575]] - [[Maria de'Medici]], drottning Frakklands, kona [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinriks 4.]] (d. [[1642]]). * [[1648]] - [[Pétur 2. Portúgalskonungur]] (d. [[1712]]). * [[1660]] - [[Henrik Ochsen]], danskur embættismaður (d. [[1750]]). * [[1710]] - [[Thomas Reid]], skoskur heimspekingur (d. [[1796]]) * [[1711]] - [[David Hume]], skoskur heimspekingur (d. [[1776]]) * [[1759]] - [[Sigurður Pétursson (1759-1827)|Sigurður Pétursson]], íslenskt leikskáld og sýslumaður (d. [[1827]]). * [[1765]] - [[Emma, lafði Hamilton]], ensk fyrirsæta og ástkona [[Horatio Nelson|Nelsons lávarðar]] (d. 1815). * [[1877]] - [[Jóhann Eyfirðingur]], íslenskur sjómaður (d. [[1959]]). * [[1887]] - [[Pétur Halldórsson]], borgarstjóri Reykjavíkur (d. [[1940]]). * [[1889]] - [[Ludwig Wittgenstein]], austurrískur heimspekingur (d. [[1951]]). * [[1894]] - [[Rudolf Hess]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1987]]). * [[1898]] - [[Vicente Aleixandre]], spænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1984]]). * [[1906]] - [[Regína Þórðardóttir]], íslensk leikkona (d. [[1974]]). * [[1917]] - [[I. M. Pei]], kínversk-bandarískur arkitekt (d. [[2019]]). * [[1933]] - [[Þóra Friðriksdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2019]]). * [[1940]] - [[Giorgio Moroder]], ítalskt tónskáld. * [[1946]] - [[Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1950]] - [[Einar Vilberg Hjartarson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1960]] - [[Roger Andrew Taylor]], breskur trommari ([[Duran Duran]]). * [[1963]] - [[Jet Li]], kínverskur leikari. * [[1964]] - [[Björn Zoëga]], íslenskur læknir. * [[1965]] - [[Kevin James]], bandarískur leikari. * [[1972]] - [[Ríkharður Daðason]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1972]] - [[Sigríður Benediktsdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[1980]] - [[Channing Tatum]], bandarískur leikari. * [[1983]] - [[Andri Freyr Hilmarsson]], íslenskur dagskrárgerðarmaður. == Dáin == * [[757]] - [[Stefán 2. páfi]]. * [[1792]] - [[Jón Arnórsson eldri (sýslumaður)|Jón Arnórsson eldri]], íslenskur sýslumaður (f. [[1734]]). * [[1865]] - [[John Wilkes Booth]], bandarískur leikari (f. [[1838]]). * [[1910]] - [[Bjørnstjerne Bjørnson]], norskur rithöfundur (f. [[1832]]). * [[1920]] - [[Srinivasa Ramanujan]], indverskur stærðfræðingur (f. [[1887]]). * [[1938]] - [[Edmund Husserl]], þýskur heimspekingur (f. [[1859]]). * [[1966]] - [[Tom Florie]], bandarískur knattspyrnumaður (f. [[1897]]). * [[1994]] - [[Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir]], íslensk stjórnmálakona (f. [[1921]]). * [[2003]] - [[Yun Hyon-seok]], suðurkóreskur mannréttindafrömuður (f. [[1984]]). * [[2018]] - [[Yoshinobu Ishii]], japanskur knattspyrnumaður (f. [[1939]]) * [[2018]] - [[Ketill Larsen]], íslenskur leikari (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] e959cf3p4830ljpgvjdv0xktrq7jd4q 1984174 1984173 2026-10-28T16:01:52Z TKSnaevarr 53243 /* Dáin */ 1984174 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''26. apríl''' er 116. dagur ársins (117. á hlaupári) samkvæmt gregoríanska tímatalinu. 249 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1164]] - Guido da Crema varð [[Paskalis 3. mótpáfi]]. * [[1478]] - Flugumenn [[Pazzi-fjölskyldan|Pazzi-fjölskyldunnar]] réðust á [[Lorenzo de' Medici]] og drápu bróður hans, [[Giuliano di Piero de' Medici|Giuliano]], í hátíðarmessu í [[Santa Maria del Fiore|dómkirkjunni í Flórens]]. * [[1607]] - Fyrstu ensku landnemarnir komu á land við [[Cape Henry]] í [[Virginía (fylki)|Virginíu]]. * [[1617]] - Ráðgjafi [[Maria de'Medici|Mariu de'Medici]], Frakklandsdrottningar, [[Concino Concini]], var myrtur af útsendurum [[Loðvík 13.|Loðvíks 13.]] sem tók stjórn landsins í sínar hendur. * [[1834]] - [[Veður|Ofsaveður]] brast á á [[Faxaflói|Faxaflóa]] og fórust þar 42 menn af tveimur skipum og 14 bátum. * [[1903]] - Knattspyrnufélagið [[Atlético Madrid]] er stofnað á [[Spánn|Spáni]]. * [[1909]] - [[Björn Jónsson]] ráðherra skipaði þriggja manna rannsóknarnefnd til að rannsaka hagi [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] og var það upphafið að [[Bankafarganið|Bankafarganinu]]. * [[1920]] - Kanadíska [[Ísknattleikur|ísknattleiksliðið]] [[Winnipeg Falcons]], sem var að mestu skipað Vestur-Íslendingum, varð Ólympíumeistari í [[Antwerpen]]. * [[1942]] - [[Listamannadeilan]]: Formaður menntamálaráðs, [[Jónas Jónsson frá Hriflu]], opnaði myndlistarsýningu til háðungar þeim sem þar áttu verk í búðarglugga Gefjunar við [[Aðalstræti]] í [[Reykjavík]]. * [[1944]] - Við [[Tjarnargata|Tjarnargötu]] í [[Reykjavík]] fannst gamall [[öskuhaugur]] þegar tekinn var grunnur að nýju húsi. Í haugnum fundust bein margra [[dýr]]a, meðal annars [[svín]]a og [[geirfugl]]a. Haldið er að hér hafi öskuhaugur [[Ingólfur Arnarson|Ingólfs Arnarsonar]] fundist. * [[1964]] - [[Sansibar]] og [[Tangajika]] sameinuðust og [[Tansanía]] var stofnuð. * [[1965]] - Brasilíska sjónvarpsstöðin [[Rede Globo]] var stofnuð. * [[1966]] - ''[[Akraborgin]]'' fór sína síðustu ferð til [[Borgarnes]]s. * [[1970]] - [[Samningur um stofnun Alþjóðahugverkastofnunarinnar]] gekk í gildi. * [[1971]] - Ríkisstjórn [[Tyrkland]]s lýsti yfir [[umsátursástand]]i í 11 héruðum, þar á meðal [[Ankara]], vegna mótmæla. * [[1978]] - [[Kvikmyndasjóður Íslands]] og [[Kvikmyndasafn Íslands]] voru stofnuð. * [[1984]] - [[Iskandar af Johor]] varð áttundi þjóðhöfðingi Malasíu. * [[1986]] - [[Tsjernóbýlslysið]]: Einn af ofnum kjarnorkuversins í [[Tsjernóbýl]] sprakk. * [[1987]] - Sænska fyrirtækið [[SAAB]] kynnti orrustuþotuna [[Saab 39 Gripen]]. * [[1989]] - Banvænasti fellibylur allra tíma, [[Daulatpur-Saturia-fellibylurinn]], gekk yfir [[Dhaka-hérað]] í [[Bangladess]] með þeim afleiðingum að 1300 fórust. * [[1991]] - [[Sorpa]] hóf starfsemi í Reykjavík. * [[1991]] - [[Esko Aho]] varð yngsti forsætisráðherra Finnlands, 36 ára gamall. * [[1994]] - 264 fórust þegar [[China Airlines flug 140]] hrapaði við [[Nagoya]] í Japan. * [[1996]] - [[Samvinnustofnun Sjanghæ|Samningur um öryggismál]] var undirritaður af fimm ríkjum í Sjanghæ. * [[1999]] - Breska sjónvarpskonan [[Jill Dando]] var skotin til bana við heimili sitt í [[Fulham]]. <onlyinclude> * [[2002]] - Fyrrum nemandi skaut 13 kennara, 2 nemendur, 1 lögreglumann og síðast sjálfan sig til bana í menntaskóla í [[Erfurt]] í Þýskalandi. * [[2003]] - Stórbruni varð í moskunni [[Islamic Center]] í [[Malmö]]. Slökkviliðsmenn urðu fyrir grjótkasti við störf sín. * [[2004]] - ''[[Fjölmiðlafrumvarpið]]'' var lagt fram á [[Alþingi]]. * [[2005]] - [[Sedrusbyltingin]]: Sýrlendingar yfirgáfu [[Líbanon]] eftir að hafa haft þar her í 29 ár. * [[2007]] - [[Bronsnóttin]]: Óeirðir brutust út í [[Tallinn]] í [[Eistland]]i í kjölfar þess að borgaryfirvöld létu færa umdeilda styttu. * [[2012]] - Fyrrum forseti Líberíu, [[Charles Taylor (stjórnmálamaður)|Charles Taylor]], var dæmdur sekur um stuðning við stríðsglæpi og glæpi gegn mannkyni í [[Borgarastyrjöldin í Síerra Leóne|Borgarastyrjöldinni í Síerra Leóne]]. * [[2019]] - Bandaríska kvikmyndin ''[[Avengers: Endgame]]'' var frumsýnd og varð ein tekjuhæsta mynd allra tíma.</onlyinclude> == Fædd == * [[121]] - [[Markús Árelíus]], rómverskur keisari og stóískur heimspekingur (d. [[180]]) * [[1564]] - [[William Shakespeare]], enskt leikskáld (d. [[1616]]). * [[1575]] - [[Maria de'Medici]], drottning Frakklands, kona [[Hinrik 4. Frakkakonungur|Hinriks 4.]] (d. [[1642]]). * [[1648]] - [[Pétur 2. Portúgalskonungur]] (d. [[1712]]). * [[1660]] - [[Henrik Ochsen]], danskur embættismaður (d. [[1750]]). * [[1710]] - [[Thomas Reid]], skoskur heimspekingur (d. [[1796]]) * [[1711]] - [[David Hume]], skoskur heimspekingur (d. [[1776]]) * [[1759]] - [[Sigurður Pétursson (1759-1827)|Sigurður Pétursson]], íslenskt leikskáld og sýslumaður (d. [[1827]]). * [[1765]] - [[Emma, lafði Hamilton]], ensk fyrirsæta og ástkona [[Horatio Nelson|Nelsons lávarðar]] (d. 1815). * [[1877]] - [[Jóhann Eyfirðingur]], íslenskur sjómaður (d. [[1959]]). * [[1887]] - [[Pétur Halldórsson]], borgarstjóri Reykjavíkur (d. [[1940]]). * [[1889]] - [[Ludwig Wittgenstein]], austurrískur heimspekingur (d. [[1951]]). * [[1894]] - [[Rudolf Hess]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[1987]]). * [[1898]] - [[Vicente Aleixandre]], spænskt ljóðskáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1984]]). * [[1906]] - [[Regína Þórðardóttir]], íslensk leikkona (d. [[1974]]). * [[1917]] - [[I. M. Pei]], kínversk-bandarískur arkitekt (d. [[2019]]). * [[1933]] - [[Þóra Friðriksdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2019]]). * [[1940]] - [[Giorgio Moroder]], ítalskt tónskáld. * [[1946]] - [[Vilhjálmur Þ. Vilhjálmsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1950]] - [[Einar Vilberg Hjartarson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1960]] - [[Roger Andrew Taylor]], breskur trommari ([[Duran Duran]]). * [[1963]] - [[Jet Li]], kínverskur leikari. * [[1964]] - [[Björn Zoëga]], íslenskur læknir. * [[1965]] - [[Kevin James]], bandarískur leikari. * [[1972]] - [[Ríkharður Daðason]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1972]] - [[Sigríður Benediktsdóttir]], íslenskur hagfræðingur. * [[1980]] - [[Channing Tatum]], bandarískur leikari. * [[1983]] - [[Andri Freyr Hilmarsson]], íslenskur dagskrárgerðarmaður. == Dáin == * [[757]] - [[Stefán 2. páfi]]. * [[1792]] - [[Jón Arnórsson eldri (sýslumaður)|Jón Arnórsson eldri]], íslenskur sýslumaður (f. [[1734]]). * [[1865]] - [[John Wilkes Booth]], bandarískur leikari (f. [[1838]]). * [[1910]] - [[Bjørnstjerne Bjørnson]], norskur rithöfundur (f. [[1832]]). * [[1920]] - [[Srinivasa Ramanujan]], indverskur stærðfræðingur (f. [[1887]]). * [[1938]] - [[Edmund Husserl]], þýskur heimspekingur (f. [[1859]]). * [[1966]] - [[Tom Florie]], bandarískur knattspyrnumaður (f. [[1897]]). * [[1994]] - [[Aðalheiður Bjarnfreðsdóttir]], íslensk stjórnmálakona (f. [[1921]]). * [[2003]] - [[Yun Hyon-seok]], suðurkóreskur mannréttindafrömuður (f. [[1984]]). * [[2018]] - [[Ketill Larsen]], íslenskur leikari (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] kbfnfd3ugba6av7ejrb2q0lvjzmc6wd 0 939 1984156 1983903 2026-10-28T15:34:43Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984156 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''30. apríl''' er 120. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (121. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 245 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[711]] - Sveitir [[Márar|Mára]] lentu við [[Gíbraltar]] og hófu innrás sína í [[Spánn|Spán]]. * [[1250]] - [[Loðvík 9.]] Frakkakonungur var leystur úr haldi [[Egyptaland|Egypta]] gegn því að greiða lausnargjald, milljón [[dínar]]a og borgina [[Damietta]] sem hann hafði áður hertekið. * [[1429]] - [[Umsátrið um Orléans]]: [[Jóhanna af Örk]] kom til Orléans með varalið. * [[1632]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: Svíar unnu sigur á her keisarans í [[Orrustan við Lech|orrustunni við Lech]]. * [[1789]] - [[George Washington]] sór embættiseið og varð þar með fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]]. * [[1838]] - [[Níkaragva]] sagði sig úr [[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku|Ríkjasambandi Mið-Ameríku]] og lýsti yfir sjálfstæði. * [[1917]] - Úrúgvæska knattspyrnufélagið [[Progreso]] var stofnað. * [[1930]] - [[Helgi Tómasson|Helga Tómassyni]] var vikið úr starfi yfirlæknis á [[Kleppur|Kleppi]] í kjölfar [[Stóra bomba|Stóru bombu]]. * [[1939]] - [[Franklin D. Roosevelt]] kom fram í [[sjónvarp]]i, fyrstur [[Bandaríkin|bandarískra]] [[forseti|forseta]]. * [[1945]] - [[Sovétríkin|Sovétmenn]] náðu [[Ríkisþinghúsið í Berlín|þinghúsinu í Berlín]] og flögguðu [[sovéski fáninn|sovéska fánanum]] á þaki þess. * [[1945]] - [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] lögðu [[München]] undir sig. * [[1945]] - [[Adolf Hitler]], kanslari [[Þýskaland]]s og eiginkona hans [[Eva Braun]] frömdu sjálfsmorð með því að taka [[blásýra|blásýru]] í loftvarnabyrgi í [[Berlín]]. * [[1948]] - Fyrsti [[Land Rover]]-jeppinn var sýndur á bílasýningu í [[Amsterdam]]. * [[1957]] - Norrænu skíðalandskeppninni lauk. Þá höfðu 14% [[Ísland|Íslendinga]], eða um 23.000 manns, tekið þátt og gengið 4 [[km]] á skíðum. Á [[Ólafsfjörður|Ólafsfirði]] var þáttakan 67%. * [[1966]] - [[Icelandair Hótel Reykjavík Natura|Hótel Loftleiðir]] var opnað í [[Reykjavík]] aðeins 16 mánuðum eftir að framkvæmdir hófust. * [[1975]] - [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] lauk með [[fall Saígon|falli Saígon]] í hendur Norður-Víetnama. * [[1978]] - [[Nur Muhammad Taraki]] lýsti yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Afganistan. * [[1980]] - [[Beatrix Hollandsdrottning]] tók við krúnunni af móður sinni. * [[1982]] - [[Bijon Setu-blóðbaðið]]: Sextán munkar og nunnur [[Ananda Marga]] voru myrt í [[Vestur-Bengal]]. * [[1988]] - [[Céline Dion]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1988]] fyrir Sviss með laginu „Ne partez pas sans moi“. * [[1988]] - Heimssýningin [[World Expo 88]] var opnuð í [[Brisbane]] í Ástralíu. * [[1991]] - [[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar|Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks]] tók við stjórnartaumunum. [[Davíð Oddsson]] varð forsætisráðherra. * [[1993]] - [[Alþingi]] samþykkti fyrstu [[stjórnsýslulög]] á Íslandi þar sem kveðið var á um meginreglur opinberrar [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Meðal þess sem var lögfest voru [[jafnræðisreglan]] og [[andmælaréttur]] við meðferð opinberra mála. * [[1993]] - Tennisstjarnan [[Monica Seles]] var stungin í bakið af aðdáanda [[Steffi Graf]] í keppni í Hamborg. * [[1993]] - Hópur fólks mótmælti fyrrum forsætisráðherra Ítalíu, [[Bettino Craxi]], með því að henda í hann smápeningum þegar hann kom út af hóteli í Róm. * [[1993]] - [[CERN]] lýsti því yfir að [[Veraldarvefurinn]] skyldi vera aðgengilegur öllum án endurgjalds. * [[1994]] - [[Árbæjarlaug]] var opnuð. * [[1994]] - [[Paul Harrington]] og [[Charlie McGettigan]] sigruðu [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] fyrir [[Írland]] með laginu „Rock 'N' Roll Kids“. * [[1995]] - Bandaríkjastjórn hætti fjármögnun [[NSFNET]]. Þar með var [[Internetið]] orðið að fullu einkavætt. * [[1999]] - [[Kambódía]] gekk í [[Samband Suðaustur-Asíuríkja]]. * [[1999]] - Þriðja naglasprengja [[David Copeland]] sprakk á krá í [[Soho]] í London með þeim afleiðingum að ófrísk kona lést auk tveggja vina hennar og 70 særðust. <onlyinclude> * [[2000]] - [[Faustina Kowalska]] var lýst dýrlingur í kaþólsku kirkjunni. * [[2004]] - Umdeild breyting á [[útlendingalög]]unum var samþykkt á [[Alþingi]]. * [[2007]] - Reykingabann á almannafæri og vinnustöðum tók gildi á [[Norður-Írland]]i. * [[2009]] - Sjö létust og fjöldi slasaðist þegar maður reyndi að aka bíl á miklum hraða á [[hollenska konungsfjölskyldan|hollensku konungsfjölskylduna]] í nágrenni [[Apeldoorn]]. * [[2009]] - Íslenska fjárfestingafélagið [[Fons]] var tekið til gjaldþrotaskipta. * [[2010]] - Sjónvarpsþættirnir ''[[Steindinn okkar]]'' hófu göngu sína á [[Stöð 2]]. * [[2013]] - [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] varð konungur Hollands. * [[2015]] - Könnunarfarið ''[[MESSENGER]]'' rakst á plánetuna [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]] eftir að hafa verið á braut um hana frá 2011. * [[2015]] - Forsætisráðherra Ungverjalands, [[Viktor Orbán]], lýsti því yfir að landið ætti að taka aftur upp dauðarefsingu og reisa fangabúðir fyrir ólöglega innflytjendur. * [[2017]] - Geimflutningafyrirtækið [[SpaceX]] endurnýtti í fyrsta sinn eldflaug í geimskoti. * [[2019]] – [[Akihito]] Japanskeisari sagði af sér sökum aldurs og sonur hans, krónprinsinn [[Naruhito]], settist á keisarastól.</onlyinclude> == Fædd == * [[1245]] - [[Filippus 3. Frakkakonungur]] (d. [[1285]]). * [[1310]] - [[Kasimír 3.]] Póllandskonungur (d. [[1368]]). * [[1662]] - [[María 2. Englandsdrottning]] (d. [[1694]]). * [[1777]] - [[Carl Friedrich Gauss]], þýskur stærðfræðingur (d. [[1855]]). * [[1883]] - [[Jaroslav Hašek]], tékkneskur rithöfundur (d. [[1923]]). * [[1893]] - [[Joachim von Ribbentrop]], utanríkisráðherra Þýskalands á tímum [[Þriðja ríkið|þriðja ríkisins]]. (d. [[1946]]). * [[1899]] - [[Bart McGhee]], bandarískur knattspyrnumaður (d. [[1979]]). * [[1902]] - [[Peregrino Anselmo]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1975]]). * [[1906]] - [[Þorvaldur Skúlason]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1984]]). * [[1908]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1970]]). * [[1909]] - [[Júlíana Hollandsdrottning]] (d. [[2004]]). * [[1916]] - [[Claude Shannon]], bandarískur stærðfræðingur (d. [[2001]]). * [[1926]] - [[Jakob Björnsson (orkumálastjóri)|Jakob Björnsson]], íslenskur orkumálastjóri (d. [[2020]]). * [[1933]] - [[Þorgeir Þorgeirsson]], íslenskur kvikmyndagerðarmaður og þýðandi (d. [[2003]]). * [[1946]] ** [[Karl 16. Gústaf Svíakonungur]]. ** [[Sven Nordqvist]], sænskur barnabókahöfundur. * [[1949]] - [[António Guterres]], portúgalskur stjórnmálamaður og aðalritari Sameinuðu þjóðanna. * [[1952]] - [[Jacques Audiard]], franskur leikstjóri. * [[1956]] - [[Lars von Trier]], danskur leikstjóri. * [[1959]] - [[Stephen Harper]], kanadískur stjórnmálamaður. * [[1961]] - [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[1961]] - [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1967]] - [[Philipp Kirkorov]], búlgarskur söngvari. * [[1969]] - [[Brynhildur Pétursdóttir]], fyrrverandi alþingiskona. * [[1973]] - [[Naomi Novik]], bandarískur rithöfundur. * [[1974]] - [[Stefán I. Þórhallsson]], íslenskur slagverksleikari. * [[1981]] ** [[Flávio Bolsonaro]], brasilískur stjórnmálamaður. ** [[Pjotr Nalítsj]], rússneskur söngvari. * [[1982]] - [[Kirsten Dunst]], bandarísk leikkona. * [[1986]] - [[Dianna Agron]], bandarísk leikkona. * [[1991]] - [[Victor Pálsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1991]] - [[Travis Scott]], bandarískur rappari. * [[1992]] - [[Marc-André ter Stegen]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1993]] - [[Bragi Bergsson]], sænsk-íslenskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[65]] - [[Lucanus]], rómverskt skáld (f. [[39]]). * [[269]] - [[Wang Xiang]], kínverskur stjórnmálamaður (f. [[184]]). * [[1341]] - [[Jóhann 3. hertogi af Bretagne]] (f. [[1286]]). * [[1632]] - [[Sigmundur 3.]], konungur Pólsk-litháíska samveldisins og Svíþjóðar (f. [[1566]]). * [[1632]] - [[Tilly]], þýskur herforingi í [[Þrjátíu ára stríðið|Þrjátíu ára stríðinu]] (f. [[1559]]). * [[1883]] - [[Édouard Manet]], franskur myndlistarmaður (f. [[1832]]). * [[1899]] - [[Eiríkur Jónsson]], íslenskur fræðimaður (f. [[1822]]). * [[1945]] - [[Adolf Hitler]], einræðisherra í [[Þýskaland]]i (f. [[1889]]). * [[1945]] - [[Eva Braun]], eiginkona Adolfs Hitlers (f. [[1912]]). * [[1945]] - [[Blondi]], hundur Adolfs Hitler. * [[1956]] - [[Alben W. Barkley]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1877]]). * [[1978]] - [[Haraldur Jónasson (f.1895)|Haraldur Jónasson]], íslenskur bóndi (f. [[1895]]). * [[1989]] - [[Sergio Leone]], ítalskur leikstjóri (f. [[1929]]). * [[1993]] - [[Mario Evaristo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1908]]). * [[1996]] - [[Juan Hohberg]], argentínskur/úrúgvæskur knattspyrnumaður og -þjálfari (f. [[1926]]). * [[2000]] - [[Poul Hartling]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1914]]). * [[2013]] - [[Helgi Sigurður Guðmundsson]], íslenskur athafnamaður (f. [[1948]]). * [[2017]] - [[Jidéhem]], belgískur myndasöguhöfundur (f. [[1935]]). * [[2024]] - [[Karl Gustaf Piltz]], sænskur sálfræðingur (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] g5d57gcjkvsm1kfeqnu943mbbwgednx 1984157 1984156 2026-10-28T15:34:57Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984157 wikitext text/x-wiki {{dagatal|apríl}} '''30. apríl''' er 120. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (121. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 245 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[711]] - Sveitir [[Márar|Mára]] lentu við [[Gíbraltar]] og hófu innrás sína í [[Spánn|Spán]]. * [[1250]] - [[Loðvík 9.]] Frakkakonungur var leystur úr haldi [[Egyptaland|Egypta]] gegn því að greiða lausnargjald, milljón [[dínar]]a og borgina [[Damietta]] sem hann hafði áður hertekið. * [[1429]] - [[Umsátrið um Orléans]]: [[Jóhanna af Örk]] kom til Orléans með varalið. * [[1632]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: Svíar unnu sigur á her keisarans í [[Orrustan við Lech|orrustunni við Lech]]. * [[1789]] - [[George Washington]] sór embættiseið og varð þar með fyrsti [[forseti Bandaríkjanna]]. * [[1838]] - [[Níkaragva]] sagði sig úr [[Sambandslýðveldi Mið-Ameríku|Ríkjasambandi Mið-Ameríku]] og lýsti yfir sjálfstæði. * [[1917]] - Úrúgvæska knattspyrnufélagið [[Progreso]] var stofnað. * [[1930]] - [[Helgi Tómasson|Helga Tómassyni]] var vikið úr starfi yfirlæknis á [[Kleppur|Kleppi]] í kjölfar [[Stóra bomba|Stóru bombu]]. * [[1939]] - [[Franklin D. Roosevelt]] kom fram í [[sjónvarp]]i, fyrstur [[Bandaríkin|bandarískra]] [[forseti|forseta]]. * [[1945]] - [[Sovétríkin|Sovétmenn]] náðu [[Ríkisþinghúsið í Berlín|þinghúsinu í Berlín]] og flögguðu [[sovéski fáninn|sovéska fánanum]] á þaki þess. * [[1945]] - [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] lögðu [[München]] undir sig. * [[1945]] - [[Adolf Hitler]], kanslari [[Þýskaland]]s og eiginkona hans [[Eva Braun]] frömdu sjálfsmorð með því að taka [[blásýra|blásýru]] í loftvarnabyrgi í [[Berlín]]. * [[1948]] - Fyrsti [[Land Rover]]-jeppinn var sýndur á bílasýningu í [[Amsterdam]]. * [[1957]] - Norrænu skíðalandskeppninni lauk. Þá höfðu 14% [[Ísland|Íslendinga]], eða um 23.000 manns, tekið þátt og gengið 4 [[km]] á skíðum. Á [[Ólafsfjörður|Ólafsfirði]] var þáttakan 67%. * [[1966]] - [[Icelandair Hótel Reykjavík Natura|Hótel Loftleiðir]] var opnað í [[Reykjavík]] aðeins 16 mánuðum eftir að framkvæmdir hófust. * [[1975]] - [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] lauk með [[fall Saígon|falli Saígon]] í hendur Norður-Víetnama. * [[1978]] - [[Nur Muhammad Taraki]] lýsti yfir stofnun Alþýðulýðveldisins Afganistan. * [[1980]] - [[Beatrix Hollandsdrottning]] tók við krúnunni af móður sinni. * [[1982]] - [[Bijon Setu-blóðbaðið]]: Sextán munkar og nunnur [[Ananda Marga]] voru myrt í [[Vestur-Bengal]]. * [[1988]] - [[Céline Dion]] sigraði [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 1988]] fyrir Sviss með laginu „Ne partez pas sans moi“. * [[1988]] - Heimssýningin [[World Expo 88]] var opnuð í [[Brisbane]] í Ástralíu. * [[1991]] - [[Fyrsta ráðuneyti Davíðs Oddssonar|Ríkisstjórn Sjálfstæðisflokks og Alþýðuflokks]] tók við stjórnartaumunum. [[Davíð Oddsson]] varð forsætisráðherra. * [[1993]] - [[Alþingi]] samþykkti fyrstu [[stjórnsýslulög]] á Íslandi þar sem kveðið var á um meginreglur opinberrar [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Meðal þess sem var lögfest voru [[jafnræðisreglan]] og [[andmælaréttur]] við meðferð opinberra mála. * [[1993]] - Tennisstjarnan [[Monica Seles]] var stungin í bakið af aðdáanda [[Steffi Graf]] í keppni í Hamborg. * [[1993]] - Hópur fólks mótmælti fyrrum forsætisráðherra Ítalíu, [[Bettino Craxi]], með því að henda í hann smápeningum þegar hann kom út af hóteli í Róm. * [[1993]] - [[CERN]] lýsti því yfir að [[Veraldarvefurinn]] skyldi vera aðgengilegur öllum án endurgjalds. * [[1994]] - [[Árbæjarlaug]] var opnuð. * [[1994]] - [[Paul Harrington]] og [[Charlie McGettigan]] sigruðu [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] fyrir [[Írland]] með laginu „Rock 'N' Roll Kids“. * [[1995]] - Bandaríkjastjórn hætti fjármögnun [[NSFNET]]. Þar með var [[Internetið]] orðið að fullu einkavætt. * [[1999]] - [[Kambódía]] gekk í [[Samband Suðaustur-Asíuríkja]]. * [[1999]] - Þriðja naglasprengja [[David Copeland]] sprakk á krá í [[Soho]] í London með þeim afleiðingum að ófrísk kona lést auk tveggja vina hennar og 70 særðust. <onlyinclude> * [[2000]] - [[Faustina Kowalska]] var lýst dýrlingur í kaþólsku kirkjunni. * [[2004]] - Umdeild breyting á [[útlendingalög]]unum var samþykkt á [[Alþingi]]. * [[2007]] - Reykingabann á almannafæri og vinnustöðum tók gildi á [[Norður-Írland]]i. * [[2009]] - Sjö létust og fjöldi slasaðist þegar maður reyndi að aka bíl á miklum hraða á [[hollenska konungsfjölskyldan|hollensku konungsfjölskylduna]] í nágrenni [[Apeldoorn]]. * [[2009]] - Íslenska fjárfestingafélagið [[Fons]] var tekið til gjaldþrotaskipta. * [[2010]] - Sjónvarpsþættirnir ''[[Steindinn okkar]]'' hófu göngu sína á [[Stöð 2]]. * [[2013]] - [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|Vilhjálmur Alexander]] varð konungur Hollands. * [[2015]] - Könnunarfarið ''[[MESSENGER]]'' rakst á plánetuna [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]] eftir að hafa verið á braut um hana frá 2011. * [[2015]] - Forsætisráðherra Ungverjalands, [[Viktor Orbán]], lýsti því yfir að landið ætti að taka aftur upp dauðarefsingu og reisa fangabúðir fyrir ólöglega innflytjendur. * [[2017]] - Geimflutningafyrirtækið [[SpaceX]] endurnýtti í fyrsta sinn eldflaug í geimskoti. * [[2019]] – [[Akihito]] Japanskeisari sagði af sér sökum aldurs og sonur hans, krónprinsinn [[Naruhito]], settist á keisarastól.</onlyinclude> == Fædd == * [[1245]] - [[Filippus 3. Frakkakonungur]] (d. [[1285]]). * [[1310]] - [[Kasimír 3.]] Póllandskonungur (d. [[1368]]). * [[1662]] - [[María 2. Englandsdrottning]] (d. [[1694]]). * [[1777]] - [[Carl Friedrich Gauss]], þýskur stærðfræðingur (d. [[1855]]). * [[1883]] - [[Jaroslav Hašek]], tékkneskur rithöfundur (d. [[1923]]). * [[1893]] - [[Joachim von Ribbentrop]], utanríkisráðherra Þýskalands á tímum [[Þriðja ríkið|þriðja ríkisins]]. (d. [[1946]]). * [[1899]] - [[Bart McGhee]], bandarískur knattspyrnumaður (d. [[1979]]). * [[1902]] - [[Peregrino Anselmo]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1975]]). * [[1906]] - [[Þorvaldur Skúlason]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1984]]). * [[1908]] - [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], forsætisráðherra Íslands (d. [[1970]]). * [[1909]] - [[Júlíana Hollandsdrottning]] (d. [[2004]]). * [[1916]] - [[Claude Shannon]], bandarískur stærðfræðingur (d. [[2001]]). * [[1926]] - [[Jakob Björnsson (orkumálastjóri)|Jakob Björnsson]], íslenskur orkumálastjóri (d. [[2020]]). * [[1933]] - [[Þorgeir Þorgeirsson]], íslenskur kvikmyndagerðarmaður og þýðandi (d. [[2003]]). * [[1946]] ** [[Karl 16. Gústaf Svíakonungur]]. ** [[Sven Nordqvist]], sænskur barnabókahöfundur. * [[1949]] - [[António Guterres]], portúgalskur stjórnmálamaður og aðalritari Sameinuðu þjóðanna. * [[1952]] - [[Jacques Audiard]], franskur leikstjóri. * [[1956]] - [[Lars von Trier]], danskur leikstjóri. * [[1959]] - [[Stephen Harper]], kanadískur stjórnmálamaður. * [[1961]] - [[Isiah Thomas]], bandarískur körfuknattleiksmaður. * [[1961]] - [[Arnór Guðjohnsen]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1967]] - [[Fílípp Kírkorov]], búlgarskur söngvari. * [[1969]] - [[Brynhildur Pétursdóttir]], fyrrverandi alþingiskona. * [[1973]] - [[Naomi Novik]], bandarískur rithöfundur. * [[1974]] - [[Stefán I. Þórhallsson]], íslenskur slagverksleikari. * [[1981]] ** [[Flávio Bolsonaro]], brasilískur stjórnmálamaður. ** [[Pjotr Nalítsj]], rússneskur söngvari. * [[1982]] - [[Kirsten Dunst]], bandarísk leikkona. * [[1986]] - [[Dianna Agron]], bandarísk leikkona. * [[1991]] - [[Victor Pálsson]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[1991]] - [[Travis Scott]], bandarískur rappari. * [[1992]] - [[Marc-André ter Stegen]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1993]] - [[Bragi Bergsson]], sænsk-íslenskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[65]] - [[Lucanus]], rómverskt skáld (f. [[39]]). * [[269]] - [[Wang Xiang]], kínverskur stjórnmálamaður (f. [[184]]). * [[1341]] - [[Jóhann 3. hertogi af Bretagne]] (f. [[1286]]). * [[1632]] - [[Sigmundur 3.]], konungur Pólsk-litháíska samveldisins og Svíþjóðar (f. [[1566]]). * [[1632]] - [[Tilly]], þýskur herforingi í [[Þrjátíu ára stríðið|Þrjátíu ára stríðinu]] (f. [[1559]]). * [[1883]] - [[Édouard Manet]], franskur myndlistarmaður (f. [[1832]]). * [[1899]] - [[Eiríkur Jónsson]], íslenskur fræðimaður (f. [[1822]]). * [[1945]] - [[Adolf Hitler]], einræðisherra í [[Þýskaland]]i (f. [[1889]]). * [[1945]] - [[Eva Braun]], eiginkona Adolfs Hitlers (f. [[1912]]). * [[1945]] - [[Blondi]], hundur Adolfs Hitler. * [[1956]] - [[Alben W. Barkley]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1877]]). * [[1978]] - [[Haraldur Jónasson (f.1895)|Haraldur Jónasson]], íslenskur bóndi (f. [[1895]]). * [[1989]] - [[Sergio Leone]], ítalskur leikstjóri (f. [[1929]]). * [[1993]] - [[Mario Evaristo]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1908]]). * [[1996]] - [[Juan Hohberg]], argentínskur/úrúgvæskur knattspyrnumaður og -þjálfari (f. [[1926]]). * [[2000]] - [[Poul Hartling]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1914]]). * [[2013]] - [[Helgi Sigurður Guðmundsson]], íslenskur athafnamaður (f. [[1948]]). * [[2017]] - [[Jidéhem]], belgískur myndasöguhöfundur (f. [[1935]]). * [[2024]] - [[Karl Gustaf Piltz]], sænskur sálfræðingur (f. [[1934]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Apríl]] td26vdlv6agqjeroq7c6mx0upmcqnbc 0 1470 1984162 1868743 2026-10-28T15:43:36Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984162 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|júní}} '''21. júní''' er 172. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (173. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 193 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1377]] - [[Ríkharður 2.]] tók við sem Englandskonungur. * [[1529]] - [[Orrustan við Landriano]]: [[Frans 1. Frakkakonungur]] beið ósigur fyrir her [[Karl 5. keisari|Karls 5. keisara]]. * [[1621]] - 27 tékkneskir aðalsmenn voru teknir af lífi á torgi í Prag vegna þátttöku sinnar í [[orrustan við Hvítafjall|orrustunni við Hvítafjall]]. * [[1809]] - [[Jörundur hundadagakonungur]] og [[Samuel Phelps]] komu til Reykjavíkur á skipinu ''Margaret & Anne''. * [[1926]] - [[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]] biskup fékk að gjöf gullkross með keðju frá prestum landsins, en hann varð sextugur þennan dag. Krossinn skyldi vera embættistákn og ganga til eftirmanna hans á biskupsstóli. * [[1940]] - [[Síðari heimsstyrjöldin]]: [[Frakkland|Frakkar]] gáfust upp fyrir Þjóðverjum. * [[1942]] - [[Síðari heimsstyrjöldin]]: Þjóðverjar sigruðu í [[orrustan um Tobruk|orrustunni um Tobruk]] í Líbýu og hertóku borgina. * [[1959]] - [[Sigurbjörn Einarsson]] guðfræðiprófessor var vígður til biskups yfir Íslandi og gegndi hann því embætti til 1981. * [[1963]] - Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini varð [[Páll 6.]] páfi. * [[1964]] - [[Keflavíkurgangan 1964|Keflavíkurganga]] á vegum hernámsandstæðinga var gengin frá hliði herstöðvarinnar til Reykjavíkur. * [[1966]] - Um 140 lögregluþjónar skemmtu Reykvíkingum með söng af tröppum [[Menntaskólinn í Reykjavík|Menntaskólans í Reykjavík]], en haldið var mót norrænna lögreglukóra. * [[1970]] - Brasilía vann [[Heimsbikarkeppnin í knattspyrnu 1970|Heimsbikarkeppnina í knattspyrnu]] með 4-1 sigri á Ítalíu. * [[1973]] - Stofnaður var þjóðgarður í [[Jökulsárgljúfur|Jökulsárgljúfrum]] frá [[Dettifoss]]i og niður fyrir [[Ásbyrgi]]. Þjóðgarðurinn er um 150 ferkílómetrar að stærð. * [[1980]] - Kvikmynd Hrafns Gunnlaugssonar]-, ''[[Óðal feðranna]]'', var frumsýnd. * [[1985]] - [[Fáni Grænlands]] var dreginn upp í fyrsta sinn. * [[1986]] - [[Íþróttamiðstöðin í Laugardal]] í Reykjavík var tekin í notkun og við það tækifæri var afhjúpuð stytta af [[Gísli Halldórsson (forseti ÍSI)|Gísla Halldórssyni]] fyrrum forseta [[Íþróttasamband Íslands|ÍSÍ]]. * [[1989]] - Breska lögreglan handtók 250 manns sem héldu upp á sumarsólstöður við [[Stonehenge]]. * [[1990]] - [[Manjil-Rudbar-jarðskjálftinn]] í [[Íran]]: Tugir þúsunda létust og hundruð þúsunda urðu heimilislaus. * [[1991]] - [[Perlan]] í Öskjuhlíð var vígð. * [[1991]] - Norska námufyrirtækið [[Sulitjelma gruber]] var lagt niður. * [[1999]] - Fartölvan [[iBook]] frá Apple kom út. * [[2000]] - Síðari [[Suðurlandsskjálfti]]nn reið yfir. Hann mældist 6,6 á [[Richter]]. <onlyinclude> * [[2001]] - Lengsta [[járnbrautarlest]] heims, 682 flutningavagnar með járngrýti, ók milli Newman og Port Hedland í Ástralíu. * [[2004]] - [[Scaled Composites SpaceShipOne]]: [[SpaceShipOne]] varð fyrsta einkarekna fyrirtækið sem kom [[geimflugvél]] út í geim. * [[2008]] - Filippeysku farþegaferjunni ''[[Princess of the Stars]]'' hvolfdi með þeim afleiðingum að 800 fórust. * [[2009]] - Maður olli miklu tjóni þegar hann ók á fimm hurðir á byggingu slökkviliðsins í Skógarhlíð og gekk berserksgang. * [[2009]] - [[Grænland]] fékk aukna sjálfsstjórn. [[Grænlenska]] varð opinbert tungumál. * [[2017]] - Liðsmenn Íslamska ríkisins eyðilögðu [[Stórmoska al-Nuris|Stórmosku al-Nuris]] í Mósúl, Írak. * [[2020]] – [[Hringmyrkvi]] átti sér stað. * [[2021]] - [[Sænska þingið]] samþykkti [[vantraust]] á forsætisráðherra [[Stefan Löfven]], sem var í fyrsta sinn í sögu Svíþjóðar sem slíkt gerist.</onlyinclude> == Fædd == * [[356 f.Kr.]] - [[Alexander mikli]] * [[1002]] - [[Leó 9.]] páfi (d. [[1054]]). * [[1226]] - [[Boleslás 5.]] konungur Póllands (d. [[1279]]). * [[1528]] - [[María keisaradrottning]], dóttir [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] keisara og kona [[Maxímilían 2.|Maxímilíans 2.]] keisara (d. [[1603]]). * [[1663]] - [[Björn Þorleifsson biskup|Björn Þorleifsson]] biskup á Hólum. * [[1774]] - [[Daniel Tompkins]], bandarískur stjórnmálamaður (d. [[1825]]). * [[1866]] - [[Jón Helgason (biskup)|Jón Helgason]], íslenskur biskup (d. [[1942]]). * [[1896]] - [[Anne Holtsmark]], norskur textafræðingur (d. [[1974]]). * [[1905]] - [[Jean-Paul Sartre]], heimspekingur, rithöfundur og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|nóbelsverðlaunahafi]] (d. [[1980]]). * [[1920]] - [[Ron Lewin]], enskur knattspyrnumaður (d. [[1985]]). * [[1925]] - [[Giovanni Spadolini]], ítalskur stjórnmálamaður (d. [[1994]]). * [[1944]] **[[Ray Davies]], söngvari í bresku hljómsveitinni [[The Kinks]]. **[[Tony Scott]], breskur kvikmyndaleikstjóri (d. [[2012]]). * [[1947]] - [[Shirin Ebadi]], íranskur lögfræðingur og Nóbelsverðlaunahafi. * [[1950]] - [[Anne Carson]], kanadískur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi. * [[1953]] - [[Benazir Bhutto]], pakistönsk stjórnmálakona (d. [[2007]]). * [[1954]] - [[Már Guðmundsson]], íslenskur hagfræðingur. * [[1955]] - [[Michel Platini]], [[Frakkland|franskur]] [[knattspyrna|knattspyrnumaður]]. * [[1961]] - [[Joko Widodo]], forseti Indónesíu. * [[1965]] - [[Wachowski-systur|Lana Wachowski]], bandarískur leikstjóri. * [[1970]] - [[Ásgeir Jónsson]], íslenskur hagfræðingur. * [[1973]] ** [[Zuzana Čaputová]], forseti Slóvakíu. ** [[Juliette Lewis]], bandarísk leikkona. * [[1979]] - [[Chris Pratt]], bandarískur leikari. * [[1982]] ** [[Vilhjálmur Bretaprins]], prinsinn af Wales (sonur [[Karl 3. Bretakonungur|Karls Bretakonungs]] og eiginkonu hans [[Díana prinsessa|Díönu]]). ** [[Albert Rocas]], spænskur handknattleiksmaður. * [[1983]] - [[Edward Snowden]], bandarískur tölvunarfræðingur. * [[1985]] - [[Lana Del Rey]], bandarísk söngkona. * [[1989]] - [[Abubaker Kaki Khamis]], súdanskur hlaupari. * [[1991]] - [[Sigurður Anton Friðþjófsson]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. == Dáin == * [[1305]] - [[Venseslás 2.]], konungur Bæheims og Póllands (f. [[1271]]). * [[1359]] - [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur]] (f. [[1339]]). * [[1377]] - [[Játvarður 3.]], Englandskonungur. * [[1527]] - [[Niccolò Machiavelli]], ítalskur heimspekingur, rithöfundur og stjórnmálamaður (f. [[1469]]). * [[1631]] - [[John Smith]], landnemi í Jamestown (f. [[1580]]). * [[1908]] - [[Nikolaí Rimskí-Korsakov]], rússneskt tónskáld (f. [[1844]]). * [[1914]] - [[Bertha von Suttner]], bæheimskur rithöfundur (f. [[1843]]). * [[1970]] - [[Sukarno]], forseti Indónesíu (f. [[1901]]). * [[1985]] - [[Tage Erlander]], sænskur stjórnmálamaður (f. [[1901]]). * [[1992]] - [[Joan Fuster]], katalónskur rithöfundur (f. [[1922]]). * [[2001]] - [[John Lee Hooker]], bandarískur blústónlistarmaður (f. [[1912]]). * [[2019]] - [[Dímítrís Krístofías]], fyrrum forseti Kýpur (f. 1946). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Júní]] gnfukuh7mwslwup6tskb9ojtn3scl62 0 1563 1984183 1967293 2026-10-28T16:15:58Z Berserkur 10188 /* Fædd */ 1984183 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1980''' ('''MCMLXXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 80. ár 20. aldar og [[hlaupár]] sem hófst á þriðjudegi. == Innlendar Fréttir == === Janúar === * [[7. janúar]] – Jón D. Guðmundsson, vélstjóri um borð í [[Varðskipið Týr (1975)|varðskipinu Tý]], [[Morðið í varðskipinu Tý|myrðir tvo samstarfsfélaga sína]] að því virðist alveg upp úr þurru yfir morgunmatnum. Jón kastar sér því næst frá borði og finnst lík hans aldrei. Varðskipið var að fylgjast með loðnuveiði norðaustan við [[Kolbeinsey]] þegar atburðurinn gerðist.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3090936|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-18}}</ref> * [[9. janúar]] – Hlaup hefst í [[Skaftá]] í annað sinn á fimm mánuðum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3090988|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-18}}</ref> * [[10. janúar]] – Hópur ungs fólks efnir til [[Mótmæli|mótmælaaðgerða]] gegn [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|innrás Sovétríkjanna í Afganistan]]. Mótmælin eru haldin fyrir framan [[sendiráð]] [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í [[Reykjavík]]. * [[14. janúar]] – [[Geir Hallgrímsson]] skilar umboði sínu til [[Stjórnarmyndunarumboð|stjórnarmyndunar]] og fær [[Svavar Gestsson]] það næsta dag. * [[15. janúar]] – ** [[Pétur J. Thorsteinsson (sendiherra)|Pétur Thorsteinsson]], sendiherra, og [[Guðlaugur Þorvaldsson]], fyrrum háskólarektor, lýsa báðir yfir að þeir hyggist gefa kost á sér í [[Forsetakjör á Íslandi 1980|forsetakosningu þessa árs]]. ** [[Réttarhöld]] hefjast í [[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Guðmundar- og Geirfinnsmálinu]] og standa vikum saman. * [[17. janúar]] – [[RARIK]] leggur fram nýja framkvæmdaáætlun til fimm ára þar sem gert er ráð fyrir styrkingu á rafdreifikerfum, framkvæmdum við byggðalínur og við [[Kröflustöð|Kröflu]] fyrir 69 milljarða.* [[18. janúar]] – Hitaveitan á [[Ísafjörður|Ísafirði]] er formlega tekin í notkun.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522498?iabr=on#page/n19/mode/2up|title=Morgunblaðið - 19. tölublað (24.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[19. janúar]] – Röð óhappa herja á skipaflota [[Ísafjörður|Ísafjarðar]]. [[Skuttogari|Skuttogararnir]] Páll Pálsson og Erlingur rekast saman á miðunum, á sama tíma og skuttogarinn Bjartur fær á sig [[Brotsjór|brotsjó]]. Sama dag strandar skuttogarinn Hegranes við [[Skipeyri]], og litlu síðar strandar loðnuskipið Arnarnes á [[Ísafjarðarhöfn|Suðurtanga]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522498?iabr=on#page/n19/mode/2up|title=Morgunblaðið - 19. tölublað (24.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[20. janúar]] – Saltfiskverkunarstöðin Bára á [[Suðureyri]] eyðilegst í eldi sem kemur upp þegar verið er að þíða leiðslu með gastæki.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522399?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 17. tölublað og Íþróttablað (22.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[21. janúar]] – Íbúðarhús við Réttarstíg 3b á [[Eskifjörður|Eskifirði]] verður eldi að bráð árla morguns. Eigandi hússins nær naumlega að koma sér undan.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522428?iabr=on#page/n29/mode/2up|title=Morgunblaðið - 17. tölublað og Íþróttablað (22.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[22. janúar]] – ** [[Reykjavík|Reykjavíkurborg]] kaupir [[Lög um lax- og silungsveiði|veiðiréttinn á laxi og silungi]] við [[Viðey]] á 12 milljón krónur.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522406?iabr=on#page/n7/mode/2up|title=Morgunblaðið - 17. tölublað og Íþróttablað (22.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> ** [[Svavar Gestsson]] skilar umboði sínu til stjórnarmyndunar og útilokar þar með möguleika á [[Vinstristefna|vinstri stjórn]]. [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikt Gröndal]], formaður [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]], fær umboðið næst í hendur en það endist heldur stutt. * [[23. janúar]] – [[Frakkland|Frönsku]] teiknimyndaþættirnir [[Einu sinni var...|''Einu sinni var...'']] eru frumsýndir í [[Sjónvarpið|sjónvarpi]] á Íslandi. Þættirnir eru í sýningu með íslenskri talsetningu út bæði [[9. áratugurinn|9.]] og [[10. áratugurinn|10. áratug]] [[20. öldin|síðustu aldar]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091270?iabr=on#page/n21/mode/2up|title=Dagblaðið - 19. tölublað (23.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-19}}</ref> ** Fjöldi tilkynninga um [[Fljúgandi furðuhlutur|fljúgandi furðuhluti]] berast fjölmiðlum eftir að skrítið ljós birtist á himni yfir [[Höfuðborgarsvæðið|Reykjavík og nágrenni]] í 2-3 mínútur.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522552?iabr=on#page/n1/mode/2up|title=Morgunblaðið - 21. tölublað (26.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> * [[25. janúar]] – ** Kvikmyndin ''[[Land og synir (kvikmynd)|Land og synir]]'', byggð á samnefndri bók eftir [[Indriði G. Þorsteinsson|Indriða G. Þorsteinsson]], er frumsýnd á Íslandi.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091364?iabr=on#page/n11/mode/2up|title=Dagblaðið - 23. tölublað (28.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522530?iabr=on#page/n11/mode/2up|title=Morgunblaðið - 20. tölublað (25.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> ** Ferðaskrifstofa Akureyrar er stofnuð á [[Akureyri]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522680?iabr=on#page/n17/mode/2up|title=Morgunblaðið - 23. tölublað og Íþróttablað (29.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> * [[2. janúar|27. janúar]] – [[Vestmannaeyjaflugvöllur|Ný flugstöð]] í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] er vígð og tekur við af gömlu eldhúsi sem hafði verið gert upp á [[Seinni heimsstyrjöldin|stríðsárunum]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522664?iabr=on#page/n1/mode/2up|title=Morgunblaðið - 23. tölublað og Íþróttablað (29.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> * [[29. janúar]] – Afgreiðslubann er sett á [[Sovétríkin|sovéskar]] flugvélar vegna [[Stríð Sovétmanna í Afganistan|innrásarinnar í Afganistan]] og [[Andrej Sakharov|Sakharov málsins]]. * [[31. janúar]] – [[Fjármálaráðherra]] samþykkir reglugerð sem gerir ferðamönnum á leið til [[Ísland|Íslands]] kleift að [[Fríhöfn|taka með sér áfengi]] inn í landið á leiðinni heim frá útlöndum. [[Bjór#Bjórbannið|Sala á bjór]] er þó enn óheimil á Íslandi þar til 1. mars [[1989]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522782?iabr=on#page/n39/mode/2up|title=Morgunblaðið - 25. tölublað (31.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> === Febrúar === * [[1. febrúar]] – [[Gunnar Thoroddsen|Dr. Gunnar Thoroddsen]] tilkynnir að hann sé reiðubúinn til þess að reyna stjórnarmyndun. [[Sjálfstæðisflokkurinn|Samflokksmenn]] tóku ekki vel í hans tillögur að ríkisstjórnarsamstarfi. * [[2. febrúar]] – ** [[Vigdís Finnbogadóttir]], leikhússtjóri, ákveður að bjóða kost á sér í [[Forsetakjör á Íslandi 1980|forsetakjöri]] sem fara á fram tæplega 5 mánuðum seinna. Hún er fyrsta konan sem býður sig fram.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522858?iabr=on#page/n43/mode/2up|title=Morgunblaðið - 27. tölublað (02.02.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-27}}</ref> ** Tveir drengir, Oddur Ingvar Helgason (4. ára) og Ketill Axelsson (3. ára), drukkna eftir að hafa fallið niður um ís í [[Kópavogur|Kópavogsleirum]].<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523002?iabr=on#page/n31/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 30. tölublað (06.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026|bls=32}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523004?iabr=on#page/n1/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 31. tölublað (07.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026|bls=2}}</ref> ** [[Gunnar Thoroddsen|Dr. Gunnar Thoroddsen]] fær formlega umboð til [[Stjórnarmyndunarumboð|stjórnarmyndunar]]. * [[6. febrúar]] – ** Stórt [[snjóflóð]] fellur á veginn undir [[Ólafsvíkurenni]]. Ríkharður Hjörleifsson, veghefilsstjóri, sleppur naumlega þar sem hann er að ryðja veginn þegar flóðið fellur á hann.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523042?iabr=on#page/n39/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 31. tölublað (07.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026|bls=40}}</ref> *[[7. febrúar]] – [[Listaskáli alþýðu]] er vígður við hátíðlega athöfn að [[Grensásvegur|Grensásvegi]] 16. Listasafnið er í eigu verkalýðsfélaga [[ASÍ]], en það hafði fram að þessu verið til húsa á [[Laugavegur|Laugavegi]].<ref name=":1" /> * [[Mynd:Gunnarthoroddsen.JPG|alt=Andlitsmynd af Gunnari Thoroddsen, fyrrverandi ráðherra og þingmanni.|thumb|Gunnar Thoroddsen, 22. forsætisráðherra Íslands]][[8. febrúar]] – ** Sjálfstæðismaðurinn [[Gunnar Thoroddsen]] tekur við embætti forsætisráðherra af [[Benedikt Sigurðsson Gröndal|Benedikt Gröndal]]. [[Ráðuneyti Gunnars Thoroddsens|Ríkisstjórn Gunnars]] er skipuð af ráðherrum úr röðum [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknar]], [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] og [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]]. Þingflokkur Sjálfstæðisflokksins hafnar þó nýju ríkisstjórninni og skipar sér samhljóða í stjórnarandstöðu.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523122?iabr=on#page/n47/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 33. tölublað (09.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2026}}</ref> ** Útvarpsráð samþykkir að beina því til [[Ríkissjónvarpið|sjónvarpsins]] að hefja fréttaþjónustu fyrir [[Heyrnarskerðing|heyrnarskerta]] þar sem helstu fréttir dagsins verða teknar saman í stuttum texta. * [[10. febrúar]] – ** Bæjarþing [[Reykjavík|Reykjavíkur]] kveður upp dóm þess efnis að einstæðir foreldrar skuli halda [[Fæðingar- og foreldraorlof á Íslandi|mæðra- eða feðralaunum]] þrátt fyrir óvígða sambúð, sem fellir úr gildi fyrri venjur [[Tryggingastofnun|Tryggingastofnunar]].<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523123?iabr=on#page/n0/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 34. tölublað (10.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2026}}</ref> ** Mikil jarðskjálftahrina hefst á [[Krafla|Kröflusvæðinu]] sem fylgt er eftir af kvikuhlaupi í suðurátt og vægu landsigi.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523187?iabr=on#page/n0/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 35. tölublað og Íþróttablað (12.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2026}}</ref> * [[11. febrúar]] – ** Skráður er mesti dagsafli í sögu [[Loðna|loðnuveiða]] við landið þegar 33 skip tilkynna um rúmlega 23 þúsund lestir til Loðnunefndar. Þetta met verður ekki slegið næstu 10 árin.<ref name=":4" /> ** Tvær nýjar [[Fokker Friendship]]<nowiki/>-skrúfuþotur, keyptar frá [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]], bætast í flugflota [[Flugleiðir|Flugleiða]].<ref name=":4" /> * [[12. febrúar]] – [[Sjávarútvegsráðuneyti Íslands|Sjávarútvegsráðuneytið]] gefur út reglugerð um stöðvun [[Loðna|loðnuveiða]] til þess að vernda stofninn. * [[15. febrúar]] – Vélbáturinn ''Sævar KR 19'' strandar sunnan við syðri grjótvarnargarðinn í [[Sandgerði]]. Engan sakar en báturinn sekkur seinnipart sama dags. * [[23. febrúar]] – Dómur er kveðinn upp í [[Guðmundar- og Geirfinnsmálið|Guðmundar- og Geirfinnsmálinu]]. Þrátt fyrir að engin sönnunargögn hafi fundist sem bendla sakborningana við hvörfin eru sex einstaklingar dæmdir fyrir að verða mönnunum tveim að bana. [[Sævar Ciesielski]] hlýturi einn harðasta dóm í sögu Íslands er hann er dæmdur í lífstíðarfangelsi, en [[Hæstiréttur Íslands|Hæstiréttur]] mildar hann niður í 17 ára fangelsi. Kristján Viðar hlýtur 16 ára dóm, Tryggvi Rúnar 13 ár, Guðjón Skarphéðinsson 10 ár, Erla Bolladóttir 3 ár, og Albert Klahn 12 mánuði. 38 árum síðar kemur Hæstiréttur til með að [[Uppreist æru|sýkna]] alla sakborninga að undanskilinni Erlu, en þá höfðu bæði Sævar og Tryggvi þegar fallið frá. * [[25. febrúar]] – Mikið [[Óveður|ofsaveður]] gengur á [[Vestfirðir|Vestfirði]] með þeim afleiðingum að þrír rækjubátar farast: tveir frá [[Ísafjörður|Ísafirði]] og einn frá [[Bíldudalur|Bíldudal]]. Sex menn láta lífið. === Mars === * [[1. mars]] – [[Búnaðarfélag Íslands|Búnaðarþingi]] lýkur og [[Halldór Pálsson]], búnaðarmálastjóri, lætur af störfum eftir að hafa setið í því sæti síðan 1952. * [[3. mars]] – ** [[Norðurlandaráðsþing|Þing]] [[Norðurlandaráð|Norðurlandaráðs]] er haldið í [[Reykjavík]]. Þingið, sem haldið er í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]], dregur að m.a. [[ráðherra]] frá yfir 50 löndum. ** [[Sjávarútvegsráðherra Íslands|Sjávarútvegsráðherra]] ákveður að [[Loðna|loðnuskipin]] fái að velja á milli [[Þorskur|þorskveiða]] í net eða 2000 tonna [[Íslenska kvótakerfið|viðbótarloðnukvóta]]. * [[6. mars]] – Hin umdeilda [[Ártúnshöfði|Höfðabakkabrú]] er samþykkt í [[borgarstjórn Reykjavíkur]] á næturfundi. Hún verður þó ekki reist fyrr en [[1994|14 árum síðar]] og loks tekin í notkun haustið [[1995]]. * [[8. mars]] – [[Strætisvagnar Reykjavíkur|SVR]] tilkynnir fyrirhuguð kaup á ódýrum Ikarus [[Strætisvagn|strætisvögnum]] frá [[Ungverjaland|Ungverjalandi]] en dregur síðar í land í kjölfar deilna og skoðanaskipta í [[Fjölmiðill|fjölmiðlum]]. * [[9. mars]] – Nokkrum dögum eftir að fundarbjalla neðri deildar [[Alþingi|Alþingis]] hverfur sporlaust úr fundarsölum finnst hún í [[Hljómskálagarðurinn|Hljómskálagarðinum]]. * [[16. mars]] – Fjórða hrina [[Kröflueldar|Kröfluelda]] hefst með skammvinnu [[eldgos|eldgosi]] í [[Gjástykki]] í [[Mývatnssveit]], en því er að mestu lokið sólarhring síðar. * [[26. mars]] – Forystumenn [[Flugleiðir|Flugleiða]] og íslenskir ráðamenn ræða við yfirvöld í [[Lúxemborg]] og tekst að tryggja áframhaldandi Norður-Atlantshafsflug fram á haust [[1981]]. * [[29. mars]] – Sjávarafurðardeild [[SÍS]] og Samlag [[Skreið|skreiðarframleiðenda]] gera samning um sölu á [[Nígería|Nígeríuskreið]] fyrir 21 milljarð króna. === Apríl === === Maí === === Júní === * [[16. júní]] – [[Gufuneskirkjugarður]] er vígður. * [[17. júní]] – [[Bubbi Morthens]] gefur út sína fyrstu sólóplötu, ''[[Ísbjarnarblús]]''. * [[19. júní]] – Á aldarafmæli [[Jóhann Sigurjónsson|Jóhanns Sigurjónssonar]] er afhjúpaður [[minnisvarði]] um [[skáld]]ið á [[Laxamýri]] í [[Þingeyjarsýsla|Þingeyjarsýslu]]. * [[20. júní]] – Heimssöngvarinn [[Luciano Pavarotti]] kemur fram í [[Laugardalshöll]] á vegum Listahátíðar í Reykjavík og hlýtur góðar viðtökur. * [[21. júní]] – Kvikmyndin ''[[Óðal feðranna]]'' er frumsýnd á Íslandi. * [[29. júní]] – [[Vigdís Finnbogadóttir]] er kjörin forseti Íslands, fyrst allra kvenna í heiminum til að vera þjóðkjörin í embætti þjóðhöfðingja. === Júlí === * [[10. júlí]] – [[Greiðslukort]]aviðskipti hefjast á Íslandi þegar [[Kreditkort hf]] gefa út [[Eurocard|Eurocard-greiðslukort]]. Greiðslukort [[Visa]] koma ári síðar. === Ágúst === * [[1. ágúst]] – [[Vigdís Finnbogadóttir]] tekur formlega við embætti forseta [[Ísland]]s af [[Kristján Eldjárn|Kristjáni Eldjárn]]. * [[3. ágúst]] – [[Vigdís Finnbogadóttir]] opnar [[Safn Jóns Sigurðssonar]] á [[Hrafnseyri]] við Arnarfjörð. * [[17. ágúst]] – [[Hekla|Heklugos]] hefst og stendur aðeins í nokkra daga. Aftur hefst stutt [[eldgos|gos]] þann [[9. apríl]] [[1981]] og er það talið framhald þessa goss. * [[24. ágúst]] – Fyrstu alþjóðlegu [[rallkeppni]] á [[Ísland]]i lýkur eftir fimm daga keppni. * [[31. ágúst]] – Á [[Fljótsdalshérað]]i finnst mikill [[Miðhúsasilfrið|silfursjóður]] sem er talinn vera frá [[landnámsöld]]. Löngu síðar spinna upp miklar deilur um aldur sjóðsins. === September === * [[13. september]] – ** Norðvestur-hlíð [[Skessuhorn]]s er klifin í fyrsta sinn af tveim ungum mönnum. Hlíðin hafði fram til þessa verið talin ókleif. ** [[Samtök herstöðvaandstæðinga]] halda ''[[Rokk gegn her]]'' tónleika í [[Laugardalshöll]]. * [[19. september]] – [[Tónlistarskóli FÍH]] tekur til starfa í [[Reykjavík]].<ref>{{Cite web|url=https://www.tonlistarskolifih.is/um-sk%C3%B3lann|title=Um skólann|website=Tónlistarskóli FÍH|language=en|access-date=2025-08-19}}</ref> * [[29. september]] – Flugvél er flogið til Reykjavíkur frá [[Færeyjar|Færeyjum]] með mann standandi á þaki vélarinnar, en hann er að reyna að setja heimsmet. Flugið tekur sex klukkustundir. === Október === * [[6. október]] – Jarðstöðin [[Skyggnir]] er tekin í notkun, sem markar fyrsta skipti á Íslandi sem [[gervihnöttur|gervihnattasamband]] næst við útlönd. * [[18. október]] – Sjötta lota [[Kröflueldar|Kröfluelda]] hefst og stendur í fimm daga og er þetta jafnframt þriðja lotan á þessu ári. === Nóvember === * [[1. nóvember]] – [[Kraftlyftingar|Kraftlyftingarmaðurinn]] [[Skúli Óskarsson]] bætir heimsmetið í [[Réttstöðulyfta|réttstöðulyftu]] þegar hann lyftir 315,5 kg í 72 kg flokki. * [[27. nóvember]] – [[Utangarðsmenn]] gefa út sína fyrstu plötu, ''[[Geislavirkir]]''. === Desember === * [[7. desember]] – [[Golfklúbburinn Kjölur]] er stofnaður í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]]. * [[23. desember]] – [[Þorláksmessuganga|Friðarganga á Þorláksmessu]] er haldin í [[Reykjavík]] í fyrsta sinn. * [[25. desember]] – Fyrsti hluti sjónvarpsmyndarinnar ''[[Paradísarheimt]]ar'' eftir [[Halldór Laxness]] er frumsýndur. * [[30. desember]] – [[Patrick Gervasoni]], frönskum manni sem sagður er á [[flóttamaður|landflótta]], er vísað af landi brott eftir miklar deilur. == Erlendar Fréttir == === Janúar === * [[1. janúar]] – Eftir breytingar á [[Svíþjóð|sænsku]] ríkiserfðalögunum er [[Viktoría Svíaprinsessa|Viktoría]] krýnd krónprinsessa í stað [[Karl Filippus Svíaprins|yngri bróður síns]]. * [[3. janúar]] – Fréttir berast af meintu samsæri um að ráða [[Kurt Waldheim]], aðalritara [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], af dögum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1521751|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-18}}</ref> * [[4. janúar]] – ** Bann á kornsölu til [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] er sett í gildi af [[Jimmy Carter]], forseta [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], með stuðning [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórn Evrópu]] að baki. ** [[Josip Broz Tito|Josip Tito]], forseti [[Júgóslavía|Júgóslavíu]], er lagður inn á sjúkrahús í [[Ljubljana]] vegna [[Blóðtappi|blóðtappa]] í fæti. Þrjóska Tito gagnvart því að láta taka af sér löppina átti eftir að draga á eftir sér dilk og leiða forsetann til dauða í Maí sama ár.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1521791|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-18}}</ref> * [[9. janúar]] – 63 uppreisnarmenn eru hálshöggnir vegna þátttöku sinnar í nóvember [[Innrásin í stóru moskuna í Mecca|innrásinni]] í [[Stóra moskan (Mekka)|stóru moskuna]] í [[Mekka]] árið áður. * [[10. janúar]] – Aðskilnaðarsinnar á [[Korsíka|Korsíku]] taka 15 manns í gíslingu. [[Mynd:Short_Benjamin_1980_Dortmund.jpg|thumb|right|Nigel Short á skákmóti í Dortmund 1980]] * [[11. janúar]] – [[Nigel Short]] er yngsti [[skák|skákmaðurinn]] til að hljóta titilinn alþjóðlegur skákmeistari (en. [[:en:FIDE_titles#International_Master_(IM)|International Master]]), aðeins 14 ára gamall, eftir sigur sinn á [[Alþjóðlega skákþingið í Hastings|Alþjóðlega skákþinginu í Hastings]]. * [[14. janúar]] – [[Indira Gandhi]], leiðtogi [[Kongressflokkurinn|Kongressflokksins]], snýr aftur til valda sem fimmti [[Forsætisráðherra Indlands|Forsætisráðherra]] [[Indland|Indlands]] eftir að flokkurinn vinnur stórsigur í [[Þingkosningar á Indlandi 1980|þingkosningum]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3090888?iabr=on#page/n7/mode/2up|title=Dagblaðið - 5. tölublað (07.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-19}}</ref> * [[15. janúar]] – [[William Heinesen]] er gerður að heiðursborgara í [[Þórshöfn (Færeyjum)|Þórshöfn]]. * [[16. janúar]] – [[Bítlarnir|Bítillinn]] fyrrverandi [[Paul McCartney]] er handtekinn við komu sína til [[Tókýó]] með 220 grömm af [[marijúana]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091122|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-18}}</ref> [[File:Tjörnbroraset 1980. 18jan . (43) Star Clipper raserade Almöbron.JPG|thumb|Almö brúin í Svíþjóð eftir að MS Star Clipper sigldi á hana 18. janúar]] * [[18. janúar]] – Norska skipið [[MS Star Clipper|''MS Star Clipper'']] siglir á [[Almö brúin|Almö brúnna]] við eyjuna [[Tjörn (eyja)|Tjörn]] í þykkri þoku með þeim afleiðingum að stór hluti brúarinnar hrynur í sjóinn. Þegar það tekst loks að loka veginum hafa 8 manns látist við að aka fram af brúnni án vitneskju um áreksturinn og afleiðingar hans.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522444?iabr=on#page/n45/mode/2up|title=Morgunblaðið - 17. tölublað og Íþróttablað (22.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[20. janúar]] – [[Jimmy Carter]] tilkynnir að Bandaríkin muni sniðganga [[Sumarólympíuleikarnir 1980|ólympíuleikana]] í [[Moskva|Moskvu]]. * [[21. janúar]] – ** Sænska skáldið [[Sara Lidman]] hlýtur [[Bókmenntaverðlaun Norðurlandaráðs]], fyrst kvenna, fyrir verk sitt ''Vredens Barn''.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091225|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-08-19}}</ref> ** [[Iran Air flug 291]] með 120 farþega innanborðs hrapar í aðflugi að [[Mehrabad-flugvöllur|Mehrabad-flugvelli]] við [[Teheran]] vegna slæmra veðurskylirða. Allir farþegar farast ásamt öllum 8 áhafnarmeðlimum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522399?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 17. tölublað og Íþróttablað (22.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[22. janúar]] – ** Sovéski nóbelsverðlaunahafinn [[Andrei Sakarov]] og kona hans, Yelena Bonner, eru handtekin í [[Moskva|Moskvu]] fyrir mótmæli Andrei gagnvart [[innrás Sovétmanna í Afganistan]]. Hann er í kjölfarið sviftur öllum orðum og viðurkenningum sem hann hefur hlotið vegna andsovésks áróðurs.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522447?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 18. tölublað (23.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> Hjónin eru send í útlegð til borgarinnar [[Gorky]], þar sem þau dvelja næstu 6 árin. ** Minnst 222 týna lífi sínu þegar áhorfendapallar hrynja við [[Nautaat|nautaatshring]] í borginni [[Sincalejo]] í [[Kólumbía|Kólumbíu]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522504?iabr=on#page/n25/mode/2up|title=Morgunblaðið - 19. tölublað (24.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[23. janúar]] – Farþegarúta með 54 manns innanborðs, flest eldri borgarar, rennur til á ísilögðum vegi í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] og hafnar á hvolfi. 12 manns láta lífið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522492?iabr=on#page/n13/mode/2up|title=Morgunblaðið - 19. tölublað (24.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-24}}</ref> * [[25. janúar]] – Fyrrum forseti [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]], [[Yun Po-Sun]], er dæmdur í tveggja ára fangelsi fyrir mótmælaaðgerðir sem hann stóð fyrir í desember [[1979]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3091306?iabr=on#page/n5/mode/2up|title=Dagblaðið - 21. tölublað (25.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-19}}</ref> * [[26. janúar]] – [[Ísrael]] og [[Egyptaland]] taka upp stjórnmálasamband. * [[27. janúar]] – Sex [[Bandaríkin|bandarískum]] [[Sendiherra|diplómötum]] tókst að flýja [[Teheran]] með aðstoð [[Kanada|kanadíska]] sendiráðsins. Þetta tekst þeim með því að þykjast vera hluti af sendiráðinu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522711?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 24. tölublað (30.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> Árið [[2012]] framleiðir [[Ben Affleck]] kvikmyndina [[Argo (kvikmynd)|Argo]] um þessa þrekraun ásamt því að leika eitt aðalhlutverkanna. * [[29. janúar]] – Árekstur tveggja skipa í mynni [[Tampaflói|Tampaflóa]] verður 23 manns að bana þegar [[akkeri]] [[Olíuskip|olíuskipsins]] ''Capricorn'' festist í [[Strandgæsluskip|strandgæsluskipinu]] ''Blackthorn'', með þeim afleiðingum að Blackthorn brotnar í tvennt. Þetta er fyrsta af tveimur mannskæðum slysum í flóanum þetta vor.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522724?iabr=on#page/n13/mode/2up|title=Morgunblaðið - 24. tölublað (30.01.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> * [[31. janúar]] – ** [[Borgarastyrjöldin í Gvatemala]]: Lögregla ræðst inn í [[Spánn|spænska]] sendiráðið í [[Gvatemalaborg]], þar sem mótmælendur hafast við, [[bruni spænska sendiráðsins í Gvatemala|brenna það]] og myrða 36 manns. Spænski sendiherrann sleppur naumlega með því að skríða út um glugga. ** [[Júlíana Hollandsdrottning]] tilkynnir í sjónvarpsávarpi í Soestdijk-höllinni að hún muni leggja niður völd í lok apríl, og fela þau elstu dóttur sinni [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix krónprinsessu]].<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522783|title=Tímarit.is|last=Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn|website=timarit.is|language=is|archive-url=https://web.archive.org/web/20230302172312/https://timarit.is/page/1522783|archive-date=2023-03-02|access-date=2026-03-16|url-status=live}}</ref> ** [[Muhammad Ali]], fyrrverandi heimsmeistari í hnefaleikum, aflýsir Indlandsferð sinni og tilkynnir að [[Jimmy Carter]] Bandaríkjaforseti hafi beðið sig að fara í "viðkvæma sendiför" til Mið-austurlanda og Afríku í staðinn. === Febrúar === * [[1. febrúar]] – ** [[Spánn]] slítur stjórnmálasambandi við [[Gvatemala]] í kjölfar innrásarinnar í sendiráðið daginn áður.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522815?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 27. tölublað (02.02.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> ** Landstjórn [[Grænland|Grænlands]] fer fram á við [[Danmörk|dönsku]] ríkisstjórnina að [[Fiskveiðilögsaga|fiskveiðitakmörkin]] verði færð út í 200 sjómílur umhverfis alla eyjuna.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1522815?iabr=on#page/n0/mode/2up|title=Morgunblaðið - 27. tölublað (02.02.1980) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2025-08-26}}</ref> ** Æstur múgur gerir árás á sendiráð [[Frakkland|Frakklands]] í [[Trípólí]], höfuðborg [[Líbía|Líbíu]]. Allir starfsmenn sendiráðsins sleppa ómeiddir, en múgurinn gjöreyðileggur allt sem hönd á festir í byggingunni.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1522923?iabr=on#page/n0/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 29. tölublað og Íþróttablað (05.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026}}</ref> *[[2. febrúar]] – [[Joseph Fontanet]], fyrrum ráðherra [[Frakkland|Frakklands]] í ríkisstjórnum [[Charles de Gaulle]] og [[Georges Pompidou]], lætur lífið af sárum sem hann hlaut þegar vopnaðir menn skutu hann tveimur dögum fyrr.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1522859?iabr=on|titill=Morgunblaðið - 28. tölublað (03.02.1980) - Tímarit.is|útgefandi=tímarit.is|mánuður=|ár=|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026}}</ref> * [[4. febrúar]] – [[Ruhollah Khomeini]], æðstiklerkur [[Íran|Írans]], skipar [[Abolhassan Banisadr]] í stöðu fyrsta forseta landsins eftir að íranska keisaradæmið var leyst upp í [[Íranska byltingin|írönsku byltingunni 1979]].<ref name=":0" /> * [[5. febrúar]] – Hópur vinstri sinna nær [[Spánn|spænska]] sendiráðinu í [[San Salvador]] á sitt vald og tekur 6 gísla, þ.á.m. spænska sendiherrann. Aðeins eru 6 dagar liðnir síðan svipuð innrás í [[Gvatemala]] endaði í hörmung.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1522971?iabr=on#page/n0/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 30. tölublað (06.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=16. mars|árskoðað=2026}}</ref> * [[7. febrúar]] – ** Stjórnvöld í [[Afganistan]] fallast á að leyfa sendinefnd Alþjóðaráðs [[Rauði krossinn|Rauða krossins]] að vitja pólitískra fanga í fangelsum landsins.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/1523043?iabr=on#page/n0/mode/2up|titill=Morgunblaðið - 32. tölublað (08.02.1980)|útgefandi=tímarit.is|mánuðurskoðað=17. mars|árskoðað=2026}}</ref> ** Norska leikkonan [[Liv Ullmann]] heimsækir flóttamannabúðir [[Kambódía|Kambódíumanna]] við landamæri [[Taíland|Taílands]] á meðan ástandið í landinu versnar, bæði vegna átaka og vatnsskorts.<ref name=":1" /> ** Blaðamaðurinn [[Duncan Campbell]] opinberar umfangsmiklar [[Njósnir|símahleranir]] [[Breska leyniþjónustan|bresku leyniþjónustunnar]] á sendiráðum í [[Lundúnaborg]], þar á meðal bandaríska sendiráðinu, undir dulnefninu „Tinkerbell“. [[Margaret Thatcher]], forsætisráðherra [[Bretland|Bretlands]], neitar því og segir slíkum aðgerðum einungis beint gegn glæpamönnum og hryðjuverkamönnum.<ref name=":1" /> * [[8. febrúar]] – ** Minnst átta manns falla í miklum átökum í [[Líbanon]] í kjölfar ákvörðunar [[Sýrland|Sýrlendinga]] um að draga friðargæslusveitir sínar frá [[Beirút]].<ref name=":2" /> ** Forsetaframbjóðandi [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]], [[Ronald Reagan]], sakar [[Jimmy Carter]] um að leyna frá almenningi upplýsingum um meintan undirbúning [[Kúba|Kúbu]] til að ráðast á [[Óman]] sem stuðning við stríðs [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] í [[Persaflói|Persaflóa]].<ref name=":2" /> ** Neyðarástand skapast í mörgum borgum í [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalandi]] þegar fljótin [[Rín]] og [[Mósel]] flæða yfir bakka sína vegna mikilla hlýinda og þíðu.<ref name=":2" /> * [[11. febrúar]] – ** [[Jimmy Carter]] forseti sigrar [[Edward Kennedy]] í forkosningum [[Demókrataflokkurinn|demókrata]] í [[Maine]] með 45% atkvæða gegn 39%.<ref name=":4" /> ** [[Robert Mugabe]], skæruliðaleiðtogi í [[Ródesía|Ródesíu]], sleppur naumlega þegar fjarstýrð sprengja springur við bifreið hans nærri [[Masvingo-borg|Viktoríuvirki]].<ref name=":4" /> ** [[Bretland|Bresk]] yfirvöld loka [[Kjarnorkuver|kjarnorkuveri]] í [[Essex|Essex-sýslu]] vegna sprungna sem fundust í kjarnaofni.<ref name=":4" /> * [[12. febrúar]] – [[Ítalía|Ítalski]] lögfræðingurinn [[Vittorio Bachelet]] er myrtur af meðlimum [[Brigate Rosse]] í [[Róm]]. [[Mynd:Nordic_skiing_at_the_1980_Winter_Olympics.jpg|thumb|right|Keppni í norrænum greinum á Vetrarólympíuleikunum 1980]] * [[13. febrúar]] – [[Vetrarólympíuleikarnir 1980]] hefjast í [[Lake Placid]] í [[New York-fylki]]. * [[23. febrúar]] – Æðstiklerkur Írans, [[Ruhollah Khomeini]], segir að þingið muni ákveða örlög bandarísku gíslanna í Teheran. * [[25. febrúar]] – Herinn í [[Súrínam]] fremur valdarán og steypir stjórn [[Henck Arron]] af stóli. * [[27. febrúar]] – Skæruliðar [[M-19]] hertaka sendiráð [[Dóminíska lýðveldið|Dóminíska lýðveldisins]] í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. === Mars === * [[3. mars]] – [[Pierre Trudeau]] verður forsætisráðherra [[Kanada]]. * [[4. mars]] – [[Robert Mugabe]] er kjörinn forsætisráðherra [[Simbabve]]. * [[6. mars]] – [[Marguerite Yourcenar]] er fyrst kvenna til að fá inngöngu í [[Franska akademían|frönsku akademíuna]]. * [[8. mars]] – Fyrsta rokkhátíðin í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] hefst í [[Tbilisi]]. * [[14. mars]] – [[LOT flug 7]] ferst á [[Varsjárflugvöllur|Varsjárflugvelli]]. 87 láta lífið, þar á meðal fjórtán manna hnefaleikalið frá Bandaríkjunum. * [[22. mars]] – [[Dýravelferð]]arsamtökin [[PETA]] eru stofnuð í Bandaríkjunum. * [[25. mars]] – Erkibiskupinn [[Óscar Romero]] er skotinn til bana af byssumönnum á meðan hann syngur í messu í [[San Salvador]]. * [[27. mars]] – [[Noregur|Norski]] olíuborpallurinn [[Alexander L. Kielland (olíuborpallur)|Alexander L. Kielland]] brotnar og sekkur í [[Norðursjór|Norðursjó]]. 123 af 212 manna áhöfn borpallsins farast í [[Hamfarir|hamförunum]]. * [[28. mars]] – Grafhvelfing frá fyrstu öld er uppgötvuð í úthverfi [[Jerúsalem]]. Inní hinni svokölluðu [[Talpiot-gröfin|Talpiot-gröf]] finnast gripir sem virðast tengjast [[Jesús|Jesú Krist]]. === Apríl === * [[2. apríl]] – [[St. Pauls-uppþotin]] hefjast í [[Bristol]]. * [[7. apríl]] – [[Bandaríkin]] slíta formlega stjórnmálasambandi við [[Íran]]. * [[12. apríl]] – [[Samuel Kanyon Doe]] fremur valdarán í [[Líbería|Líberíu]]. * [[14. apríl]] – Fyrsta hljómplata [[Iron Maiden]], ''[[Iron Maiden (hljómplata)|Iron Maiden]]'', kemur út í [[Bretland]]i. * [[18. apríl]] – [[Simbabve]] fær sjálfstæði sitt frá [[Bretland|Bretlandi]] viðurkennt að fullu. * [[19. apríl]] – Írski söngvarinn [[Johnny Logan]] sigrar [[25. Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] fyrir hönd [[Írland|Írlands]] með laginu [[What's Another Year|''What's Another Year'']]. Eftir að [[Ísrael]], sigurvegarar [[24. Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|24. Söngvakeppninnar]], dró sig úr keppni er ákveðið að halda hana í [[Haag]]. * [[24. apríl]] – [[Eagle Claw-aðgerðin]]: Bandaríkjaher reynir að frelsa 52 bandaríska gísla, sem eru í haldi í [[Teheran]], höfuðborg [[Íran]]s. Leiðangurinn mistekst og engum gíslum er bjargað, en átta bandarískir hermenn láta lífið. * [[25. apríl]] – [[Dan-Air flug 1008]] frá [[Manchester]] ferst í hlíðum [[La Esperanza fjall|La Esperanza fjallsins]] á [[Tenerífe]]. Allir um borð, alls 138 farþegar og 8 áhafnarmeðlimir, farast í slysinu. * [[28. apríl]] – Fyrsti leikurinn í [[Game & Watch]] leikjaseríu [[Nintendo]], ''[[Ball (tölvuleikur)|Ball]]'', er gefinn út. * [[30. apríl]] – [[Beatrix Hollandsdrottning|Beatrix Wilhelmina Armgard]] tekur við krúnunni sem [[Listi yfir þjóðhöfðingja Hollands|drottning Hollands]] af móður sinni [[Júlíana Hollandsdrottning|Júlíönu]]. Beatrix ríkir yfir [[Holland|Hollandi]] alls í 33 ár, eða þar til hún eftirlætur [[Vilhjálmur Alexander Hollandskonungur|syni sínum]] krúnuna árið 2013. === Maí === * [[1. maí]] – Bandaríska [[Körfuknattleikur|körfuknattleiksliðið]] [[Dallas Mavericks]] er stofnað í [[Dallas]].<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/news/history-this-date-in-nba-may|title=This Date in the NBA: May {{!}} NBA.com|website=NBA|language=en|access-date=2025-08-19}}</ref> * [[5. maí]] - [[Umsátrið um íranska sendiráðið|Umsátrinu um íranska sendiráðið]] í Lundúnum sem staðið hafði í 6 daga, lauk. Sex vopnaðir menn, [[íran]]skir arabar sem börðust fyrir sjálfstæði Khuzestan-héraðsins í Íran, tóku 26 manns í gíslingu. Breskir sérsveitarmenn drápu alla gíslatökumenn nema einn. Tveir gíslar létust. * [[9. maí]] – [[Líbería|Líberíska]] flutningaskipið ''[[Summit Venture|MV Summit Venture]]'' siglir á [[Sunshine Skyway brúin|Sunshine Skyway brúnna]] með þeim afleiðingum að hluti brúarinnar hrynur. Alls láta 35 manns lífið í slysinu þegar bílar þeirra, þar á meðal [[Greyhound rúta|Greyhound]] rúta, hrapa ofan í [[Tampaflói|Tampaflóa]]. * [[17. maí]] – [[Innanlandsófriðurinn í Perú|Innanlandsófriður]] hefst í [[Perú]] þegar meðlimir [[Skínandi stígur|Skínandi stígs hryðjuverkasamtakanna]] gera árás í kjörklefa í [[Ayacucho]]. [[Mynd:Mount_St._Helens_05-18-1980.jpg|thumb|right|Eldgosið í St Helens]] * [[18. maí]] – [[Mount St. Helens|St. Helens eldfjallið]] gýs í [[Washington (fylki)|Washington fylki]] með þeim afleiðingum að norðurhlíð fjallsins hrynur og hæð fjallsins lækkar um tæplega 500 metra. 57 manns tapa lífi sínu í [[Gusthlaup|gusthlaupinu]] sem fylgir og tjónið er metið á 3 milljarða [[Bandaríkjadalur|bandaríkjadala]]. * [[21. maí]] – Önnur kvikmyndin í fyrsta ''[[Stjörnustríð|Stjörnustríðs]]'' þríleiknum, [[Star Wars: The Empire Strikes Back|''The Empire Strikes Back'']], er frumsýnd. * [[22. maí]] – Tölvuleikurinn um ''[[Pac-Man]]'' er gefinn út í [[Japan]]. * [[23. maí]] – Kvikmyndin ''[[The Shining (kvikmynd)|The Shining]]'', byggð á skáldsögu [[Stephen King]] með [[The Shining (bók)|sama nafni]], er frumsýnd. * [[26. maí]] – Áhangendur [[farmtrú]]ar ráðast á stjórnarsetur á eyjunni [[Tanna]] á [[Vanúatú]]. === Júní === * [[13. júní]] – Ítalski bankamaðurinn [[Michele Sindona]] er handtekinn í [[New York-borg]] vegna gjaldþrots [[Franklin National Bank|Franklin landsbankans]]. * [[23. júní]] – [[Tim Berners-Lee]] hefur vinnu að kerfinu [[ENQUIRE]], sem er fyrirrennari [[Veraldarvefurinn|veraldarvefsins]]. * [[25. júní]] – [[Múslimska bræðralagið]] gerir misheppnaða tilraun til að ráða forseta [[Sýrland|Sýrlands]], [[Hafez al-Assad]], af dögum. * [[27. júní]] – [[Aerolinee Itavia flug 870]] hrapar í [[Tyrrenahaf]] á milli [[Ítalía|ítölsku]] eyjanna [[Ustica|Ústiku]] og [[Ponsa (eyja)|Ponsu]]. Örlög flugvélarinnar, sem var á leiðinni frá [[Bologna|Bolóna]] til [[Palermo|Palermó]], eru enn í dag óskýr og margar samsæriskenningar sprottið upp frá atburðinum. Allir um borð (77 farþegar og 4 áhafnarmeðlimir) létu lífið í slysinu, sem er gjarnan þekkt á Ítalíu sem ''blóðbaðið við Ústiku''. === Júlí === * [[11. júlí]] – [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 1980|Evrópukeppnin í knattspyrnu]] hefst á Ítalíu. Keppnin er haldin í fyrsta skipti með nýju móti þar sem átta lið keppa í úrslitum í stað fjögurra. * [[15. júlí]] – [[Dansk Sojakagefabrik]] á [[Íslandsbryggja|Íslandsbryggju]] í [[Kaupmannahöfn]] springur í loft upp. * [[16. júlí]] – [[Ronald Reagan]] er útnefndur [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1980|forsetaefni]] [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokksins]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. * [[17. júlí]] – [[Saddam Hussein]] er valinn forseti [[Írak]]. [[Mynd:RIAN_archive_487026_Opening_ceremony_of_the_1980_Olympiad.jpg|thumb|right|Frá opnunarhátíð ólympíuleikanna í Moskvu.]] * [[19. júlí]] – [[Sumarólympíuleikarnir 1980|Sumarólympíuleikarnir]] eru settir í [[Moskva|Moskvu]]. * [[25. júlí]] – Hljómplata [[AC/DC]], ''[[Back In Black]]'', er gefin út. * [[30. júlí]] – ** [[Vanúatú]] hlýtur sjálfstæði síðust af [[Franska nýlenduveldið|nýlendum Frakka]]. ** [[Jerúsalemlögin]] eru samþykkt af [[Ísraelska þingið|ísraelska þinginu]]. * [[31. júlí]] – [[Lars Vilks]] hefur að reisa útilistaverkið [[Nimis]] á [[Skánn|Skáni]]. === Ágúst === [[Mynd:Stragedibologna-2.jpg|thumb|right|Lestarstöðin í Bologna eftir sprenginguna.]] * [[2. ágúst]] – [[Blóðbaðið í Bologna]]: Sprengja springur á járnbrautarstöðinni í [[Bologna]] á [[Ítalía|Ítalíu]]. 85 manns farast og yfir 200 særast. * [[7. ágúst]] – [[Pólland|Pólskir]] hafnarverkamenn hefja röð verkfalla í slippnum í [[Gdansk]] undir forystu [[Lech Wałęsa]]. * [[19. ágúst]] – Yfir 300 manns láta lífið eftir að eldur kviknar í [[Saudia flug 163|Saudia flugi 163]] á leið frá [[Karachi|Karatsí]] til [[Jeddah|Jedda]]. Þrátt fyrir að áhöfninni tekst að nauðlenda á flugvellinum í [[Riyadh|Ríad]] deyja allir um borð úr reykeitrun áður en hægt er að rýma flugvélina. Óljóst er hvers vegna vélin er ekki rýmd, en 23 mínútum eftir að vélin lendir blossar skyndilega upp gríðarmikill eldur sem dreifir úr sér um alla vélina á augabragði. * [[25. ágúst]] – [[Microsoft]] kynnir sína útgáfu af [[Unix]] stýrikerfinu, [[Xenix]]. * [[31. ágúst]] – Pólska stjórnin gefur eftir og heimilar stofnun [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstöðu]], fyrstu frjálsu verkalýðssamtakanna í [[Sovétblokkin]]ni. === September === * [[5. september]] – [[Gotthardgöngin]] eru opnuð í Sviss. * [[12. september]] – Herinn tekur völdin í [[Tyrkland]]i undir forystu [[Kenan Evren]]. * [[17. september]] – ** Pólska verkalýðsfélagið [[Samstaða (pólskt verkalýðsfélag)|Samstaða]] er stofnað í [[Gdańsk]]. ** Fyrrum forseti Níkaragva, [[Anastasio Somoza Debayle]], er myrtur í útlegð í Paragvæ. * [[22. september]] – [[Írak]] ræðst á [[Íran]] og hefur þar með [[Stríð Íraks og Írans|8 ára stríð]]. * [[26. september]] – Þrettán látast og yfir 200 særast í [[Októberfesthryðjuverkaárásin]]ni í München. * [[30. september]] – [[Digital Equipment Corporation]], [[Intel]] og [[Xerox]] gefa út DIX-staðalinn fyrir [[Ethernet|íðnet]]-tengingar. === Október === * [[10. október]] – ** Yfir 2.600 manns láta lífið í [[Alsír]] þegar jarðskjálfti leggur bæinn [[El Asnam]] í rúst. Hann er síðar endurbyggður sem [[Chlef]]. ** [[Margaret Thatcher]] heldur fræga ræðu þar sem hún klykkir út með orðunum „The lady is not for turning“. * [[11. október]] – [[FMLN]] samtökin eru stofnuð í [[El Salvador]]. * [[14. október]] – Þúsundir starfsmanna ítalska bílaframleiðandans [[FIAT]] fara í kröfugöngu gegn mánaðalangri vinnustöðvun verkalýðsfélaganna, sem láta undan og samþykkja samninga sem koma fyrirtækinu vel. * [[23. október]] – Forsætisráðherra Sovétríkjanna, [[Aleksej Kosygin]] segir af sér og [[Nikolaj Tikonov]] tekur við. === Nóvember === [[Mynd:Reagan_1980_campaign.jpg|thumb|right|Ronald og Nancy Reagan í kosningabaráttunni í Bandaríkjunum.]] * [[4. nóvember]] – [[Ronald Reagan]] sigrar [[Jimmy Carter]] í forsetakosningum í Bandaríkjunum. * [[12. nóvember]] – Geimkönnunarfarið [[Voyager 1]] kemst næst [[Satúrnus (pláneta)|Satúrnusi]]. * [[20. nóvember]] – Réttarhöld yfir [[fjórmenningagengið|fjórmenningagenginu]] hefjast í [[Kína]]. * [[21. nóvember]] – 85 látast í eldsvoða í [[MGM Grand Hotel and Casino]] í [[Las Vegas]]. * [[23. nóvember]] – Nær 3.000 manns látast og 300.000 missa heimili sín í [[Irpiníujarðskjálftinn|Irpiníujarðskjálftanum]] á Ítalíu. === Desember === * [[2. desember]] – Bandaríski trúboðinn [[Jean Donovan]] og þrjár nunnur eru myrt af dauðasveitum hersins í [[El Salvador]]. * [[4. desember]] – Hljómsveitin [[Led Zeppelin]] sendir frá sér fréttatilkynningu um upplausn sveitarinnar eftir andlát trommara sveitarinnar, [[John Bonham]]. * [[8. desember]] – [[John Lennon]] er skotinn til bana af [[Mark David Chapman]] fyrir utan heimili sitt í [[New York-borg]]. * [[16. desember]] – [[Samtök olíuútflutningsríkja]] ákveða að hækka olíuverð um 10%. ==Fædd== * [[4. janúar]] - [[Greg Cipes]], bandarískur leikari. * [[8. janúar]] - [[Rachel Nichols]], bandarísk leikkona. * [[9. janúar]] - [[Sergio García]], spænskur kylfingur. * [[18. janúar]] - [[Jason Segel]], bandarískur leikari. * [[25. janúar]] - [[Xavi]], spænskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri. * [[28. janúar]] - [[Nick Carter]], bandarískur söngvari ([[Backstreet Boys]]). * [[29. janúar]] **[[Óttar M. Norðfjörð]], íslenskur rithöfundur. **[[Ingimundur Ingimundarson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[12. febrúar]] [[Mynd:Christina_Ricci_by_David_Shankbone.jpg|thumb|right|Christina Ricci]] **[[Christina Ricci]], bandarísk leikkona. **[[Sarah Lancaster]], bandarísk leikkona. **[[Juan Carlos Ferrero]], spænskur tennisleikari. * [[27. febrúar]] - [[Chelsea Clinton]], dóttir Bill Clinton Bandaríkjaforseta. * [[28. febrúar]] - [[Christian Poulsen]], danskur knattspyrnumaður. * [[1. mars]] - [[Djimi Traoré]], malískur knattspyrnumaður. * [[7. mars]] **[[Laura Prepon]], bandarísk leikkona. **[[Murat Boz]], tyrkneskur söngvari. * [[9. mars]] - [[Matthew Gray Gubler]], bandarískur leikari. * [[11. mars]] - [[Úlfar Linnet]], íslenskur skemmtikraftur. * [[13. mars]] - [[Sara Bergmark Elfgren]], sænskur rithöfundur. * [[15. mars]] - [[Stefán Gíslason]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[21. mars]] - [[Ronaldinho]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[26. mars]] - [[Pascal Hens]], þýskur handknattleiksmaður. * [[24. apríl]] - [[Reagan Gomez-Preston]], bandarísk leikkona. [[Mynd:Channing_Tatum_TIFF,_2011.jpg|thumb|right|Channing Tatum]] * [[26. apríl]] - [[Channing Tatum]], bandarískur leikari. * [[29. apríl]] **[[Nicole Steinwedell]], bandarísk leikkona. **[[Bre Blair]], kanadísk leikkona. * [[11. maí]] - [[Björgólfur Hideaki Takefusa]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[13. maí]] - [[Egill Einarsson]], íslenskur fjölmiðlamaður. * [[19. maí]] - [[Sara Riel]], íslensk myndlistarkona. * [[22. maí]] - [[Róbert Gunnarsson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[30. maí]] - [[Steven Gerrard]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri. * [[10. júní]] - [[Gísli Freyr Valdórsson]], íslenskur stjórnmálafræðingur. * [[13. júní]] - [[Darius Vassell]], enskur knattspyrnumaður. * [[15. júní]] - [[Iker Romero]], spænskur handknattleiksmaður. * [[17. júní]] - [[Venus Williams]], bandarískur tennisleikari. * [[19. júní]] - [[Lauren Lee Smith]], kanadísk leikkona. * [[20. júní]] - [[Vignir Svavarsson]], íslenskur handknattleiksmaður. [[Mynd:Alexander_Petersson_03.jpg|thumb|right|Alexander Petersson]] * [[2. júlí]] - [[Alexander Petersson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[3. júlí]] - [[Olivia Munn]], bandarísk leikkona. * [[8. júlí]] **[[Robbie Keane]], írskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri. **[[Auðunn Blöndal]], íslenskur dagskrárgerðarmaður og leikari. * [[10. júlí]] - [[Jessica Simpson]], bandarísk söngkona. * [[18. júlí]] - [[Kristen Bell]], bandarísk leikkona. * [[20. júlí]] **[[Sturla Ásgeirsson]], íslenskur handknattleiksmaður. **[[Gisele Bündchen]], brasilísk fyrirsæta. * [[29. júlí]] - [[Rachel Miner]], bandarísk leikkona. * [[22. ágúst]] - [[Aya Sumika]], bandarísk leikkona. * [[26. ágúst]] **[[Macaulay Culkin]], bandarískur leikari. **[[Chris Pine]], bandarískur leikari. * [[29. ágúst]] - [[David Desrosiers]], kanadískur bassaleikari ([[Simple Plan]]). * [[5. september]] **[[Marianna Madia]], ítalskur stjórnmálamaður. **[[Stefán Logi Magnússon]], íslenskur knattspyrnumaður. * [[8. september]] - [[Kristian Kjelling]], norskur handknattleiksmaður. * [[12. september]] - [[Bjarni Fritzson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[15. september]] - [[Katrín Atladóttir]], íslensk badmintonkona. * [[16. september]] - [[Davíð Þorláksson]], íslenskur lögfræðingur. * [[20. september]] - [[Igor Vori]], króatískur handknattleiksmaður. * [[24. september]] - [[John Arne Riise]], norskur knattspyrnumaður. * [[25. september]] - [[Pawel Bartoszek]], íslenskur stærðfræðingur. * [[29. september]] - [[Zachary Levi]], bandarískur leikari. * [[4. október]] - [[Tomas Rosicky]], tékkneskur knattspyrnumaður. * [[6. október]] - [[Guðrið Hansdóttir]], færeysk tónlistarkona. * [[11. október]] - [[Julie McNiven]], bandarísk leikkona. * [[17. október]] - [[Alberto Porro Carmona]], spænskur hljómsveitarstjóri. [[Mynd:Kim_Kardashian_6.jpg|thumb|right|Kim Kardashian]] * [[21. október]] - [[Kim Kardashian]], bandarísk athafnakona. * [[22. október]] - [[Helgi Hrafn Gunnarsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[26. október]] - [[Cristian Chivu]], rúmenskur knattspyrnumaður. * [[28. október]] - [[Alan Smith]], enskur knattspyrnumaður. * [[12. nóvember]] - [[Ryan Gosling]], kanadískur leikari. * [[13. nóvember]] - [[Sverrir Bergmann Magnússon]] íslenskur söngvari og fjölmiðlamaður. * [[19. nóvember]] - [[Yipsi Moreno]], kúbverskur sleggjukastari. * [[29. nóvember]] - [[Hreiðar Levý Guðmundsson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[3. desember]] - [[Jenna Dewan]], bandarísk leikkona. * [[7. desember]] - [[John Terry]], enskur knattspyrnumaður. * [[13. desember]] - [[Agnieszka Włodarczyk]], pólsk leikkona. * [[18. desember]] - [[Christina Aguilera]], bandarísk söngkona. * [[19. desember]] - [[Jake Gyllenhaal]], bandarískur leikari. * [[28. desember]] - [[Vanessa Ferlito]], bandarísk leikkona. * [[30. desember]] - [[Eliza Dushku]], bandarísk leikkona. ==Dáin== * [[16. janúar]] - [[Jón Gíslason]], íslenskur þýðandi (f. [[1909]]). * [[16. febrúar]] - [[Erich Hückel]], þýskir eðlis- og enfafræðingur (f. [[1895]]). * [[19. febrúar]] - [[Bon Scott]], ástralskur söngvari rokksveitarinnar [[AC/DC]]. (f. [[1946]]). * [[17. mars]] - [[Boun Oum]], síðasti erfðaprins Champasak (f. [[1912]]). * [[31. mars]] - [[Jesse Owens]], bandarískur íþróttamaður (f. [[1913]]). * [[15. apríl]] - [[Jean-Paul Sartre]], franskur heimspekingur, rithöfundur og nóbelsverðlaunahafi (f. [[1905]]). [[Mynd:Alfred_Hitchcock_NYWTS.jpg|thumb|right|Alfred Hitchcock]] * [[29. apríl]] - [[Alfred Hitchcock]], bandarískur leikstjóri (f. [[1899]]). * [[4. maí]] - [[Josip Broz Tito]], forseti Júgóslavíu (f. 1892). * [[15. maí]] - [[Jóhann Hafstein]], íslenskur stjórnmálamaður og stofnandi Vöku, félags lýðræðissinnaðra stúdenta. * [[28. maí]] - [[Ian Curtis]], söngvari Joy Division (f. [[1956]]). * [[4. júní]] - [[Leopold Kielholz]], svissneskur knattspyrnumaður og þjálfari (f. 1911). * [[7. júní]] - [[Henry Miller]], bandarískur rithöfundur (f. [[1891]]). * [[24. júlí]] - [[Peter Sellers]], breskur leikari (f. [[1925]]). * [[25. júlí]] - [[Vladimír Vísotskí]], rússneskur söngvari (f. [[1938]]). * [[27. júlí]] - [[Múhameð Resa Pahlavi]] Íranskeisari (f. [[1919]]). * [[10. ágúst]] - [[Gareth Evans]], breskur heimspekingur (f. [[1946]]). * [[13. ágúst]] - [[Magnús Á. Árnason]], íslenskur listmálari (f. [[1894]]). * [[20. ágúst]] - [[Björgvin Sæmundsson]], íslenskur verkfræðingur (f. [[1930]]). * [[17. september]] - [[Anastasio Somoza Debayle]], forseti Níkaragva (f. [[1925]]). * [[25. september]] - [[John Bonham]], enskur trommuleikari (f. [[1948]]). * [[18. október]] - [[Pétur Hoffmann Salómonsson]], íslenskur sjómaður (f. [[1897]]). * [[20. október]] - [[Stefán Jóhann Stefánsson]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1894]]). * [[9. nóvember]] - [[A. Paul Weber]], þýskur grafíklistamaður (f. [[1893]]). * [[8. desember]] - [[John Lennon]], breskur tónlistarmaður (f. [[1940]]). * [[16. desember]] - [[Ólafur Jónsson, ráðunautur]] (f. [[1895]]). * [[25. desember]] - [[Marcel Langiller]], franskur knattspyrnumaður (f. [[1908]]). * [[31. desember]] - [[Marshall McLuhan]], kanadískur bókmenntafræðingur (f. [[1911]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[James Watson Cronin]], [[Val Logsdon Fitch]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Paul Berg]], [[Walter Gilbert]], [[Frederick Sanger]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Baruj Benacerraf]], [[Jean Dausset]], [[George D. Snell]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Czeslaw Milosz]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Adolfo Pérez Esquivel]] * [[Nóbelsverðlaun í hagfræði|Hagfræði]] - [[Lawrence Klein]] == Heimildaskrá == {{commonscat}} [[Flokkur:1980]] 0n7crk4pnkt7mhi8jplv17m4ijziwju 0 1760 1984153 1900085 2026-10-28T15:32:49Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984153 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|janúar}} '''10. janúar''' er 10. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 355 dagar (356 á [[hlaupár]]i) eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[236]] - [[Fabíanus]] varð páfi. * [[1072]] - [[Normannar]] lögðu [[Palermó]] undir sig. * [[1613]] - [[Kalmarófriðurinn|Kalmarófriðnum]] lauk með friðarsamningum í [[Knærød]]. * [[1789]] - Fyrstu forsetakosningum í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] lauk en þær höfðu staðið yfir frá [[15. desember]] [[1788]]. [[George Washington]] var í raun einn í framboði. * [[1810]] - Hjónaband [[Napóleon Bónaparte|Napóleons Bónaparte]] og [[Jósefína keisaraynja|Jósefínu]] keisaraynju var dæmt ógilt. * [[1884]] - Fyrsta [[góðtemplarastúka]]n á [[Ísland]]i, Ísafold nr. 1 á [[Akureyri]], stofnuð í [[Friðbjarnarhús|Friðbjarnarhúsi]] með 12 stofnfélaga. * [[1902]] - Ellen Dougherty varð fyrsti löggilti [[hjúkrunarfræðingur]] í heimi. * [[1927]] - Kvikmyndin ''[[Metropolis (kvikmynd frá 1927)|Metropolis]]'' eftir [[Fritz Lang]] frumsýnd. * [[1929]] - ''[[Ævintýri Tinna]]'', eftir [[Hergé]], komu út í fyrsta sinn. * [[1940]] - Áhöfninni á þýska skipinu ''[[Bahia Blanca]]'' bjargað og óttaðist fólk að þeir væru hermenn sem ættu að aðstoða þýskan innrásarher. * [[1944]] - [[Laxfoss (farþegaskip)|Laxfoss]] strandaði út af [[Örfirisey]] í blindbyl. Mannbjörg varð, skipinu var bjargað og það sigldi í fjögur ár eftir þetta. * [[1957]] - [[Harold Macmillan]] varð [[forsætisráðherra Bretlands]]. * [[1974]] - Þjóðgarður var stofnaður í [[Jökulsárgljúfur|Jökulsárgljúfrum]]. * [[1977]] - Eldgos hófst í [[Nyiragongo]] í [[Austur-Kongó|Saír]]. Hraunflóðið olli dauða 70 manna. * [[1978]] - Leiðtogi andstöðunnar gegn stjórn [[Anastasio Somoza Debayle|Somozas]] í [[Níkaragva]], [[Pedro Joaquín Chamorro Cardenal]], var myrtur. * [[1981]] - [[Borgarastyrjöldin í El Salvador]]: [[FMLN]] hóf stórsókn og lagði héruðin [[Morazán]] og [[Chalatenango]] undir sig. * [[1983]] - Brúðumyndaþáttur Jim Henson, ''[[Búrabyggð]]'', hóf göngu sína í Bandaríkjunum, Kanada og Bretlandi. * [[1984]] - [[Stjórnmálasamband]]i var komið á milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Vatíkanið|Vatíkansins]]. * [[1984]] - [[Þingkosningar í Danmörku 1984|Þingkosningar]] voru haldnar í Danmörku. * [[1989]] - [[Kúba|Kúbumenn]] hófu að draga herlið sitt frá [[Angóla]]. * [[1994]] - [[Þyrlusveit Varnarliðsins]] bjargaði sex skipverjum af ''[[Goði (skip)|Goðanum]]'' í fárviðri í [[Vöðlavík]] við [[Reyðarfjörður (fjörður)|Reyðarfjörð]]. Einn maður fórst. * [[1998]] - [[Veðurmet á Íslandi|Mesti 10 mínútna vindhraði]] mældist við Esju, 62,5 metrar á sekúndu. * [[1999]] - [[Sanjeev Nanda]] myrti 3 lögreglumenn í Nýju Delí en var síðar sýknaður. * [[1999]] - Sjónvarpsþáttaröðin ''[[Soprano-fjölskyldan]]'' hóf göngu sína á [[HBO]]. * [[2000]] - [[America Online]] keypti [[Time Warner]] fyrir 162 milljarða bandaríkjadala. Þetta var stærsti fyrirtækjasamruni sögunnar á þeim tíma. * [[2001]] - [[Wikipedia]] hóf göngu sína sem hluti af [[Nupedia]]. Fimm dögum síðar varð hún sérstakur vefur. * [[2001]] - [[Þjóðbúningaráð]] var stofnað á Íslandi. * [[2001]] - [[Alríkisviðskiptastofnun Bandaríkjanna]] samþykkti samruna [[America Online]] og [[Time Warner]]. <onlyinclude> * [[2002]] - Metúrkoma varð við [[Kvísker]] í Öræfum, 293,3 mm. * [[2006]] - Apple kynnti forritapakkann [[iLife]] sem innihélt meðal annars forritin [[GarageBand]] og [[iMovie]]. * [[2007]] - Apple kynnti til sögunnar margmiðlunarforritið [[iTunes]]. * [[2009]] - [[Hugmyndaráðuneytið]] tók til starfa á Íslandi. * [[2015]] - Stormurinn [[Egon (stormur)|Egon]] gekk yfir Norðvestur-Evrópu. * [[2017]] - [[Fyrsta ráðuneyti Bjarna Benediktssonar|Ráðuneyti Bjarna Benediktssonar]] tók við völdum. Stjórnin var mynduð af Sjálfstæðisflokki, Viðreisn og Bjartri Framtíð með minnsta mögulega meirihluta. * [[2019]] – Stjórnarkreppa hófst í [[Venesúela]] þegar [[Juan Guaidó]], forseti venesúelska þingsins, lýsti yfir að stjórn [[Nicolás Maduro|Nicolásar Maduro]] forseta væri ólögmæt og lýsti sjálfan sig forseta til bráðabirgða. * [[2020]] – [[Haitham bin Tarik]] tók við völdum sem soldán í [[Óman]]. * [[2021]] - [[Kim Jong-un]] var kjörinn aðalritari [[kóreski verkamannaflokkurinn|Kóreska verkamannaflokksins]]. * [[2022]] - Læknum við [[Maryland-háskóli|Maryland-háskóla]] tókst í fyrsta sinn að græða erfðabreytt [[svínshjarta]] í mann. Sjúklingurinn lifði í tvo mánuði eftir það. * [[2024]] - [[Evrópumeistaramót karla í handknattleik 2024]] hófst í Þýskalandi.</onlyinclude> == Fædd == * [[1480]] - [[Margrét af Austurríki]], landstjóri Niðurlanda (d. [[1530]]). * [[1607]] - [[Isaac Jogues]], franskur trúboði (d. [[1646]]). * [[1869]] - [[Grígoríj Raspútín]], rússneskur munkur (d. [[1916]]). * [[1880]] - [[Manuel Azaña]], síðasti forseti Spánar (d. [[1940]]). * [[1888]] - [[Pétur Magnússon]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1948]]). * [[1913]] - [[Gustáv Husák]], forseti Tékkóslóvakíu (d. [[1991]]). * [[1931]] - [[Sigurveig Jónsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2008]]). * [[1934]] - [[Leoníd Kravtsjúk]], fyrsti forseti Úkraínu (d. [[2022]]). * [[1938]] - [[Donald Knuth]], bandarískur tölvunarfræðingur. * [[1944]] - [[Frank Sinatra yngri]], bandarískur söngvari (d. [[2016]]). * [[1945]] - [[Rod Stewart]], enskur söngvari. * [[1949]] - [[George Foreman]], bandarískur boxari (d. [[2025]]). * [[1949]] - [[Linda Lovelace]], bandarísk leikkona (d. [[2002]]). * [[1964]] - [[Brad Roberts]], kanadískur söngvari ([[Crash Test Dummies]]). * [[1965]] - [[Ólafur Guðmundsson (f. 1965)|Ólafur Guðmundsson]], íslenskur leikari. * [[1972]] - [[Thomas Alsgaard]], norskur gönguskíðagarpur. * [[1972]] - [[Guðfríður Lilja Grétarsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1974]] - [[Jemaine Clement]], nýsjálenskur leikari. * [[1977]] - [[Michelle O'Neill]], írsk stjórnmálakona. * [[1982]] - [[Josh Ryan Evans]], bandarískur leikari (d. [[2002]]). * [[1987]] - [[César Cielo]], brasilískur sundmaður. * [[1989]] - [[Sigurður Þorri Gunnarsson]], útvarpsmaður. * [[1999]] - [[Mason Mount]], enskur knattspyrnumaður. * [[2002]] - [[Andri Fannar Baldursson]], íslenskur knattspyrnumaður. == Dáin == * [[1218]] - [[Húgó 1. Kýpurkonungur|Húgó 1.]], konungur Kýpur (f. [[1195]]). * [[1276]] - [[Gregoríus 10.]] páfi (f. [[1210]]). * [[1321]] - [[María af Brabant]], drottning Frakklands (f. [[1254]]). * [[1645]] - [[William Laud]], erkibiskup í Kantaraborg, líflátinn fyrir landráð (f. [[1573]]). * [[1761]] - [[Edward Boscawen]], enskur aðmíráll (f. [[1711]]). * [[1778]] - [[Carl von Linné]], sænskur grasafræðingur og læknir (f. [[1707]]). * [[1811]] - [[Marie-Joseph Chénier]], franskt ljóðskáld (f. [[1764]]). * [[1833]] - [[Adrien-Marie Legendre]], franskur stærðfræðingur (f. [[1752]]). * [[1862]] - [[Samuel Colt]], bandarískur uppfinningamaður (f. [[1814]]). * [[1910]] - [[Frederik Vermehren]], danskur listmálari (f. [[1823]]). * [[1911]] - [[Oddur V. Gíslason]], íslenskur sjómaður (f. [[1836]]). * [[1938]] - [[Donald Knuth]], bandarískur tölvunarfræðingur. * [[1951]] - [[Sinclair Lewis]], bandarískur rithöfundur (f. [[1885]]). * [[1957]] - [[Gabriela Mistral]], chileanskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1889]]). * [[1961]] - [[Dashiell Hammett]], bandarískur rithöfundur (f. [[1894]]). * [[1984]] - [[Souvanna Phouma]], forsætisráðherra Laos (f. [[1901]]). * [[1986]] - [[Jaroslav Seifert]], tékkneskur rithöfundur og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1901]]). * [[1998]] - [[Þorvaldur Guðmundsson]], íslenskur kaupmaður (f. [[1911]]). * [[2016]] - [[David Bowie]], enskur söngvari (f. [[1947]]). * [[2017]] - [[Roman Herzog]], þýskur stjórnmálamaður (f. [[1934]]). * [[2023]] - [[Konstantín 2. Grikkjakonungur]] (f. [[1940]]). {{mánuðirnir}} [[Flokkur:Janúar]] srw7bckssavdh5xifzfchek8e2724uc 0 2257 1984241 1972795 2026-10-29T04:05:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984241 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sameinaða konungsríkið Stóra-Bretland og Norður-Írland | nafn_á_frummáli = {{nobold|United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland}} {{collapsible list |titlestyle=background:transparent;text-align:left;font-size:9pt; |title= Önnur tungumál |{{Infobox |subbox=yes |bodystyle=font-size:9pt; |labelstyle=border-bottom: none; padding:0; |datastyle=border-bottom: none; |rowclass1=mergedrow |label1=[[kornbreska]]: |data1={{lang|kw|Rywvaneth Unys Breten Veur ha Kledhbarth Iwerdhon}} |rowclass2=mergedrow |label2=[[írska]]: |data2={{lang|ga|Ríocht Aontaithe na Breataine Móire agus Thuaisceart Éireann}} |rowclass3=mergedrow |label3=[[lágskoska]]: |data3={{lang|sco|Unitit Kinrick o Great Breetain an Northren Ireland}} |rowclass4=mergedrow |label4=[[ulsterskoska]]:|data4={{lang|sco-ulster|Claught Kängrick o Docht Brätain an Norlin Airlann}} |rowclass5=mergedrow |label5=[[skosk gelíska]]: |data5={{lang|gd|Rìoghachd Aonaichte Bhreatainn is Èireann a Tuath}} |rowclass6=mergedrow |label6=[[velska]]: |data6={{lang|cy|Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon}} }} }} | nafn_í_eignarfalli = Bretlands | fáni = Flag of the United Kingdom.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | kjörorð = Dieu et mon droit | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Guð og réttur minn | staðsetningarkort = Europe-UK_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[London]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andy Burnham]] | ESBaðild = [[1973]]–[[2020]] | stærðarsæti = 78 | flatarmál = 242.495 | hlutfall_vatns = 1,51 | mannfjöldaár = 2022 | mannfjöldasæti = 22 | fólksfjöldi = 67.791.400 | VLF_ár = 2022 | VLF = 3.776 | VLF_sæti = 9 | VLF_á_mann = 55.862 | VLF_á_mann_sæti = 26 | íbúar_á_ferkílómetra = 270,7 | staða = Sameining | atburður1 = [[Sambandslögin 1707]] | dagsetning1 = 1. maí 1707 | atburður2 = [[Sambandslögin 1800]] | dagsetning2 = 1. janúar 1801 | atburður3 = [[Lög um stofnun fríríkisins Írlands]] | dagsetning3 = 12. apríl 1922 | VÞL_ár = 2021 | VÞL = {{lækkun}} 0.929 | VÞL_sæti = 18 | gjaldmiðill = [[Breskt pund|Sterlingspund (£)]] (GBP) | tímabelti = [[UTC]]+0 (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | umferð = vinstra | þjóðsöngur = [[God Save the King]]<br /> | tld = uk | símakóði = 44 }} '''Bretland''' eða '''Sameinaða konungsríkið Stóra-Bretland og Norður-Írland''' ([[enska]]: ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland'') er land í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]]. Landið nær yfir megnið af [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] fyrir utan [[Ermarsundseyjar]], [[Mön (Írlandshafi)|Mön]] og suðurhluta [[Írland]]s. Bretland skiptist í [[England]], [[Wales]], [[Skotland]] og [[Norður-Írland]]. Bretland á ekki [[landamæri]] að öðrum löndum, nema þar sem landamæri [[Norður-Írland]]s liggja að [[Írska lýðveldið|Írska lýðveldinu]], en er umkringt [[Atlantshaf]]i, [[Norðursjór|Norðursjó]], [[Ermarsund]]i og [[Írlandshaf]]i. [[Ermarsundsgöngin]] tengja Bretland og [[Frakkland]]. Á [[Íslenska|íslensku]] hefur skapast sú venja að kalla ríkið Bretland en stærstu [[eyja|eyjuna]] (meginland Englands, Skotlands og Wales) [[Stóra-Bretland]]. Hafa ber í huga að sú nafngift getur verið ruglandi þar sem ríkið Bretland nær einnig yfir [[Norður-Írland]] sem er á Írlandi. Stóra-Bretland er einungis notað um eyjuna, sem er stærsta eyja Bretlands (og Bretlandseyja allra). Í Bretland er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] og [[Karl 3. Bretakonungur]] er [[þjóðhöfðingi]]nn. [[Ermarsundseyjar]] og [[Mön (Írlandshafi)|Mön]] eru svokallaðar [[krúnunýlendur]] og ekki hluti af Bretlandi þrátt fyrir að vera í konungssambandi við það. Bretland ræður yfir [[hjálenda|hjálendum]] sem allar voru hluti af [[Breska heimsveldið|breska heimsveldinu]]. Það var hið stærsta sem sagan hefur kynnst og náði hátindi á [[Viktoríutíminn|Viktoríutímanum]] á seinni hluta [[19. öld|19. aldar]] og fyrri hluta [[20. öld|20. aldar]]. Bretland er þróað land og hagkerfi þess er hið [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)|sjötta stærsta]] í heimi, mælt í nafnvirði landframleiðslu. Það var fyrsta iðnvædda landið í heiminum. Bretland er meðlimur í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[G8]], [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]], [[Atlantshafsbandalagið|NATO]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnunin|WTO]]. == Heiti == Heiti Bretlands er dregið af [[latína|latneska]] heitinu ''[[Britannia]]'' sem var [[rómverskt skattland]] frá 1. öld f.Kr. Elsta heimildin um eyjarnar er í riti eftir [[Pýþeas]] frá Massilíu sem nefnir eyjarnar Πρεττανική ''Prettanike''.<ref>{{cite book|title=Ancient Geography: The Discovery of the World in Classical Greece and Rome|url=https://archive.org/details/ancientgeography0000duan|author=Duane W. Roller|publisher=Bloomsbury Publishing|year=2015|isbn=0857725661|page=[https://archive.org/details/ancientgeography0000duan/page/n90 87]}}</ref> Hugsanlega er það heiti dregið af keltnesku þjóðaheiti, en það er ekki víst. ''Britannia'' var ýmist notað yfir skattlandið sem náði að [[Forth-fjörður|Forth-firði]], eyjuna [[Stóra-Bretland]] eða [[Bretlandseyjar]] allar. Stundum var fleirtalan ''Britanniae'' notuð yfir eyjarnar allar. Stóra-Bretland (''megale Britannia'') og Litla-Bretland (''mikra Britannia'') koma fyrir í heimildum frá fornöld sem heiti á annars vegar Stóra-Bretlandi og hins vegar [[Írland]]i.<ref>{{cite book|title=Claudii Ptolemaei Opera quae exstant omnia|author=Claudius Ptolemy|author-link=Ptolemy|editor1-last=Heiberg|editor1-first=J.L.|publisher=in aedibus B.G.Teubneri|location=Leipzig|year=1898|volume=1 Syntaxis Mathematica|url=https://www.wilbourhall.org/pdfs/HeibergAlmagestComplete.pdf|pages=112–113|chapter=Ἕκθεσις τῶν κατὰ παράλληλον ἰδιωμάτων: κβ', κε'}}</ref> Annað grískt-latneskt heiti yfir eyjuna var [[Albíon]].<ref>[[Avienius]]' ''Ora Maritima'', vers 111–112: „eamque late gens Hiernorum colit; propinqua rursus insula Albionum patet“.</ref> Í [[engilsaxneska|engilsaxnesku]] var heitið ''Bryttania'' notað yfir eyjuna.<ref>{{cite book|title=An Anglo-Saxon Verse-Book|url=https://books.google.com/books?id=vhQNAQAAIAAJ&pg=PA292|first=Walter John|last=Sedgefield|page=292|publisher=Manchester University Press|year=1928}}</ref> Þá var tekið að nota orðið yfir héraðið [[Armoríka|Armoríku]] í Frakklandi ([[Bretagne]]) og íbúa þess. Latneska heitið ''Britannia'' kom þannig aftur inn í ensku úr frönsku og Stóra-Bretland var notað til að greina það frá Litla-Bretlandi (Bretagne). Heitið var hins vegar ekki notað um neitt ríki til ársins 1707. Þegar [[Konungsríkið England]] og [[Konungsríkið Skotland]] sameinuðust árið 1707 var tekið fram í [[Sambandslögin 1707|Sambandslögunum 1707]] að heiti nýja sameinaða konungsríkisins væri Stóra-Bretland (''Great Britain''). „Sameinaða konungsríkið“ var stundum notað sem lýsing á ríkinu. Þegar [[Írland]] var sameinað þessu ríki með [[Sambandslögin 1800|Sambandslögunum 1800]] varð heiti nýja ríkisins „Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Írlands“ (''The United Kingdom of Great Britain and Ireland''). Þegar [[Írska fríríkið]] klauf sig frá þessu ríki árið 1922, en [[Norður-Írland]] kaus að vera áfram hluti af því, var nafni ríkisins breytt í „Sameinað konungsríki Stóra-Bretlands og Norður-Írlands“. Þetta heiti er oft stytt í „Sameinaða konungsríkið“ (''United Kingdom'', skammstafað ''UK''). Heitið Bretland er líka oft notað á ensku sem samheiti fyrir bæði ríkið<ref>{{Cite web |title=Britain – Definition for English-Language Learners |url=http://learnersdictionary.com/definition/Britain |website=learnersdictionary.com |publisher=Merriam-Webster's Learner's Dictionary}}</ref><ref name="Britain-Col"/> og eyjuna Stóra-Bretland.<ref>{{Cite web |title=Britain Meaning in the Cambridge English Dictionary |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |website=dictionary.cambridge.org}}; {{Cite web |title=Definition of Britain in English by Oxford Dictionaries |url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain |archive-url=https://web.archive.org/web/20160926204707/https://en.oxforddictionaries.com/definition/britain |archive-date=26 September 2016 |website=Oxford Dictionaries – English}}</ref><ref name="Britain-Col">{{Cite web |title=Britain definition and meaning |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |website=www.collinsdictionary.com |publisher=Collins English Dictionary}}</ref> Í flestum öðrum tungumálum er ríkjaheitið þýðing á stytta heitinu „Sameinaða konungsríkið“. Á íslensku er Bretland notað sem ríkjaheiti<ref>{{vefheimild|url=https://arnastofnun.is/is/rikjaheiti|titill=Ríkjaheiti|vefsíða=Árnastofnun|skoðað=29.12.2022}}</ref> meðan Stóra-Bretland er heiti á eyjunni,<ref>{{Vísindavefurinn|2758|Hvaða lönd tilheyra Bretlandi?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=4.10.2002}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|47543|Er Bretland land eða heiti á mörgum löndum saman?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=21.6.2018}}</ref> en í flestum hinum Norðurlandamálunum er ríkjaheitið dregið af Stóra-Bretlandi. Í sumum tungumálum er ríkjaheitið dregið af [[England]]i. == Saga == {{aðalgrein|Saga Bretlands}} [[Mynd:Sadler, Battle of Waterloo.jpg|thumb|left|[[Orrustan við Waterloo]] markaði lok [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstríð]]a.]] [[Mynd:The British Empire1.png|thumb|left|Landsvæði sem á einhverjum tímapunkti tilheyrði breska heimsveldinu.]] [[Konungsríkið Stóra-Bretland]] varð til þann [[1. maí]] [[1707]]<ref>{{vefheimild|url=http://www.parliament.uk/actofunion/|titill=Welcome|útgefandi=www.parliament.uk|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=7. október}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html|titill=THE TREATY or Act of the Union|útgefandi=www.scotshistoryonline.co.uk|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=27. ágúst}}</ref> með sameiningu [[konungsríkið England|konungsríkisins Englands]] (þar með [[Wales]]) og [[konungsríkið Skotland|konungsríkisins Skotlands]]. Þessi sameining kom í kjölfar [[Sameiningarsáttmálinn|Sameiningarsáttmálans]] sem var samþykktur [[22. júlí]] [[1706]] og staðfestur af [[Enska þingið|enska þinginu]] og [[Skoska þingið|skoska þinginu]] sem settu bæði lög um sameiningu ([[Sambandslögin 1707]]).<ref>{{vefheimild|url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm|titill=Articles of Union with Scotland 1707|útgefandi=www.parliament.uk|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=19. október}}</ref> Einni öld síðar sameinaðist [[konungsríkið Írland]] (sem var undir stjórn Englands til 1691) konungsríkinu Stóra-Bretlandi og þá varð ríkið Bretland til, með [[Sambandslögin 1800|Sambandslögunum 1800]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm#act|titill=The Act of Union|útgefandi=Act of Union Virtual Library|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=15. maí}}</ref> Þó að England og Skotland væru aðskilin ríki fyrir árið 1707 höfðu þau verið í konungssambandi frá [[1603]] þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] erfði ensku og írsku krúnurnar og flutti hirð sína frá [[Edinborg]] til [[London]] í kjölfarið.<ref>{{bókaheimild|titill=Chronology of Scottish History|útgefandi=Geddes & Grosset|ISBN=1855343800|höfundur=David Ross|ár=2002|bls=56}}</ref><ref>{{bókaheimild|titill=Claiming Scotland: National Identity and Liberal Culture|útgefandi=Edinburgh University Press|ISBN=1902930169|höfundur=Jonathan Hearn|ár=2002|bls=104}}</ref> Á [[18. öld]] var Bretland leiðandi í mótun [[Vesturlönd|vestrænna]] hugmynda á borð við stjórnskipan byggða á [[þingræði]], en landið lagði einnig mikið af mörkum í bókmenntum, listum og vísindum.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Niall Ferguson|ár=2003|titill=Empire: The Rise and Demise of the British World Order|útgefandi=Basic Books|ISBN=0465023282}}</ref> [[Iðnbyltingin]] hófst í Bretlandi, umbreytti landinu í efnahagslegt stórveldi og hraðaði mjög vexti [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]]. Líkt og önnur [[nýlenduveldi]] Evrópu var Bretland viðriðið ýmiss konar kúgun á fjarlægum þjóðum, þar á meðal [[Þrælaverslunin á Atlantshafi|nauðungarflutninga á afrískum þrælum]] til nýlendnanna í Ameríku. Bretland tók þó afstöðu gegn þrælaverslun með [[Slave Trade Act|lögum, settum 1807]], fyrst stórþjóða. Með sigri á herjum [[Napóleon Bónaparte|Napóleons]] í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] styrkti Bretland verulega stöðu sína og varð langöflugasta [[Floti|flota-]] og efnahagsveldi heimsins á [[19. öldin|19. öld]] og fram á miðja [[20. öldin|20. öld]]. Mestri útbreiðslu náði breska heimsveldið árið [[1921]] eftir að [[Þjóðabandalagið]] veitti því umboð til að stýra fyrrum nýlendum [[Ottómanaveldið|Ottómanaveldisins]] og [[Þýskaland]]s eftir ósigur þeirra í [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldinni]]. Ári síðar var [[Breska ríkisútvarpið]] (BBC) stofnað<ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/spl/hi/history/noflash/html/1920s.stm|titill=The history of BBC News: 1920s|útgefandi=BBC News|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=29. nóvember}}</ref> en það varð fyrst fjölmiðla til að hefja útvarpssendingar á heimsvísu.<ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4375652.stm|titill=Discussion of BBC Empire Service history in Analysis: BBC's voice in Europe|útgefandi=BBC News|dagsetning=25. október 2005|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Í kjölfar kosningasigurs [[Sinn Féin]] á Írlandi í þingkosningunum [[1918]] braust út [[Írska sjálfstæðisstríðið|stríð milli Breta og írskra sjálfstæðissinna]] sem lauk með stofnun [[Írska fríríkið|Írska fríríkisins]] [[1921]]. [[Norður-Írland]] kaus þó að vera áfram hluti af Bretlandi.<ref name="CAIN">{{vefheimild|url=https://cain.ulst.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm|titill=The Anglo-Irish Treaty, 6 December 1921|útgefandi=CAIN|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=15. maí}}</ref> Í kjölfar þessa var formlegu nafni Bretlands breytt til núverandi horfs. Bretland var í liði [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í [[seinni heimsstyrjöldin]]ni. Eftir ósigra bandamanna á meginlandi Evrópu á fyrsta ári stríðsins háði Bretland miklar loftorrustur við Þjóðverja sem þekktar urðu sem [[bardaginn um Bretland]]. Í kjölfar sigurs bandamanna var Bretland eitt af þeim þremur stórveldum sem mest höfðu að segja um gerbreytta skipan heimsmála eftir stríðið. Fjárhagur landsins var þó illa farinn eftir stríðið, en [[Marshalláætlunin]] og rífleg lán frá Bandaríkjunum og Kanada hjálpuðu til við endurbygginguna. Eftir stríðið var lögð áhersla á uppbyggingu [[velferðarkerfi]]sins í Bretlandi og stofnuð var ríkisrekin heilbrigðisþjónusta sem allir landsmenn skyldu hafa aðgang að. Þá hófst einnig aðflutningur fólks til Bretlands víða að úr fyrrum nýlendum breska heimsveldisins, sem gert hefur Bretland að fjölmenningarlegu samfélagi. Útbreiðsla [[enska|ensku]] um allan heim hefur viðhaldið áhrifum bókmennta- og menningararfs landsins en [[poppmenning]] frá Bretlandi hefur einnig haft áhrif út um allan heim, sérstaklega á sjöunda áratug 20. aldar. Áherslur í breskum stjórnmálum breyttust talsvert með valdatöku [[Margrét Thatcher|Margrétar Thatcher]] árið [[1979]] þar sem reynt var að auka frjálsræði í viðskiptum og draga úr vægi ríkisvaldsins. Þær áherslur héldu að mestu áfram undir forystu [[Tony Blair]] frá og með [[1997]]. Bretland var eitt af tólf löndum sem stofnuðu [[Evrópusambandið]] árið [[1992]] þegar [[Maastrichtsáttmálinn]] var undirritaður. Fyrir stofnun ESB var Bretland aðildarríki [[Evrópubandalagið|Evrópubandalagsins]] frá [[1973]]. Árið [[2016]] ákvað Bretland hins vegar að segja sig úr sambandinu með [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðild Bretlands að ESB 2016|þjóðaratkvæðagreiðslu]]. Bretar yfirgáfu sambandið í lok janúar 2020. == Landafræði == {{aðalgrein|Landafræði Bretlands}} [[Mynd:Kort af Bretlandi.png|thumb|upright|Kort af Bretlandi með einstökum ríkum.]] Heildarflatarmál Bretlands er um það bil 245.000 ferkílómetrar og nær yfir eyjuna [[Stóra-Bretland]], Norður-Írland og minni eyjar. Bretland er á milli Norður-[[Atlantshaf]]sins og [[Norðursjór|Norðursjávar]] og er, þar sem styst er yfir, 35 km norður af strönd [[Frakkland]]s. [[Ermarsund]] aðskilur löndin tvö. Stóra-Bretland liggur á milli breiddargráðanna 49° og 59° N ([[Hjaltlandseyjar|Hjaltland]] nær norður á 61° N) og lengdargráðanna 8° V til 2° A. Stjörnuathugunarstöðin í [[Greenwich]] í London er miðstöð [[Núllbaugur|Greenwich-núllbaugsins]]. Frá norðri til suðurs er Stóra-Bretland rétt rúmir 1.100 km að lengd á milli [[Land’s End]] í [[Cornwall]] og [[John o’ Groats]] í [[Caithness]]. Norður-Írland á landamæri að Írlandi sem eru 360 km að lengd. [[Mynd:Uk topo en.jpg|thumb|left|upright|Staðfræði Bretlands.]] [[Loftslag]] á Bretlandi er milt og úrkoma næg. Hitastig er breytilegt en fer sjaldan niður fyrir –10 [[Selsíus|°C]] eða upp fyrir 35&nbsp;°C. Aðalvindátt er úr suðvestri og ber með sér milt og vott veðurfar. Svæði í austri eru í skjóli fyrirþessum vindi og þess vegna þau þurrustu. Straumar frá Atlantshafinu, sérstaklega [[Golfstraumurinn]], gera vetur milda, sérstaklega í vesturhluta landsins þar sem vetur eru votviðrasamir. Sumarið er heitast í suðausturhluta landsins, sem er næst meginlandi Evrópu, og kaldast í norðri. [[England]] nær yfir rúman helming flatarmáls Bretlands og er 130.279 km² að stærð. Megnið af landinu er láglendi. Fjöllótt land er í norðvesturhluta landsins, þ.e. í [[Lake District|Vatnahéruðunum]], [[Pennínafjöll]]um og [[kalksteinn|kalksteinshæðunum]] í [[Peak District]], auk þess í [[Exmoor]] og [[Dartmoor]] í suðvestri. Aðalár eru [[Thames]], [[Severn]] og [[Humber]]. Hæsta fjallið á Englandi er [[Scafell Pike]] í [[Lake District|Vatnahéruðunum]] og er það 978 metrar á hæð. [[Skotland]] nær yfir um það bil þriðjung flatarmáls Bretlands og er 78.772 km² að stærð, að meðtöldum tæplega átta hundruð [[Listi yfir eyjur á Skotlandi|eyjum]] sem aðallega liggja vestur og norður af meginlandinu. Aðaleyjaklasarnir eru [[Suðureyjar]], [[Orkneyjar]] og [[Hjaltlandseyjar|Hjaltland]]. Skotland er mishæðótt og hálent. Þar er stórt [[misgengi]] sem nær frá [[Helensburgh]] til [[Stonehaven]]. Misgengið aðskilur tvö mjög ólík svæði: [[Skosku hálöndin|Hálöndin]] í norðri og vestri og [[Skoska undirlendið|Undirlendið]] í suðri og austri. [[Ben Nevis]] er hæsta fjall Skotlands og hæsti punktur á Bretlandi, 1.343 m á hæð.<ref>{{Vísindavefurinn|5204|Eru einhver fjöll á Bretlandi?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=21.8.2017}}</ref> Á láglendissvæðunum, sérstaklega á milli [[Firth of Clyde]] og [[Firth of Forth]] er víða sléttlendi og þar býr meirihluti Skota. Þar eru stórar borgir eins og [[Glasgow]] og [[Edinborg]]. [[Wales]] nær yfir tæpan tíunda hluta Bretlands og er 20.758 km² að stærð. Wales er að mestu fjallaland enda þótt fjalllendi sé ekki eins mikið í Suður-Wales og Norður-Wales. Þéttbýlis- og iðnaðarsvæði eru flest í suðri og má þar nefna [[Cardiff]] (höfuðborg Wales), [[Swansea]] og [[Newport (Wales)|Newport]]. Hæstu fjöll Wales eru í [[Snowdonia]], þ.m.t. [[Snowdon]] ([[velska]]: ''Yr Wyddfa'') sem er 1.085 m á hæð og hæsti fjallstindur í Wales. Í Wales eru 14 eða 15 fjöll talin ná yfir 3.000 feta (910 m) hæð. Strandlína Wales er yfir 1.200 km að lengd. Nokkrar eyjar eru við strönd Wales og er [[Angelsey|Anglesey]] (''Ynys Môn'') í norðvestri stærst þeirra. [[Norður-Írland]] nær yfir aðeins 14.160 km² og er aðallega hæðótt land. [[Lough Neagh]], stærsta vatn á Bretlandi og Írlandi (388 km² að flatarmáli) er á Norður-Írlandi. Hæsti fjallstindurinn á Norður-Írlandi er [[Slieve Donard]], 849 m. === Stjórnsýslueiningar === Nokkur ólík stjórnsýslueiningakerfi eru í notkun á Bretlandi og getur verið breytilegt til hvers þeirra er vísað. Bretland skiptist í fjögur lönd sem tilheyra einu ríki: England, Norður-Írland, Skotland og Wales. Hvert þessara landa notar sitt eigin stórnsýslueiningakerfi. Þessar stjórnsýslueiningar eiga oft rætur að rekja til kerfa sem í notkun voru fyrir sameiningu Bretlands. Þess vegna er ekki til eitt staðlað kerfi sem er notað um land allt. Fram að [[19. öld]] breyttust þessi kerfi lítið, en frá þeim tíma hafa orðið nokkrar breytingar. Þessar breytingar voru ekki þær sömu í öllum löndunum og vegna þess að meira vald hefur verið afhent heimastjórnum Skotlands, Norður-Írlands og Wales eru ekki líkur til að svo verði í framtíðinni. Staða [[sveitarstjórn]]a á [[England]]i er flókin. Landinu er oft skipt í 48 [[sýsla|sýslur]] (sjá [[sýslur á Englandi]]). Síðan er Englandi skipt í [[svæði á Englandi|níu stjórnsýslusvæði]] og hefur eitt þeirra, þ.e. [[Stór-Lundúnasvæðið]] (e. ''Greater London''), haft sinn eigin borgarstjóra síðan [[2000]]. Ætlunin var að önnur svæði fengju einnig sinn borgarstjóri en það hefur ekki komið til framkvæmda. Stór-Lundúnasvæðið skiptist í [[Borgarhlutar í London|32 borgarhluta]] en hin svæðin skiptast í [[sýsluráð]]. == Ríkisstjórn og stjórnmál == {{aðalgrein|Bresk stjórnmál}} [[Mynd:Prince_Charles_Ireland-4.jpg|thumb|left|upright|[[Karl 3. Bretakonungur]]]] Á Bretlandi er [[þingbundin konungsstjórn]]. [[Karl 3. Bretakonungur]] er þjóðhöfðingi landsins, auk 14 annarra landa í [[breska samveldið|breska samveldinu]]. Ríkið er eitt af þremur löndum í heimi sem eru ekki með eina skrifaða [[stjórnarskrá]]. Stjórnarskrá ríkisins er samsafn margra rita. Bretland er með þingræði sem er grundvallað á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]] sem líkt hefur verið eftir víða um heim. Tvær deildir eru í þinginu, [[House of Commons]] og [[House of Lords]], og funda þær í [[Westminsterhöll]]inni. Öll lög sem sett eru þurfa [[Royal Assent]], þ.e. samþykki einvaldsins. [[Forsætisráðherra Bretlands]] er sá maður sem leiðir meirihlutann í House of Commons, yfirleitt formaður stærsta stjórnmálaflokksins í deildinni. Einvaldurinn og forsætisráðherrann skipa ríkisstjórn landsins formlega enda þótt forsætisráðherrann velji í raun ríkisstjórn sína og einvaldurinn samþykki það val. Núverandi forsætisráðherra er ''The Rt Hon'' [[Andy Burnham]] MP. Hann tók við embætti þann [[20. júlí]] [[2026]]. [[Mynd:Westminster palace.jpg|thumb|[[Westminsterhöll]]in.]] Í almennum þingkosningum er Bretlandi skipt í 646 [[kjördæmi]]. Þar af eru 529 á Englandi, 18 á Norður-Írlandi, 49 á Skotlandi og 40 í Wales. Ákveðið hefur verið að fjölga kjördæmum þannig að í næstu kosningum verða þau 650. Hvert kjördæmi kýs einn þingmann með meirihluta atkvæða. Einvaldurinn boðar til almennra kosninga þegar forsætisráðherra ráðleggur svo. Engin lágmarkslengd kjörtímabils er skilgreind en samkvæmt [[Parliament Act 1911]] þarf að halda almennar kosningar á fimm ára fresti. Þrír stjórnmálaflokkar eru helstir á Bretlandi: [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokkurinn]], [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokkurinn]] og [[Frjálslyndir demókratar]]. Þessir þrír flokkar fengu 616 af 646 sætum í House of Commons í [[2005 breskar almennar kosningar|þingkosningum árið 2005]]. Til eru fleiri stjórnmálaflokkar og taka sumir þeirra aðeins þátt í kosningum ía einum hluta landsins, eins og [[Skoski þjóðarflokkurinn]] (aðeins á Skotlandi), [[Plaid Cymru]] (aðeins í Wales) og [[Sinn Féin]] (Norður-Írlandi). Á [[Evrópuþingið|Evrópuþinginu]] hafði Bretland 78 þingmenn sem kjörnir voru í 12 kjördæmum, en í þeim málum er breytinga að vænta. == Efnahagsmál == {{aðalgrein|Efnahagur Bretlands}} [[Mynd:City of London.jpg|thumb|Lundúnaborg er stærsta fjármálamiðstöðin í [[Evrópa|Evrópu]].]] Segja má að hagkerfi Bretlands sé sett saman úr fjórum hagkerfum (í réttri stærðarröð), [[England]]s, [[Skotland]]s, [[Wales]] og [[Norður-Írland]]s. Samanlagt er hagkerfi Bretlands það sjötta stærsta í heimi og það þriðja stærsta í Evrópu, á eftir [[Þýskaland|Þýskalandi]] og [[Frakkland|Frakklandi]]. [[Iðnbyltingin]] hófst í Bretlandi og snerist í fyrstu um þungaiðnað eins og [[skipasmíðar]], [[kolanámur|kolanám úr jörðu,]] [[stál|stálframleiðslu]] og [[vefnaður|vefnað]]. Heimsveldið bjó til erlenda markaði fyrir breskar vörur og gerði Bretlandi kleift að drottna yfir milliríkjaviðskiptum á 19. öldinni. Með iðnvæðingu annarra landa dró úr yfirburðum Bretlands og ennfremur gerðu heimsstyrjaldirnar tvær þeim erfitt fyrir. Iðnaði á Bretlandi hnignaði verulega á 20. öldinni. Framleiðsla er enn í dag mikilvæg fyrir hagkerfið en aflaði einungis sjöttungs tekna þess árið 2003. [[Breskur bílaiðnaður|Breski bílaiðnaðurinn]] er mikilvægur hluti bresks iðnaðs en honum hefur líka hnignað mjög, ekki síst með hruni [[MG Rover Group]]. Megnið af þessum iðnaði er nú í eigu erlendra fyrirtækja. [[BAE Systems]] sem framleiðir flugvélar, meðal annars til hernaðar, er stærsti varnarmálaverktaki Evrópu. [[Rolls-Royce]] er mikilvægur framleiðandi geimferðatækni. Efna- og lyfjaiðnaður er öflugur á Bretlandi. Lyfjafyrirtækin [[GlaxoSmithKline]] og [[AstraZeneca]] hafa höfuðstöðvar sínar í landinu. [[Þjónustugeiri]]nn á Bretlandi hefur stækkað mjög og er nú 73% af [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]]. Þar er fjármálaþjónusta yfirgnæfandi, sérstaklega í bankarekstri og vátryggingum. London er stærsta fjármálamiðstöð í heimi; [[kauphöllin í London]], [[London International Financial Futures and Options Exchange]] og vátryggingamarkaður [[Lloyd's of London]] eru öll í [[Lundúnaborg]]. London er aðalmiðstöð alþjóðaviðskipta og er ein af þremur miðstöðvum [[alþjóðahagkerfi]]sins (ásamt [[New York]] og [[Tokyo]]). Stærsta samsöfnun erlendra banka í heimi er í London. Á síðasta áratug hefur ný fjármálamiðstöð verið byggð upp á [[Docklands]]-svæðinu í Austur-London. [[HSBC]], stærsti banki í heimi, og [[Barclays Bank]] hafa höfuðstöðvar þar. Mörg fyrirtæki sem eiga viðskipti við Evrópu hafa höfuðstöðvar sínar í London. Til dæmis er bandaríski bankinn [[Citibank]] með Evrópuaðalstöðvar sínar í London. Höfuðborg Skotlands, [[Edinborg|Edinborg,]] er ein stærstu fjármálamiðstöðva í Evrópu. Höfuðstöðvar [[Royal Bank of Scotland]], eins stærsta banka í heimi, eru þar. [[Ferðaþjónusta]] er stór atvinnugrein á Bretlandi. Frá og með árinu [[2004]] hafa um 27 milljónir ferðamanna komið þangað árlega. Bretland er sjötti mesta ferðamannaland heimsins.<ref>{{vefheimild |url=https://www.world-tourism.org/facts/eng/pdf/highlights/2005_eng_high.pdf |titill=International Tourism Receipts |útgefandi=UNWTO Tourism Highlights, bl. 12, gefin út árið 2005 af World Tourism Organisation}}</ref> London var mest heimsótta borg í heimi árið 2006, með 15,6 milljónir ferðamanna. Í öðru sæti var þá [[Bangkok]] með 10,4 milljónir ferðamanna og í þriðja sæti [[París]] með 9,7 milljónir ferðamanna árið [[2006]].<ref>{{fréttaheimild |url=http://www.euromonitor.com/Top_150_City_Destinations_London_Leads_the_Way |titill=Top 150 city destinations: London leads the way |eftirnafn=Caroline |fornafn=Bremner |útgefandi=Euromonitor International |dagsetning=2007-10-11|skoðað=2008-08-28}}</ref> == Íbúar == {{aðalgrein|Lýðfræði Bretlands}} Á Bretlandi er tekið [[manntal]] samtímis í öllu landinu tíunda hvert ár.<ref>{{vefheimild|url=http://www.statistics.gov.uk/geography/census_geog.asp|titill=Census Geography|útgefandi=Office for National Statistics|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=10. október}}</ref> [[Office for National Statistics|Breska tölfræðistofnunin (Office for National Statistics)]] safnar upplýsingum í Englandi og Wales, en [[General Register Office for Scotland]] og [[Northern Ireland Statistics and Research Agency]] sjá um manntalið í Skotlandi og á Norður-Írlandi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ons.gov.uk/about/surveys/census/index.html|titill=Census|útgefandi=www.ons.gov.uk|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=11. október}}</ref> Samkvæmt manntali árið [[2001]] var íbúafjöldi Bretlands 58.789.194. Þá var ríkið með þriðja mesta mannfjölda í Evrópu, fimmta mesta í Breska samveldinu og hið tuttugasta og fyrsta fjölmennasta í heimi. Á miðju ári [[2007]] var mannfjöldinn kominn í um það bil 61 milljón.<ref name="mannfjöldi2007">{{fréttaheimild|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=6|titill=Population estimates: UK population grows to 60,975,000|dagsetning=21. ágúst 2008|útgefandi=Office for National Statistics|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=23. ágúst}}</ref> Mannfjöldi á Bretlandi eykst einkum í dag vegna [[aðflutningur|aðflutnings]] fólks en fæðingartala og lífslíkur eru líka að hækka.<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.guardian.co.uk/business/2006/aug/25/immigrationasylumandrefugees.asylum|titill=Rising birth rate, longevity and migrants push population to more than 60&nbsp;million|útgefandi=[[The Guardian]]|dagsetning=25. águst 2006|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=25. águst}}</ref> Samkvæmt greiningu á mannfjölda árið 2007 gerðist það í fyrsta sinn þá að ellilífeyrisþegar voru fleiri en börn undir 16 ára aldri.<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/22/population.socialtrends|titill=Ageing Britain: Pensioners outnumber under-16s for first time|eftirnafn=Travis|fornafn=Alan|dagsetning=22. ágúst 2008|útgefandi=[[The Guardian]]|mánuðurskoðað=23. ágúst|árskoðað=2008}}</ref> Árið 2007 var mannfjöldi Englands um það bil 51,1 milljónir.<ref name="natpop">{{fréttaheimild|url=http://www.statistics.gov.uk/pdfdir/popest0808.pdf|titill=Population estimates: UK population approaches 61 million in 2007|dagsetning=21. ágúst 2007|útgefandi=Office for National Statistics|snið=PDF|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=28. ágúst}}</ref> Það er eitt af þéttbýlustu löndum í heimi með 383 manns á ferkílómetra (árið 2003).<ref name="þéttbýli2003">{{fréttaheimild|url=http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=760|titill=Population: UK population grows to 59.6 million|dagsetning=28. janúar 2005|útgefandi=Office for National Statistics|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=20. ágúst}}</ref> Stærstur hluti þess fjölda býr í London og á Suðaustur-Englandi. Á sama tíma var fólksfjöldi Skotlands um það bil 5,1 milljónir, Wales 3 milljónir og Norður-Írlands 1,8 milljónir. Öll eru þessi lönd mun strjálbýlli en England. Íbúaþéttleiki Wales, Norður-Írlands og Skotlands var 142/km², 125/km² og 65/km² í þessari röð.<ref name="þéttbýli2003"/> === Tungumál === {{aðalgrein|Tungumál á Bretlandi}} [[Mynd:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=1.5|Lönd þar sem [[enska]] er töluð.]] Ekkert tungumál hefur stöðu [[opinbert tungumál|opinbers tungumáls]] á Bretlandi en helsta talaða málið er [[enska]], sem er [[germönsk tungumál|vesturgermanskt tungumál]] sem á rætur að rekja til [[fornenska|fornensku]]. Í ensku eru mörg [[tökuorð]] úr öðrum málum, aðallega [[fornnorræna|fornnorrænu]], [[franska|normanskri frönsku]] og [[latína|latínu]]. Útbreiðslu ensku í dag má að mestu rekja til umsvifa Breska heimsveldisins. Hún er orðin alþjóðlegt viðskiptatungumál og er nú algengasta tungumálið til að kunna sem annað tungumál.<ref>{{vefheimild|url=http://www.cepr.org/pubs/new-dps/dplist.asp?dpno=2055|titill=English-Language Dominance, Literature and Welfare|höfundur=Jacques Melitz|útgefandi=Centre for Economic Policy Research|ár=1999|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=26. maí}}</ref> [[Skoska]] er tungumál sem rekja má til [[miðenska|miðensku]] er talað í [[Skotland]]i. Til er [[mállýska]] skosku sem töluð er í norðursýslum á [[Írland]]i.<ref>{{vefheimild|url=http://www.eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en|titill=Eurolang - Language Data - Scots|publisher=European Bureau for Lesser-Used Languages|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=2. nóvember}}</ref> Einnig eru töluð fjögur [[keltnesk tungumál]] á Bretlandi: [[velska]], [[írska]], [[gelíska]] og [[kornbreska]]. Samkvæmt manntalinu 2001 sagðist rúmlega fimmtungur (21%) Walesbúa geta talað velsku sem er aukning miðuð við manntalið 1991 (18%).<ref>{{vefheimild|url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=447&Pos=6&ColRank=1&Rank=192|titill=National Statistics Online - Welsh Language|útgefandi=National Statistics Office|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref><ref>{{vefheimild|snið=PDF|url=http://www.statistics.gov.uk/downloads/theme_compendia/fow/WelshLanguage.pdf|titill=Differences in estimates of Welsh Language Skills|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=30. desember|útgefandi=Office for National Statistics}}</ref> Auk þess er talið að 200.000 manns, sem séu mælandi á velsku, búi í Englandi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml|titill=Welsh today by Prof. Peter Wynn Thomas|útgefandi=BBC|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Samkvæmt manntalinu 2001 í Norður-Írlandi gátu 167.487 (10,4%) manns talað svolitla írsku. Þeir voru því sem næst allir [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólikkar]]. Yfir 92.000 manns í Skotlandi (tæplega 2% af mannfjöldanum) sögðust kunna svolítið í gelísku, þar af 72% íbúa á [[Suðureyjar|Suðureyjum]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html|titill=Scotland's Census 2001 - Gaelic Report|útgefandi=General Register Office for Scotland|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=15. október}}</ref> Fjöldi skólabarna sem læra velsku, gelísku og írsku fer vaxandi.<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7885493.stm|titill=Local UK languages 'taking off'|útgefandi=BBC News|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=12. febrúar}}</ref> Velska og gelíska er einnig talaðar í nokkrum öðrum löndum, til dæmis tala sumir gelísku í [[Nýja-Skotland]]i í [[Kanada]] og aðrir velsku í [[Patagónía|Patagóníu]] í [[Argentína|Argentínu]]. Um allt Bretland er skólabörnum venjulega skylt að læra annað tungumál: í Englandi til 14 ára og í Skotlandi 16 ára. Helstu tungumálin sem kennd eru í þessu skyni í Englandi og Skotlandi eru [[franska]] og [[þýska]]. Öllum skólabörnum í Wales er kennd velska — sem fyrsta eða annað tungumál — til 16 ára aldurs.<ref>{{vefheimild|url=http://www.bbc.co.uk/wales/schoolgate/aboutschool/content/inwelsh.shtml|titill=The School Gate for parents in Wales|útgefandi=BBC Wales|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=11. október}}</ref> === Flutningur === [[Mynd:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|left|upright=1.5|Íbúar á Bretlandi sem fæddust erlendis.]] Bretland er ólíkt sumum öðrum evrópskum löndum að því leyti að mannfjöldi þess fer enn vaxandi vegna aðflutnings fólks.<ref>[http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do Immigration and births to non-British mothers pushes British population to record high] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081210072321/http://www.thisislondon.co.uk/news/article-23542455-details/Immigration+and+births+to+non-British+mothers+pushes+British+population+to+record+high/article.do |date=2008-12-10 }}, This is London, 22. águśt 2008</ref> Aðflutningur stóð undir helmingi mannfjölgunar frá 1991 til 2001. Borgarar frá [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] hafa rétt til að búa og vinna á Bretlandi.<ref>[http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm Right of Union citizens and their family members to move and reside freely within the territory of the Member States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120204054324/http://europa.eu/scadplus/leg/en/lvb/l33152.htm |date=2012-02-04 }} europa.eu, skoðað 6. nóvember 2008</ref> Sjöttungur innflytjenda var frá löndum sem fengu inngöngu í ESB árið [[2004]]. Einnig komu margir frá löndum í [[breska samveldið|Samveldinu]].<ref>{{cite web |url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1569400/Emigration-soars-as-Britons-desert-the-UK.html |title=Emigration soars as Britons desert the UK}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum hafa 2,3 milljónir innflytjenda flutt til Englands síðan 1997, 84% frá löndum utan Evrópu.<ref>[http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html Immigration: Phil Woolas admits Labour responsible for string of failures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100523205821/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/labour/3230463/Immigration-Phil-Woolas-admits-Labour-responsible-for-string-of-failures.html |date=2010-05-23 }}, Telegraph, 21. október 2008</ref> Sjö milljónir nýrra innflytjenda eru væntanlegar fyrir 2031. Árið 2007 voru innflytjendur 237.000 sem var aukning frá árinu áður þegar 191.000 manns fluttu til Englands. Jafnframt búa 5,5 milljónir Breta erlendis, aðallega í [[Ástralía|Ástralíu]], á [[Spánn|Spáni]] og í [[Frakkland]]i.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509|titill=Brits Abroad: Mapping the scale and nature of British emigration|höfundur=Dhananjayan Sriskandarajah og Catherine Drew|útgefandi=Institute for Public Policy Research|dagsetning=11. desember 2006|árskoðað=2007|mánuðurskoðað=20. január}}</ref> Árið [[2006]] sóttu 149.035 manns um breskt ríkisfang og 154.095 manns fengu það. Fólkið sem fékk ríkisfang var aðallega frá [[Indland]]i, [[Pakistan]], [[Sómalía|Sómalíu]] og [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>John Freelove Mensah, [https://web.archive.org/web/20070620072431/http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs07/hosb0807.pdf Persons Granted British Citizenship United Kingdom, 2006], Home Office Statistical Bulletin 08/07, 22. maí 2007, skoaðað 21. september 2007</ref> Sama ár fæddu mæður fæddar utan Bretlands 21,9% barna sem fæddust á Englandi og í Wales (þ.e. 146.956 af 669.601 börnum).<ref>[http://www.statistics.gov.uk/cci/nugget.asp?id=369 Fertility rate highest for 26 years]National Statistics, skoðað 13. apríl 2008</ref> Milli áranna [[2004]] og [[2009]] fluttu til Bretlands 1,5 milljón manns frá löndum sem voru nýkomin í ESB. Tveir þriðju af þessum innflytjendum voru frá [[Pólland]]i, en margir eru farnir aftur heim.<ref name="MPI">{{vefheimild |url=http://www.equalityhumanrights.com/uploaded_files/new_europeans.pdf |titill=The UK's new Europeans: Progress and challenges five years after accession |eftirnafn=Sumption |fornafn=Madeleine |dagsetning=janúar 2010 |útgefandi=Equality and Human Rights Commission |skoðað=[[19. janúar]] [[2010]]}}</ref><ref>{{fréttaheimild |url=http://www.guardian.co.uk/uk/2010/jan/17/eastern-european-uk-migrants |titill=Young, self-reliant, educated: portrait of UK's eastern European migrants |eftirnafn=Doward |fornafn=Jamie |dagsetning=[[17. janúar]] [[2010]] |útgefandi=The Observer |skoðað=[[19. janúar]] [[2010]]}}</ref> Vegna [[samdráttur|samdráttar]] á Bretlandi á seinni árum hefur ekki verið eins mikil hvatning fyrir Pólverja að koma til Bretlands. Síðar kynnti breska ríkisstjórnin til sögunnar nýtt flutningskerfi fyrir þá sem koma frá löndum utan [[Evrópska efnahagssvæðið|EES]]. Í júní 2010 setti ný ríkisstjórn þak á fjölda slíkra innflytjenda við 24.100, og nýtt hámark var svo kynnt í apríl 2011.<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.ft.com/cms/s/0/9ab202a4-8299-11df-85ba-00144feabdc0.html|titill=Tories begin consultation on cap for migrants|útgefandi=The Financial Times|dagsetning=28. júní 2010|árskoðað=2010|=17. september}}</ref> === Þjóðarbrot === {{Uppfæra|uppfært=2004-01-01}} Upprunalega eiga [[Breti|Bretar]] rætur sínar að rekja til ýmissa ætta sem bjuggu á Bretlandi til [[11. öld|11. aldar]]: [[Keltar|Kelta]], [[Engilsaxar|Engilsaxa]], [[Rómaveldi|Rómverja]], [[Víkingar|norrænna manna]] og [[Normannar|Normanna]]. Núna er talið að 75% Breta eigi einhverjar rætur til [[Baskar|Baska]].<ref>{{vefheimild |url=http://news.nationalgeographic.com/news/2005/07/0719_050719_britishgene.html |titill=Review of "The Tribes of Britain" |höfundur=James Owen |útgefandi=[[National Geographic]] |dagsetning=[[19. júlí]] [[2005]]}}</ref> Saga fólksflutninga til Bretlands er löng, elsta samfélag [[Blökkumaður|blökkumanna]] þar í landi er í [[Liverpool]], frá árinu [[1730]].<ref>{{bókaheimild |eftirnafn=Costello |fornafn=Ray |titill=Black Liverpool: The Early History of Britain's Oldest Black Community 1730-1918 |útgefandi=Picton Press |ár=2001 |isbn=1873245076}}</ref> Elsta samfélag [[Kínverjar|Kínverja]] í Evrópu er í Bretlandi, og hófst það með komu sjómanna frá [[Kína]] á [[19. öld]].<ref>{{vefheimild |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |titill=Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |útgefandi=Chambré Hardman Trust |skoðað=2009-10-26}}</ref> Frá [[1945]] hefur arfur [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]] skilað miklum fólksflutningi frá [[Afríka|Afríku]], [[Karíbahaf]]i og [[Suður-Asía|Suður-Asíu.]] Um [[2004]] hófst mikill flutningur frá [[Mið-Evrópa|Mið-]] og [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] en frá og með [[2008]] hefur dregið úr honum. Árið [[2001]] litu 92,1% ríkisborgara á sig sem hvíta, en hin 7,9% ríkisborgaranna litu á sig sem tilheyrandi [[þjóðernisminnihluti|þjóðernisminnihluta]].<ref>{{vefheimild |url=http://www.statistics.gov.uk/CCI/nugget.asp?ID=764&Pos=4&ColRank=1&Rank=176 |titill=Ethnicity: 7.9% from a non-White ethnic group|publisher=Office for National Statistics |dagsetning=2004-06-24 |skoðað=2007-04-02}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- ! style="width:200px;"|[[Kynþáttur]] !! [[Mannfjöldi]] !! % af heild* |- |align="left"|[[Hvít menn|Hvítur]]||54.153.898||92,1% </tr> |align="left"|[[Blökkumenn|Blakkur]]||1.148.738||2,0% </tr> |align="left"|[[Breskir Indverjar|Indverskur]]||1.053.411||1,8% </tr> |align="left"|[[Breskir Pakistanar|Pakistanskur]]||747.285||1,3% </tr> |align="left"|[[Blandaður kynþáttur|Blandaður]]||677.117||1,2% </tr> |align="left"|[[Breskir Bangladessar|Bangladesskur]]||283.063||0,5% </tr> |align="left"|Annar [[Suður-Asíabúar í Bretlandi|Suður-Asískur]]||247.644||0,4% </tr> |align="left"|[[Breskir Kínverjar|Kínverskur]]||247.403||0,4% </tr> |align="left"|Annar (með Austur-Asískum, Asískum, Arabískum, Latnesk-Amerísk og þeim frá Eyjaálfu)||230.615||0,4% </tr> |- | colspan="4" style="text-align:left;"|*Prósenta af breskum mannfjölda |} === Borgir og þéttbýli === Höfuðborgir landanna á Bretlandi eru: Belfast (Norður-Írlandi), Cardiff (Wales), Edinborg (Skotlandi) og London (Englandi). London er líka höfuðborg alls Bretlands. Stærstu þéttbýli eru: * [[Stór-Lundúnasvæðið]] — 8,5&nbsp;milljónir * [[Stórborgarsvæðið Vestur-Miðhéruð]] — 2,3&nbsp;milljónir * [[Stórborgarsvæðið Manchester]] — 2,2&nbsp;milljónir * [[Stórborgarsvæðið Vestur-Yorkshire]] — 1,5&nbsp;milljónir * [[Stórborgarsvæðið Glasgow]] — 1,2&nbsp;milljónir {{Stærstu borgir á Bretlandi}} <br clear="both" /> === Menntun === {{aðalgrein|Menntun á Englandi|Menntun í Norður-Írlandi|Menntun í Skotlandi|Menntun í Wales}} [[Mynd:KingsCollegeChapelWest.jpg|thumb|left|[[King's College, Cambridge|King's College]] í [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]].]] Löndin fjögur sem tilheyra Bretlandi hafa hvert sitt menntakerfi. Á [[England]]i ber [[menntunarráðherra Englands|menntamálaráðherra Englands]] ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins. Menntun fyrir alla var tekin upp í Englandi og Wales árið 1870 á barnaskólastigi og árið 1900 á gagnfræðaskólastigi.<ref>{{vefheimild|url=http://www.humana.org/Article.asp?TxtID=223&SubMenuItemID=183&MenuItemID=43|titill=United Kingdom|útgefandi=Humana|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=18. maí}}</ref> Skólaskylda barna hefst við 5 ára aldur lýkur við 16 ára aldurinn (15 ára ef barnið fæddist í lok júlí eða ágúst). Meginhluti barna er menntaður í ríkisskólum. Nokkrir ríkísskólar hafa sérstakar inngangskröfur og þeim sem er leyft að velja nemendur samkvæmt vitneskju og námsgetu eru sambærilegir við einkaskóla. Meðal tíu bestu skóla landsins árið 2006 voru tveir ríkisskólar. Þó að dregið hafi úr fjölda skólabarna í einkaskólum hefur hlutfall barna í þeim hækkað, það stendur nú í 7%.<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.guardian.co.uk/education/2007/nov/09/schools.uk|titill=Private school pupil numbers in decline|útgefandi=[[The Guardian]]|dagsetning=9. nóvember 2007|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=31. mars}}</ref> Þrátt fyrir að það hlutfall sé ekki hærra er yfir helmingur nemanda í [[Cambridge-háskóli|Cambridge-]] og [[Oxford-háskóli|Oxford-háskólunum]] menntaður í einkaskólum. [[Listi yfir háskóla á Englandi|Háskólar í Englandi]] eru meðal þeirra bestu í heimi, [[Cambridge-háskóli]], [[Oxford-háskóli]], [[Imperial College London]] og [[University College London]] eru meðal 10 bestu háskóla heims í lista dagblaðsins ''[[The Times]]'' árið [[2008]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.timeshighereducation.co.uk/hybrid.asp?typeCode=243&pubCode=1|titill=The top 200 world universities|útgefandi=Times Higher Education|dagsetning=9. október 2008|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=14. maí}}</ref> Enskir nemendur eru taldir þeir sjöundu bestu í [[stærðfræði]] og sjöttu bestu í [[vísindi|vísindum]] í heimi, skora þar hærra en nemendur í [[Þýskaland]]i og [[Skandinavía|Skandinavíu]].<ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/education/7773081.stm|titill=England's pupils in global top 10|útgefandi=BBC News|dagsetning=10. desember 2008|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Í [[Skotland]]i ber [[menntunarráðherra Skotlands|menntamálaráðherra Skotlands]] ábyrgð á menntun en sveitarstjórnir sjá um daglega stjórn menntakerfisins. Skyldumenntun var tekin upp í Skotlandi árið 1496.<ref>{{vefheimild|url=https://web.archive.org/web/20071204064525/http://www.scotland.org/about/innovation-and-creativity/features/education/e_brain_drain.html|titill=Brain drain in reverse|útgefandi=Scotland Online Gateway|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=7. október}}</ref> Hlutfall barna í einkaskólum í Skotlandi er rúmlega 4%, en hefur farið sívaxandi undanfarin ár.<ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/6563167.stm|titill=Increase in private school intake|útgefandi=BBC News|dagsetning=17. apríl 2007|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Skoskir nemendur sem fara í [[Listi yfir háskóla í Skotlandi|háskóla í Skotlandi]] eiga ekki að borga [[námskostnaður|námskostnað]] né önnur gjöld, ólíkt nemendum frá öðrum löndum í Bretlandi.<ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/7268101.stm|titill=MSPs vote to scrap endowment fee|útgefandi=BBC News|dagsetning=28. febrúar 2008|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Í [[Norður-Írland]]i ber [[menntunarráðherra Norður-Írlands|menntamálaráðherra Norður-Írlands]] ábyrgð á menntun og fimm ráð sjá um stjórn skóla og bókasafna. Á Írlandi mjög mikill áhugi fyrir bókum og alls konar gömlum ritum. Í [[Wales]] sér [[Velska þingið]] um menntun og þar er flestum nemendum kennt á [[velska|velsku]] til 16 ára aldurs.<ref>{{vefheimild|url=http://wales.gov.uk/topics/educationandskills/parents/helpchildwelsh/whatchildlearn;jsessionid=LtdrLbCM21w0dlcTH1Crdy0J4H7Yg7XdqD1yVvpV2sHG8PX1BGZl!686978193?lang=en|titill=What will your child learn?|útgefandi=The Welsh Assembly Government|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=22. január}}</ref> == Menning == {{aðalgrein|Bresk menning}} [[Mynd:John_Bull_-_World_War_I_recruiting_poster.jpeg|thumb|upright|Breskt veggspjald vegna herkvaðningar í fyrri heimsstyrjöld með persónunni John Bull.]] Bresk menning hefur orðið fyrir margvíslegum áhrifum en hún hefur líka haft töluverð áhrif á menningu annarra landa, m.a. [[Ástralía|Ástralíu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], [[Kanada]], [[Indland|Indlands]] og [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]]. Stór áhrifaþáttur í mótun breskrar menningar er staða landsins sem vestræns frjálslynds lýðræðisríkis og [[stórveldi]]s á heimsvísu; auk þess að vera samsett ríki fjögurra landa sem hvert hefur sínar eigin hefðir, siði og þjóðartákn. Áhrif breskrar menningar eru greinileg í fyrrum [[breskar nýlendur|nýlendum breska heimsveldisins]]: í [[tungumál]]i, menningu og [[fordæmisréttur|lagakerfinu]]; sérstaklega hjá [[enskumælandi lönd]]unum Ástralíu, Kanada, [[Nýja-Sjáland]] og [[Írland]]i.<ref>{{Cite book |last=Julian Go |title=Constitutionalism and political reconstruction |date=2007 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-15174-1 |editor-last=Arjomand |editor-first=Saïd Amir |pages=92–94 |chapter=A Globalizing Constitutionalism?, Views from the Postcolony, 1945–2000 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94}}</ref> Sagnfræðingurinn [[Paul Johnson (sagnfræðingur)|Paul Johnson]] hefur kallað [[tengsl Bretlands og Bandaríkjanna]] hornstein lýðræðislegrar heimsskipunar í nútímanum.<ref>Paul Johnson, ''The Birth of the Modern: World Society 1815-1830'', (1991) Preface, p. xix.</ref> Bretlandi hefur verið lýst sem [[menningarlegt risaveldi|menningarlegu risaveldi]] vegna þessara hnattrænu áhrifa.<ref name="culture">{{Cite journal|url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |title=The cultural superpower: British cultural projection abroad |archive-url=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf|archive-date=16 September 2018 |url-status=dead |journal=British Politics Review |location=Norway |volume=6 |issue=1 |date=Winter 2011 |issn=1890-4505 |publisher=British Politics Society}}</ref><ref name="sheridan">{{Cite news |last=Sheridan, Greg |date=15. maí 2010 |title=Cameron has chance to make UK great again |work=The Australian |location=Sydney |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |access-date=20. maí 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120121359/http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |archive-date=2012-01-20 |url-status=dead}}</ref> Samkvæmt alþjóðlegri skoðanakönnun sem BBC stóð fyrir var Bretland það land sem fólk var jákvæðast gagnvart (á eftir Þýskalandi og Kanada) árin 2013 og 2014.<ref>{{Cite news |date=23 May 2013 |title=BBC poll: Germany most popular country in the world |publisher=BBC |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-22624104 |access-date=20 February 2018}}</ref><ref>{{Cite news |date=4. júní 2014 |title=World Service Global Poll: Negative views of Russia on the rise |work=BBC.co.uk|url=https://www.bbc.co.uk/mediacentre/latestnews/2014/world-service-country-poll |access-date=20. febrúar 2018}}</ref> Sérstök bresk sjálfsmynd og bresk menning mótaðist á 18., 19. og 20. öld vegna [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] og fólksflutninga innan Bretlands. Styrjaldir, eins og [[Napóleonsstyrjaldirnar]] og [[fyrri heimsstyrjöld|fyrri]] og [[síðari heimsstyrjöld]], hafa haft áhrif á mótun hugmynda um breskt þjóðerni (andstætt ensku, skosku, velsku og írsku þjóðerni). Meðal rithöfunda sem hafa haft mikil áhrif á breska menningu má nefna Skotann [[Arthur Conan Doyle]] og [[Rudyard Kipling]] sem fæddist á [[Breska Indland]]i. Skotinn [[James Thomson (skáld)|James Thomson]] samdi breska baráttusönginn „[[Rule, Britannia!]]“ árið 1740 og annar Skoti, [[John Arbuthnot]], bjó til persónuna [[John Bull]] sem táknmynd fyrir Breta á tímum [[spænska erfðastríðið|spænska erfðastríðsins]]. Enska leikskáldið [[Richard Cumberland (leikskáld)|Richard Cumberland]] hafði áhrif á breska sjálfsmynd með verkum sínum á 18. öld. Vinsælir barnabókahöfundar eins og [[J. M. Barrie]] (Skoti), [[P. L. Travers]] (Ástrali) og [[Enid Blyton]] (Englendingur), höfðu áhrif á hugmyndir fólks um breska menningu á 19. og 20. öld. Það gerðu líka ensku óperettuhöfundarnir [[Gilbert og Sullivan]] og írska leikskáldið [[George Bernard Shaw]]. Breskir fjölmiðlar og breskur afþreyingariðnaður hafa haft mikil áhrif á heimsvísu. Dagblöð á borð við ''[[The Times]]'' og ''[[The Daily Telegraph]]'' voru lengi lesin um allan heim, og bresku sjónvarpsstöðvarnar [[BBC]] og [[ITV]] hafa verið leiðandi í framleiðslu fréttaefnis og afþreyingar. === Kvikmyndagerð === {{aðalgrein|Kvikmyndagerð á Bretlandi}} Bretland hefur leikið þýðingarmikið hlutverk í sögu kvikmyndagerðar. Bresku leikstjórarnir [[Alfred Hitchcock]] og [[David Lean]] eru meðal rómuðustu kvikmyndaleikstjóra allra tíma.<ref>{{vefheimild|url=http://www.bfi.org.uk/sightandsound/topten/poll/directors-directors.html|titill=The Directors' Top Ten Directors|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=2. nóvember|útgefandi=British Film Institute}}</ref> Margir breskir leikarar eru vel þekktir víða um heim og hafa átt góðu gengi að fagna, þ.m.t. [[Julie Andrews]], [[Richard Burton]], [[Michael Caine]], [[Charlie Chaplin]], [[Sean Connery]], [[Vivien Leigh]], [[David Niven]], [[Laurence Olivier]], [[Peter Sellers]] og [[Kate Winslet]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/446530/index.html|titill=Andrews, Julie (1935-)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/472165/index.html|titill=Burton, Richard (1925-1984)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/463342/index.html|titill=Caine, Michael (1933-)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/462570/index.html|titill=Chaplin, Charles (1889-1977)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/455509/index.html|titill=Connery, Sean (1930-)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/488753/index.html|titill=Leigh, Vivien (1913-1967)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/458293/index.html|titill=Niven, David (1910-1983)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/450224/index.html|titill=Olivier, Laurence (1907-1989)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/461941/index.html|titill=Sellers, Peter (1925-1980)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.screenonline.org.uk/people/id/489012/index.html|titill=Winslet, Kate (1975-)|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=11. desember|útgefandi=British Film Institute}}</ref> Nokkrar best heppnuðu kvikmynda allra tíma voru framleiddar í Bretlandi, meðal annars kvikmyndaraðirnar um ''[[Harry Potter]]'' og ''[[James Bond]]''.<ref>{{fréttaheimild|url=http://www.guardian.co.uk/film/2007/sep/11/jkjoannekathleenrowling|titill=Harry Potter becomes highest-grossing film franchise|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=2. nóvember|útgefandi=[[The Guardian]]|dagsetning=11. september 2007}}</ref> Forsvarsmenn [[Ealing Studios]] segja það elsta kvikmyndafyrirtæki heims sem starfað hefur óslitið.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ealingstudios.com/EalingStudios/history_home.html|titill=History of Ealing Studios|útgefandi=Ealing Studios|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=5. júní}}</ref> Margar áhrifamiklar kvikmyndir hafa verið gerðar í Bretlandi og spyrja má hversu mikil áhrif þær hafi haft í Evrópu og Bandaríkjunum. Margar breskar kvikmyndir eru gerðar í samráði við bandaríska framleiðendur með bæði breskum og bandarískum leikurum. Breskir leikarar birtast oft í aðalhlutverkum í [[Hollywood]]-kvikmyndum. Margar farsælar Hollywood-kvikmyndir snúast um fræga Breta eða breska atburði, meðal annars ''[[Titanic (kvikmynd frá 1997)|Titanic]]'', ''[[Hringadróttinssaga (kvikmyndaröð)|Hringadróttinssaga]]'' og ''[[Pirates of the Caribbean]]''. Veruleg áhrif Breta sjást líka í [[Disney]]-kvikmyndunum ''[[Lísa í Undralandi (kvikmynd frá 1951)|Lísa í Undralandi]]'', ''[[Hrói Höttur (kvikmynd frá 1973)|Hrói höttur]]'' og ''[[Hundalíf]]''. Árið [[2009]] tóku breskar kvikmyndir inn um 2 milljarða [[bandaríkjadalur|bandaríkjadala]] í heildartekjur um allan heim (um 7% markaðshlutdeild um allan heim og 17% á Bretlandi).<ref name="tölfræði">{{vefheimild|url=http://www.ukfilmcouncil.org.uk/vitalstats|titill=UK film - the vital statistics|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=22. október 2010|útgefandi=UK Film Council}}</ref> Breskar kvikmyndir tóku inn um 944 milljónir [[sterlingspund|punda]] í aðgöngumiðasölu sama ár, en það eru um það bil 173 milljónir miða.<ref name="tölfræði" /> [[Kvikmyndastofnun Bretlands]] (e. ''British Film Institute'') hefur búið til lista yfir 100 bestu bresku kvikmyndir allra tíma sem heitir [[BFI 100]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.bfi.org.uk/features/bfi100/1-10.html|titill=British Film Institute | The BFI 100|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> === Bókmenntir === {{aðalgrein|Breskar bókmenntir}} [[Mynd:Shakespeare.jpg|thumb|upright|Hugsanleg mynd af [[William Shakespeare]]]] „Breskar bókmenntir“ kallast þau ritverk sem tengjast Bretlandi, [[Mön]], [[Ermarsundseyjar|Ermarsundseyjum]] og ritverk sem skrifuð voru fyrir sameiningu Bretlands. Flest bresk ritverk eru skrifuð á [[enska|ensku]]. Á Bretlandi eru gefnir út 206.000 bókatitlar hvert ár og er það meira en í nokkru öðru landi. Leikritahöfundurinn og skáldið [[William Shakespeare]] er talinn eitt besta leikritaskáld allra tíma.<ref>{{vefheimild|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/537853/William-Shakespeare|titill=William Shakespeare (English author)|útgefandi=Britannica Online encyclopedia|árskoðað=2006|mánuðurskoðað=26. febrúar}}</ref> Meðal fyrstu enskra rithöfunda má telja [[Geoffrey Chaucer]] (14. öld), [[Thomas Malory]] (15. öld), [[Sir Thomas More]] (16. öld) og [[John Milton]] (17. öld). Á [[18. öld]] ruddu þeir [[Daniel Defoe]] (höfundur ''[[Robinson Crusoe]]'') og [[Samuel Richardson]] brautina til fyrstu [[skáldsaga|skáldsögunnar]]. Á [[19. öld]] fylgdu fleiri nýjungar frá [[Jane Austen]], [[Mary Shelley]], [[Lewis Carroll]], [[Brontë-fjölskyldan|Brontë-fjölskyldunni]], [[Charles Dickens]], [[Thomas Hardy]], [[George Eliot]], [[William Blake]] og [[William Wordsworth]]. [[Mynd:Dickens by Watkins detail.jpg|thumb|left|upright|Skáldsagnahöfundurinn [[Charles Dickens]]]] Nokkur dæmi um höfunda frá [[20. öld]] eru skáldsagnahöfundurinn [[H. G. Wells]], barnabókahöfundarnir [[Rudyard Kipling]], [[A. A. Milne]] (skrifaði ''[[Bangsímon]]'') og [[Roald Dahl]], og þau [[D. H. Lawrence]], [[Virginia Woolf]], [[Evelyn Waugh]], [[George Orwell]], [[Graham Greene]], krimmahöfundurinn [[Agatha Christie]], [[Ian Fleming]] (samdi sögurnar um [[James Bond]]) og skáldin [[TS Eliot]], [[Philip Larkin]] og [[Ted Hughes]]. Mikill áhuga á verkum [[J. R. R. Tolkien]] og [[C. S. Lewis]] hefur nú kviknað á ný vegna vinsælda ''[[Harry Potter]]''-bókanna eftir [[J. K. Rowling]]. Nokkrir mikilsverðir [[Skoskar bókmenntir|skoskir rithöfundar]] eru [[Arthur Conan Doyle]] (höfundur ''[[Sherlock Holmes]]''), [[Sir Walter Scott]], [[J. M. Barrie]], [[Robert Louis Stevenson]] og skáldið [[Robert Burns]]. Í seinni tíð hafa módernistinn [[Hugh MacDiarmid]] og þjóðernissinninn [[Neil M. Gunn]] stuðlað að [[Skoska endurreisnin|Skosku endurreisninni]], meðan höfundarnir [[Ian Rankin]] og [[Iain Banks]] hafa skapað vægðarlausari mynd. Höfuðborg Skotlands, [[Edinborg]], var fyrsta „Bókmenntaborg“ [[Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna|UNESCO]].<ref>{{vefheimild|url=http://portal.unesco.org/culture/en/ev.php-URL_ID=27852&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|titill=Edinburgh, UK appointed first UNESCO City of Literature|útgefandi=UNESCO|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=20. ágúst}}</ref> Elsta kvæði frá því landsvæði sem nú er kallað Skotland, ''[[Y Gododdin]]'', var ort á [[fornvelska|fornvelsku]] seint á [[6. öld]] og í því er elsta þekkt tilvísun til [[Arthur konungur|Artúrs konungs]]. [[Dafydd ap Gwilym]] er talinn eitt besta velska skáld allra tíma. Vegna þess að [[velska]] var aðaltungumál Wales fram að 18. öld eru mörg velsk bókmenntaverk rituð á því tungumáli. [[Daniel Owen]] er talinn vera fyrsti velski skáldsagnahöfundurinn, en hann gaf út skáldsöguna ''[[Rhys Lewis]]'' árið [[1885]]. Á [[20. öld]] urðu [[R. S. Thomas]] og [[Dylan Thomas]] kunnir fyrir skáldskap sinn á ensku. Meðal mikilhæfra velskra skáldsagnahöfunda má telja [[Richard Llewellyn]] og [[Kate Roberts]]. === Fjölmiðlar === {{aðalgrein|Breskir fjölmiðlar}} [[Mynd:BBC TV Centre.jpg|thumb|[[BBC Television Centre|Television Centre]], höfuðstöðvar [[BBC]]]] Aðal[[sjónvarpsstöð]]var í Bretlandi eru fimm: [[BBC One]], [[BBC Two]], [[ITV]], [[Channel 4]] og [[Five]]. Sem stendur útvarpa þessar stöðvar bæði í flaumrænum og stafrænum merkjum. Tvær þær fyrstnefndu eru auglýsingalausar og fjármagnaðar með [[leyfisgjald]]i, hinar útvarpa auglýsingum. Í Wales sendir [[S4C]] út í staðinn fyrir Channel 4 og er sú útsending aðallega á [[velska|velsku]]. Í Bretlandi eru, auk þessara, margar stafrænar sjónvarpsstöðvar. Meðal þeirra eru sex hjá BBC, fimm hjá ITV, þrjár hjá Channel 4 og ein hjá S4C sem sendir aðeins út á velsku. [[Kapalsjónvarp|Kapalsjónvarpsþjónusta]] er m.a. í boði hjá fyrirtækinu [[Virgin Media]] og [[gervihnattasjónvarp]] hjá [[Freesat]] eða [[British Sky Broadcasting]]. Einnig er rekin ókeypis stafrænt [[jarðsjónvarp|jarðstöðvasjónvarp]] að nafni [[Freeview]]. Áætlað er að slökkva á flaumrænu sjónvarpi fyrir [[2012]]. Fyrirtækið [[BBC]] sem stofnað var árið [[1922]] er fjármagnað af rikinu og rekur [[útvarp]]s,- [[sjónvarp]]s- og [[Internet]]sþjónustur. BBC er elsta og stærsta útsendingafyrirtæki í heimi.<ref name="saga BBC">{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/aboutbbcnews/spl/hi/history/noflash/html/1920s.stm|titill=The history of BBC News: 1920s|útgefandi=BBC News|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=29. nóvember}}</ref><ref>{{fréttaheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/4375652.stm|titill=Discussion of BBC Empire Service history in Analysis: BBC's voice in Europe|útgefandi=BBC News|dagsetning=25. október 2005|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref> Fyrirtækið sendir út á nokkrum sjónvarps- og útvarpsrásum bæði í Bretlandi og erlendis. [[BBC World News]] er alþjóðleg fréttastöð fyrirtækisins og [[BBC World Service]] er alþjóðleg útvarpsstöð sem sendir út á 31 tungumáli. [[BBC Radio Cymru]] er velsk útvarpsstöð BBC og [[BBC Radio nan Gàidheal]] gelísk útgáfa þess. [[BBC Radio]] er helsta útvarpsstöð Bretlands og sendir út á tíu rásum um landið allt og hefur 40 svæðisbundnar stöðvar. [[BBC Radio 1]] fylgir á eftir [[BBC Radio 2]] sem vinsælasta útvarpsstöðin. Á Bretlandi eru margar þjóðlegar og staðbundnar útvarpsstöðvar sem fjármagna sig með auglýsingum. Hefðbundið er að tala um tvær aðaltegundir [[dagblað|dagblaða]] á Bretlandi: svokölluðu „gæðablöð“ (e. ''quality newspapers'' eða ''broadsheets'') og „slúðurblöðin“ (e. ''tabloids''). Upprunalega voru gæðablöð prentuð í stærra broti en slúðurblöðin en til þess að gera þægilegra að lesa þau eru mörg gæðisblöð nú prentuð í minna broti (áður notuðu einungis slúðurblöðin þá pappírsstærð). ''[[The Sun]]'' er mest lesna dagblað Bretlands, með 3,1 milljónir lesenda (um fjórðung markaðshlutdeildarinnar).<ref name="blað">{{fréttaheimild|url=http://www.guardian.co.uk/media/table/2008/oct/10/abcs-pressandpublishing|titill=ABCs: National daily newspaper circulation September 2008|útgefandi=Audit Bureau of Circulations|árskoðað|2008|mánuðurskoðað=17. október|dagsetning=10. október 2008}}</ref> Systurblað þess ''[[News of the World]]'' var mest lesna sunnudagsblaðið, uns útgáfu var hætt árið [[2011]] eftir að upp komst um símhleranir á vegum þess.<ref name="blað" /> Af gæðablöðunum er ''[[The Daily Telegraph]]'' hægrisinnað og ''[[The Guardian]]'' vinstrisinnað. ''[[Financial Times]]'' er aðalviðskiptablaðið á Bretlandi, vel þekkt fyrir það að það er prentað á bleikan pappír. === Tónlist === {{aðalgrein|Bresk tónlist}} [[Mynd:The Fabs.JPG|thumb|[[Bítlarnir]] eru meðal þeirra vel heppnuðustu flytjanda allra tíma]] Ýmsar tónlistarstefnur eru vinsælar í Bretlandi, allt frá [[ensk þjóðartónlist|enskri þjóðlagatónlist]] til [[bárujárn (tónlistarstefna)|bárujárnsrokks]]. Nokkur mikilsverð klassísk tónskáld eru frá Bretlandi, meðal annars [[William Byrd]], [[Henry Purcell]], [[Sir Edward Elgar]], [[Gustav Holst]], [[Sir Arthur Sullivan]], [[Ralph Vaughan Williams]] og [[Benjamin Britten|Benjamin Britten,]] brautryðjandi í breskri [[ópera|nútímaóperu]]. [[Sir Peter Maxwell Davies]] er eitt helsta núlifandi tónskáldið og er núverandi [[Master of the Queen's Music]]. Nokkrar [[sinfóníuhljómsveit]]ar sem þekktar eru um allan heim eru breskar, meðal þeirra [[BBC Symphony Orchestra]] og [[London Symphony Chorus]]. Meðal þekktra [[hljómsveitarstjóri|hljómsveitarstjóra]] eru t.d. [[Sir Simon Rattle]], [[John Barbirolli]] og [[Sir Malcolm Sargent]]. Nokkur mikilhæf bresk [[kvikmyndatónskáld]] eru [[John Barry]], [[Clint Mansell]], [[Mike Oldfield]], [[John Powell]], [[Craig Armstrong]], [[David Arnold]], [[John Murphy]], [[Monty Norman]] og [[Harry Gregson-Williams]]. [[George Frideric Handel|George Friedrich Handel]] varð breskur [[ríkisborgari]], þótt hann væri fæddur í [[Þýskaland]]i, og nokkur helstu verka hans, m.a. ''[[Messiah|Messías]]'', voru á ensku. [[Andrew Lloyd Webber]] er rómaður [[söngleikur|söngleikjahöfundur]] og hafa sýningar hans verið færðar upp í [[West End]] í [[London]] og [[Broadway]] í [[New York]].<ref>{{vefheimild|url=http://books.google.com/books?id=AWaZ1LAFAZEC&dq=lloyd+webber+%22the+most+commercially+successful+composer+in+history.%22&source=gbs_navlinks_s|titill=Sondheim and Lloyd-Webber: the new musical|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=20. ágúst}}</ref> Undanfarin fimmtíu ár hafa margir breskir poppflytjendur verið sérstaklega áhrifamiklir. [[Bítlarnir]] (e. ''The Beatles''), [[Queen]], [[Cliff Richard]], [[Bee Gees]], [[Elton John]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]] og [[The Rolling Stones]] hafa allir selt yfir 200 milljónir hljómplötur hver um sig.<ref>{{vefheimild|url=http://www.emimusic.com/news/2009/singstar®-queen-to-be-launched-by-sony-computer-entertainment-europe/|titill=British rock legends get their own music title for PLAYSTATION3 and PlayStation2|útgefandi=[[EMI]]}}</ref><ref>{{fréttaheimild|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/faith/article3897823.ece|titill=Resurrecting Church will be greatest miracle|útgefandi=Times Online|dagsetning=9. maí 2008|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=28. desember}}</ref><ref>{{fréttaheimild|url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/2305273/Sir-Elton-John-honoured-in-Ben-and-Jerry-ice-cream.html|titill=Sir Elton John honoured in Ben and Jerry ice cream|útgefandi=[[The Telegraph]]|dagsetning=17. júlí 2008}}</ref><ref>{{fréttaheimild|url=http://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1562875/Rock-group-Led-Zeppelin-to-reunite.html|titill=Rock group Led Zeppelin to reunite|útgefandi=[[The Daily Telegraph]]|dagsetning=19 April 2008|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=31. mars}}</ref><ref>{{fréttaheimild|titill=Pink Floyd founder Syd Barrett dies at home|url=http://www.timesonline.co.uk/article/0,,2-2265034,00.html|útgefandi=Times Online|dagsetning=11. júlí 2006|árskoðað=2010|mánuðurskoðað=31. mars}}</ref><ref>{{fréttaheimild|titill=Rolling Stones sign Universal album deal|url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSL1767761020080117|útgefandi=[[Reuters]]|dagsetning=17. janúar 2008|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=26. október}}</ref><ref> {{fréttaheimild|titill=Jive talkin': Why Robin Gibb wants more respect for the Bee Gees|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/music/features/jive-talkin-why-robin-gibb-wants-more-respect-for-the-bee-gees-826116.html|útgefandi=[[The Independent]]|dagsetning=12. maí 2008|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=26. október}}</ref> Bítlarnir hafa selt yfir einn milljarð hljómplatna um allan heim. Samkvæmt rannsóknum sem [[Guinness World Records]] hefur gert eru átta af þeim tíu flytjendum sem hafa selt flestar smáskífur á breska topplistanum breskir en þeir eru: [[Status Quo]], Queen, The Rolling Stones, [[UB40]], [[Depeche Mode]], the Bee Gees, [[Pet Shop Boys]] og [[Manic Street Preachers]]. Að undanförnu hefur flytjendum eins og [[Coldplay]], [[Radiohead]], [[Oasis]], [[Spice Girls]], [[Amy Winehouse]], [[Muse]] og [[Gorillaz]] gengið vel víða um heiminn. Nokkrar borgir á Bretlandi eru þekktar fyrir tónlistarlíf sitt. Flytjendum frá [[Liverpool]] hefur gengið best, með 54 smáskífar í efsta sæti topplistans, fleiri en nokkur önnur borg í heimi.<ref>{{fréttaheimild|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/this-britain/a-tale-of-two-cities-of-culture-liverpool-vs-stavanger-770076.html?r=RSS|titill=A tale of two cities of culture: Liverpool vs Stavanger|dagsetning=14 January 2008|útgefandi=[[The Independent]]|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=2. ágúst}}</ref> Nokkrir þekktir flytjendur hafa líka komið frá [[Glasgow]], sem eitt sinn var útnefnd „Tónlistarborg“ [[Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna|UNESCO]].<ref>{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/scotland/glasgow_and_west/7570915.stm|titill=Glasgow gets city of music honour|útgefandi=BBC News|dagsetning=20 August 2008|árskoðað=2009|mánuðurskoðað=2. ágúst}}</ref> === Íþróttir === {{aðalgrein|Íþróttir á Bretlandi}} [[Mynd:Wembley Stadium interior.jpg|thumb|[[Wembley Stadium]] í London]] Meðal vinsælustu íþrótta á Bretlandi eru [[knattspyrna]], [[ruðningur]], [[kappróður|róður]], [[hnefaleikar]], [[badminton]], [[krikket]], [[tennis]] og [[golf]]. Allar þessar íþróttir eiga rætur að rekja til Bretlands. Samkvæmt könnun sem framkvæmd var árið [[2006]] er fótbolti vinsælasta íþróttin á Bretlandi. Í alþjóðlegum mótum senda [[England]], [[Skotland]], [[Wales]] og [[Norður-Írland]] hvert sitt lið til keppni í flestum liðaíþróttum og einnig á [[Samveldisleikarnir|Samveldisleikunum]] (á ensku er stundum talað um þessi lönd sem „Home Nations“). Á [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikunum]] kemur eitt lið fram fyrir hönd [[Stóra-Bretland]]s. Ólympíuleikarnir voru haldnir í London árin [[Sumarólympíuleikarnir 1908|1908]], [[Sumarólympíuleikarnir 1948|1948]] og [[Sumarólympíuleikarnir 2012|2012]]. Öll löndin sem tilheyra Bretlandi hafa eigin meistarakeppni, landslið og deild í knattspyrnu. Vegna þess að England, Skotland, Wales og Norður-Írland keppa alþjóðlega sem sérstök lið koma þau lið fram hvert fyrir sig þegar Bretland tekur þátt í knattspyrnuviðburðum Ólympíuleikanna. Lagt var til að eitt lið keppti fyrir hönd Bretlands á Sumarólympíuleikunum 2012, en skosku, velsku og norður-írsku meistaradeildirnar höfnuðu því. England hefur oftast átt besta knattspyrnuliðið af hinum svokölluðu „Home Nations“ og varð [[Heimsmeistarakeppnin í knattspyrnu|heimsmeistari í knattspyrnu]] árið [[1966]] þegar heimsmeistarakeppnin var haldin þar. Venjulega hefur verið mikil keppni á milli Englands og Skotlands í knattspyrnu. [[Mynd:Centre Court roof.jpg|thumb|thumb|left|[[Wimbledon mótið í tennis|Wimbledon mótið]]]] Talið er að [[krikket]] hafi verið fundið upp á Englandi og í enska landsliðinu eru krikketleikarar frá sýsluliðum þar og í Wales. Ólíkt ruðningi og knattspyrnu þar sem England og Wales tefla hvort fram sínu liði, keppir aðeins eitt krikketlið fyrir hönd beggja landanna. Skotland, England (með Wales) og Írland (með Norður-Írlandi) hafa öll keppt í [[Heimsmeistarakeppnin í krikketi|Heimsmeistarakeppninni í krikketi]]. Á Bretlandi er meistaradeild í krikketi þar sem lið frá 17 sýslum á Englandi og einni í Wales keppa við hvert annað. [[Ruðningur]] er vinsæl íþrótt í sumum hlutum Bretlands. Hann á rætur að rekja til bæjarins [[Huddersfield]] og er aðallega leikinn í [[Norður-England]]i. [[Tennis]] á líka rætur að rekja til Norður-Englands, sú íþrótt var fundin upp í [[Birmingham]] á árunum 1859 til 1865. [[Wimbledon mótið í tennis|Wimbledon-mótið í tennis]] er haldið árlega í [[Wimbledon]] í [[London]]. [[Snóker]] er meðal vinsælla íþrótta sem upprunnar eru í Bretlandi og hvert ár er haldin meistarakeppni í [[Sheffield]]. [[Golf]] á rætur að rekja til Skotlands og er sjötta vinsælasta íþróttin á Bretlandi. [[Kappakstur]] er líka vinsæll og tekið er þátt í [[Formúla 1|Formúlu 1]]. Ekkert annað land hefur unnið eins marga titla í Formúlu 1 og Bretland. Fyrsta keppnin í Formúlu 1 var haldin á Bretlandi í [[Silverstone]] árið [[1950]]. == Heimildir == {{reflist|3}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3374|Hvernig eru jólin haldin í Bretlandi?|höfundur=Arnar Árnason|dags=30.4.2003}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} [[Flokkur:Bretland| ]] [[Flokkur:Evrópulönd]] 58zwup627uggqmuxgl9qe5ts1zf8run 0 2624 1984158 1877732 2026-10-28T15:36:02Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984158 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|september}} '''6. september''' er 249. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (250. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 116 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1181]] - Ubaldo Allucingoli varð [[Lúsíus 3.]] páfi. * [[1242]] - [[Þórður kakali Sighvatsson]] sneri heim til Íslands frá Noregi. * [[1522]] - Eitt af skipum [[Ferdinand Magellan|Magellans]], ''[[Victoria (skip)|Victoria]]'', kom til hafnar á [[Spánn|Spáni]] undir stjórn [[Juan Sebastián de Elcano]] eftir fyrstu hringferðina um jörðina. * [[1628]] - [[Púrítanar]] hófu að setjast að í [[Salem]] sem síðar varð hluti af [[Massachusettsflóanýlendan|Massachusettsflóanýlendunni]]. * [[1678]] - [[Titus Oates]] hóf að segja opinberlega frá meintu [[Páfasamsærið|Páfasamsæri]] til að myrða [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]]. * [[1860]] - [[Frans 2. Sikileyjakonungur]] hörfaði frá [[Napólí]] og [[Giuseppe Garibaldi]] gat tekið borgina. * [[1901]] - [[Anarkismi|Anarkisti]]nn [[Leon Czolgosz]] skaut [[William McKinley]] Bandaríkjaforseta á sýningu í [[Buffalo]] í [[New York-fylki|New York]]. Forsetinn lést af sárum sínum átta dögum síðar. * [[1914]] - [[Benedikt G. Waage]], sem síðar varð forseti [[Íþróttasamband Íslands|ÍSÍ]], synti fyrstur manna úr [[Viðey]] til lands á tæpum tveimur klukkustundum. * [[1928]] - [[Bandalag íslenskra listamanna]] var stofnað til að gæta hagsmuna þeirra í einu og öllu. * [[1936]] - Enski línuveiðarinn ''Trocadero'' strandaði á Járngerðarstaðafjörum við [[Grindavík]]. [[Slysavarnadeildin Þorbjörn]] bjargaði 14 manna áhöfn með fluglínutækjum. * [[1943]] - Fyrsta aðgerð við [[brjósklos]]i í baki á [[Ísland]]i var framkvæmd á [[Hvítabandið|Hvítabandinu]] í [[Reykjavík]]. Læknir var [[Snorri Hallgrímsson]]. * [[1944]] - Fyrstu [[V-2 flugskeyti|V-2 flugskeytunum]] var skotið á [[París]]. * [[1944]] - Tveir mjólkurbílar féllu í [[Ölfusá]] er annar burðarstrengur brúarinnar slitnaði undan þunga þeirra. Báðir bílstjórarnir björguðust úr ánni en annar hafði þá borist 1200 metra niður ána. * [[1952]] - Annar hver [[Ísland|Íslendingur]] eða um 73 þúsund manns sóttu [[iðnsýning]]u, sem opnuð var í [[Reykjavík]] þennan dag. * [[1968]] - [[Svasíland]] fékk sjálfstæði frá [[Bretland|Bretum]]. * [[1969]] - Fyrstu kvenkyns nemendurnir hófu nám við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]] í Bandaríkjunum. * [[1970]] - [[Jimi Hendrix]] kom í síðasta sinn fram á tónleikum á eyjunni [[Fehmarn]] í Vestur-Þýskalandi. * [[1970]] - [[Dawson's Field-flugránin]]: Liðsmenn palestínsku skæruliðasamtakanna [[PFLP]] rændu fimm farþegaflugvélum og flugu þremur þeirra til Jórdaníu. * [[1977]] - [[Þýska haustið]]: [[Hanns Martin Schleyer]], forseta samtaka þýskra atvinnurekenda, var rænt af [[Rote Armee Fraktion]] í Köln og þrír fylgdarmenn hans drepnir. * [[1984]] - Nærri lá að tvær farþegaþotur rækjust á eftir flugtak frá [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvelli]]. Um borð voru alls 403 manns. * [[1986]] - [[Big Mac-vísitalan]] var kynnt af tímaritinu ''[[The Economist]]''. * [[1986]] - Tveir hryðjuverkamenn úr Abu Nidal-hópnum myrtu 22 og særðu 6 í [[Neve Shalom-samkomuhúsið|Neve Shalom-samkomuhúsinu]] í Istanbúl. * [[1991]] - [[Sovétríkin]] samþykktu sjálfstæði Eystrasaltsríkjanna. * [[1991]] - Rússneska borgin Leníngrad fékk aftur sitt gamla nafn, [[Sankti Pétursborg]]. * [[1995]] - [[Deliberate Force-aðgerðin|Loftárásir NATO]] á Bosníuserba héldu áfram eftir að friðarumleitanir báru engan árangur. * [[1997]] - Útför [[Díana prinsessa|Díönu prinsessu]] fór fram í Westminster Abbey. Yfir tveir milljarðar manna fylgdust með athöfninni í sjónvarpi. * [[1997]] - 3,5 milljónir manna hlýddu á [[Jean Michel Jarre]] í Moskvu. <onlyinclude> * [[2000]] - Síðasti alsænski vopnaframleiðandinn, [[Bofors]], var seldur til bandaríska fyrirtækisins [[United Defense]]. * [[2000]] - [[Þúsaldarráðstefna Sameinuðu þjóðanna]] hófst. * [[2007]] - [[Ísraelsher]] gerði loftárás á meintan kjarnakljúf í [[Sýrland]]i. * [[2008]] - [[Ásvallalaug]] var opnuð í Hafnarfirði. * [[2017]] - Fellibylurinn [[Irma (fellibylur)|Irma]] gekk yfir Karíbahafið og Bandaríkin og olli 146 dauðsföllum. * [[2018]] - [[Hæstiréttur Indlands]] úrskurðaði að samkynhneigð væri ekki ólögleg. * [[2018]] - Brasilíski forsetaframbjóðandinn [[Jair Bolsonaro]] var stunginn í magann á kosningafundi. * [[2022]] - [[Liz Truss]] tók við embætti forsætisráðherra [[Bretland]]s. </onlyinclude> == Fædd == * [[1666]] - [[Ívan 5.]] Rússakeisari (d. [[1696]]). * [[1722]] - [[Sveinn Sölvason]], íslenskur lögmaður og skáld (d. [[1782]]). * [[1757]] - [[Gilbert du Motier de La Fayette]], franskur herforingi og aðalsmaður (d. 1834). * [[1791]] - [[Ólafur Stephensen (dómsmálaritari)|Ólafur Stephensen]], íslenskur lögfræðingur (d. [[1872]]). * [[1857]] - [[Jón Vídalín konsúll]], íslenskur athafnamaður (d. [[1907]]). * [[1879]] - [[Pétur G. Guðmundsson]], bókbindari og bæjarfulltrúi í Reykjavík (d. [[1947]]). * [[1897]] - [[Tom Florie]], bandarískur knattspyrnumaður (d. [[1966]]). * [[1923]] - [[Pétur 2. Júgóslavíukonungur]] (d. [[1970]]). * [[1925]] - [[Andrea Camilleri]], italskur rithöfundur (d. [[2019]]). * [[1943]] - [[Roger Waters]], enskur tónlistarmaður ([[Pink Floyd]]). * [[1958]] - [[Jeff Foxworthy]], bandarískur leikari. * 1963 - [[Sverrir Stormsker]], íslenskur tónlistarmaður. * 1963 - [[Geert Wilders]], hollenskur stjórnmálamaður. * [[1966]] - [[Eiríkur Björn Björgvinsson]], bæjarstjóri á Akureyri. * [[1972]] - [[Dylan Bruno]], bandarískur leikari. * [[1974]] - [[Nina Persson]], sænsk söngkona. * [[1977]] - [[Katalin Novák]], ungversk stjórnmálakona. * [[1978]] - [[Foxy Brown]], bandarísk rapptónlistarkona. * [[1984]] - [[Luc Abalo]], franskur handknattleiksmaður. == Dáin == * [[972]] - [[Jóhannes 13.]] páfi. * [[1087]] - [[Viktor 3. páfi]]. * [[1683]] - [[Jean-Baptiste Colbert]], franskur stjórnmálamaður (f. [[1619]]). * [[1701]] - [[Jakob 2. Englandskonungur]] (f. [[1633]]). * [[1903]] - [[Ólafur Davíðsson]], þjóðfræðingur (f. [[1862]]). * [[1907]] - [[Sully Prudhomme]], franskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (f. [[1839]]). * [[1956]] - [[Michael Ventris]], enskur arkitekt og fornfræðingur (f. [[1922]]). * [[1966]] - [[Margaret Sanger]], bandarísk kvenréttindakona og hjúkrunarfræðingur (f. [[1879]]). * [[1969]] - [[Arthur Friedenreich]], brasilískur knattspyrnumaður (f. [[1892]]). * [[1973]] - [[Einar Vigfússon]], íslenskur sellóleikari (f. [[1927]]). * [[1998]] - [[Akíra Kúrósava]], japanskur kvikmyndaleikstjóri (f. [[1910]]). * [[2005]] - [[Eugenia Charles]], forsætisráðherra Dóminíku (f. [[1919]]). * [[2006]] - [[Herbert Bloch]], þýskur fornfræðingur (f. [[1911]]). * [[2007]] - [[Luciano Pavarotti]], italskur óperusöngvari (f. [[1935]]). * [[2009]] - [[Helgi Hóseasson]], íslenskur mótmælandi (f. [[1919]]). * [[2019]] – [[Robert Mugabe]], fyrrum forseti Simbabve (f. [[1924]]). * [[2021]] – [[Jean-Paul Belmondo]], franskur leikari (f. [[1933]]). * [[2022]] - [[Sydney Shoemaker]], bandariskur heimspekingur (f. [[1931]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:September]] 6px9kgvxmo1539ucy0snxszedfr909i 0 2711 1984168 1935522 2026-10-28T15:55:39Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984168 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|nóvember}} '''9. nóvember''' er 313. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (314. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 52 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1313]] - [[Lúðvík 4. keisari]] vann sigur á frænda sínum, [[Friðrik 1. af Austurríki|Friðrik 1.]] hertoga Austurríkis, í orrustunni við Gamelsdorf. * [[1389]] - Pietro Tomacelli varð [[Bonifasíus 9.]] páfi. * [[1539]] - [[Kaupmannahafnarháskóli|Háskólakennarar í Kaupmannahöfn]] gáfu út leyfi til að prenta mætti [[Nýja testamenti Odds Gottskálkssonar|Nýjatestamenti]]sþýðingu [[Oddur Gottskálksson|Odds Gottskálkssonar]]. * [[1572]] - [[Umsátrið um Sancerre]] hófst. Kaþólikkar settust um Sancerre, virkisborg í Mið-Frakklandi sem [[húgenottar]] réðu. Umsátrið stóð í nærri átta mánuði. * [[1607]] - [[Spánn|Spænska ríkið]] varð gjaldþrota í þriðja sinn sem olli gjaldþroti [[Fugger]]-bankans í Englandi. * [[1799]] - [[Napóleon Bónaparte|Napóleon]] náði völdum í Frakklandi og útnefndi sjálfan sig fyrsta konsúl. * [[1888]] - [[Mary Jane Kelly]], af ýmsum talin síðasta fórnarlamb [[Kobbi kviðrista|Kobba kviðristu]], fannst myrt í Whitechapel-hverfinu í London. * [[1918]] - [[Philipp Scheidemann]] lýsti yfir stofnun [[Weimar-lýðveldið|lýðveldis]] í Þýskalandi. * [[1921]] - [[Ítalski fasistaflokkurinn]] var formlega stofnaður í Róm. * [[1923]] - [[Bjórkjallarauppreisnin]]: 16 nasistar og 4 lögreglumenn létust í skotbardaga fyrir framan [[Feldherrnhalle]] í München. * [[1932]] - [[Gúttóslagurinn]] átti sér stað í [[Reykjavík]]. Áheyrendur hleyptu upp [[bæjarstjórn]]arfundi í [[Góðtemplarahús Reykjavíkur|Góðtemplarahúsinu]] vegna ákvörðunar bæjarstjórnar um að lækka laun í [[atvinnubótavinna|atvinnubótavinnu]]. * [[1938]] - [[Kristalsnótt]]: Fyrstu skipulögðu [[gyðingaofsóknir]] [[Nasismi|nasista]] hófust. * [[1942]] - [[Erik Scavenius]] varð forsætisráðherra Danmerkur. * [[1970]] - Sovétmenn skutu geimfarinu ''[[Luna 17]]'' á loft með tunglbílinn [[Lunokod 1]] innanborðs. * [[1981]] - [[Þrælahald]] var afnumið í Máritaníu. * [[1985]] - Minnisvarði var afhjúpaður á Skógum í [[Þorskafjörður|Þorskafirði]] um [[Matthías Jochumsson]] [[skáld]], sem fæddist þar 150 árum áður. * [[1985]] - [[Garrí Kasparov]] sigraði [[Anatólí Karpov]], 22 ára gamall, og varð við það yngsti óumdeildi heimsmeistarinn í skák. * [[1986]] - Tveimur hvalbátum var sökkt í [[Reykjavík]]urhöfn og samtökin [[Sea Shepherd]] lýstu ábyrgð af því á hendur sér. * [[1989]] - Fall [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]]: [[Günter Schabowski]] lýsti því í sjónvarpi af misgáningi að för til Vestur-Berlínar yrði heimil strax. * [[1990]] - Ný stjórnarskrá tók gildi í [[Nepal]] sem batt enda á einveldi konungs. * [[1993]] - [[Bosníukróatar]] eyðilögðu gömlu brúna í [[Mostar]], [[Stari Most]], með skothríð úr skriðdrekum. * [[1997]] - [[Fjármálakreppan í Asíu]]: [[Chuan Leekpai]] varð forsætisráðherra Taílands eftir afsögn [[Chavalit Yongchaiyudh]]. <onlyinclude> * [[2004]] - Útgáfa 1.0 af [[Mozilla Firefox]] kom út. * [[2005]] - Rúmlega 50 manns létu lífið og um 120 særðust í [[sjálfsmorðssprengjusárás]]um í [[Amman]] í [[Jórdanía|Jórdaníu]]. * [[2009]] - Í [[Berlín]] var haldið upp á 20 ár frá falli [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]]. * [[2010]] - 5,6 milljón eintök af tölvuleiknum ''[[Call of Duty: Black Ops]]'' seldust á einum sólarhring, sem var met. * [[2014]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði Katalóníu]] var haldin. Yfir 80% samþykktu að lýsa yfir sjálfstæði. [[Hæstiréttur Spánar]] hafði áður dæmt þjóðaratkvæðagreiðsluna ólöglega. * [[2015]] - [[Katalónska þingið]] samþykkti að stefna að sjálfstæði héraðsins. [[Ríkisstjórn Spánar]] kærði samþykktina til hæstaréttar.</onlyinclude> == Fædd == * [[1261]] - [[Dinis Portúgalskonungur]] (d. [[1325]]). * [[1389]] - [[Ísabella af Valois]], Englandsdrottning (d. [[1409]]). * [[1522]] - [[Martin Chemnitz]], lútherskur guðfræðingur (d. [[1586]]). * [[1818]] - [[Ívan Túrgenev]], rússneskur rithöfundur (d. [[1883]]). * [[1841]] - [[Játvarður 7. Bretlandskonungur]] (d. [[1910]]). * [[1877]] - [[Enrico De Nicola]], fyrsti [[forseti Ítalíu]] (d. [[1959]]). * [[1888]] - [[Jean Monnet]], franskur hagfræðingur og einn af stofnendum Evrópusambandsins (d. [[1979]]). * [[1901]] - [[Dóri Jónsson]], íslenskur rithöfundur (d. [[1962]]). * [[1914]] - [[Hedy Lamarr]], austurrísk leikkona (d. [[2000]]). * [[1918]] - [[Spiro Agnew]], varaforseti Bandaríkjanna (d. [[1996]]). * [[1929]] - [[Imre Kertész]], ungverskur rithöfundur (d. [[2016]]). * [[1934]] - [[Carl Sagan]], bandarískur stjörnufræðingur, rithöfundur og sjónvarpsmaður (d. [[1996]]). * [[1934]] - [[Ingvar Carlsson]], sænskur stjórnmálamaður. * [[1935]] - [[María Guðmundsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2021]]). * [[1936]] - [[Mikhail Tal]], lettneskur skákmaður (d. [[1992]]). * [[1947]] - [[Robert David Hall]], bandarískur leikari. * [[1948]] - [[Luiz Felipe Scolari]], brasilískur knattspyrnustjóri. * [[1952]] - [[Jack W. Szostak]], bandarískur sameindalíffræðingur og nóbelsverðlaunahafi. * [[1953]] - [[Pjetur Stefánsson]], íslenskur tónlistarmaður. * [[1960]] - [[Andreas Brehme]], þýskur knattspyrnumaður. * [[1964]] - [[Hörður J. Oddfríðarson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1965]] - [[Bryn Terfel]], velskur óperasöngvari. * [[1981]] - [[Scottie Thompson]], bandarísk leikkona. == Dáin == * [[1148]] - [[Ari Þorgilsson fróði]], íslenskur sagnaritari (f. [[1067]]). * [[1261]] - [[Sanchia af Provence]], drottning Þýskalands. * [[1623]] - [[William Camden]], enskur sagnaritari (fæddur [[1551]]). * [[1641]] - [[Ferdinand af Austurríki (1609-1641)|Ferdinand af Austurríki]], kardináli og herforingi (f. [[1609]]). * [[1794]] - [[Skúli Magnússon]], landfógeti (f. [[1711]]). * [[1838]] - [[Hannes Bjarnason]], íslenskur prestur og skáld (f. [[1777]]). * [[1874]] - [[Just Mathias Thiele]], danskur rithöfundur (f. [[1795]]). * [[1918]] - [[Guillaume Apollinaire]], franskt skáld (f. [[1880]]). * [[1937]] - [[Ramsay MacDonald]], breskur stjórnmálamaður (f. [[1866]]). * [[1940]] - [[Neville Chamberlain]], forsætisráðherra Bretlands (f. [[1869]]). * [[1953]] - [[Ibn Sád]], konungur Sádí-Arabíu (f. [[1876]]). * [[1970]] - [[Charles de Gaulle]], forseti [[Frakkland]]s (f. [[1890]]). * [[1980]] - [[A. Paul Weber]], þýskur grafíklistamaður (f. [[1893]]). * [[1994]] - [[Jim Brown]], skosk/bandarískur knattspyrnumaður (f. [[1908]]). * [[1997]] - [[Carl Gustav Hempel]], þýskur heimspekingur (f. [[1905]]). * [[2001]] - [[Giovanni Leone]], forsætisráðherra Ítalíu (f. [[1908]]). * [[2008]] - [[Úlfur Hjörvar]], íslenskur rithöfundur og þýðandi (f. [[1935]]). * [[2011]] - [[Matthías Á. Mathiesen]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1931]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Nóvember]] mg8mzof21ualxsil2h2p2q62r9g7f18 0 2750 1984160 1939732 2026-10-28T15:39:24Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984160 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|desember}} '''16. desember''' er 350. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (351. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 15 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[882]] - [[Marínus 1.]] varð páfi. * [[955]] - [[Jóhannes 12.]] varð páfi. * [[1263]] - [[Magnús lagabætir]] varð Noregskonungur við lát föður síns. * [[1431]] - [[Hinrik 6. Englandskonungur]] var krýndur konungur Frakklands í Notre Dame. * [[1575]] - Jarðskjálfti reið yfir í [[Valdivia]], [[Chile]]. * [[1641]] - [[Mazarin kardináli|Giulio Mazarini]] var gerður að kardinála. * [[1653]] - [[Oliver Cromwell]] gerðist einvaldur í Englandi. * [[1707]] - Eldgos varð í [[Fuji]]-fjalli í [[Japan]]. Fjallið hefur ekki gosið síðan. * [[1740]] - [[Friðrik mikli]] gerði innrás í [[Silesía|Silesíu]] og hóf þannig [[austurríska erfðastríðið]]. * [[1835]] - [[Bruninn mikli í New York]]: 530 byggingar eyðilögðust í New York-borg. * [[1857]] - Um 11.000 manns fórust í [[jarðskjálftinn í Napólí 1857|jarðskjálfta]] í [[Napólí]] á Ítalíu. * [[1880]] - Fyrra [[Búastríðið]] hófst. * [[1894]] - [[Tjaldbúðin]], kirkja Vestur-Íslendinga í Winnipeg, var vígð. * [[1906]] - [[Móakotslind]], vatnsbrunni í [[Skuggahverfi]]nu, var lokað eftir að taugaveikifaraldur sem sýkti hátt í hundrað manns var rakinn til hans. * [[1916]] - [[Framsóknarflokkurinn]] var stofnaður á Íslandi. * [[1917]] - Í [[Stykkishólmur|Stykkishólmi]] mældist loftþrýstingur 1054,2 millibör, sem er einn hæsti mældur loftþrýstingur á Íslandi. * [[1942]] - [[Utanþingsstjórnin|Utanþingsstjórn]] undir forsæti Björns Þórðarsonar tók við völdum á Íslandi. * [[1944]] - [[Síðari heimsstyrjöldin]]: [[Ardennasóknin|Ardennasókn]] Þjóðverja hófst við rætur Ardennafjalla. * [[1963]] - [[Kópavogskirkja]] var vígð af Sigurbirni Einarssyni. * [[1966]] - Tveir mannréttindasáttmálar, [[Alþjóðasamningur um efnahagsleg, félagsleg og menningarleg réttindi]] og [[Alþjóðasamningur um borgaraleg og stjórnmálaleg réttindi]], voru samþykktir af allsherjarþingi Sameinuðu þjóðanna. * 1966 - [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna]] samþykkti olíusölubann gegn [[Ródesía|Ródesíu]]. * [[1969]] - [[Dauðarefsing]]ar voru afnumdar í Bretlandi. * [[1970]] - Ríkisstjórn Eþíópíu lýsti yfir [[neyðarástand]]i í [[Erítrea|Erítreu]] vegna aðgerða [[Frelsissamtök Erítreu|Frelsissamtaka Erítreu]]. * [[1971]] - [[Bangladess]] fékk sjálfstæði frá Pakistan eftir blóðuga sjálfstæðisbaráttu. * [[1980]] - [[Samtök olíuútflutningsríkja]] ákváðu að hækka olíuverð um 10%. * [[1985]] - Mafíuforingjarnir [[Paul Castellano]] og [[Thomas Bilotti]] voru skotnir til bana að undirlagi [[John Gotti]] sem þá varð leiðtogi [[Gambinofjölskyldan|Gambinofjölskyldunnar]]. * [[1986]] - [[Jeltoqsan-uppþotin]], fjöldamótmæli gegn stjórnvöldum, hófust í [[Kasakstan]]. * [[1987]] - [[Stórréttarhöldin í Palermó|Stórréttarhöldunum í Palermó]] lauk með því að 19 mafíuforingjar voru dæmdir í lífstíðarfangelsi. * [[1989]] - [[Sósíalíski einingarflokkurinn]] í Austur-Þýskalandi var lagður niður. * [[1990]] - [[Jean-Bertrand Aristide]] varð fyrsti lýðræðislega kjörni forseti Haítí í þrjá áratugi. * [[1991]] - [[Kasakstan]] fékk sjálfstæði frá Sovétríkjunum. * [[1992]] - [[Þjóðarráð Tékklands]] samþykkti nýja [[stjórnarskrá Tékklands]]. * [[1997]] - 38. þáttur ''[[Pokémon (sjónvarpsþættir)|Pokémon]]''-teiknimyndaþáttanna var sendur út í Japan og olli því að fjöldi barna fékk flogakast. * [[1998]] - [[Eyðimerkurrefsaðgerðin]]: Bill Clinton fyrirskipaði loftárásir á Írak. <onlyinclude> * [[2006]] - Fjölmenn mótmæli áttu sér stað á [[Nørrebro]] í Kaupmannahöfn eftir að lögregla hugðist ryðja félagsmiðstöðina [[Ungdomshuset]]. * [[2008]] - Jarðskjálfti upp á 4,2 á Richter reið yfir [[Eyrarsund]]. * [[2009]] - Stjörnufræðingar uppgötvuðu [[GJ 1214 b]], fyrstu [[fjarreikistjarna|fjarreikistjörnuna]] þar sem vatn gæti fundist. * [[2011]] - Fyrirtækið [[Hagar]] var stofnað á Íslandi. * [[2011]] - [[Hitabeltisstormurinn Washi]] olli mannskæðum flóðum á [[Filippseyjar|Filippseyjum]]. * [[2012]] - Yfir 700 fórust þegar fellibylurinn [[Bopha (fellibylur)|Bopha]] gekk á land í Filippseyjum. * [[2013]] - [[Borgarastyrjöldin í Sýrlandi]]: 125 létust þegar [[Sýrlandsher]] gerði loftárás á [[Aleppó]]. * [[2014]] - 145 skólabörn og kennarar létust þegar [[Talíbanar]] gerðu árás á skóla í [[Peshawar]] í Pakistan</onlyinclude> == Fædd == * [[1485]] - [[Katrín af Aragóníu]], Englandsdrottning (d. [[1536]]). * [[1742]] - [[Gebhard Leberecht von Blücher]], prússneskur herforingi (d. [[1819]]). * [[1770]] - [[Ludwig van Beethoven]], þýskt tónskáld (d. [[1827]]). * [[1775]] - [[Jane Austen]], enskur rithöfundur (d. [[1817]]). * [[1790]] - [[Leópold 1. Belgíukonungur]] (d. [[1865]]). * [[1834]] - [[Léon Walras]], franskur hagfræðingur (d. [[1910]]). * [[1842]] - [[Friedrich Julius Rosenbach]], þýskur vísindamaður (d. [[1923]]). * [[1853]] - [[Roberto Ferruzzi]], ítalskur listmálari (d. [[1934]]). * [[1876]] - [[Rodolphe Seeldrayers]], belgískur íþróttafrömuður (d. [[1954]]). * [[1888]] - [[Alexander 1. Júgóslavíukonungur]] (d. [[1934]]). * [[1901]] - [[Margaret Mead]], bandarískur mannfræðingur (d. [[1978]]). * [[1905]] - [[Piet Hein (Danmörku)|Piet Hein]], danskur vísindamaður og skáld (d. [[1996]]). * [[1917]] - [[Arthur C. Clarke]], enskur rithöfundur (d. [[2008]]). * [[1925]] - [[Geir Hallgrímsson]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[1990]]). * [[1928]] - [[Philip K. Dick]], bandarískur rithöfundur (d. [[1982]]). * [[1938]] - [[Liv Ullmann]], norsk leikkona. * [[1946]] - [[Benny Andersson]], sænskur tónlistarmaður. * [[1947]] - [[Aka Høegh]], grænlenskur myndlistarmaður. * [[1961]] - [[Bill Hicks]], bandarískur grínisti (d. [[1994]]). * [[1961]] - [[Jon Tenney]], bandarískur leikari. * [[1973]] - [[Silja Dögg Gunnarsdóttir]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1979]] - [[Daniel Narcisse]], franskur handknattleiksmaður. * [[1982]] - [[Davíð Óskar Ólafsson]], íslenskur kvikmyndaframleiðandi. * [[1988]] - [[Mats Hummels]], þýskur knattspyrnumaður. * 1991 - [[Ninna Pálmadóttir]], íslenskur leikstjóri. * [[1997]] - [[Zara Larsson]], sænsk söngkona. == Dáin == * [[705]] - [[Wu Zetian]], kínversk keisaraynja (f. [[624]]). * [[867]] - [[Eberhard af Fríúlí]], frankverskur hertogi. * [[882]] - [[Jóhannes 8. páfi]]. * [[1263]] - [[Hákon gamli]], Noregskonungur (f. [[1204]]). * [[1325]] - [[Karl greifi af Valois]], sonur Filippusar 3. Frakkakonungs (f. [[1270]]). * [[1515]] - [[Afonso de Albuquerque]], portúgalskur sæfari og landstjóri á Indlandi (f. [[1453]]). * [[1609]] - [[Arild Huitfeldt]], danskur sagnaritari (f. [[1546]]). * [[1748]] - [[Þorleifur Skaftason]], prófastur í Múla í Aðaldal (f. [[1683]]). * [[1774]] - [[François Quesnay]], franskur hagfræðingur (f. [[1694]]). * [[1879]] - [[Ingibjörg Einarsdóttir]], eiginkona Jóns Sigurðssonar (f. [[1804]]). * [[1883]] - [[Thomas Story Kirkbride]], bandarískur læknir (f. [[1809]]). * [[1909]] - [[Ludwig Friedländer]], þýskur fornfræðingur (f. [[1824]]). * [[1909]] - [[Hallgrímur Sveinsson]], íslenskur biskup (f. [[1841]]). * [[1926]] - [[Sigurður Jónsson í Ystafelli]], íslenskur stjórnmálamaður (f. [[1852]]). * [[1940]] - [[Juan Carreño]], mexíkóskur knattspyrnumaður (f. [[1909]]). * [[1968]] - [[Pétur Ottesen]], alþingismaður (f. [[1888]]). * [[1970]] - [[Oscar Lewis]], bandarískur mannfræðingur (f. [[1914]]). * [[1980]] - [[Ólafur Jónsson, ráðunautur]], íslenskur náttúrufræðingur (f. [[1895]]). * [[1993]] - [[Guðlaugur Pálsson (kaupmaður)|Guðlaugur Pálsson]], kaupmaður á Eyrarbakka, 97 ára. * [[2005]] - [[John Spencer]], bandarískur leikari (f. [[1946]]). * [[2023]] - [[Antonio Negri]], ítalskur stjórnmálaheimspekingur (f. [[1925]]). == {{hátíðisdagar}} == * Samkvæmt kvæði Jóhannesar úr Kötlum, „[[Jólin koma]]“ kemur jólasveinninn [[Pottaskefill]] til byggða þennan dag. {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Desember]] 09jczrvtc9u0blnz42lhy7qtiacb65m 0 2759 1984180 1827753 2026-10-28T16:07:53Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984180 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|desember}} '''26. desember''' er 360. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (361. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 5 dagar eru eftir af árinu. Annar í jólum. == Atburðir == * [[1277]] - [[Nikulás 3. páfi|Nikulás 3.]] varð páfi. * [[1606]] - Leikrit William Shakespeare, ''[[Lér konungur]]'', var frumflutt við bresku hirðina. * [[1662]] - Leikritið ''[[Kvennaskólinn]]'' eftir [[Moliére]] var frumsýnt. * [[1687]] - [[Meyjarhofið]] í [[Aþena|Aþenu]] eyðilagðist að hluta í sprengingu þegar [[Feneyjar|feneysk]] fallbyssukúla kveikti í [[byssupúður|púðurgeymslu]] sem [[Tyrkjaveldi|Tyrkir]] höfðu sett þar upp. * [[1825]] - [[Desembristauppreisnin]] braust út í Rússlandi. Frjálslyndir herforingjar gripu til vopna gegn valdatöku Nikulásar 1. Rússakeisara en biðu ósigur gegn her ríkisstjórnarinnar. * [[1836]] - [[Suður-Ástralía]] varð sjálfstæð nýlenda Breta. * [[1877]] - Í [[Dómkirkjan í Reykjavík|Dómkirkjunni í Reykjavík]] var ekki hægt að messa vegna kulda. Tveimur árum síðar voru settir ofnar í kirkjuna. * [[1898]] - Marie og Pierre Curie gerðu opinbert að þau hefðu einangrað [[radín]]. * [[1911]] - [[Leikfélag Reykjavíkur]] frumsýndi ''[[Fjalla-Eyvindur (leikrit)|Fjalla-Eyvind]]'' eftir [[Jóhann Sigurjónsson]] og var leikritið sýnt við metaðsókn um veturinn. * [[1919]] - [[Íþróttafélagið Hörður Hólmverji]] stofnað á [[Akranes|Akranesi]]. * [[1941]] - [[Leikfélag Reykjavíkur]] frumsýndi ''[[Gullna hliðið]]'' eftir [[Davíð Stefánsson]]. Aðalleikarar voru [[Arndís Björnsdóttir]] og [[Brynjólfur Jóhannesson]]. * [[1953]] - Sjö systkini voru skírð samtímis í [[Fossvogskirkja|Fossvogskirkju]], hið yngsta tveggja mánaða en hið elsta 6 ára. * [[1956]] - Þýska kvikmyndin ''Du darfst nicht länger schweigen'', gerð eftir skáldsögu Kristmanns Guðmundssonar, ''[[Morgunn lífsins]]'', var frumsýnd í Gamla bíói. * [[1981]] - Leikritið ''[[Hús skáldsins]]'' eftir [[Halldór Laxness]] var frumflutt og þá jafnframt lagið ''[[Maístjarnan]]'' eftir [[Jón Ásgeirsson]]. Lagið hefur verið vinsælt síðan. * [[1982]] - Tímaritið ''[[Time]]'' útnefndi [[tölva|tölvuna]] „[[Manneskja ársins hjá Time|mann ársins]]“. * [[1984]] - Íslenska kvikmyndin ''[[Gullsandur]]'' var frumsýnd. * [[1986]] - Lokaþáttur bandarísku sápuóperunnar ''[[Search for Tomorrow]]'', sem hafði gengið í 35 ár, var sýndur á [[NBC]]. <onlyinclude> * [[1990]] - [[Slóvenía]] lýsti yfir sjálfstæði. * [[1991]] - [[Sovétríkin]] voru opinberlega leyst upp. * [[1999]] - [[Hvirfilbylirnir Lothar og Martin|Hvirfilbylurinn Lothar]] olli dauða 137 manna þegar hann gekk yfir Frakkland, Þýskaland og Sviss. * [[2003]] - [[Esperanto|Fyrsta greinin]] var skrifuð í íslenska hluta [[Wikipedia|Wikipediu]]. * [[2004]] - Stór [[Flóðbylgjan í Indlandshafi 2004|flóðbylgja]] skall á ströndum við [[Indlandshaf]]. Um 200.000 manns létu lífið í [[Taíland]]i, [[Indland]]i, [[Srí Lanka]], [[Maldíveyjar|Maldíveyjum]], [[Malasía|Malasíu]], [[Mjanmar]], [[Bangladess]] og [[Indónesía|Indónesíu]]. * [[2006]] - [[Jarðskjálftinn í Hengchun 2006]], sunnan við [[Taívan]], olli 2 dauðsföllum og miklum skemmdum á sæstrengjum. * [[2021]] - Hitamet var slegið í [[Alaska]] þegar 19,4 gráðu hiti mældist á [[Kodiak-eyja|Kodiak-eyju]].</onlyinclude> == Fædd == * [[1636]] - [[Justine Siegemund]], þýsk ljósmóðir (d. [[1705]]). * [[1791]] - [[Charles Babbage]], enskur stærðfræðingur (d. [[1871]]). * [[1872]] - [[Norman Angell]], breskur blaðamaður og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1967]]). * [[1889]] - [[Gunnfríður Jónsdóttir]], íslenskur myndhöggvari (d. [[1968]]). * [[1891]] - [[Jón Þorleifsson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[1961]]). * [[1893]] - [[Maó Zedong]], kínverskur leiðtogi (d. [[1976]]). * [[1909]] - [[Oldřich Nejedlý]], tékkóslóvakískur knattspyrnumaður (d. [[1990]]). * [[1934]] - [[Richard Swinburne]], breskur heimspekingur. * [[1939]] - [[Phil Spector]], bandarískur upptökustjóri. * [[1942]] - [[Einar Oddur Kristjánsson]], íslenskur stjórnmálamaður (d. [[2007]]). * [[1943]] - [[Jón Bjarnason (þingmaður)|Jón Bjarnason]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1949]] - [[José Ramos-Horta]], austurtímorskur stjórnmálamaður og Nóbelsverðlaunahafi. * [[1960]] - [[Temuera Morrison]], nýsjálenskur leikari. * [[1963]] - [[Lars Ulrich]], trommari ([[Metallica]]). * [[1971]] - [[Jared Leto]], bandarískur leikari. == Dáin == * [[268]] - [[Dýónísíus páfi]]. * [[418]] - [[Sosimus páfi]]. * [[1241]] - [[Klængur Bjarnarson]] (f. [[1216]]). * [[1302]] - [[Valdimar Birgisson]], fyrrverandi konungur Svíþjóðar (f. um [[1240]]). * [[1417]] - [[Elinóra af Aragóníu, Kýpurdrottning|Elinóra af Aragóníu]], drottning Kýpur, kona [[Pétur 1. Kýpurkonungur|Péturs 1.]] (f. [[1333]]). * [[1458]] - [[Arthúr 3.]], hertogi af [[Bretagne]] (f. [[1393]]). * [[1530]] - [[Babúr]], stofnandi Mógúlveldisins (f. [[1483]]). * [[1624]] - [[Simon Marius]], þýskur stjörnufræðingur (f. [[1573]]). * [[1867]] - [[József Kossics]], slóvenskur rithöfundur (f. [[1788]]). * [[1914]] - [[Halldór Jónsson (f. 1859)|Halldór Jónsson]], bæjarfulltrúi í Reykjavík (f. [[1859]]). * [[1931]] - [[Sigurbjörg Þorláksdóttir]], íslensk kvenréttindakona (f. [[1870]]). * [[1952]] - [[Katrín Pálsdóttir]], bæjarfulltrúi í Reykjavík (f. [[1889]]). * [[1961]] - [[Kristofer Uppdal]], norskur rithöfundur (f. [[1878]]). * [[1966]] - [[Guillermo Stábile]], argentínskur knattspyrnumaúr og -þjálfari (f. [[1905]]). * [[1968]] - [[Weegee]], austurrískur ljósmyndari (f. [[1899]]). * [[1972]] - [[Harry S. Truman]], Bandaríkjaforseti (f. [[1884]]). * [[1985]] - [[Dian Fossey]], bandarískur dýrafræðingur (f. [[1932]]). * [[1992]] - [[Sigríður Hagalín]], íslensk leikkona (f. [[1926]]) * [[1997]] - [[Jón Magnússon (formaður Fram)|Jón Magnússon]], knattspyrnumaður og formaður [[Knattspyrnufélagið Fram|Knattspyrnufélagsins Fram]] og [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|Fimleikafélags Hafnarfjarðar]] (f. [[1911]]). * [[1999]] - [[Curtis Mayfield]], bandarískur söngvari (f. [[1942]]). * [[2006]] - [[Gerald Ford]], Bandaríkjaforseti (f. [[1913]]). * [[2007]] - [[István Sándorfi]], ungverskur myndlistarmaður (f. [[1948]]). * [[2010]] - [[Matthew Lipman]], bandarískur heimspekingur (f. [[1923]]). * [[2010]] - [[Teena Marie]], bandarísk söngkona (f. [[1956]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Desember]] k98seaz5ntxg8753in314sabzgaevws 0 2760 1984177 1940776 2026-10-28T16:06:51Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984177 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|desember}} '''27. desember''' er 361. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (362. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 4 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1394]] - [[Jörundarkirkja]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] brotnaði í ofsaveðri. * [[1601]] - [[Stríð Hollands og Portúgals]] hófst með sigri Hollendinga í [[orrustan um Bantam|orrustunni um Bantam]]. * [[1831]] - [[Charles Darwin]] lagði upp í siglingu sína um Kyrrahaf með skipinu HMS ''Beagle''. * [[1904]] - [[Abbey Theatre]] opnaði í [[Dublin]]. * [[1904]] - Leikritið ''[[Pétur Pan (leikrit)|Pétur Pan]]'' var frumsýnt í [[London]]. * [[1919]] - Sænska kvikmyndafyrirtækið [[Svensk Filmindustri]] var stofnað. * [[1923]] - [[Alþingiskosningar 1923|Alþingiskosningar]] voru haldnar á Íslandi. * [[1936]] - [[Ungmennafélagið Valur]] var stofnað á [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]]. * [[1945]] - [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] og [[Alþjóðabankinn]] voru stofnaðir. * [[1956]] - Staðfest voru [[lög]] um bann við [[Hnefaleikar|hnefaleikum]] á [[Ísland]]i, bæði keppni og sýningu. * [[1975]] - 372 kolanámumenn létust í slysi í kolanámu í [[Chasnala]] á [[Indland]]i. * [[1978]] - [[Stjórnarskrá Spánar|Ný stjórnarskrá]] var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu á Spáni. * [[1983]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi hitti tilræðismanninn [[Mehmet Ali Ağca]] í fangelsinu í [[Rebibbia]] og fyrirgaf honum. * [[1985]] - [[Árásirnar á flugvellina í Vín og Róm]]: Meðlimir hryðjuverkasamtaka [[Abu Nidal]] gerðu árásir á tveimur flugvöllum með hríðskotarifflum og handsprengjum. 19 létust og hundruð særðust. * [[1985]] - Náttúrufræðingurinn [[Dian Fossey]] fannst myrt í Rúanda. * [[1988]] - Fyrsta fasta [[bílnúmer]]ið í nýju númerakerfi var sett á bifreið [[Halldór Ásgrímsson|Halldórs Ásgrímssonar]] [[dómsmálaráðherra]], HP741. Nýja kerfið gekk í gildi í ársbyrjun [[1989]]. * [[1996]] - [[Talíbanar]] í Afganistan náðu [[Bagramflugvöllur|Bagramflugvelli]] á sitt vald. * [[1997]] - [[Norður-Hérað]] var stofnað með sameiningu þriggja sveitarfélaga á Austurlandi. * 1997 - Leiðtogi sambandssinna á Norður-Írlandi, [[Billy Wright]], var myrtur í [[Long Kesh-fangelsi]]. * 1997 - Íslenska ríkisfyrirtækinu [[Póstur og sími|Pósti og síma]] var skipt í tvö fyrirtæki: [[Landssími Íslands|Landssímann]] og [[Íslandspóstur|Íslandspóst]]. <onlyinclude> * [[2003]] - [[Bam-skjálftinn 2003|Jarðskjálfti]] reið yfir [[Íran]]; um 30.000 fórust. * [[2003]] - 13 létust þegar nokkrar bílsprengjur sprungu í pólska hverfinu í [[Kerbala]] í Írak. * [[2007]] - [[Benazir Bhutto]], fyrrverandi forsætisráðherra [[Pakistan]]s og forsetaframbjóðandi, var ráðin af dögum á kosningafundi í [[Rawalpindi]]. * [[2007]] - Forseta- og þingkosningar voru haldnar í [[Kenýa]]. * [[2008]] - Ísraelar hófu hernaðaraðgerðina ''[[Operation Cast Lead]]'' á [[heimastjórnarsvæði Palestínumanna]] á [[Gasaströndin]]ni. Yfir 1300 manns létu lífið í átökunum. * [[2013]] - Fyrrum fjármálaráðherra Líbanon, [[Mohamad Chatah]], lést ásamt sjö öðrum í bílsprengju í Beirút. * [[2023]] - Kosningabandalag [[Miloš Vučević]] hlaut nauman meirihluta í þingkosningum í Serbíu.</onlyinclude> == Fædd == * [[1350]] - [[Jóhann 1. Aragóníukonungur|Jóhann 1.]], konungur Aragóníu (d. [[1395]]). * [[1390]] - [[Anne Mortimer]], ensk aðalskona, móðir [[Ríkharður 3. hertogi af Jórvík|Ríkharðs]] Plantagenent hertoga af Jórvík og amma [[Játvarður 4.|Játvarðs 4.]] og [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharðs 3.]] * [[1533]] - [[Stefán Batory]], konungur Póllands (d. [[1586]]). * [[1571]] - [[Johannes Kepler]], þýskur stjörnufræðingur (d. [[1630]]). * [[1595]] - [[Bogdan Kmelnitskíj]], höfuðsmaður Úkraínu (d. [[1657]]). * [[1654]] - [[Jakob Bernoulli]], svissneskur stærðfræðingur (d. [[1705]]). * [[1761]] - [[Michael Andreas Barclay de Tolly]], rússneskur herforingi (d. [[1818]]). * [[1762]] - [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] konferensráð (d. [[1833]]). * [[1767]] - [[Stefán Stephensen]], íslenskur lögmaður (d. [[1820]]). * [[1772]] - [[Arnór Jónsson (prestur)|Arnór Jónsson]], íslenskur prestur (d. [[1853]]). * [[1797]] - [[Manuela Sáenz]], ekvadorsk byltingarkona (d. [[1856]]). * [[1822]] - [[Louis Pasteur]], franskur örverufræðingur (d. [[1895]]). * [[1860]] - [[David Bergey]], bandarískur læknir (d. [[1937]]). * [[1867]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (d. [[1961]]). * [[1901]] - [[Marlene Dietrich]], þýsk leikkona (d. [[1992]]). * [[1911]] - [[Sigvaldi Thordarson]], íslenskur arkitekt (d. [[1964]]). * [[1915]] - [[Gyula Zsengellér]], ungverskur knattspyrnumaður (d. [[1999]]). * [[1923]] - [[Richard Popkin]], bandarískur heimspekisagnfræðingur (d. [[2005]]). * [[1936]] - [[Bjarni Felixson]], íslenskur íþróttafréttamaður. * [[1948]] - [[Gerard Depardieu]], franskur leikari. * [[1961]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[1963]] - [[Claus Meyer]], danskur viðskiptafræðingur. * [[1966]] - [[Eva LaRue]], bandarísk leikkona. * [[1969]] - [[Gunnar Gunnsteinsson]], íslenskur leikari. * [[1969]] - [[Linda Pétursdóttir]], íslensk athafnakona. * [[1969]] - [[Sarah Vowell]], bandarísk leikkona. * [[1971]] - [[Duncan Ferguson]], skoskur knattspyrnumaður. * [[1977]] - [[Ángel Ortiz]], paragvæskur knattspyrnumaður. * [[1988]] - [[Hera Hilmarsdóttir]], íslensk leikkona. == Dáin == * [[1923]] - [[Gustave Eiffel]], franskur verkfræðingur (f. [[1832]]). * [[1944]] - [[Alexandre Villaplane]], franskur knattspyrnumaður (f. [[1904]]). * [[1962]] - [[Inge Krokann]], norskur rithöfundur (f. [[1893]]). * [[1972]] - [[Lester Pearson]], forsætisráðherra Kanada (f. [[1897]]). * [[1986]] - [[Snorri Hjartarson]], íslenskt skáld (f. [[1906]]). * [[1996]] - [[Lúðvík Þorgeirsson]], íslenskur kaupmaður og formaður [[Knattspyrnufélagið Fram|Knattspyrnufélagsins Fram]] (f. [[1910]]). * [[2002]] - [[George Roy Hill]], bandarískur leikstjóri (f. [[1921]]). * [[2007]] - [[Benazir Bhutto]], pakistanskur stjórnmálamaður (f. [[1953]]). * [[2011]] - [[Michael Dummett]], enskur heimspekingur (f. [[1925]]). * [[2016]] - [[Carrie Fisher]], bandarísk leikkona (f. [[1956]]). * [[2023]] - [[Jacques Delors]], franskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Desember]] izu13nkf11wvhlda5ensn9w3974f34q 1984178 1984177 2026-10-28T16:07:15Z TKSnaevarr 53243 /* Fædd */ 1984178 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|desember}} '''27. desember''' er 361. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (362. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 4 dagar eru eftir af árinu. == Atburðir == * [[1394]] - [[Jörundarkirkja]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] brotnaði í ofsaveðri. * [[1601]] - [[Stríð Hollands og Portúgals]] hófst með sigri Hollendinga í [[orrustan um Bantam|orrustunni um Bantam]]. * [[1831]] - [[Charles Darwin]] lagði upp í siglingu sína um Kyrrahaf með skipinu HMS ''Beagle''. * [[1904]] - [[Abbey Theatre]] opnaði í [[Dublin]]. * [[1904]] - Leikritið ''[[Pétur Pan (leikrit)|Pétur Pan]]'' var frumsýnt í [[London]]. * [[1919]] - Sænska kvikmyndafyrirtækið [[Svensk Filmindustri]] var stofnað. * [[1923]] - [[Alþingiskosningar 1923|Alþingiskosningar]] voru haldnar á Íslandi. * [[1936]] - [[Ungmennafélagið Valur]] var stofnað á [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]]. * [[1945]] - [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] og [[Alþjóðabankinn]] voru stofnaðir. * [[1956]] - Staðfest voru [[lög]] um bann við [[Hnefaleikar|hnefaleikum]] á [[Ísland]]i, bæði keppni og sýningu. * [[1975]] - 372 kolanámumenn létust í slysi í kolanámu í [[Chasnala]] á [[Indland]]i. * [[1978]] - [[Stjórnarskrá Spánar|Ný stjórnarskrá]] var samþykkt í þjóðaratkvæðagreiðslu á Spáni. * [[1983]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi hitti tilræðismanninn [[Mehmet Ali Ağca]] í fangelsinu í [[Rebibbia]] og fyrirgaf honum. * [[1985]] - [[Árásirnar á flugvellina í Vín og Róm]]: Meðlimir hryðjuverkasamtaka [[Abu Nidal]] gerðu árásir á tveimur flugvöllum með hríðskotarifflum og handsprengjum. 19 létust og hundruð særðust. * [[1985]] - Náttúrufræðingurinn [[Dian Fossey]] fannst myrt í Rúanda. * [[1988]] - Fyrsta fasta [[bílnúmer]]ið í nýju númerakerfi var sett á bifreið [[Halldór Ásgrímsson|Halldórs Ásgrímssonar]] [[dómsmálaráðherra]], HP741. Nýja kerfið gekk í gildi í ársbyrjun [[1989]]. * [[1996]] - [[Talíbanar]] í Afganistan náðu [[Bagramflugvöllur|Bagramflugvelli]] á sitt vald. * [[1997]] - [[Norður-Hérað]] var stofnað með sameiningu þriggja sveitarfélaga á Austurlandi. * 1997 - Leiðtogi sambandssinna á Norður-Írlandi, [[Billy Wright]], var myrtur í [[Long Kesh-fangelsi]]. * 1997 - Íslenska ríkisfyrirtækinu [[Póstur og sími|Pósti og síma]] var skipt í tvö fyrirtæki: [[Landssími Íslands|Landssímann]] og [[Íslandspóstur|Íslandspóst]]. <onlyinclude> * [[2003]] - [[Bam-skjálftinn 2003|Jarðskjálfti]] reið yfir [[Íran]]; um 30.000 fórust. * [[2003]] - 13 létust þegar nokkrar bílsprengjur sprungu í pólska hverfinu í [[Kerbala]] í Írak. * [[2007]] - [[Benazir Bhutto]], fyrrverandi forsætisráðherra [[Pakistan]]s og forsetaframbjóðandi, var ráðin af dögum á kosningafundi í [[Rawalpindi]]. * [[2007]] - Forseta- og þingkosningar voru haldnar í [[Kenýa]]. * [[2008]] - Ísraelar hófu hernaðaraðgerðina ''[[Operation Cast Lead]]'' á [[heimastjórnarsvæði Palestínumanna]] á [[Gasaströndin]]ni. Yfir 1300 manns létu lífið í átökunum. * [[2013]] - Fyrrum fjármálaráðherra Líbanon, [[Mohamad Chatah]], lést ásamt sjö öðrum í bílsprengju í Beirút. * [[2023]] - Kosningabandalag [[Miloš Vučević]] hlaut nauman meirihluta í þingkosningum í Serbíu.</onlyinclude> == Fædd == * [[1350]] - [[Jóhann 1. Aragóníukonungur|Jóhann 1.]], konungur Aragóníu (d. [[1395]]). * [[1390]] - [[Anne Mortimer]], ensk aðalskona, móðir [[Ríkharður 3. hertogi af Jórvík|Ríkharðs]] Plantagenent hertoga af Jórvík og amma [[Játvarður 4.|Játvarðs 4.]] og [[Ríkharður 3. Englandskonungur|Ríkharðs 3.]] * [[1533]] - [[Stefán Batory]], konungur Póllands (d. [[1586]]). * [[1571]] - [[Johannes Kepler]], þýskur stjörnufræðingur (d. [[1630]]). * [[1595]] - [[Bogdan Kmelnitskíj]], höfuðsmaður Úkraínu (d. [[1657]]). * [[1654]] - [[Jakob Bernoulli]], svissneskur stærðfræðingur (d. [[1705]]). * [[1761]] - [[Michael Andreas Barclay de Tolly]], rússneskur herforingi (d. [[1818]]). * [[1762]] - [[Magnús Stephensen (f. 1762)|Magnús Stephensen]] konferensráð (d. [[1833]]). * [[1767]] - [[Stefán Stephensen]], íslenskur lögmaður (d. [[1820]]). * [[1772]] - [[Arnór Jónsson (prestur)|Arnór Jónsson]], íslenskur prestur (d. [[1853]]). * [[1797]] - [[Manuela Sáenz]], ekvadorsk byltingarkona (d. [[1856]]). * [[1822]] - [[Louis Pasteur]], franskur örverufræðingur (d. [[1895]]). * [[1860]] - [[David Bergey]], bandarískur læknir (d. [[1937]]). * [[1867]] - [[Johannes Larsen]], danskur listmálari (d. [[1961]]). * [[1901]] - [[Marlene Dietrich]], þýsk leikkona (d. [[1992]]). * [[1911]] - [[Sigvaldi Thordarson]], íslenskur arkitekt (d. [[1964]]). * [[1915]] - [[Gyula Zsengellér]], ungverskur knattspyrnumaður (d. [[1999]]). * [[1923]] - [[Richard Popkin]], bandarískur heimspekisagnfræðingur (d. [[2005]]). * [[1936]] - [[Bjarni Felixson]], íslenskur íþróttafréttamaður (d. [[2023]]). * [[1948]] - [[Gerard Depardieu]], franskur leikari. * [[1961]] - [[Guido Westerwelle]], þýskur stjórnmálamaður (d. [[2016]]). * [[1963]] - [[Claus Meyer]], danskur viðskiptafræðingur. * [[1966]] - [[Eva LaRue]], bandarísk leikkona. * [[1969]] - [[Gunnar Gunnsteinsson]], íslenskur leikari. * [[1969]] - [[Linda Pétursdóttir]], íslensk athafnakona. * [[1969]] - [[Sarah Vowell]], bandarísk leikkona. * [[1971]] - [[Duncan Ferguson]], skoskur knattspyrnumaður. * [[1977]] - [[Ángel Ortiz]], paragvæskur knattspyrnumaður. * [[1988]] - [[Hera Hilmarsdóttir]], íslensk leikkona. == Dáin == * [[1923]] - [[Gustave Eiffel]], franskur verkfræðingur (f. [[1832]]). * [[1944]] - [[Alexandre Villaplane]], franskur knattspyrnumaður (f. [[1904]]). * [[1962]] - [[Inge Krokann]], norskur rithöfundur (f. [[1893]]). * [[1972]] - [[Lester Pearson]], forsætisráðherra Kanada (f. [[1897]]). * [[1986]] - [[Snorri Hjartarson]], íslenskt skáld (f. [[1906]]). * [[1996]] - [[Lúðvík Þorgeirsson]], íslenskur kaupmaður og formaður [[Knattspyrnufélagið Fram|Knattspyrnufélagsins Fram]] (f. [[1910]]). * [[2002]] - [[George Roy Hill]], bandarískur leikstjóri (f. [[1921]]). * [[2007]] - [[Benazir Bhutto]], pakistanskur stjórnmálamaður (f. [[1953]]). * [[2011]] - [[Michael Dummett]], enskur heimspekingur (f. [[1925]]). * [[2016]] - [[Carrie Fisher]], bandarísk leikkona (f. [[1956]]). * [[2023]] - [[Jacques Delors]], franskur stjórnmálamaður (f. [[1925]]). {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Desember]] d9e0v234bboih8jgpybb0a9q6078jf4 0 5071 1984258 1919426 2026-10-29T09:43:55Z Berserkur 10188 1984258 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1631]]|[[1632]]|[[1633]]|[[1634]]|[[1635]]|[[1636]]|[[1637]]| [[1621-1630]]|[[1631-1640]]|[[1641-1650]]| [[16. öldin]]|[[17. öldin]]|[[18. öldin]]| }} Árið '''1634''' ('''MDCXXXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 34. [[ár]] [[17. öldin|17. aldar]] sem hófst á [[sunnudagur|sunnudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]] en [[miðvikudagur|miðvikudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]] sem er tíu dögum á eftir. == Ísland == === Ódagsettir atburðir === * Veturinn 1633-1634 var kallaður [[Hvítivetur]] á [[Ísland]]i. === Fædd === * [[7. febrúar]] - [[Jón Guðmundsson í Hítardal]], skólameistari í Skálholti og prestur í Hítardal (f. [[1558]]) === Dáin === === Opinberar [[aftaka|aftökur]] === * Jón Ormsson hengdur fyrir þjófnað, undir Svarthamri í Langadal. * Aldís Þórðardóttir dæmd til dauða, í Kópavogi, fyrir blóðskömm. Bróðir hennar, Jón Þórðarson, var dæmdur útlægur fyrir sömu sök.<ref>Upplýsingar um aftökur sóttar á vef rannsóknarverkefnisins ''Dysjar hinna dauðu'', þá ekki síst skrá á slóðinni https://dhd.hi.is/gogn/Info.pdf, sótt 15.2.20202.</ref> == Erlendis == [[Mynd:Flugblatt_ermordung_wallenstein.jpg|thumb|right|Flugrit frá 1634 sem lýsir morðinu á Wallenstein.]] * [[25. febrúar]] - Skoskir og írskir hermenn myrtu [[Albrecht von Wallenstein]] að undirlagi [[Ferdinand 2. keisari|keisarans]] vegna gruns um að hann væri að semja um frið við sænska herinn. * [[1. mars]] - [[Vladislás 4.]] konungur Póllands sigraði [[Rússland|rússneskan]] her í [[orrustan um Smolensk|orrustunni um Smolensk]]. * [[25. mars]] - Fyrstu [[England|ensku]] landnemarnir, [[jesúítar]], komu til [[Maryland]], fjórðu varanlegu nýlendu Englendinga í [[Nýi heimurinn|Nýja heiminum]]. * [[14. júní]] - [[Pólsk-litáíska samveldið]] og Rússland skrifuðu undir friðarsamninga. * [[4. júlí]] - Borgin [[Trois-Rivières]] var stofnuð í Nýja Frakklandi, síðar [[Quebec]]. * [[29. júlí]] - [[Lén Svíþjóðar|Svíþjóð var skipt í lén]]. * [[5. september|5.]] og [[6. september]] - [[Svíþjóð|Svíar]] biðu afgerandi ósigur fyrir keisarahernum í [[Orrustan við Nördlingen|orrustunni við Nördlingen]]. * [[11. október]] - Flóð við Norðursjávarströnd Þýskalands og Danmerkur varð 8-12.000 að aldurtila. === Ódagsettir atburðir === * [[Oxford University Press]] í [[England]]i fékk konungsleyfi. * [[Curaçao]] laut stjórn Hollendinga. * Paulaner-brugghúsið var stofnsett í [[München]]. == Fædd == * [[16. janúar]] - [[Dorothe Engelbretsdotter]], norskt skáld (d. [[1713]]). * [[4. mars]] - [[Kazimierz Łyszczyński]] pólskur-litháískur trúleysingi (d. [[1689]]. * [[18. mars]] - [[Marie-Madeleine de La Fayette]], franskur rithöfundur (d. [[1693]]). * [[20. mars]] - [[Balthasar Bekker]], hollenskur heimspekingur (d. [[1698]]). * [[18. október]] - [[Luca Giordano]], ítalskur listmálari (d. [[1705]]). * [[15. desember]] - [[Thomas Kingo]], danskt sálmaskáld (d. [[1703]]). * [[Gioachino Greco]] var ítalskur skákmaður og rithöfundur (f. [[1600]]). == Dáin == * [[25. febrúar]] - [[Albrecht von Wallenstein]], [[Tékkland|tékkneskur]] hershöfðingi, myrtur (f. [[1583]]). * [[15. maí]] - [[Hendrik Avercamp]], hollenskur listmálari (f. [[1585]]). * [[25. júní]] - [[John Marston]], enskt leikskáld (f. [[1576]]). == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:1634]] [[Flokkur:1631-1640]] sze6brq93j7wyu9xjbdgtnj4iocchx1 0 13917 1984226 1954589 2026-10-29T00:38:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 2 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984226 wikitext text/x-wiki {{félagasamtök |nafn = Alþjóðadómstóllinn |mynd = International Court of Justice Seal.svg |myndaheiti ={{small|Merki Alþjóðadómstólsins}} |hnit={{nowrap|{{coord|52|05|11.8|N|4|17|43.8|E|region:NL-ZH_type:landmark|display=inline,title}}}} |skammstöfun= ICJ (enska), CIJ (franska) |stofnun={{start date and age|1945|6|26}} |höfuðstöðvar={{NED}} [[Haag]], [[Holland]]i |móðurfélag=[[Sameinuðu þjóðirnar]] |titill_leiðtoga = Forseti |nafn_leiðtoga = [[Yuji Iwasawa]] |titill_leiðtoga2 = Varaforseti |nafn_leiðtoga2 = [[Julia Sebutinde]] |vefsíða={{URL|www.icj-cij.org}} }} '''Alþjóðadómstóllinn''' (oft kenndur við [[Haag]]) ''([[enska]]: International Court of Justice (ICJ), [[franska]]: Cour internationale de justice (CIJ))'' er [[dómstóll]] á vegum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. Hann var settur á laggirnar árið [[1946]] og hefur það hlutverk að leysa úr deilumálum sem að [[ríki]] vísa til hans og einnig að gefa ráðgefandi álit vegna lögfræðilegra álitaefna sem að [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna|allsherjarþingið]] eða [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráðið]] leggja fyrir hann, eða þá sérhæfðar undirstofnanir sem hafa til þess samþykki allsherjarþingsins í samræmi við [[Stofnsáttmáli Sameinuðu þjóðanna|stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna]]. [https://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/IslandSth//nr/2383/#SAMThYKKTIR Samþykkt alþjóðadómstólsins] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} er það grundvallarskjal sem að dómstóllinn byggir á og vinnur eftir, samþykktin er viðauki við stofnskrá S.þ. og því eru öll aðildarríki S.þ. aðilar að henni. Eingöngu ríki geta verið aðilar að málum fyrir dómstólnum en honum er þó gjarnan ruglað saman við [[Alþjóðasakamáladómstóllinn|alþjóðasakamáladómstólinn]] eða [[stríðsglæpadómstólar Sameinuðu þjóðanna|stríðsglæpadómstólana]] sem S.þ. hafa sett á fót sérstaklega til að taka á málum einstaklinga sem grunaðir eru um [[stríðsglæpir|stríðsglæpi]] í fyrrum [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] og [[Rúanda]]. == Skipan dómsins og málsmeðferð == [[Mynd:International Court of Justice HQ 2006.jpg|thumb|left|Friðarhöllin í Haag, þar sem Alþjóðadómstóllinn starfar.]] Dómstóllinn hefur aðsetur í [[Friðarhöllin]]ni í [[Haag]] í [[Holland]]i. Í honum sitja 15 [[dómari|dómarar]] sem valdir eru af allsherjarþinginu og öryggisráðinu af listum sem að dómaranefndir ríkja við hinn [[Fasti gerðardómurinn|fasta gerðardóm]] leggja til. Dómarar eru kjörnir til 9 ára í senn og mega sitja mörg kjörtímabil, kosið er á þriggja ára fresti um þriðjung dómarasæti í hvert sinn. Aðeins má vera einn dómari af hverju þjóðerni í dómstólnum en þau ríki sem hafa fast sæti í öryggisráðinu ([[Bandaríkin]], [[Bretland]], [[Frakkland]], [[Kína]] og [[Rússland]] hafa ávallt haft dómara í dómstólnum þó að ekki sé kveðið á um það í samþykkt hans. Vinnumál dómstólsins eru [[enska]] og [[franska]]. Meirihluti dómara verður að vera samþykkur úrskurðum hans og mikið er um að þeir skili [[sérálit]]um hvort sem þeir eru sammála meirihlutaniðurstöðunni eða ekki. Þegar dómurinn úrskurðar í málum ber honum að líta til [[þjóðréttarsamningur|þjóðréttarsamninga]], þjóð[[réttarvenja]] og „almennra grundvallarregla laga, viðurkenndar af siðuðum þjóðum“. Einnig getur dómurinn haft til hliðsjónar skrif fræðimanna og fyrri dómsúrskurði en dómurinn er þó ekki formlega bundinn af fyrri úrskurðum sínum. Séu málsaðilar því samþykkir getur dómurinn skorið úr um mál með tilvísan til almennra sanngirnis- og réttlætissjónarmiða (''[[ex aequo et bono]]'') fremur en sérstakra laga. Dómstóllinn fæst við tvær gerðir mála, annars vegar deilumál milli ríkja sem hafa samþykkt að vísa deilunum til dómstólsins til bindandi úrskurðar og hins vegar ráðgefandi álit vegna sértækra spurninga um lagaleg atriði sem lagðar eru fyrir dóminn, yfirleitt að beiðni allsherjarþings S.þ. Ráðgefandi álit eru ekki bindandi og snerta ekki alltaf sérstök deilumál ríkja þó að það sé reyndar oft tilfellið. == Lögsaga og framfylgd dóma == Dómstóllinn hefur ekki [[lögsaga|lögsögu]] yfir neinu ríki sem ekki hefur gengist undir hana sjálfviljugt. Þetta getur komið til þannig að ríki gera sérstakt samkomulag sín á milli um að leggja málið fyrir dómstólinn. Einnig á dómstóllinn lögsögu ef deilan snýst um þjóðréttarsamning sem kveður sérstaklega á um það að deilumálum skuli vísað til alþjóðadómstólsins en það er raunin með fjölmarga samninga, bæði tvíhliða og fjölhliða. Í þriðja lagi geta ríki sent frá sér einhliða yfirlýsingu samkvæmt 36. grein samþykktar dómstólsins um það að þau viðurkenni lögsögu hans, annaðhvort í öllum málum eða með fyrirvörum. 66 ríki hafa sent frá sér slíka yfirlýsingu, flest þeirra setja þó vissa fyrirvara við lögsöguna. Lista yfir ríkin ásamt fyrirvörum má finna [https://web.archive.org/web/20061002123541/http://www.icj-cij.org/icjwww/ibasicdocuments/ibasictext/ibasicdeclarations.htm hér]. Dómstóllinn ákveður sjálfur hvort að hann hafi lögsögu ef málsaðilar koma sér ekki saman um það. Úrskurðir dómstólsins í deilum ríkja eru bindandi fyrir þau, í það minnsta að nafninu til. Dómstóllinn hefur nefnilega takmörkuð úrræði til þess að framfylgja dómum sínum yfir ríkjum ef þau gangast ekki undir þá sjálfviljug. Öryggisráðið getur í þeim aðstæðum samþykkt aðgerðir til að neyða ríki til þess að framfylgja úrskurðinum en málið vandast þegar ríkið sem dæmt hefur verið til að greiða bætur eða grípa til einhvers konar aðgerða situr sjálft í öryggisráðinu og hefur jafnvel [[neitunarvald]] þar. Eitt slíkt tilvik var mál [[Níkaragva]] á hendur [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þar sem þeir síðarnefndu voru dæmdir [[1984]] til þess að hætta „ólöglegri valdbeitingu“ gagnvart Níkaragva og greiða bætur. Bandaríkin neituðu og drógu síðan til baka fyrri yfirlýsingu sína þar sem þeir samþykktu lögsögu dómsins. Þessi yfirburðastaða stórvelda gagnvart dómstólnum er ein helsta ástæða gagnrýni á hann. == Tengsl Íslands og Alþjóðadómstólsins == Alþjóðadómstóllinn í Haag hefur komið verulega við sögu í landhelgisbaráttu Íslendinga. En dæmi um þessi tengsl má rekja aftur til tíma þorskastríðanna. En árið 1952 kvað Alþjóðadómstóllinn úrskurð í landhelgisdeilu Norðmanna og Breta um útfærslu landhelginnar í 4 mílur, Norðmönnum í hag. Þessu fordæmi fylgdu íslendingar eftir með útfærslu landhelgi sinnar í 4 mílur. Bretar brugðust illa við en í deilu Íslendinga og Breta sem fylgdi í kjölfarið bauðst þó ríkisstjórn Íslendinga til þess að vísa málinu til Alþjóðadómstólsins en Bretar neituðu því. Landhelgin var síðan útvíkkuð enn frekar árið 1958 eða í 12 mílur Bretum einnig til mikillar óánægju. Þeirri deilu lauk ekki fyrr en 1961 þar sem málskotsréttur til Alþjóðadómstólsins var hluti af samningum Breta og Íslendinga. Með því er átt við að ef ríkisstjórn Íslands hygðist fara í frekari útfærslu skyldi Bretum tilkynnt það með 6 mánaða fyrirvara og risi ágreiningur skyldi honum, ef annar aðili óskaði vísað til Alþjóðadómstólsins. Í febrúar 1972 var landhelgin þó færð í 50 mílur. Að sjálfsögðu mótmæltu Bretar því harkalega og fór svo að í apríl sama ár nýttu Bretar málskotsrétt sinn og vísuðu málinu til Alþjóðadómstólsins. Íslendingar töldu þó samningin frá 1961 ekki lengur bindandi vegna þáverandi aðstæðna og utanríkisráðherra Íslands á þeim tíma, Einar Ágústsson, tjáði dómstólnum það að Íslendingar viðurkenndu ekki lögsögurétt dómstólsins í landhelgismálinu og myndu því ekki taka þátt í málflutningi fyrir dómnum. Alþjóðadómstóllinn kvað síðan upp úrskurð sinn árið 1974 þar sem meginniðurstaðan var sú að Íslendingar yrðu að virða söguleg réttindi Breta á Íslandsmiðum og veita þeim tímabundin veiðiréttindi innan landhelginnar í samræmi við það. En þegar þá var komið við sögu höfðu aðstæður gerbreyst. Samið hafði verið við Breta um lausn landhelgisdeilunnar og undirbúningur að 200 mílna fiskveiðilögsögu var þegar hafinn. == Athyglisverð mál == === Deilumál ríkja === * [[Fiskveiðilögsaga (Bretland gegn Íslandi)|Bretland gegn Íslandi]] (1972-1974), mál er varðaði [[Fiskveiðilögsaga|fiskveiðilögsögu]] [[Ísland|Íslendinga]]. * [[Sendiráðsmálið (Bandaríkin gegn Íran)|Bandaríkin gegn Íran]] (1979-1981), mál er varðaði aðgerðarleysi Írans gagnvart gíslatökunni í Bandaríska sendiráðinu. * [[Hernaðar- og skæruliðaaðgerðir gagnvart Níkaragva (Níkaragva gegn Bandaríkjunum)|Níkaragva gegn Bandaríkjunum]] (1984-1991), mál er varðaði stuðning Bandaríkjanna við [[Kontraskæruliðar|skæruliðahreyfingar í Níkaragva]]. * [[Lögmæti valdnotkunar (Júgóslavía gegn NATO-ríkjum)|Júgóslavía gegn NATO-ríkjum]] (1999-2004), mál er varðaði lögmæti aðgerða [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] gegn [[Júgóslavía|Júgóslavíu]] í [[Kósóvóstríðið|Kósóvóstríðinu]]. Málinu var að lokum vísað frá þar sem Júgóslavía var ekki meðlimur í Sameinuðu þjóðunum þegar það var lagt fram og gat því ekki átt aðild að máli fyrir dómstólnum. === Ráðgefandi álit === * [[Ráðgefandi álit alþjóðadómstólsins um Vestur-Sahara|Um stöðu Vestur-Sahara]] (1975) * [[Ráðgefandi álit alþjóðadómstólsins frá 8. júlí 1996|Um lögmæti notkunar (eða hótunar um notkun) kjarnorkuvopna]] (1996) * [[Ráðgefandi álit alþjóðadómstólsins um múrinn á Vesturbakkanum|Um múrinn á Vesturbakkanum]] (2004)<div class="references-small"></div> == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = International Court of Justice | mánuðurskoðað = 6. nóvember | árskoðað = 2005}} * [https://www.utanrikisraduneytid.is/utanrikismal/IslandSth//nr/2383/#III. Stofnsáttmáli S.þ. og samþykkt alþjóðadómstólsins á vef utanríkisráðuneytisins.] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [[Malcolm N. Shaw]], ''International Law''. (Cambridge University Press, 2003). ISBN 0-521-53183-7. *ALÞJÓÐADÓMSTÓLLINN Lagadeilur um lögsögu Alþjóðadómstóllinn í Haag hefur komið verulega við sögu í landhelgisbaráttu Íslendinga. (Morgunblaðið, 23. júní 1994) http://www.mbl.is/greinasafn/grein/143266/ == Tenglar == * [http://www.icj-cij.org/ Vefur dómstólsins] * [https://web.archive.org/web/20050529051313/http://www.icj-cij.org/icjwww/idecisions.htm Málaskrá á vef dómstólsins] {{Sameinuðu þjóðirnar}} {{s|1946}} [[Flokkur:Aðalstofnanir Sameinuðu þjóðanna]] [[Flokkur:Yfirþjóðlegir dómstólar]] 4joudp6bkhg9kxpy7zbqljlyeehd8y2 0 16921 1984259 1966772 2026-10-29T09:45:44Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984259 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Guðmon | kyn = kk | nefnifall = Guðmon | þolfall = Guðmon | þágufall = Guðmoni | eignarfall = Guðmons<ref name="manna"/> | eiginnöfn = 0 | millinöfn = 1 | dagsetning = júlí 2007 | gk = 2296 }} '''Guðmon''' er [[íslenskt karlmannsnafn]]. ==Saga== [[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið Guðmon væri tekið til greina og fært á mannanafnaskrá þann [[18. desember]] [[2001]].<ref name="manna">https://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119001439/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2012-01-19 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 108/2001)</ref> == Dreifing á Íslandi == {{Þjóðskrártölfræði}} <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Fjöldi pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir karlmannsnafnið Guðmon pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:5 bar:4 text:4 bar:3 text:3 bar:2 text:2 bar:1 text:1 LineData= color:fyrsta width:5 color:seinna width:1 at:2003 frompos:40 tillpos:90 #1 </timeline> <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Hlutfall pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Hlutfall nafngifta fyrir karlmannsnafnið Guðmon pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:1 % bar:4 text:0.8 % bar:3 text:0.6 % bar:2 text:0.4 % bar:1 text:0.2 % LineData= color:fyrsta width:5 color:seinna width:1 at:2003 frompos:40 tillpos:55 #0.06% </timeline> == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}} * {{vefheimild|url=http://bin.arnastofnun.is/leit/?q=Guðmon|titill=Orðabók Háskólans|mánuðurskoðað=2. júní|árskoðað=2007}} <references/> [[Flokkur:Íslensk karlmannsnöfn]] 8n1v1duqtl003yrfjpfsi6e4aczyb5m 0 18067 1984224 1953272 2026-10-29T00:15:41Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984224 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Alída | kyn = kvk | nefnifall = Alída | þolfall = Alídu | þágufall = Alídu | eignarfall = Alídu<ref name="manna"/> | eiginnöfn = 2 | millinöfn = 1 | dagsetning = júlí 2007 }} '''Alída''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]]. ==Saga== [[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið Alída væri tekið til greina og fært á mannanafnaskrá og var það samþykkt þann [[18. desember]] [[2001]].<ref name="manna">https://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119001439/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2012-01-19 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 110/2001)</ref> == Dreifing á Íslandi == {{Þjóðskrártölfræði}} <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Fjöldi pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Alída pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:5 bar:4 text:4 bar:3 text:3 bar:2 text:2 bar:1 text:1 LineData= color:fyrsta width:5 at:1997 frompos:40 tillpos:90 #1 at:2001 frompos:40 tillpos:90 #1 color:seinna width:1 at:1991 frompos:40 tillpos:90 #1 </timeline> <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Hlutfall pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Hlutfall nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Alída pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:1 % bar:4 text:0.8 % bar:3 text:0.6 % bar:2 text:0.4 % bar:1 text:0.2 % LineData= color:fyrsta width:5 at:1997 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:2001 frompos:40 tillpos:48 #0.03% color:seinna width:1 at:1991 frompos:40 tillpos:55 #0.06% </timeline> == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://bin.arnastofnun.is/leit/?q=Alída|titill=Orðabók Háskólans - Alída|mánuðurskoðað=25. september|árskoðað=2005}} * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}} <references/> [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] nbmo73msezgzapqaqxdceuvz2aelw8u 0 18255 1984236 1953342 2026-10-29T02:57:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984236 wikitext text/x-wiki {{Íslenskt mannanafn | nafn = Birgitta | kyn = kvk | nefnifall = Birgitta | þolfall = Birgittu | þágufall = Birgittu | eignarfall = Birgittu | eiginnöfn = 339 | millinöfn = 66 | dagsetning = júlí 2007 }} '''Birgitta''' er [[íslenskt kvenmannsnafn]]. ==Saga== [[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið [[Brigitta]] væri tekið til greina, og var það semþykkt sem ritmynd af eiginnafninu Birgitta þann [[18. desember]] [[2001]] og var fært í mannanafnaskrá.<ref>https://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119001439/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2012-01-19 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 106/2001)</ref> == Dreifing á Íslandi == {{Þjóðskrártölfræði}} <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Fjöldi pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Heildarfjöldi nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Birgitta pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:20 bar:4 text:16 bar:3 text:12 bar:2 text:8 bar:1 text:4 LineData= color:fyrsta width:5 at:1950 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1951 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1952 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1953 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1954 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1957 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1958 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1959 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1960 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1961 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1962 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1963 frompos:40 tillpos:140 #8 at:1964 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1965 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1966 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1967 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1968 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1969 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1970 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1971 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1972 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1973 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1974 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1975 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1976 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1977 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1978 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1979 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1980 frompos:40 tillpos:128 #7 at:1981 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1982 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1983 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1984 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1985 frompos:40 tillpos:140 #8 at:1986 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1987 frompos:40 tillpos:153 #9 at:1988 frompos:40 tillpos:178 #11 at:1989 frompos:40 tillpos:140 #8 at:1990 frompos:40 tillpos:140 #8 at:1991 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1992 frompos:40 tillpos:128 #7 at:1993 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1994 frompos:40 tillpos:178 #11 at:1995 frompos:40 tillpos:240 #16 at:1996 frompos:40 tillpos:203 #13 at:1997 frompos:40 tillpos:190 #12 at:1998 frompos:40 tillpos:190 #12 at:1999 frompos:40 tillpos:78 #3 at:2000 frompos:40 tillpos:178 #11 at:2001 frompos:40 tillpos:178 #11 at:2002 frompos:40 tillpos:240 #16 at:2003 frompos:40 tillpos:228 #15 at:2004 frompos:40 tillpos:153 #9 at:2005 frompos:40 tillpos:140 #8 at:2006 frompos:40 tillpos:115 #6 color:seinna width:1 at:1952 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1953 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1954 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1959 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1960 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1961 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1962 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1963 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1964 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1965 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1966 frompos:40 tillpos:128 #7 at:1967 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1968 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1969 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1970 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1972 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1973 frompos:40 tillpos:128 #7 at:1974 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1975 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1976 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1977 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1978 frompos:40 tillpos:103 #5 at:1979 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1980 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1981 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1982 frompos:40 tillpos:115 #6 at:1983 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1984 frompos:40 tillpos:90 #4 at:1985 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1986 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1987 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1988 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1991 frompos:40 tillpos:78 #3 at:1994 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1995 frompos:40 tillpos:65 #2 at:1996 frompos:40 tillpos:53 #1 at:1998 frompos:40 tillpos:53 #1 at:2000 frompos:40 tillpos:53 #1 at:2001 frompos:40 tillpos:53 #1 at:2002 frompos:40 tillpos:53 #1 at:2005 frompos:40 tillpos:65 #2 </timeline> <timeline> ImageSize = width:600 height:320 PlotArea = left:40 right:10 top:40 bottom:40 AlignBars = late DateFormat = yyyy Period = from:1949 till:2008 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1950 Colors = id:canvas value:white id:fyrsta value: rgb(0.1,0.1,0.7) id:seinna value: rgb(1,0.7,0) Backgroundcolors = canvas:canvas TextData = pos:(5,310) textcolor:black fontsize:S text:Hlutfall pos:(550,20) textcolor:black fontsize:S text:Ár pos:(250,310) textcolor:black fontsize:M text:Hlutfall nafngifta fyrir kvenmannsnafnið Birgitta pos:(50,315) textcolor:fyrsta fontsize:S text:fyrsta nafn pos:(50,300) textcolor:seinna fontsize:S text:seinni nöfn BarData = bar:5 text:1 % bar:4 text:0.8 % bar:3 text:0.6 % bar:2 text:0.4 % bar:1 text:0.2 % LineData= color:fyrsta width:5 at:1950 frompos:40 tillpos:50 #0.04% at:1951 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1952 frompos:40 tillpos:73 #0.13% at:1953 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1954 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1957 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1958 frompos:40 tillpos:60 #0.08% at:1959 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1960 frompos:40 tillpos:53 #0.05% at:1961 frompos:40 tillpos:60 #0.08% at:1962 frompos:40 tillpos:60 #0.08% at:1963 frompos:40 tillpos:88 #0.19% at:1964 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1965 frompos:40 tillpos:53 #0.05% at:1966 frompos:40 tillpos:93 #0.21% at:1967 frompos:40 tillpos:70 #0.12% at:1968 frompos:40 tillpos:65 #0.1% at:1969 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1970 frompos:40 tillpos:73 #0.13% at:1971 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1972 frompos:40 tillpos:88 #0.19% at:1973 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1974 frompos:40 tillpos:65 #0.1% at:1975 frompos:40 tillpos:68 #0.11% at:1976 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1977 frompos:40 tillpos:53 #0.05% at:1978 frompos:40 tillpos:53 #0.05% at:1979 frompos:40 tillpos:85 #0.18% at:1980 frompos:40 tillpos:75 #0.14% at:1981 frompos:40 tillpos:85 #0.18% at:1982 frompos:40 tillpos:70 #0.12% at:1983 frompos:40 tillpos:70 #0.12% at:1984 frompos:40 tillpos:90 #0.2% at:1985 frompos:40 tillpos:85 #0.18% at:1986 frompos:40 tillpos:65 #0.1% at:1987 frompos:40 tillpos:95 #0.22% at:1988 frompos:40 tillpos:103 #0.25% at:1989 frompos:40 tillpos:85 #0.18% at:1990 frompos:40 tillpos:83 #0.17% at:1991 frompos:40 tillpos:48 #0.03% at:1992 frompos:40 tillpos:80 #0.16% at:1993 frompos:40 tillpos:63 #0.09% at:1994 frompos:40 tillpos:100 #0.24% at:1995 frompos:40 tillpos:133 #0.37% at:1996 frompos:40 tillpos:113 #0.29% at:1997 frompos:40 tillpos:110 #0.28% at:1998 frompos:40 tillpos:108 #0.27% at:1999 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:2000 frompos:40 tillpos:100 #0.24% at:2001 frompos:40 tillpos:103 #0.25% at:2002 frompos:40 tillpos:130 #0.36% at:2003 frompos:40 tillpos:123 #0.33% at:2004 frompos:40 tillpos:90 #0.2% at:2005 frompos:40 tillpos:85 #0.18% at:2006 frompos:40 tillpos:75 #0.14% color:seinna width:1 at:1952 frompos:40 tillpos:103 #0.25% at:1953 frompos:40 tillpos:68 #0.11% at:1954 frompos:40 tillpos:145 #0.42% at:1959 frompos:40 tillpos:103 #0.25% at:1960 frompos:40 tillpos:80 #0.16% at:1961 frompos:40 tillpos:63 #0.09% at:1962 frompos:40 tillpos:100 #0.24% at:1963 frompos:40 tillpos:60 #0.08% at:1964 frompos:40 tillpos:118 #0.31% at:1965 frompos:40 tillpos:80 #0.16% at:1966 frompos:40 tillpos:160 #0.48% at:1967 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1968 frompos:40 tillpos:150 #0.44% at:1969 frompos:40 tillpos:138 #0.39% at:1970 frompos:40 tillpos:113 #0.29% at:1972 frompos:40 tillpos:110 #0.28% at:1973 frompos:40 tillpos:143 #0.41% at:1974 frompos:40 tillpos:100 #0.24% at:1975 frompos:40 tillpos:83 #0.17% at:1976 frompos:40 tillpos:110 #0.28% at:1977 frompos:40 tillpos:113 #0.29% at:1978 frompos:40 tillpos:108 #0.27% at:1979 frompos:40 tillpos:65 #0.1% at:1980 frompos:40 tillpos:90 #0.2% at:1981 frompos:40 tillpos:118 #0.31% at:1982 frompos:40 tillpos:115 #0.3% at:1983 frompos:40 tillpos:65 #0.1% at:1984 frompos:40 tillpos:98 #0.23% at:1985 frompos:40 tillpos:68 #0.11% at:1986 frompos:40 tillpos:58 #0.07% at:1987 frompos:40 tillpos:70 #0.12% at:1988 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1991 frompos:40 tillpos:83 #0.17% at:1994 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1995 frompos:40 tillpos:68 #0.11% at:1996 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:1998 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:2000 frompos:40 tillpos:53 #0.05% at:2001 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:2002 frompos:40 tillpos:55 #0.06% at:2005 frompos:40 tillpos:65 #0.1% </timeline> ==Þekktir nafnhafar== *[[Birgitta Haukdal]] == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.rettarheimild.is/mannanofn|titill=Mannanafnaskrá|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115051547/http://www.rettarheimild.is/mannanofn|archive-date=15. nóvember 2006|mánuðurskoðað=10. nóvember|árskoðað=2005}} * {{þjóðskrárheimild|nóvember 2005}} <references/> [[Flokkur:Íslensk kvenmannsnöfn]] 6rwaxernlafhuw52ckd6qjpa10di8lo 0 23150 1984242 1948284 2026-10-29T04:14:53Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 3 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984242 wikitext text/x-wiki {{Íslenskur heimspekingur | svæði = Íslensk heimspeki | tímabil = [[Heimspeki 20. aldar]] | color = F0E68C | image_name = Brynjólfur Bjarnason.jpg | image_caption = Brynjólfur Bjarnason | nafn = Brynjólfur Bjarnason | fæddur = [[26. maí]] [[1898]] | látinn = {{Dánardagur og aldur|1989|4|16|1898|5|26}} | skóli_hefð = | helstu_ritverk = ''Forn og ný vandamál''; ''Gátan mikla''; ''Vitund og verund''; ''Á mörkum mannlegrar þekkingar''; ''Lögmál og frelsi'' | helstu_viðfangsefni = [[frumspeki]], [[þekkingarfræði]] | markverðar_kenningar = | áhrifavaldar = | cv=557 | vefur= | neðanmálsgreinar= | hafði_áhrif_á = [[Eyjólfur Kjalar Emilsson|Eyjólf Kjalar Emilsson]] }} '''Brynjólfur Bjarnason''' (fæddur [[26. maí]] [[1898]], látinn [[16. apríl]] [[1989]]) var einn áhrifamestu leiðtoga sósíalista á Íslandi á [[20. öld]]. Hann lauk stúdentsprófi frá Menntaskólanum í Reykjavík 1918, en Hjalti Jónsson konsúll hafði stutt hann til náms. Síðan stundaði hann nám í [[heimspeki]] í [[Kaupmannahöfn]] og [[Berlín]], en lauk ekki prófi, og sneri hann sér aftur að heimspeki á efri árum. Brynjólfur gerðist róttækur þegar á námsárum og hélt fast við þær grundvallarskoðanir alla ævi. Hann var annar af tveimur fulltrúum íslenskra kommúnista á öðru þingi [[Komintern|Kominterns]], alþjóðasambands kommúnista, í Moskvu 1920. Greiddi hann þar atkvæði með Moskvusetningunum svokölluðu sem kváðu á um skilyrðislausa fylgispekt aðildarflokka sambandsins við það. Brynjólfur var fulltrúi íslenskra kommúnista á fjórða þingi [[Komintern|Kominterns]] í Moskvu 1924, þar sem var samþykkt ályktun um að stofna bæri kommúnistaflokk á Íslandi þegar aðstæður leyfðu. Brynjólfur var fyrsti og eini formaður [[Kommúnistaflokkur Íslands|Kommúnistaflokks Íslands]] [[1930]] - [[1938]], en sá flokkur var deild í Alþjóðasambandi kommúnista og laut valdi þess samkvæmt Moskvusetningunum. Brynjólfur var fulltrúi íslenska kommúnistaflokksins á sjötta þingi Kominterns í Moskvu 1935, en þá skipti sambandið um stefnu og vildi taka upp samstarf við jafnaðarmannaflokka gegn fasisma. Hann var kjörinn á þing fyrir kommúnistaflokkinn 1937. Brynjólfur var formaður miðstjórnar [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sameiningarflokks alþýðu - Sósíalistaflokksins]] [[1938]] - [[1949]]. Hann varði innrás Sovétríkjanna í Finnland í árslok 1939 og smíðaði orðið „[[Finnagaldur]]“ um óvægna gagnrýni á þá innrás. Brynjólfur þýddi ýmis rit eftir [[Maó Zedong]] á íslensku, þar á meðal ''[[Rauða kverið]]'', sem kom út 1967. Brynjólfur sat á [[Alþingi]] í 19 ár, til [[1956]]. Brynjólfur var einnig menntamálaráðherra [[1944]]-[[1947]] í svonefndri „[[nýsköpunarstjórn]]“. Frá og með 1954 sinnti Brynjólfur í æ ríkara mæli heimspeki og ritaði fjölda bóka um þau efni. Jafnframt dró úr stjórnmálaþátttöku hans en hann var þó áfram virkur félagi í [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokknum]] og Alþýðubandalaginu. == Helstu ritverk == * ''Sósíalistaflokkurinn: Stefna og starfshættir'' (Reykjavík: Mál og menning, 1952) * ''Forn og ný vandamál'' (Reykjavík: Mál og menning, 1954) * ''Gátan mikla'' (Reykjavík: Mál og menning, 1956) * ''Vitund og verund'' (Reykjavík: Mál og menning, 1961) * ''Á mörkum mannlegrar þekkingar'' (Reykjavík: Mál og menning, 1965) * ''Lögmál og frelsi'' (Reykjavík: Mál og menning, 1970) * ''Með storminn í fangið: Greinar og ræður 1937–1972'', I–II (Reykjavík: Mál og menning, 1973), 1972–1982, III (Reykjavík: Mál og menning, 1982). * ''Heimur rúms og tíma'' (Reykjavík: Mál og menning, 1980) * ''Samræður um heimspeki'' (Reykjavík: Mál og menning, 1987) Brynjólfur þýddi auk þess rit eftir [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]], [[Maó|Maó Tse-tung]] og [[Líú Sjaó-sí]]. == Tenglar == * Einar Ólafsson, [https://web.archive.org/web/20050514222148/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/brynjolfur/brynjolfurbjarnason „Hver var Brynjólfur Bjarnason?“] á Heimspekivef [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] * Eyjólfur Kjalar Emilsson [https://web.archive.org/web/20050514222732/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/brynjolfur/frelsiviljans „Brynjólfur Bjarnason um frelsi viljans“] á Heimspekivef [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] * Jóhann Björnsson [https://web.archive.org/web/20050515074151/http://www.heimspeki.hi.is/?greinasafn/brynjolfur/tilgangurinn „Tilgangurinn, hégóminn og hjómið: Um gagnrýni Brynjólfs Bjarnasonar á existensíalismann“] á Heimspekivef [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] * [http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=100 Æviágrip á vef Alþingis] {{fd|1898|1989}} {{Annað ráðuneyti Ólafs Thors}} [[Flokkur:Íslenskir heimspekingar]] [[Flokkur:Þingmenn Kommúnistaflokks Íslands]] [[Flokkur:Þingmenn Sósíalistaflokksins (20. öld)]] [[Flokkur:Kommúnistaleiðtogar]] [[Flokkur:Menntamálaráðherrar Íslands]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1931-1940]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1941-1950]] [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1951-1960]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 0hlrrsx8wc5qo5mvanmvepghs59w9uw 0 23188 1984196 1415664 2026-10-28T16:44:57Z ~2026-57551-59 122294 bæta við önnur nafn 1984196 wikitext text/x-wiki '''Sakarreglan''' er, í [[lögfræði]], algengasti [[bótagrundvöllur]] [[skaðabótaábyrgð]]ar að íslenskum rétti; á hana reynir langoftast og hún er látin gilda um bótagrundvöllinn ef ekki tekst að sýna fram á að önnur regla hafi átt að gilda. Sakarreglan gengur undir nöfnum á borð við '''culpareglan''', '''almenna skaðabótareglan, gáleysisreglan''' og '''saknæmisreglan'''. Skilgreining reglunnar hljóðar svo: Maður ber skaðabótaábyrgð á tjóni sem hann veldur með saknæmum og ólögmætum hætti, enda sé tjónið sennileg afleiðing hegðunar hans og raskar hagsmunum sem verndaðir eru af skaðabótareglum. Það er og skilyrði að huglægar afsökunarástæður á borð við æsku eða skortur á andlegri heilbrigði eigi ekki við um tjónvald. {{stubbur|lögfræði}} [[Flokkur:Skaðabótaréttur]] 7wnfmwa1tvctfhk44y7fd9eepltr0hd 0 23538 1984265 1948576 2026-10-29T10:34:29Z TKSnaevarr 53243 1984265 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Giovanni Goria | mynd = Giovanni Goria.jpg | myndatexti1 = | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 29. júlí 1987 | stjórnartíð_end = 13. apríl 1988 | forseti = [[Francesco Cossiga]] | forveri = [[Amintore Fanfani]] | eftirmaður = [[Ciriaco De Mita]] | fæddur = {{Fæðingardagur|1943|7|30}} | fæðingarstaður = [[Asti]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|1994|5|21|1943|7|30}} | dánarstaður = [[Asti]], [[Ítalía|Ítalíu]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = Eugenia Obermitto | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] | börn = 2 }} '''Giovanni Giuseppe Goria''' ([[30. júlí]] [[1943]] – [[21. maí]] [[1994]]) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður og [[forsætisráðherra Ítalíu]] stutt skeið frá [[1987]] til [[1988]]. Hann hóf þátttöku í [[sveitarstjórn]]armálum og gekk í [[kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|kristilega demókrataflokkinn]]. Hann var kosinn á [[fulltrúadeild ítalska þingsins|þing]] árið [[1976]], varð aðstoðarráðherra [[1981]] og [[fjármálaráðherra]] [[1982]] til [[1987]] í ríkisstjórnum [[Bettino Craxi]] og [[Amintore Fanfani]]. Eftir kosningarnar [[1987]] varð Goria forsætisráðherra, sá yngsti í sögu lýðveldisins, þótt hann þætti ekki þungavigtarmaður í stjórnmálum. Hann sagði af sér eftir að þingið felldi [[fjárlög|fjárlagafrumvarp]] stjórnar hans [[1988]]. Hann var kosinn á [[Evrópuþingið]] [[1989]] og varð síðan [[landbúnaðarráðherra]] [[1991]]. Hann flækist í spillingarrannsóknina kringum ''[[Mani pulite]]'' [[1993]] og sagði af sér ráðherraembætti í kjölfarið á ásökunum um [[mútur|mútuþægni]], en mál hans var enn til rannsóknar þegar hann lést. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill=[[Forsætisráðherra Ítalíu]] | frá=1987| til=1988| fyrir=[[Amintore Fanfani]] | eftir=[[Ciriaco De Mita]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{fde|1943|1994|Goria, Giovanni}} {{DEFAULTSORT:Goria, Giovanni}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|Goria, Giovanni]] [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] ai9wrs3yiysqsl5pu4kubiwpy4ka111 0 23572 1984187 1955705 2026-10-28T16:25:23Z Fyxi 84003 1984187 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Stokkhólmur | nafn_í_eignarfalli = Stokkhólms | nafn_á_frummáli = Stockholm | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = {{multiple image | border = infobox | total_width = 279 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Skeppsbron 20-48, 2006.jpg | caption1 = [[Gamla stan]] | image2 = Dramaten September 2012.jpg | caption2 = [[Dramaten]] | image3 = Kaffekoppen and Chokladkoppen.jpg | caption3 = [[Stortorget]] | image4 = Båten vaxholm III.JPG | caption4 = [[Strandvägen]] | image5 = Nationalmuseum October 2019 01.jpg | caption5 = [[Nationalmuseum]] | image6 = Drottningholm Palace (by Pudelek) 3.jpg | caption6 = [[Drottningarhólmahöll]] }} | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Svipmyndir | fáni = Flag of Stockholm.svg | fáni_stærð = 80px | innsigli = | skjaldarmerki = Stockholm vapen bra.svg | skjaldarmerki_stærð = 80px | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Svíþjóð | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Svíþjóð | teiknibóla_kort_mjótt = yes | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Svíþjóð}} | undirskipting_gerð1 = [[Héruð í Svíþjóð|Hérað]] | undirskipting_nafn1 = [[Suðurmannaland]] og [[Uppland]] | undirskipting_gerð2 = [[Lén Svíþjóðar|Lén]] | undirskipting_nafn2 = [[Stokkhólmslén]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Karin Wanngård | leiðtogi_flokkur = [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Svíþjóð)|S]] | heild_gerð = Borg | flatarmál_heild_km2 = 188 | hæð_m = 28 | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |title=Folkmängd och befolkningsförändringar – kvartal 2 2025 |url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning-och-levnadsforhallanden/befolkningens-sammansattning-och-utveckling/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/folkmangd-och-befolkningsforandringar---manad-kvartal-och-halvar/folkmangd-och-befolkningsforandringar---kvartal-2-2025/ |website=Statistikdatabasen |publisher=Statistics Sweden (SCB) |language=sv |date=2025-08-16 |access-date=2025-10-21}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 996.264 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | mannfjöldi_stórborg = 2.480.063 | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 100 00-199 99 | svæðisnúmer = +46-8 | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} [[Mynd:Stockholm boroughs 2007.svg|thumb|Aðalhverfi.]] [[Mynd:Tätorter Stockholm 2015.png|thumb|Borgarsvæðið.]] '''Stokkhólmur''' ([[sænska]]: ''{{Audio|sv-Stockholm.ogg|Stockholm}}'') er [[höfuðborg]] [[Svíþjóð]]ar og jafnframt stærsta borg landsins. Þar búa 996.264 manns ([[2025]]) en á öllu Stokkhólmssvæðinu (Stokkhólmur og nágrannasveitafélög) búa um 2,5 milljónir íbúa.<ref name="mannfjöldi" /> Stokkhólmur er aðsetur sænsku ríkisstjórnarinnar og [[Sænska þingið|sænska þingsins]]. Þar að auki hefur [[þjóðhöfðingi]] Svíþjóðar, [[Karl 16. Gústaf|Karl]] [[Karl 16. Gústaf|16 Gústaf]] konungur, aðsetur í [[Stokkhólmshöll|Stokkhólmshöllinni]]. == Nafnið == Fyrri hluti nafnsins, Stokkhólmur, er m.a. talinn kominn af þeirri aðferð til forna að stengja (þ.e. loka) milli [[eyja]] með stokkum (trjábolum) sem hefur líkilega verið gert til að stjórna skipaferðum og geta þar með innheimt [[Tollur|tolla]]. Var þá búin til skipavirki úr ydduðum trjábolum sem stóðu ógnandi upp úr, svonefnt ''pålspärr'' á sænsku. Hólmurinn í nafninu er líklega [[Stadsholmen]], en á honum var meginhluti borgarinnar á fyrstu árhundruðum hennar. Til eru þó fleiri útskýringar á nafninu. == Saga == Elstu ritaðar heimildir um Stokkhólm eru frá árinu [[1252]], en í þeim er staðurinn nefndur sem mikilvæg miðstöð í verslun með járn og járnmálma. Sagt er að [[Birger Jarl]] hafi stofnað Stokkhólm til að vernda þáverandi aðalbæ svíaveldis, [[Sigtuna]] og svæðið kringum [[Lögurinn (Svíþjóð)|Leginn]] (sæ. ''Mälaren'') frá innrásum og sjórræningjum. Undir stjórn [[Magnús Ladulås|Magnúsar Ladulås]] dafnaði bærinn og varð mikilvæg verslunamiðstöð í samvinnu við [[hansakaupmenn]]. Um [[1270]] er Stokkhólmur nefndur í heimildum sem borg og mikilvægasti bær Svía. Stokkhólmur verð mikilvægur hlekkur í samskiptum hinna dönsku konunga [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]] og Svía á [[15. öld]]. [[Steinn Sture]] tókst með dyggum stuðningi íbúa Stokkhólms að vinna mikinn sigur á [[Kristján I|Kristjáni I]], danakonungi, [[14. október]] [[1471]]. Sonarsonurinn, [[Kristján II]] hertók borgina [[1518]] og hélt henni fram til [[1520]]. [[8. nóvember]] [[1520]] stóðu hermenn danakonungs að miklu blóðbaði á öllum helstu andstæðingum Dana, en það hefur verið nefnt [[Stokkhólmsvígin]]. Þetta blóðbað hafði þó algjörlega andstæð áhrif við það sem Danir höfðu búist við, víða bar til vopnaðra átaka og leiddi það til upplausnar Kalmarsambandsins. Áhrif og vald Stokkhólms jókst þegar [[Gústaf Vasa]] varð konungur Svíþjóðar árið [[1523]]. Um aldamótin [[1600]] var íbúafjöldi kominn upp í tíu þúsund. Á [[17. öld]] varð Svíþjóð eitt af stórveldum Evrópu og það hafði mikil áhrif á þróun Stokkhólms. Miklar hallarbyggingar eru frá þessum tíma. [[Svartidauði]] ([[1713]]–[[1714]] og [[Norðurlandaófriðurinn mikli]], ([[1721]], höfðu í för með sér tímabundna stöðnun. Þó hélt Stokkhólmur áfram að vera mikilvæg menningarborg ekki síst undir stjórn [[Gústaf III]] sem meðal annars lét bygga fyrstu óperuna. Á fyrri hluta [[19. öld|19. aldar]] dróst enn saman efnahagslegt vægi Stokkhólms. [[Norrköping]] varð aðal verksmiðjuborg Svíþjóðar og [[Gautaborg]] varð megin hafnarborg landsins. Á seinni hluta aldarinnar snérust leikar að nokkru og Stokkhólmur varð aftur mikilvæg iðnaðar- verslunar- og stjórnsýsluborg. Íbúafjöldi jókst gífurlega, í lok [[19. öld|19. aldar]] var ekki einu sinni 40 % af íbúunum fæddir í borginni. Stokkhólmur varð á seinni hluta [[20. öld|20. aldar]] mjög nútímaleg borg, framarlega í flokki í tækni og mjög fjölþjóðleg. Seinni hluti aldarinnar einkenndist einnig af því að flest stærri iðnfyrirtæki lögðust niður eða fluttu erlendis en í stað þeirra hafa tekið við hátækniiðnaður og þjónustugreinar. == Landlýsing == [[Mynd:Karta över Stockholm med omgivningar på 1910-talet (ur Nordisk familjebok).jpg|right|thumb|300px|Kort frá upphafi 19. aldar sem sýnir hvernig Stokkhólmur hefur byggst á fjölmörgum eyjum]] Miðhluti borgarinnar er byggður á fjórtán eyjum og ströndum skerjagarðarins þar sem vatnasvæði [[Mälaren]] mætir Eystrarsaltinu. 53 brýr tengja eyjarnar. <gallery> Mynd:Schloss Drottningholm Stockholm.jpg|[[Drottningarhólmahöll]] Mynd:Grona lund 20050902 001.jpg|Skemmtigarðurinn Gröna Lund Mynd:Riksdagen June 2011.jpg|Lögþingið - Riksdagen Mynd:Stockholms_Stadshus.jpg|Ráðhús Stokkhólms Mynd:Stockholm ship Vasa.jpg|Vasa-safnið Mynd:Rosenbad Stockholm.jpg|Stjórnarráðið Mynd:Sergels torg stockholm sweden 20040512.jpg|Sergels torgið Mynd:Stockholm, Skansen, 1890s.jpg|Útisafnið Skansen Mynd:Royal-Palace-Stockholm.jpg|Konungshöllin Mynd:Kaknastornet03.jpeg|Kaknästturninn, 155 metra hár, m.e. sjónvarpssendir Mynd:Street in Gamla Stan, Stockholm.jpg|Gamla stan – Gamli bærinn Mynd:Stockholm_Globe_Arena.jpg|Avicii Arena </gallery> == Veðurfar == Veðurfar í Stokkhólmi einkennist af fjórum mjög ólíkum árstíðum. Frá lokum júní fram í ágúst er Stokkhólmur með meðalhita að degi til frá 20–23&nbsp;°C og 11–13&nbsp;°C að næturlagi. Ársúrkoma er um 539 mm og að meðaltali er mælist úrkoma 173 daga á ári og eru 16 þeirra snjódagar. Stokkhólmur hefur um 1.800 sólartíma á ári. Mesti hiti sem mælst hefur er 36&nbsp;°C árið 1811, og sá lægsti -32&nbsp;°C árið 1814. Reglulegar veðurathuganir hófust í Stokkhólmi 1756. '''Veðuryfirlit''' <ref>{{Cite web |url=http://worldweather.wmo.int/096/c00187.htm |title=World Weather Information Service - Stockholm |access-date=2010-03-20 |archive-date=2010-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100315054717/http://worldweather.wmo.int/096/c00187.htm |url-status=dead }}</ref> {{veðurlag| |hmjan=-1 |hmfeb=-1 |hmmar=3 |hmapr=9 |hmmaj=16 |hmjun=21 |hmjul=22 |hmaug=20 |hmsep=15 |hmokt=10 |hmnov=5 |hmdec=1 |lmjan=-5 |lmfeb=-5 |lmmar=-3 |lmapr=1 |lmmaj=6 |lmjun=11 |lmjul=13 |lmaug=13 |lmsep=9 |lmokt=5 |lmnov=1 |lmdec=-3 |nbjan=39 |nbfeb=27 |nbmar=26 |nbapr=30 |nbmaj=30 |nbjun=45 |nbjul=72 |nbaug=66 |nbsep=55 |nbokt=50 |nbnov=53 |nbdec=46 }} Taflan byggir á mælingum á tímabilinu 1961-1990. Mælingar 1991-2008 sýna að hitasig hefur hækkað um eina gráðu miðað við fyrri mælingar <ref>{{cite web |url=http://www.smhi.se/klimatdata/klimatscenarier/klimatanalyser/Sveriges-lans-framtida-klimat-1.8255 |title=Sveriges läns framtida klimat |access-date=2010-03-20 |archive-date=2010-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827015838/http://www.smhi.se/klimatdata/klimatscenarier/klimatanalyser/Sveriges-lans-framtida-klimat-1.8255 |url-status=dead }}</ref> == Systraborgir/Vinabæir == Stokkhólmur viðheldur vinabæjatengslum við eftirfarandi borgir: * {{flagicon|Svíþjóð}} [[Gautaborg]] * {{flagicon|Finland}} [[Helsinki]] * {{flagicon|Danmörk}} [[Kaupmannahöfn]] * {{flagicon|Bandaríkin}} [[Madison (Wisconsin)|Madison]] * {{flagicon|England}} [[London]] * {{flagicon|Ísland}} [[Reykjavík]] * {{flagicon|Kína}} [[Sjanghaí]] * {{flagicon|Rússland}} [[St. Petersburg]] * {{flagicon|Noregur}} [[Ósló]] * {{flagicon|Írland}} [[Dublin]] * {{flagicon|Litáen}} [[Vilníus]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} * [https://www.visitstockholm.com/ Visit Stockholm - Opinber ferðavefur] * [http://www.danielscholten.com/bildspel/index.html Stockholm Murder Guide - Göngutúr gegnum svæðin Stokkhólms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070517042028/http://www.danielscholten.com/bildspel/index.html |date=2007-05-17 }} * [http://www.timarit.is/?issueID=436126&pageSelected=4&lang=0 ''Byggt og breytt í Stokkhólmi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1996]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=307111&pageSelected=0&lang=0 ''Bréf frá Svíþjóð (lýsing á Stokkhólmi)''; grein í Ísafold 1880]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3449727 ''750 ár í Stokkhólmi''; grein í Morgunblaðinu 2002] {{Höfuðborgir í Evrópu}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í Svíþjóð}} [[Flokkur:Stokkhólmur| ]] [[Flokkur:Borgir í Svíþjóð]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Evrópu]] [[Flokkur:Hansasambandið]] 3iycterdyzutdrhtqoskv89wzp5vkrw 0 23723 1984143 1984006 2026-10-28T14:21:23Z Fyxi 84003 1984143 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cristiano Ronaldo and Lionel Messi - Portugal vs Argentina, 9th February 2011.jpg|thumb|Ronaldo og Messi hafa unnið til verðlaunanna oftast.]] '''Gullknötturinn''' (franska: ''Ballon d'Or'') er viðurkenning sem [[Frakkland|franska]] [[Knattspyrna|knattspyrnublaðið]] ''France Football'' veitir þeim knattspyrnumanni sem hefur staðið upp úr á árinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.cambridge.org/core/journals/perspectives-on-politics/article/abs/messi-ronaldo-and-the-politics-of-celebrity-elections-voting-for-the-best-soccer-player-in-the-world/36CB5CB44D4C06866305408163A49290|title=Messi, Ronaldo, and the Politics of Celebrity Elections: Voting for the Best Soccer Player in the World|author=|date=2019-07-26|website=|publisher=Cambridge University Press}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.sportbible.com/football/ballon-dor-votes-lionel-messi-cristiano-ronaldo-665271-20230302|title=Ballon d’Or scandal as player drops bombshell and claims his votes were changed to Lionel Messi and Cristiano Ronaldo|author=Josh Lawless|date=2023-03-02|website=SPORTbible}}</ref> Verðlaunin voru veitt í fyrsta sinn árið [[1956]]. Fram til ársins [[1994]] var kjörið einungis opið evrópskum leikmönnum, en frá [[1995]] hefur verið kosið um alla þá sem spila með evrópskum liðum, hvort sem þeir eru evrópskir eður ei. [[Johan Cruyff]], [[Michel Platini]] og [[Marco van Basten]] hafa allir hlotið verðlaunin þrisvar. [[Cristiano Ronaldo]] hefur unnið til þeirra fimm sinnum en [[Lionel Messi]] er hlutskarpastur með 8 verðlaun. == Verðlaunahafar == {| class="wikitable sortable" |- align=left ! Ár ! Knattspyrnumaður ! Þjóðerni ! Lið |- | 1956 | [[Stanley Matthews]] | [[England]] | [[Blackpool FC|Blackpool]] |- | 1957 | [[Alfredo Di Stefano]] | [[Spánn]] | [[Real Madrid]] |- | 1958 | [[Raymond Kopa]] | [[Frakkland]] | Real Madrid |- | 1959 | Alfredo Di Stefano (2) | Spánn | Real Madrid |- | 1960 | [[Luis Suárez (fæddur 1935)|Luis Suárez]] | Spánn | [[Internazionale]] |- | 1961 | [[Omar Sivori]] | [[Ítalía]] | [[Juventus]] |- | 1962 | [[Josef Masopust]] | [[Tékkóslóvakía]] | [[Dukla Praha]] |- | 1963 | [[Lev Jasjin]] | [[Sovétríkin]] | [[Dynamo Moskva]] |- | 1964 | [[Denis Law]] | [[Skotland]] | [[Manchester United]] |- | 1965 | [[Eusébio]] | [[Portúgal]] | [[Benfica]] |- | 1966 | [[Bobby Charlton]] | England | Manchester United |- | 1967 | [[Florian Albert]] | [[Ungverjaland]] | [[Ferencváros]] |- | 1968 | [[George Best]] | [[Norður-Írland]] | Manchester United |- | 1969 | [[Gianni Rivera]] | Ítalía | [[AC Milan]] |- | 1970 | [[Gerd Müller]] | [[Vestur-Þýskaland]] | [[Bayern München]] |- | 1971 | [[Johan Cruyff]] | [[Holland]] | [[Ajax Amsterdam|Ajax]] |- | 1972 | [[Franz Beckenbauer]] | Vestur-Þýskaland | Bayern München |- | 1973 | Johan Cruyff (2) | Holland | Ajax/[[FC Barcelona|Barcelona]] |- | 1974 | Johan Cruyff (3) | Holland | Barcelona |- | 1975 | [[Oleg Blokhin]] | Sovétríkin | [[Dynamo Kiev]] |- | 1976 | Franz Beckenbauer (2) | Vestur-Þýskaland | Bayern München |- | 1977 | [[Allan Simonsen]] | [[Danmörk]] | [[Borussia Mönchengladbach]] |- | 1978 | [[Kevin Keegan]] | England | [[Hamburger SV]] |- | 1979 | Kevin Keegan (2) | England | Hamburger SV |- | 1980 | [[Karl-Heinz Rummenigge]] | Vestur-Þýskaland | Bayern München |- | 1981 | Karl-Heinz Rummenigge (2) | Vestur-Þýskaland | Bayern München |- | 1982 | [[Paolo Rossi]] | Ítalía | Juventus |- | 1983 | [[Michel Platini]] | Frakkland | Juventus |- | 1984 | Michel Platini (2) | Frakkland | Juventus |- | 1985 | Michel Platini (3) | Frakkland | Juventus |- | 1986 | [[Igor Belanov]] | Sovétríkin | Dynamo Kiev |- | 1987 | [[Ruud Gullit]] | Holland | [[PSV Eindhoven]]/AC Milan |- | 1988 | [[Marco van Basten]] | Holland | AC Milan |- | 1989 | Marco van Basten (2) | Holland | AC Milan |- | 1990 | [[Lothar Matthäus]] | Vestur-Þýskaland | Internazionale |- | 1991 | [[Jean-Pierre Papin]] | Frakkland | [[Olympique de Marseille]] |- | 1992 | Marco van Basten (3) | Holland | AC Milan |- | 1993 | [[Roberto Baggio]] | Ítalía | Juventus |- | 1994 | [[Hristo Stoitsjkov]] | [[Búlgaría]] | Barcelona |- | 1995 | [[George Weah]] | [[Líbería]] | AC Milan |- | 1996 | [[Matthias Sammer]] | [[Þýskaland]] | [[Borussia Dortmund]] |- | 1997 | [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] | [[Brasilía]] | Internazionale |- | 1998 | [[Zinedine Zidane]] | Frakkland | Juventus |- | 1999 | [[Rivaldo]] | Brasilía | Barcelona |- | 2000 | [[Luis Figo]] | Portúgal | Barcelona/Real Madrid |- | 2001 | [[Michael Owen]] | England | [[Liverpool FC|Liverpool]] |- | 2002 | Ronaldo | Brasilía | Real Madrid |- | 2003 | [[Pavel Nedved]] | [[Tékkland]] | Juventus |- | 2004 | [[Andrei Sjevtsjenko]] | [[Úkraína]] | AC Milan |- | 2005 | [[Ronaldinho]] | Brasilía | Barcelona |- | 2006 | [[Fabio Cannavaro]] | Ítalía | Real Madrid |- | 2007 | [[Kaká]] | Brasilía | AC Milan |- | 2008 | [[Cristiano Ronaldo]] | Portúgal | Manchester United |- | 2009 | [[Lionel Messi]] | [[Argentína]] | Barcelona |- | 2010 | Lionel Messi (2) | Argentína | Barcelona |- | 2011 | Lionel Messi (3) | Argentína | Barcelona |- | 2012 | Lionel Messi (4) | Argentína | Barcelona |- | 2013 | Cristiano Ronaldo (2) | Portúgal | Real Madrid |- | 2014 | Cristiano Ronaldo (3) | Portúgal | Real Madrid |- | 2015 | Lionel Messi (5) | Argentína | Barcelona |- | 2016 | Cristiano Ronaldo (4) | Portúgal | Real Madrid |- | 2017 | Cristiano Ronaldo (5) | Portúgal | Real Madrid |- | 2018 | [[Luka Modrić]] | [[Króatía]] | Real Madrid |- | 2019 | Lionel Messi (6) | Argentína | Barcelona |- | 2020 | colspan=3 | ''Verðlaun ekki veitt vegna [[Covid-19]]'' |- | 2021 | Lionel Messi (7) | Argentína | Barcelona/[[Paris Saint-Germain]] |- | 2022 | [[Karim Benzema]] | Frakkland | Real Madrid |- | 2023 | Lionel Messi (8) | Argentína | PSG/Inter Miami |- | 2024 | [[Rodri]] | Spánn | [[Manchester City]] |- | 2025 | [[Ousmane Dembelé]] | Frakkland | Paris Saint-Germain |- | 2026 | [[Harry Kane]] | England | Bayern München |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Gullknötturinn}} [[Flokkur:Gullknötturinn| ]] {{s|1956}} 9xiqgnnngio9326jjixeb37f9zsb494 0 26100 1984267 1905429 2026-10-29T11:12:52Z Berserkur 10188 1984267 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1359]]|[[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]|[[1365]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1362''' ('''MCCCLXII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Þorsteinn Eyjólfsson]] varð lögmaður norðan og vestan. * [[8. júlí]] - [[Grundarbardagi]]: [[Smiður Andrésson]] [[hirðstjóri]] og [[Jón Guttormsson skráveifa]] [[lögmaður]] vegnir á [[Grund (Eyjafjarðarsveit)|Grund]] í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]]. * Mesta [[öskugos]] Íslandssögunnar varð í Hnappafellsjökli. [[Öræfasveit|Litlahérað]] fór í eyði allt og var sveitin nefnd [[Öræfi]] þegar hún fór að byggjast aftur og jökullinn [[Öræfajökull]]. * [[Þórarinn Sigurðsson]] varð [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[8. júlí]] - [[Smiður Andrésson]] hirðstjóri féll í Grundarbardaga. * [[8. júlí]] - [[Jón Guttormsson skráveifa]] lögmaður féll í Grundarbardaga. == Erlendis == [[Mynd:Die erschreckliche Wasser-Fluth (Burchardiflut 1634, Stich).jpg|thumb|right|Stormflóðið.]] * [[16. janúar]] - Stormflóðið „Grote Mandrenke“ gekk yfir strendur [[Holland]]s, [[England]]s, [[Þýskaland]]s og [[Danmörk|Danmerkur]] og eyddi bænum [[Rungholt]] í Norður-[[Frísland]]i þegar eyjan Strand, sem bærinn stóð á, hvarf að miklu leyti. Yfir 25.000 manns létust. * [[15. febrúar]] - [[Hákon 6. Magnússon]] varð konungur [[Svíþjóð]]ar. * [[17. apríl]] - [[Þýsku riddararnir]] tóku kastalann í [[Kaunas]], Litáen, eftir mánaðarumsátur. * [[26. maí]] - [[Jóhanna 1.]] varð einráð í [[Konungsríkið Napólí|Konungsríkinu Napólí]] eftir að maður hennar Lúðvík lést úr svartadauða. * [[8. júlí]] - [[Valdimar atterdag]] vann sigur á [[Hansasambandið|Hansasambandinu]] í sjóorrustu við [[Helsingjaborg]]. * [[13. október]] - [[Enska]] tók við af [[Franska|frönsku]] sem opinbert tungumál [[England]]s í fyrsta skipti frá innrás [[Normannar|Normanna]] [[1066]]. * [[6. nóvember]] - [[Úrbanus V]] (Guillaume Grimoard) varð páfi. * [[Ottómanaveldið]] hertók borgirnar Philippopolis og Adrianopolis. Þar með var lítið eftir af [[Býsansríki]] nema borgin [[Konstantínópel]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[11. júlí]] - [[Anna von Schweidnitz]], þriðja kona [[Karl 4. keisari|Karls 4.]] keisara (f. [[1339]]). * [[12. september]] - [[Innósentíus 6.]] páfi. [[Flokkur:1362]] [[Flokkur:1361-1370]] mg56s7u219fwzbepiob2bhn6h9e6j05 0 27618 1984269 1905458 2026-10-29T11:46:28Z Berserkur 10188 1984269 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Hanseatic museum Bergen.jpg|thumb|right|Hansa-safnið í [[Bergen|Björgvin]]. Björgvinjarkaupmenn höfðu einkaleyfi á Íslandsverslun um skeið.]] [[Mynd:Ingiburga of Sweden (daughter of Hacon) seal 1318 (1).jpg|thumb|right|Innsigli [[Ingibjörg Hákonardóttir|Ingibjargar Hákonardóttur]].]] Árið '''1361''' ('''MCCCLXI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Smiður Andrésson]] kom til landsins með hirðstjórn. * [[17. júní]] - [[Ívar Vigfússon hólmur]] kom til landsins til að safna páfatekjum. * [[18. júní]] - [[Smiður Andrésson]] [[hirðstjóri]] lét taka [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árna Þórðarson]], fyrrverandi hirðstjóra, af lífi í [[Lambey]] í [[Fljótshlíð]] vegna aftöku Markúsar barkaðar og fjölskyldu hans á sama stað [[1360]]. * [[Jón Guttormsson skráveifa]] varð lögmaður sunnan og austan. * Prestar í [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafirði]] og [[Þingeyjarsýsla|Þingeyjarsýslu]] neituðu að beygja sig undir [[Jón skalli Eiríksson|Jón skalla Eiríksson]] Hólabiskup en hann [[bannfæring|bannfærði]] þá. * ''Ólafssúðin'', sögð stærsta skip sem til Íslands hafði komið, fórst í hafi á leið til Noregs og með því [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup, sem hafði bjargast naumlega úr skipstapa árið áður, og nærri áttatíu menn aðrir. * [[Einokunarverslun fyrri]] komið á þar sem kaupmenn frá [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]] fengu einkaleyfi til verslunar í öllu ríki Noregskonungs. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[14. mars]] - [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur, höfundur [[Lilja (kvæði)|Lilju]]. * [[18. júní]] - [[Árni Þórðarson hirðstjóri]] (f. [[1315]]). * [[13. október]] - [[Arngrímur Brandsson]], skáld og ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup. * [[Jórunn Hauksdóttir]], abbadís í [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæjarklaustri]]. == Erlendis == * [[16. febrúar]] - Soldáninn af Granada gerði vopnahléssamning við Pétur konungs [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]]. * [[17. mars]] - Soldán [[Mamlúkar|Mamlúka]] í Egyptalandi var myrtur af eigin mönnum. * [[24. júní]] - [[Svartidauði|Svartadauðafaraldur]] fór um [[London]] og létust 1.200 manns á 2 dögum. * [[27. júlí]] - [[Valdimar atterdag]] lagði [[Gotland]] undir sig og drap 1.200 í orrustu um [[Visby]]. * [[3. ágúst]] - Jarðskjálfti varð í [[Japan]] á hafi, hugsanlega 8,4 að stærð, sem olli flóðbylgju og ruddi 1.700 húsum og þúsundum manna. * [[23. ágúst]] - Pétur 1., konungur [[Kýpur]] réðst á borgina [[Antalyia]] þar sem nú er Tyrkland og rændi hana og ruplaði. * [[10. október]] - [[Játvarður svarti prins|Svarti prinsinn]] giftist [[Jóhanna af Kent|Jóhönnu]], meynni fögru af Kent. * [[11. nóvember]] - [[Júanveldið]] réðst inn í Kóreu. * [[21. desember]] - Her [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] vann sigur á Márum nálægt þar sem [[Jaén (hérað)|Jaén-hérað]] er í dag. * Borgin [[Budapest|Buda]] varð höfuðborg [[Ungverjaland]]s. * Borgin [[Danzig]] gekk í [[Hansasambandið]]. ===Fædd=== * [[26. febrúar]] - [[Venseslás 4.]], konungur Bæheims (d. [[1419]]). ===Dáin=== * [[9. júní]] - [[Philippe de Vitry]], franskt tónskáld (f. [[1291]]). * [[18. september]] - [[Lúðvík 5. af Bæjaralandi|Lúðvík 5.]], hertogi af Bæjaralandi (f. [[1315]]). * [[21. nóvember]] - [[Filippus 1. af Búrgund|Filippus 1.]], hertogi af Búrgund, dó úr plágunni (f. [[1346]]). * [[Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi|Ingibjörg Hákonardóttir]], drottning Svíþjóðar og ríkisstjóri Noregs og Svíþjóðar (f. [[1301]]). [[Flokkur:1361]] [[Flokkur:1361-1370]] fqqbb7rg7ftiztegk7pz8ttsqni2cpq 1984270 1984269 2026-10-29T11:48:58Z Berserkur 10188 1984270 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Hanseatic museum Bergen.jpg|thumb|right|Hansa-safnið í [[Bergen|Björgvin]]. Björgvinjarkaupmenn höfðu einkaleyfi á Íslandsverslun um skeið.]] [[Mynd:Ingiburga of Sweden (daughter of Hacon) seal 1318 (1).jpg|thumb|right|Innsigli [[Ingibjörg Hákonardóttir|Ingibjargar Hákonardóttur]].]] Árið '''1361''' ('''MCCCLXI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Smiður Andrésson]] kom til landsins með hirðstjórn. * [[17. júní]] - [[Ívar Vigfússon hólmur]] kom til landsins til að safna páfatekjum. * [[18. júní]] - [[Smiður Andrésson]] [[hirðstjóri]] lét taka [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árna Þórðarson]], fyrrverandi hirðstjóra, af lífi í [[Lambey]] í [[Fljótshlíð]] vegna aftöku Markúsar barkaðar og fjölskyldu hans á sama stað [[1360]]. * [[Jón Guttormsson skráveifa]] varð lögmaður sunnan og austan. * Prestar í [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafirði]] og [[Þingeyjarsýsla|Þingeyjarsýslu]] neituðu að beygja sig undir [[Jón skalli Eiríksson|Jón skalla Eiríksson]] Hólabiskup en hann [[bannfæring|bannfærði]] þá. * ''Ólafssúðin'', sögð stærsta skip sem til Íslands hafði komið, fórst í hafi á leið til Noregs og með því [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup, sem hafði bjargast naumlega úr skipstapa árið áður, og nærri áttatíu menn aðrir. * [[Einokunarverslun fyrri]] komið á þar sem kaupmenn frá [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]] fengu einkaleyfi til verslunar í öllu ríki Noregskonungs. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[14. mars]] - [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur, höfundur [[Lilja (kvæði)|Lilju]]. * [[18. júní]] - [[Árni Þórðarson hirðstjóri]] (f. [[1315]]). * [[13. október]] - [[Arngrímur Brandsson]], skáld og ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup. * [[Jórunn Hauksdóttir]], abbadís í [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæjarklaustri]]. == Erlendis == * [[16. febrúar]] - Soldáninn af Granada gerði vopnahléssamning við Pétur konung [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]]. * [[17. mars]] - Soldán [[Mamlúkar|Mamlúka]] í Egyptalandi var myrtur af eigin mönnum. * [[24. júní]] - [[Svartidauði|Svartadauðafaraldur]] fór um [[London]] og létust 1.200 manns á 2 dögum. * [[27. júlí]] - [[Valdimar atterdag]] lagði [[Gotland]] undir sig og drap 1.200 í orrustu um [[Visby]]. * [[3. ágúst]] - Jarðskjálfti varð í [[Japan]] á hafi, hugsanlega 8,4 að stærð, sem olli flóðbylgju og ruddi 1.700 húsum og þúsundum manna. * [[23. ágúst]] - Pétur 1., konungur [[Kýpur]] réðst á borgina [[Antalyia]] þar sem nú er Tyrkland og rændi hana og ruplaði. * [[10. október]] - [[Játvarður svarti prins|Svarti prinsinn]] giftist [[Jóhanna af Kent|Jóhönnu]], meynni fögru af Kent. * [[11. nóvember]] - Kínverska [[Júanveldið]] réðst inn í Kóreu. * [[21. desember]] - Her [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] vann sigur á Márum nálægt þar sem [[Jaén (hérað)|Jaén-hérað]] er í dag. * Borgin [[Budapest|Buda]] varð höfuðborg [[Ungverjaland]]s. * Borgin [[Danzig]] gekk í [[Hansasambandið]]. ===Fædd=== * [[26. febrúar]] - [[Venseslás 4.]], konungur Bæheims (d. [[1419]]). ===Dáin=== * [[9. júní]] - [[Philippe de Vitry]], franskt tónskáld (f. [[1291]]). * [[18. september]] - [[Lúðvík 5. af Bæjaralandi|Lúðvík 5.]], hertogi af Bæjaralandi (f. [[1315]]). * [[21. nóvember]] - [[Filippus 1. af Búrgund|Filippus 1.]], hertogi af Búrgund, dó úr plágunni (f. [[1346]]). * [[Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi|Ingibjörg Hákonardóttir]], drottning Svíþjóðar og ríkisstjóri Noregs og Svíþjóðar (f. [[1301]]). [[Flokkur:1361]] [[Flokkur:1361-1370]] rmr9mccs8f5hpny609n02pcq0649mtm 1984273 1984270 2026-10-29T11:51:17Z Berserkur 10188 /* Dáin */ 1984273 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Hanseatic museum Bergen.jpg|thumb|right|Hansa-safnið í [[Bergen|Björgvin]]. Björgvinjarkaupmenn höfðu einkaleyfi á Íslandsverslun um skeið.]] [[Mynd:Ingiburga of Sweden (daughter of Hacon) seal 1318 (1).jpg|thumb|right|Innsigli [[Ingibjörg Hákonardóttir|Ingibjargar Hákonardóttur]].]] Árið '''1361''' ('''MCCCLXI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Smiður Andrésson]] kom til landsins með hirðstjórn. * [[17. júní]] - [[Ívar Vigfússon hólmur]] kom til landsins til að safna páfatekjum. * [[18. júní]] - [[Smiður Andrésson]] [[hirðstjóri]] lét taka [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árna Þórðarson]], fyrrverandi hirðstjóra, af lífi í [[Lambey]] í [[Fljótshlíð]] vegna aftöku Markúsar barkaðar og fjölskyldu hans á sama stað [[1360]]. * [[Jón Guttormsson skráveifa]] varð lögmaður sunnan og austan. * Prestar í [[Eyjafjarðarsýsla|Eyjafirði]] og [[Þingeyjarsýsla|Þingeyjarsýslu]] neituðu að beygja sig undir [[Jón skalli Eiríksson|Jón skalla Eiríksson]] Hólabiskup en hann [[bannfæring|bannfærði]] þá. * ''Ólafssúðin'', sögð stærsta skip sem til Íslands hafði komið, fórst í hafi á leið til Noregs og með því [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup, sem hafði bjargast naumlega úr skipstapa árið áður, og nærri áttatíu menn aðrir. * [[Einokunarverslun fyrri]] komið á þar sem kaupmenn frá [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]] fengu einkaleyfi til verslunar í öllu ríki Noregskonungs. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[14. mars]] - [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur, höfundur [[Lilja (kvæði)|Lilju]]. * [[18. júní]] - [[Árni Þórðarson hirðstjóri]] (f. [[1315]]). * [[13. október]] - [[Arngrímur Brandsson]], skáld og ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup. * [[Jórunn Hauksdóttir]], abbadís í [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæjarklaustri]]. == Erlendis == * [[16. febrúar]] - Soldáninn af Granada gerði vopnahléssamning við Pétur konung [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]]. * [[17. mars]] - Soldán [[Mamlúkar|Mamlúka]] í Egyptalandi var myrtur af eigin mönnum. * [[24. júní]] - [[Svartidauði|Svartadauðafaraldur]] fór um [[London]] og létust 1.200 manns á 2 dögum. * [[27. júlí]] - [[Valdimar atterdag]] lagði [[Gotland]] undir sig og drap 1.200 í orrustu um [[Visby]]. * [[3. ágúst]] - Jarðskjálfti varð í [[Japan]] á hafi, hugsanlega 8,4 að stærð, sem olli flóðbylgju og ruddi 1.700 húsum og þúsundum manna. * [[23. ágúst]] - Pétur 1., konungur [[Kýpur]] réðst á borgina [[Antalyia]] þar sem nú er Tyrkland og rændi hana og ruplaði. * [[10. október]] - [[Játvarður svarti prins|Svarti prinsinn]] giftist [[Jóhanna af Kent|Jóhönnu]], meynni fögru af Kent. * [[11. nóvember]] - Kínverska [[Júanveldið]] réðst inn í Kóreu. * [[21. desember]] - Her [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] vann sigur á Márum nálægt þar sem [[Jaén (hérað)|Jaén-hérað]] er í dag. * Borgin [[Budapest|Buda]] varð höfuðborg [[Ungverjaland]]s. * Borgin [[Danzig]] gekk í [[Hansasambandið]]. ===Fædd=== * [[26. febrúar]] - [[Venseslás 4.]], konungur Bæheims (d. [[1419]]). ===Dáin=== * [[9. júní]] - [[Philippe de Vitry]], franskt tónskáld (f. [[1291]]). * [[7. júní]] - [[Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi|Ingibjörg Hákonardóttir]], drottning Svíþjóðar og ríkisstjóri Noregs og Svíþjóðar (f. [[1301]]). * [[18. september]] - [[Lúðvík 5. af Bæjaralandi|Lúðvík 5.]], hertogi af Bæjaralandi (f. [[1315]]). * [[21. nóvember]] - [[Filippus 1. af Búrgund|Filippus 1.]], hertogi af Búrgund, dó úr plágunni (f. [[1346]]). [[Flokkur:1361]] [[Flokkur:1361-1370]] g84i77vkn7wsqbnk0v3y0xnk5bces2p 0 27620 1984203 1905449 2026-10-28T17:02:00Z Berserkur 10188 1984203 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Flemish School - Lille - Philip II, Duke of Burgundy.jpg|thumb|right|[[Filippus djarfi]], hertogi af Búrgund.]] Árið '''1363''' ('''MCCCLXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Skarðsbók]] [[Jónsbók]]ar var skrifuð. * [[Magnús Eiríksson smek]] lét leysa [[Þorsteinn Eyjólfsson|Þorstein Eyjólfsson]] úr varðhaldi í Noregi en þar hafði hann setið frá því árinu áður. * Klukkur og kross frá [[Breiðá á Breiðamerkursandi|Breiðárkirkju]] lögð til Stafafellskirkju og hefur Breiðá þá líklega verið farin eða að fara undir [[Breiðamerkurjökul]]. * [[Jón skalli Eiríksson]] Hólabiskup, kom aftur til landsins. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Katrín Filippusdóttir]] á [[Reykhólar|Reykhólum]], sem var brúðurin í brúðkaupinu fræga í [[Hagi (Barðaströnd)|Haga]] [[1330]]. == Erlendis == * [[9. apríl]] - [[Hákon 6. Magnússon]] giftist [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margréti]] Danaprinsessu. * [[8. maí]] - Karl 4., keisari heilaga rómverska ríkisins og Lajos, konungur Ungverjalands, komu saman og gerður friðarsamning um [[Bæheimur|Bæheim]]. * [[8. júlí]] - Lajos Ungverjakonungur réðst á borgina Sokograd í Bosníu en hörfaði þremur dögum síðar. * [[8. ágúst]] - Uppreisn hófst á [[Krít]] gegn yfirráðum Feneyinga. * [[30. ágúst]] - Einn stærsti sjóbardagi sögunnar var í [[Júanveldið|Júanveldinu]] í Kína við Poyang-vatn, stærsta kínverska stöðuvatninu. Bardaginn stóð í 5 vikur og áttust við tvær fylkingar uppreisnarmanna. Zhu Yuanzhang sem stofnaði síðar [[Mingveldið]] bar sigur úr býtum en hann stýrði 200.000 manns gegn 650.000 mönnum Chen Youliang. * [[6. september]] - [[Filippus djarfi]] varð hertogi af [[Búrgund]]. * [[Albrekt af Mecklenburg]] hóf innreið sína í Svíþjóð studdur af aðalsmönnum. Í byrjun árs [[1364]] varpaði hann konunginum [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsi Eiríkssyni smek]] af stóli. ===Fædd=== * [[2. júlí]] - [[María Sikileyjardrottning|María]], drottning [[Sikile]]yjar (d. [[1401]]). ===Dáin=== * [[3. október]] - [[Chen Youliang]], kínverskur uppreisnarleiðtogi (f. [[1320]]). * [[Blanka af Namur]], drottning [[Noregur|Noregs]] og [[Svíþjóð]]ar. [[Flokkur:1363]] [[Flokkur:1361-1370]] pr4qzsagmhyfe2vj4z86yjh4i15p06e 1984221 1984203 2026-10-28T23:40:10Z Berserkur 10188 1984221 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1360]]|[[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Flemish School - Lille - Philip II, Duke of Burgundy.jpg|thumb|right|[[Filippus djarfi]], hertogi af Búrgund.]] Árið '''1363''' ('''MCCCLXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Skarðsbók]] [[Jónsbók]]ar var skrifuð. * [[Magnús Eiríksson smek]] lét leysa [[Þorsteinn Eyjólfsson|Þorstein Eyjólfsson]] úr varðhaldi í Noregi en þar hafði hann setið frá því árinu áður. * Klukkur og kross frá [[Breiðá á Breiðamerkursandi|Breiðárkirkju]] lögð til Stafafellskirkju og hefur Breiðá þá líklega verið farin eða að fara undir [[Breiðamerkurjökull|Breiðamerkurjökul]]. * [[Jón skalli Eiríksson]] Hólabiskup, kom aftur til landsins. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Katrín Filippusdóttir]] á [[Reykhólar|Reykhólum]], sem var brúðurin í brúðkaupinu fræga í [[Hagi (Barðaströnd)|Haga]] [[1330]]. == Erlendis == * [[9. apríl]] - [[Hákon 6. Magnússon]] giftist [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margréti]] Danaprinsessu. * [[8. maí]] - Karl 4., keisari heilaga rómverska ríkisins og Lajos, konungur Ungverjalands, komu saman og gerðu friðarsamning um [[Bæheimur|Bæheim]]. * [[8. júlí]] - Lajos Ungverjakonungur réðst á borgina Sokograd í Bosníu en hörfaði þremur dögum síðar. * [[8. ágúst]] - Uppreisn hófst á [[Krít]] gegn yfirráðum Feneyinga. * [[30. ágúst]] - Einn stærsti sjóbardagi sögunnar var í [[Júanveldið|Júanveldinu]] í Kína við Poyang-vatn, stærsta kínverska stöðuvatninu. Bardaginn stóð í 5 vikur og áttust við tvær fylkingar uppreisnarmanna. Zhu Yuanzhang sem stofnaði síðar [[Mingveldið]] bar sigur úr býtum en hann stýrði 200.000 manns gegn 650.000 mönnum Chen Youliang. * [[6. september]] - [[Filippus djarfi]] varð hertogi af [[Búrgund]]. * [[Albrekt af Mecklenburg]] hóf innreið sína í Svíþjóð, studdur af aðalsmönnum. Í byrjun árs [[1364]] varpaði hann konunginum [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsi Eiríkssyni smek]] af stóli. ===Fædd=== * [[2. júlí]] - [[María Sikileyjardrottning|María]], drottning [[Sikile]]yjar (d. [[1401]]). ===Dáin=== * [[3. október]] - [[Chen Youliang]], kínverskur uppreisnarleiðtogi (f. [[1320]]). * [[Blanka af Namur]], drottning [[Noregur|Noregs]] og [[Svíþjóð]]ar. [[Flokkur:1363]] [[Flokkur:1361-1370]] 9hiefbva4hiuv33xeyucr3604dbphzc 0 27674 1984138 1905466 2026-10-28T13:38:42Z Berserkur 10188 1984138 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1361]]|[[1362]]|[[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]|[[1367]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Collegium Maius 10.JPG|thumb|right|Háskólinn í [[Kraká]].]] Árið '''1364''' ('''MCCCLXIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ólafur Pétursson hirðstjóri|Ólafur Pétursson]] og [[Þorsteinn Eyjólfsson]] urðu hirðstjórar á Íslandi. * Bann frá [[1348]] um að útlendingum væri bannað að sigla til [[skattland]]a [[Noregur|Noregs]] var endurnýjað. * [[Gunnsteinn (ábóti)|Gunnsteinn]] var vígður ábóti á [[Þingeyraklaustur|Þingeyrum]]. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[Björn Auðunarson]], ábóti í Viðeyjarklaustri * [[Þórarinn Sigurðsson]], Skálholtsbiskup. == Erlendis == * [[15. febrúar]] - Feðgarnir [[Magnús Eiríksson smek]] og [[Hákon 6. Magnússon]] voru settir af sem konungar [[Svíþjóð]]ar af aðalsmönnum. [[Albrekt af Mecklenburg]], frændi Magnúsar, var gerður konungur. * [[8. apríl]] - [[Karl 5. Frakkakonungur|Karl 5.]] varð konungur [[Frakkland]]s eftir að faðir hans [[Jóhann 2. Frakkakonungur|Jóhann 2]] lést í ensku fangelsi. * [[12. maí]] - Háskólinn í [[Kraká]] var stofnaður. Hann er elsti háskóli [[Pólland]]s. * [[29. september]] - [[Bretónska erfðastríðið|Bretónska erfðastríðinu]] lauk með sigri [[Montfort-ætt]]ar í [[Orrustan við Auray|orrustunni við Auray]]. ===Fædd=== * [[Niccolò Niccoli]], fræðimaður sem fann upp [[Ítalíuskrift]] (d. [[1437]]). ===Dáin=== * [[8. apríl]] - [[Jóhann 2. Frakkakonungur|Jóhann 2.]], konungur Frakklands (f. 1319). * [[29. september]] - [[Karl 1. af Bretagne|Karl 1.]], hertogi af Bretagne (f. [[1319]]). * [[Valdimar 3.]], Danakonungur (f. um [[1314]]). [[Flokkur:1364]] [[Flokkur:1361-1370]] sfw1s8pl3z6x4i1moh8qz2azbm00n8f 0 28860 1984266 1983897 2026-10-29T11:09:10Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1984266 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1362]]|[[1363]]|[[1364]]|[[1365]]|[[1366]]|[[1367]]|[[1368]]| [[1351–1360]]|[[1361–1370]]|[[1371–1380]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:EmpressAnnaofSavoy.JPG|thumb|right|[[Anna af Savoja|Anna]] keisaraynja í Býsans.]] Árið '''1365''' ('''MCCCLXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Ólafur Pétursson hirðstjóri|Ólafur Pétursson]] lét af embætti hirðstjóra. * [[Oddgeir Þorsteinsson]] var vígður [[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]]. Hann kom þó ekki til landsins fyrr en árið eftir. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[20. janúar]] - Lávarður [[Veróna]] var fangelsaður af bróður sínum sem einnig var lávarður borgarinnar. * [[3. mars]] - [[Orrustan í Gautaskógi]] í Svíþjóð. [[Albrecht af Mecklenborg]] vann sigur á liði feðganna [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsar Eiríkssonar]] og [[Hákon 6. Magnússon|Hákonar Magnússonar]]. Magnús var tekinn til fanga og sat í varðhaldi til [[1371]]. * [[6. mars]] - [[Konungsríkið Navarra]] og [[Konungsríkið Frakkland]] skrifuðu undir friðarsamning. * [[12. mars]] - [[Vínarháskóli]] var stofnaður af Rúdolf 4., hertoga Austurríkis. * [[12. apríl]] - [[Hundrað ára stríðið]] - Enski hertoginn Jón 6. í [[Bretanía|Bretaníu]] skrifaði undir friðarsamning við Karl 5. Frakklandskonung eftir 24 ára átök. * [[2. júní]] - [[Loðvík 1. Ungverjalandskonungur|Loðvík 1.]] Ungverjalandskonungur hertók norðurhluta [[Búlgaría|Búlgaríu]] og styrkti tök sín á [[Balkanskagi|Balkanskaganum]]. * [[4. júní]] - [[Karl 4.]] keisari heilaga rómverska ríkisins var krýndur konungur efra og neðra Búrgunds. * [[27. júní]] - Pétur 2. konungur [[Kýpur]] og Amadeus hertogi [[Savoja]] héldu frá Feneyjum með 165 skip í [[krossferð]] til Egyptalands. * [[9. október]] - Borgin [[Alexandría]] í Egyptalandi varð fyrir árás Kýpurkonungs og [[Jóhannesarriddarar|Jóhannesarriddara]]. Yfir 20.000 borgarar voru drepnir og 5.000 seldir í þrælahald. * [[22. nóvember]] - [[Konungsríkið Danmörk]] og [[Hansasambandið]] sömdu um frið kenndan við Vordingborg. ;Fædd * [[25. júlí]] - U - kóreskur konungur ;Dáin * [[17. maí]] - [[Loðvík 6., hertogi af Bæjaralandi|Loðvík 6.]], hertogi af Bæjaralandi og kjörfursti af Brandenborg (f. [[1328]]). * [[27. júlí]] - [[Rúdolf 4., hertogi af Austurríki|Rúdolf 4.]], hertogi af Austurríki (f. [[1339]]). * (líklega) [[Anna af Savoja]], keisaraynja í [[Býsans]] (f. um [[1306]]). [[Flokkur:1365]] [[Flokkur:1361-1370]] f7xuxyd1twqxxawn3arxh964xr9lq2x 0 32719 1984223 1931531 2026-10-29T00:10:11Z Juppi lantteineen 121924 mynd 1984223 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tove Jansson 1956.jpg|thumb|right|250px|Tove Jenssen með Múmín brúður, 1956]] [[File:Tove Jansson 1923.jpg|thumb|upright|Jansson (1923)]] '''Tove Marika Jansson''' ([[9. ágúst]] [[1914]] – [[27. júní]] [[2001]]) var [[Finnlandssænska|finnlandssænskur]] [[rithöfundur]], [[listmálari]] og [[teikning|teiknari]], fædd í [[Helsinki]]. Hún var komin af listafólki en móðir hennar var sænska listakonan, [[Signe Hammarsten-Jansson]] og faðir hennar finnski myndhöggvarinn [[Viktor Jansson]]. Hún er þekkt fyrir bækur sínar um [[Múmínálfarnir|Múmínálfana]] sem hún bæði skrifaði og myndskreytti og sem listmálari. Hún skrifaði einnig aðrar bækur ásamt því að myndskreyta bækur eftir önnur. Til dæmis myndskreytti hún bæði ''[[Hobbitinn|Hobbitann]]'' eftir [[J.R.R. Tolkien]] og ''[[Ævintýri Lísu í Undralandi]]'' eftir [[Lewis Carroll]]. [[Mynd:Tuulikki Pietilä Tove Jansson and Signe Hammarsten-Jansson 1956.jpeg|thumb|left|250px|Tuulikki Pietilä, Tove Jansson og Signe Hammarsten-Jansson, árið 1958.]] Starfsævi hennar náði yfir meira en 70 ár. Í bókum hennar má finna mikið af vísunum í líf hennar og sögupersónur hennar eru sumar byggðar á raunverulegum persónum í lífi hennar. Tove bjó í áratugi með konu en Finnska ríkið bannaði opna [[samkynhneigð]] með lögum í heimalandi hennar þar til árið [[1971]]. Konan hennar var Tuulikki Pietilä, listakona og prófessor, en Tikka-tú í Múmínálfunum er byggð á Pietilä. == Heimild == {{wpheimild að hluta|tungumál= sv|titill= Tove Jansson|mánuðurskoðað= desember|árskoðað= 2012 }} == Tenglar == * [http://www.kistan.is/default.asp?sid_id=25401&fre_Id=70437&tid=2&meira=1&Tre_Rod=005|&qsr Kistan: Ást og litagleði í kynjaveröldinni í Múmíndal (höf.Þórdís Gísladóttir)]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Finnskir rithöfundar|Jansson, Tove]] [[Flokkur:Finnskir listamenn|Jansson, Tove]] [[Flokkur:Múmínálfarnir|Jansson, Tove]] {{fde|1914|2001|Jansson, Tove}} 9ow7vv775n6jr8wixe606z3zuz9zoq8 0 32746 1984228 1971664 2026-10-29T00:41:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984228 wikitext text/x-wiki '''Alþjóðatengsl Íslands''' eru þau stjórnmálasambönd, ræðissambönd og viðskiptatengsl sem [[Ísland]] hefur við erlend [[ríki]]. Ísland hefur slík tengsl við nánast öll ríki heims, eða 169 talsis.<ref>{{Cite web |url=https://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/stjornmalasambanden |title=Stjórnmálasamband og ræðissamband Íslands við erlend ríki (ágúst 2007) |access-date=2026-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110714024108/http://www.utanrikisraduneyti.is/raduneytid/stjornmalasambanden |archive-date=2011-07-14 |url-status=dead}}</ref> Ísland hefur sérlega sterk tengsl við nágrannaríkin [[Danmörk]]u, [[Noregur|Noreg]] og [[Svíþjóð]] en einnig [[Þýskaland]], [[Bretland]] og [[Bandaríkin]]. Ísland var stofnaaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið [[1945]]. Íslendingar eru virkir þátttakendur í [[alþjóðasamtök]]um eins og [[Norðurlandaráð]]i, hernaðarbandalaginu [[NATO]] og fríverslunarsamningi Evrópu [[EFTA]]. Ísland hefur þannig langmest stjórnmálatengsl við ríki eins og [[Norðurlöndin]], [[Bandaríkin]] og [[Evrópusambandið]]. Íslendingar hafa sent fólk til borgaralegra starfa á vegum NATO í [[Bosnía|Bosníu]] og til [[Afghanistan]], þeir voru einnig á [[listi viljugra þjóða|lista viljugra þjóða]] sem studdi [[Stríðið í Írak|innrásina í Írak]] 2003. Ísland varð fullvalda árið 1918 og fékk forræði yfir utanríkismálum sínum. [[Danmörk|Danir]] fóru þó áfram með framkvæmd utanríkismála landsins í umboði Íslendinga samkvæmt ákvæðum sambandlaganna. Fyrsta sendiráð Íslands var opnað í Kaupmannahöfn árið 1920. Þegar Danmörk var hernumin í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] tóku Íslendingar utanríkismálin alfarið í eigin hendur og þegar Ísland var svo [[hernám Íslands|hernumið]] af [[Bretland]]i 10. maí 1940 tók Ísland upp formlegt stjórnmálasamband við Bretland og bráðabirgðalög um íslenska utanríkisþjónustu voru sett skömmu síðar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/raduneyti/utanrikisraduneytid/soguvefur-utanrikisthjonustunnar/sogulegt-yfirlit/|titill=Sögulegt yfirlit|útgefandi=Utanríkisráðuneyti Íslands|mánuðurskoðað=8. maí|árskoðað=2025}}</ref> Þekktustu átök Íslendinga við aðrar þjóðir á alþjóðavettvangi eru [[Þorskastríðin]] þar sem tekist var á við [[Bretland|Breta]] um [[fiskveiðilögsaga|fiskveiðilögsögu]] Íslands. Eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a gerðu Íslendingar [[varnarsamningurinn|varnarsamning]] við Bandaríkin sem komu upp [[Keflavíkurstöðin]]ni, herstöð við eina alþjóðaflugvöllinn á Íslandi. Samstarf Íslendinga og Bandaríkjanna á sviði varnamála var náið allt fram að haustinu 2006 þegar bandarísk yfirvöld tilkynntu einhliða þá ákvörðun að draga herlið sitt burt með öllu. Íslendingar voru fyrsti þjóða til þess að viðurkenna [[sjálfstæði]] [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltsríkjanna]]: [[Eistland]]s, [[Lettland]]s og [[Litáen]]s frá [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] sálugu og einnig [[Svartfjallaland]]s frá [[Serbía|Serbíu]]. Einnig var landið fyrsta vestræna ríkið til að viðurkenna sjálfstæði [[Palestína|Palestínu]]. ==Þátttaka Íslands í alþjóðasamstarfi== * [[1946]] - [[Sameinuðu þjóðirnar]] (SÞ) * [[1948]] - [[Alþjóðahvalveiðiráðið]]<ref>Ísland sagði sig úr ráðinu [[1992]] og gekk í það aftur árið [[2002]].</ref> * [[1949]] - [[Norður-Atlantshafsbandalagið]] (NATO) * [[1950]] - [[Evrópuráðið]] * [[1952]] - [[Norðurlandaráð]] * [[1970]] - [[Fríverslunarsamtök Evrópu]] (EFTA) * [[1973]] - [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] (ÖSE) * [[1992]] - [[Vestur-Evrópusambandið]] (VES) (aukafélagi) * [[1992]] - [[Evrópska efnahagssvæðið]] * [[1994]] - [[Alþjóðaviðskiptastofnunin]] * [[1995]] - [[Eystrasaltsráðið]] * [[1996]] - [[Norðurskautsráðið]] * [[2001]] - [[Schengen-samstarfið]] * [[2002]] - [[Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn]] ==Íslensk sendiráð== {{aðalgrein|Íslensk sendiráð}} Ísland rekur [[sendiráð]] og [[ræðismaður|aðalræðismannsskrifstofur]] í [[Austurríki]] ([[Vínarborg]] og [[Strassborg]]), [[BNA|Bandaríkjunum]] ([[Washington]] og [[New York]]), [[Belgía|Belgíu]] ([[Brussel]]), [[Bretland]]i ([[London]]), [[Danmörk]]u ([[Kaupmannahöfn]]), [[Finnland]]i ([[Helsinki]]), [[Frakkland]]i ([[París]]), [[Indland]]i ([[Nýja-Delí|Nýju-Delí]]), [[Ítalía|Ítalíu]] ([[Róm]]), [[Japan]] ([[Tókýó]]), [[Kanada]] ([[Ottawa]] og [[Winnipeg]]), [[Kína]] ([[Peking]]), [[Malaví]] ([[Lílongve]]), [[Mósambík]] ([[Mapútó]]), [[Namibía|Namibíu]] ([[Windhoek]]), [[Níkaragva]] ([[Managua]]), [[Noregur|Noregi]] ([[Osló]]), [[Rússland]]i ([[Moskva|Moskvu]]), [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] ([[Pretoría|Pretoríu]]), [[Srí Lanka]] ([[Colombo]]), [[Sviss]] ([[Genf]]), [[Svíþjóð]] ([[Stokkhólmur|Stokkhólmi]]), [[Úganda]] ([[Kampala]]), [[Þýskaland]]i ([[Berlín]]) og [[Pólland]] ([[Varsjá]]). ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tengill == * [http://www.utanrikisraduneyti.is/ Utanríkisráðuneyti Íslands] {{íslensk stjórnmál}} {{Stubbur|stjórnmál|ísland}} [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] p3opjulrf92wsm6j28or5q8vg4fd9ny 0 33017 1984148 1953816 2026-10-28T15:06:00Z Akigka 183 1984148 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 7 metrar. Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa lengi staðið miklar framkvæmdir þar sem tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] hefur risið auk nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Gert er ráð fyrir að íbúðablokkir rísi við Mýrargötu þar sem Daníelsslippur var áður. Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu). Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu. ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * [http://www.timarit.is/?issueID=418221&pageSelected=0&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435222&pageSelected=1&lang=0 ''Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717162010/http://timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 |date=2019-07-17 }} * [https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995 Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2815075 Reykjavíkurhöfn 50 ára (Þjóðviljinn, 260. tölublað (16.11.1967))] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000586340 ''Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928''; Saga 1973] {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 4cegt2uexagmhfs15ts0kg9uz6bouc4 1984150 1984148 2026-10-28T15:09:57Z Akigka 183 1984150 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð. Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa lengi staðið miklar framkvæmdir þar sem tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] hefur risið auk nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Gert er ráð fyrir að íbúðablokkir rísi við Mýrargötu þar sem Daníelsslippur var áður. Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu). Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu. ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * [http://www.timarit.is/?issueID=418221&pageSelected=0&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435222&pageSelected=1&lang=0 ''Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717162010/http://timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 |date=2019-07-17 }} * [https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995 Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2815075 Reykjavíkurhöfn 50 ára (Þjóðviljinn, 260. tölublað (16.11.1967))] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000586340 ''Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928''; Saga 1973] {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} oojpv1m4e24z0urozv38rfg7oeij0vb 1984151 1984150 2026-10-28T15:11:44Z Akigka 183 1984151 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa lengi staðið miklar framkvæmdir þar sem tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] hefur risið auk nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Gert er ráð fyrir að íbúðablokkir rísi við Mýrargötu þar sem Daníelsslippur var áður. Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu). Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * [http://www.timarit.is/?issueID=418221&pageSelected=0&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435222&pageSelected=1&lang=0 ''Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717162010/http://timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 |date=2019-07-17 }} * [https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995 Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2815075 Reykjavíkurhöfn 50 ára (Þjóðviljinn, 260. tölublað (16.11.1967))] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000586340 ''Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928''; Saga 1973] {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 8cml4xzq4ar44tr6m88zj0b77tie8d9 1984152 1984151 2026-10-28T15:23:50Z Akigka 183 1984152 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu). Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * [http://www.timarit.is/?issueID=418221&pageSelected=0&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1952]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=435222&pageSelected=1&lang=0 ''Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1981]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 ''Reykjavíkurhöfn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190717162010/http://timarit.is/?issueID=417764&pageSelected=6&lang=0 |date=2019-07-17 }} * [https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995 Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2815075 Reykjavíkurhöfn 50 ára (Þjóðviljinn, 260. tölublað (16.11.1967))] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000586340 ''Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928''; Saga 1973] {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} ezwgxzp5jfq13enkjldqn8c4xo4pfwl 1984154 1984152 2026-10-28T15:33:09Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1984154 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu). Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} * {{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} ogvbi422g5k8rqebm1n3r76lokm2yx1 1984155 1984154 2026-10-28T15:34:05Z Akigka 183 1984155 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Heimildir== * {{vefheimild|url=https://borgarsogusafn.is/sites/borgarsogusafn.is/files/atoms/files/reykjavikurhofn_-_lifaed_borgarinnar.pdf|titill=Reykjavíkurhöfn - lífæð borgarinnar|mánuðurskoðað=5. nóvember|árskoðað=2006|vefsíða=Borgarsögusafn}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} ggqfuhz4yhv6uv15mk9442jzcncd4zq 1984159 1984155 2026-10-28T15:38:36Z Akigka 183 /* Heimildir */ 1984159 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpan]] auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 5zua1pc45ikchlt7fcc48x8q41otlil 1984161 1984159 2026-10-28T15:39:33Z Akigka 183 1984161 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri. Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''. Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2022 að Bótarbryggju á Grandagarði. ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} hih4u97i8nrtgo8uj5gd9bo7bpymqtq 1984164 1984161 2026-10-28T15:46:18Z Akigka 183 1984164 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn ([[Eyjargarður]], [[Norðurgarður]], [[Norðurbugt]], [[Grandabakki]], [[Grandabryggja]], [[Bótarbryggja]], [[Vesturbugt]] og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn ([[Suðurbugt]], Verbúðirnar, [[Grófarbakki]], [[Miðbakki]], [[Austurbakki]], [[Faxagarður]] og [[Ingólfsgarður]]). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði, en í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og [[skemmtiferðaskip]] auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} e4b3eodljrxrf9o6xzfeftzdmbk65c0 1984165 1984164 2026-10-28T15:53:02Z Akigka 183 1984165 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við [[Ægisgarður|Ægisgarð]]: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir þar við Austurbakka. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} swfuc4qz3wj1j5l0041uqw4dvusiy3u 1984166 1984165 2026-10-28T15:53:20Z Akigka 183 1984166 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, [[Ingólfsgarður]], var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir þar við Austurbakka. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} eo5zauym9j8s3kmvhjqwy4golvf17kc 1984167 1984166 2026-10-28T15:54:56Z Akigka 183 1984167 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir þar við Austurbakka. Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} ad72gaastszy74nobn9hjm1gwnlrecl 1984172 1984167 2026-10-28T16:00:22Z Akigka 183 1984172 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]). Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] eftir árið [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} in8frapdd8mj25f2xm2v665vx9n60j5 1984175 1984172 2026-10-28T16:02:28Z Akigka 183 1984175 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]). Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} r6ctvwfnxcfs4pdu4em92911mao239j 1984176 1984175 2026-10-28T16:04:38Z Akigka 183 1984176 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í Austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} pz1sqcpulr4xfslf3t4n7txeh0alw0j 1984179 1984176 2026-10-28T16:07:19Z Akigka 183 1984179 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð ([[Örfiriseyjargarður]]) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} q5ntautu317fibgw0uw02fxyrmdu9qc 1984192 1984179 2026-10-28T16:40:48Z Akigka 183 /* Saga */ 1984192 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð [[Kolabryggja]]. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 1ruejfpiy5l449noip1b936aheqf514 1984193 1984192 2026-10-28T16:41:07Z Akigka 183 /* Saga */ 1984193 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað, þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} muq53inuybd33qfkspsr4i4h7hho8zf 1984194 1984193 2026-10-28T16:41:30Z Akigka 183 /* Saga */ 1984194 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]] í Reykjavíkinni utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð [[Örfirisey]]jargarðs 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} rsyls2fqh7g5txy6evly59heaj8u4o0 0 33722 1984254 1929518 2026-10-29T09:11:17Z ~2026-57547-51 122317 /* */ Alþjóðavæða 1984254 wikitext text/x-wiki '''Örorka''' nefnist það þegar einstaklingur hefur takmarkaða starfsgetu sökum [[lömun]]ar, [[fötlun]]ar eða [[sjúkdómur|sjúkdóms]]. Þetta verður þá einnig til þess að viðkomandi getur ekki lifað „venjulegu” lífi. Örorka getur þannig verið sökum [[fæðingargalli|meðfædds eiginleika]] eða slyss eða veikinda sem eiga sér stað seinna á lífsleiðinni. {{Alþjóðavæða}} ==Örorka á Íslandi== Á Íslandi vinna félagasamtökin [[Öryrkjabandalag Íslands]] að því að verja hagsmuni öryrkja og vinna að framförum á aðstæðum þeirra. Íslenska [[velferðarkerfi]]ð tryggir öryrkjum bætur í formi örorkulífeyrisbóta. Við þær bætur geta bæst aukalegar greiðslur, svo sem ellilífeyrir eða aldurstengdar örorkubætur, allt eftir aðstæðum. Árið [[2017]] var áætlað að u.þ.b. 17.900 einstaklingar fengju örorkulífeyrisbætur á Íslandi eða 8,1% fólks á aldrinum 16-66 ára. <ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/06/05/8_1_prosent_landsmanna_fa_greidda_ororku/ 8,1% lands­manna fá greidda ör­orku]Mbl.is, skoðað 8. júní 2019</ref> ==Tenglar== * [http://www.obi.is Heimasíða Öryrkjabandalags Íslands] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1993117.html Lög um almannatryggingar] * [http://www.althingi.is/lagas/nuna/1993118.html Lög um félagslega aðstoð] * [http://www.forrettindi.is Heimasíða Freyju Haraldsdóttur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311100318/http://www.forrettindi.is/ |date=2007-03-11 }} um þau forréttindi að lifa með fötlun ==Tilvísanir== [[Flokkur:Fötlun]] eqap2ehspa97qs4elvt9mhm5z7qflzq 0 35560 1984243 1945853 2026-10-29T05:09:32Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984243 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|bókaútgefendann|Crymogea}} '''''Crymogæa''''' er fræðirit eftir [[Arngrímur Jónsson lærði|Arngrím Jónsson lærða]] sem gefið var út á [[latína|latínu]] í [[Hamborg]] [[1609]]<ref>{{vísindavefurinn|4709|Hvaða þátt átti íslensk tunga í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga?}}</ref> en ritað á tímabilinu [[1593]]–[[1603]] <ref>{{Vefheimild|url=http://w210.ub.uni-tuebingen.de/dbt/volltexte/2004/1061/pdf/7_arni~1.pdf|titill=„Icelandic sagas around 1600.“ eftir Árna Daníel Júlíusson|mánuðurskoðað=2. janúar|árskoðað=2007|snið=pdf}}</ref>. Heiti ritsins merkir „[[Ísland]]“ á [[gríska|grísku]] en einnig er það stundum kallað „Hrímland“<ref>{{Cite web |url=http://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedurGHH/nr/2343 |title=Geymd eintak |access-date=2008-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071215092018/http://www.forsaetisraduneyti.is/radherra/raedurGHH/nr/2343 |archive-date=2007-12-15 |url-status=dead}}</ref>. Ritinu var ætlað að leiðrétta hugmyndir útlendinga um Ísland og segir [[saga Íslands|sögu Íslands]] frá landfundum til síðari hluta [[16. öldin|16. aldar]]. Arngrímur yfirfærði þar hugmyndir úr [[fornmenntastefna|fornmenntastefnu]] um forn tungumál á borð við latínu og grísku yfir á [[íslenska|íslensku]] og boðaði málverndarstefnu.<ref>{{vefheimild|url=http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=4709|höfundur=Gunnar Karlsson|titill=Vísindavefurinn:Hvaða þátt átti íslensk tunga í sjálfstæðisbaráttu Íslendinga?}}</ref> == Heimildir og tilvísanir == <div class="references-1column"><references/></div> [[Flokkur:Íslensk ritverk]] [[Flokkur:Bókaárið 1609]] fplq741a4kz39x1s6aey8n68mkotxff 0 35950 1984202 1944964 2026-10-28T17:01:34Z Berserkur 10188 1984202 wikitext text/x-wiki '''Norska öldin''' er heiti sem stundum er notað yfir [[14. öldin]]a í [[saga Íslands|sögu Íslands]]. Heitið var fyrst notað af [[Björn Þorsteinsson sagnfræðingur|Birni Þorsteinssyni]] sagnfræðingi.<ref>{{tímarit.is|2865150|Raunsönn og lifandi sagnaritun|höfundur=Jón Hnefill Aðalsteinsson|blað=Þjóðviljinn|dags=4. febrúar 1979|bls=9}}</ref> Nafngiftin kemur til af því að á öldinni voru tengsl [[Ísland]]s við [[Noregur|Noreg]] meiri en síðar varð. Útflutningur á [[skreið]] til [[Björgvin (Noregi)|Björgvinjar]], sem fékk einkaleyfi á henni um miðja öldina, varð til þess að [[útgerð]] jókst gríðarlega um allt Ísland og sjávar[[þorp]] byggðust upp við helstu [[Höfn (mannvirki)|hafnir]]. Skreið tók við af [[vaðmál]]i sem helsta útflutningsvara landsins. Að hluta til stafaði þetta af aukinni eftirspurn eftir skreið í Noregi, þar sem [[Hansasambandið|Hansakaupmenn]] höfðu lagt undir sig fiskverslunina um allan [[Norðursjór|Norðursjó]], frá [[England]]i til Björgvinjar og austur til [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltslandanna]]. Að hluta til stafaði þetta líka af hallærum á Íslandi beggja megin við aldamótin 1300 sem ollu mannfelli í sveitum. Á þessum tíma voru margir norskir valdsmenn áberandi á Íslandi, svo sem [[Auðunn rauði]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] og [[Jón Halldórsson (biskup)|Jón Halldórsson]] í [[Skálholt]]i. Þann [[8. júlí]] [[1362]] drápu Íslendingar norskan hirðstjóra, [[Smiður Andrésson|Smið Andrésson]] í [[Grundarbardagi|Grundarbardaga]]. Árið [[1349]] barst [[Svarti dauði]] til Noregs sem varð til þess að siglingar þaðan til Íslands lögðust af um langt skeið. Veikin barst ekki til Íslands vegna þess að veikar áhafnir náðu ekki að sigla svo langt yfir hafið. Árið [[1363]] gekk [[Hákon 6. Magnússon|Hákon 6. Noregskonungur]] að eiga [[Margrét Valdimarsdóttir mikla|Margréti]], dóttur [[Valdimar atterdag|Valdimars atterdag]], Danakonungs sem síðar leiddi til stofnunar [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandsins]], en við það fluttist þungamiðja konungsvalds í Noregi til [[Danmörk|Danmerkur]] og tengsl Íslendinga við Noreg minnkuðu mikið. Þegar Hansakaupmenn brenndu Björgvin [[1428]] eftir að [[Eiríkur af Pommern]] hafði bannað þeim verslun þar árið áður, rofnuðu svo þessi tengsl endanlega. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Saga Íslands}} {{Stubbur|saga|ísland}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:14. öldin]] 1z3y5ja15cbf3fivh33rarzn7689wdt 0 38160 1984260 1756390 2026-10-29T09:46:38Z TKSnaevarr 53243 1984260 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Ciriaco De Mita | mynd = Ciriaco De Mita DC (cropped).jpg | myndatexti1 = | titill= [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | stjórnartíð_start = 13. apríl 1988 | stjórnartíð_end = 23. júlí 1989 | forseti = [[Francesco Cossiga]] | forveri = [[Giovanni Goria]] | eftirmaður = [[Giulio Andreotti]] | fæddur = {{Fæðingardagur|1928|2|2}} | fæðingarstaður = [[Nusco]], [[Konungsríkið Ítalía|Ítalíu]] |dánardagur={{Dánardagur og aldur|2022|5|26|1928|2|2}} | dánarstaður = [[Avellino]], [[Ítalía|Ítalíu]] | háskóli = [[Kaþólski háskólinn í Mílanó]] | þjóderni = [[Ítalía|Ítalskur]] | maki = {{gifting|Anna Maria Scarinzi|1958}} | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|DC]] (1956–1994)<br />[[Ítalski þjóðarflokkurinn (1994)|PPI]] (1994–2002)<br />[[Democrazia è Libertà – La Margherita|DL]] (2002–2007)<br />[[Lýðræðisflokkurinn (Ítalía)|PD]] (2007–2008)<br />[[Miðjubandalagið (Ítalía)|UDC]] (2008–2017)<br />[[L'Italia è Popolare|IP]] (2017–2022) | börn = 4 }} '''Ciriaco De Mita''' (f. [[2. febrúar]] [[1928]]; d. 26. maí [[2022]]) var [[Ítalía|ítalskur]] stjórnmálamaður og fyrrum [[forsætisráðherra Ítalíu]]. Hann var einn af forystumönnum á vinstri væng [[kristilegi demókrataflokkurinn (Ítalía)|kristilega demókrataflokksins]]. Hann var kosinn á þing í fyrsta skipti [[1963]]. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Ítalíu]] | frá = 1988 | til = 1989 | fyrir = [[Giovanni Goria]] | eftir = [[Giulio Andreotti]] }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Ítalíu}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fde|1928|2022|De Mita, Ciriaco}} {{DEFAULTSORT:De Mita, Ciriaco}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Ítalíu|De Mita, Ciriaco]] [[Flokkur:Evrópuþingmenn]] ihitqqfijb6sh6542xalacu89sfmxgn 0 41099 1984145 1983300 2026-10-28T14:27:42Z Fyxi 84003 1984145 wikitext text/x-wiki {{Infobox football league | name = Premier League | pixels = 270px | sport = [[Association football]] | country = England | confed = [[UEFA]] | founded = {{start date and age|1992|02|20|df=y}} | relegation = [[EFL Championship]] | levels = 1 | teams = 20 | domest_cup = <div class="plainlist"> * [[FA Cup]] * [[FA Community Shield]] </div> | league_cup = [[EFL Cup]] | confed_cup = <div class="plainlist"> * [[Meistaradeild Evrópu]] * [[Evrópukeppni félagsliða]] * [[Sambandsdeild Evrópu]] </div> | champions = [[Arsenal]] (4. titill) | season = 2025–26 | most_successful_club = [[Manchester United F.C.|Manchester United]] (13 titlar) | most_appearances = [[James Milner]] (658) | top_goalscorer = [[Alan Shearer]] (260) | tv = <div class="plainlist"> * [[Sky Sports]], [[BT Sport]], [[Amazon Prime Video]] (beinar útsendingar) * Sky Sports, [[BBC Sport]] (yfirferð) </div> | website = [https://www.premierleague.com premierleague.com] | current = }} '''Enska úrvalsdeildin''' er efsta atvinnumannadeildin í [[knattspyrna|knattspyrnu]] á [[England]]i (og [[Wales]]). Hún er vinsælasta deild í heimi og einnig sú arðbærasta. Tímabil deildarinnar er frá ágúst og fram í maí, liðin eru 20 og eru alls 38 leikir á lið. Neðstu þrjú liðin falla í lok tímabils og þrjú lið koma í staðinn á næsta tímabili úr [[enska meistaradeildin|ensku meistaradeildinni]]. Meðaltal áhorfenda á leikjum er rúmlega 40.000 (2024-2025) <ref>[https://global.espn.com/soccer/stats/_/league/ENG.1/season/2024/view/performance Season English Premier League Performance Stats - 2024-2025] ESPN, sótt 24. apríl 2026</ref> sem er það annað mesta í heiminum á eftir þýsku [[Bundesliga]]. Hámarksstigafjöldi sem lið getur náð á einni leiktíð er 114 stig en stigametið í deildinni er 100 stig. == Söguágrip== Enska úrvalsdeildin var stofnuð árið [[1992]] af félögunum í [[Gamla enska fyrsta deildin|gömlu fyrstu deildinni]] sem hafði verið starfrækt í 104 ár. Alls hafa 49 lið tekið þátt í deildinni frá upphafi. Fyrst um sinn voru lið yfir hvert tímabil 22 en tímabilið 1995-1996 var liðum fækkað í 20. Eftir aldamót var farið að tala um stóru 4 liðið (''Big four''): Manchester United, Liverpool, Chelsea og Arsenal. Eftir 2010 var farið að tala um ''stóru sex'' (''Big six''), þá voru Tottenham Hotspur og Manchester City komin hóp stærri liða. Manchester City vann titillinn tímabilið 2011–12 og varð fyrsta liðið utan hinna stóru fjögurra til að vinna deildina síðan Blackburn Rovers tímabilið 1994–95. Síðar dró saman með liðum og önnur lið komust ofar á töfluna. Tímabilið 2003–04 var Arsenal taplaust og er það í eina skipti sem það hefur gerst. Liðið var kallað ''Hinir ósigrandi'' (e. ''The Invincibles''). Sjö lið hafa unnið deildina hingað til: [[Manchester United]] (13), [[Arsenal]] (4), [[Manchester City]] (8), [[Chelsea FC]] (5) [[Blackburn Rovers]] (1), [[Liverpool FC]] (2) og [[Leicester City]] (1). Fjögur lið hafa unnið [[Meistaradeild Evrópu]]: Liverpool (2005), Manchester United (2008) og Chelsea (2012), Manchester City (2023) Með flest mörk á einu tímabili er [[Erling Haaland]] með en hann sló metið tímabilið 2022-2023. Áður var [[Mohamed Salah]] með 32 mörk og með 31 mark deildu metinu [[Alan Shearer]], [[Cristiano Ronaldo]], [[Luis Suárez]]. [[Thierry Henry]] hefur oftast verið markakóngur eða 4 sinnum. Tímabilið 2019-2020 hóf deildin að nota [[VAR]]-myndbandsdómgæslu. Tímabilið 2022-2023 fjölgaði skiptingum úr 3 í 5 leikmenn á leik. === Sigurvegarar ensku úrvalsdeildarinnar frá upphafi === {| class="wikitable" style="text-align:center;margin-left:1em;" |- !width="75" | Leiktímabil !width="130" | Sigurvegari |- |2025-2026 |Arsenal |- |2024-25 |Liverpool FC |- |2023-24 |Manchester City |- |2022-23 |Manchester City |- |2021-22 |Manchester City |- |[[2020-21]] |[[Manchester City]] |- |[[Enska úrvalsdeildin 2019-20|2019-20]] |[[Liverpool FC]] |- |[[2018-19]] |[[Manchester City]] |- |[[2017-18]] |[[Manchester City]] |- |[[Enska úrvalsdeildin 2016-17|2016-17]] |[[Chelsea F.C.]] |- |[[Enska úrvalsdeildin 2015-16|2015-16]] |[[Leicester City F.C.]] |- |[[2014-15]] |[[Chelsea F.C.]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2013-14|2013–14]] | [[Manchester City]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2012-13|2012–13]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2011-12|2011–12]] | [[Manchester City]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2010-11|2010–11]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2009-10|2009–10]] | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2008-09|2008–09]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2006-07|2006–07]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2005-06|2005–06]] | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2004-05|2004–05]] | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2003-04|2003–04]] | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2002-03|2002–03]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2001-02|2001–02]] | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 2000-01|2000–01]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1999-00|1999–00]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1998-99|1998-99]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1997-98|1997–98]] | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1996-97|1996–97]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1995-96|1995–96]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1994-95|1994–95]] | [[Blackburn Rovers F.C.|Blackburn Rovers]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1993-94|1993–94]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |- | align="center" | [[Enska úrvalsdeildin 1992-93|1992–93]] | [[Manchester United F.C.|Manchester United]] |} == Lið tímabilið 2026-2027 == {| class="wikitable sortable" !width=100| Félag !width=70| Hámarksfjöldi !width=100| Leikvangur |- | style="text-align:center;" |[[Manchester United F.C.|Manchester United]] || style="text-align:center;" | 74.197 || [[Old Trafford]] |- |style="text-align:center;" | [[Tottenham Hotspur F.C.|Tottenham Hotspur]] || style="text-align:center;" | 62.850 || [[Tottenham Hotspur Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[Liverpool F.C.|Liverpool]] || style="text-align:center;" | 61.276|| [[Anfield]] |- | style="text-align:center;" | [[Arsenal F.C.|Arsenal]] || style="text-align:center;" | 60.704 || [[Emirates Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[Manchester City F.C.|Manchester City]] || style="text-align:center;" | 52.900 || [[Etihad Stadium]] |- | style="text-align:center;" |[[Everton F.C.|Everton]] || style="text-align:center;" | 52.769 || [[Everton Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[Newcastle United F.C.|Newcastle United]] || style="text-align:center;" | 52.258 || [[St James' Park]] |- | style="text-align:center;" |[[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] || style="text-align:center;" | 49.000|| [[Stadium of Light]] |- | style="text-align:center;" | [[Chelsea F.C.|Chelsea]] || style="text-align:center;" | 40.173 || [[Stamford Bridge]] |- | style="text-align:center;" |[[Leeds United]] || style="text-align:center;" | 37.645|| [[Elland Road]] |- | style="text-align:center;" | [[Aston Villa]] || style="text-align:center;" | 37.000 || [[Villa Park]] |- | style="text-align:center;" | [[Coventry City F.C.|Coventry City]] || style="text-align:center;" | 32.000 || [[Ricoh Arena|Coventry Building Society Arena]] |- | style="text-align:center;" |[[Brighton & Hove Albion]] || style="text-align:center;" | 31.876|| [[Falmer Stadium|Amex Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[Nottingham Forest]]|| style="text-align:center;" | 30.404 || [[City Ground]] |- | style="text-align:center;" | [[Ipswich Town F.C.|Ipswich Town]]|| style="text-align:center;" | 30.056 || [[Portman Road]] |- | style="text-align:center;" |[[Fulham F.C.]] || style="text-align:center;" | 29.589|| [[Craven Cottage]] |- | style="text-align:center;" | [[Hull City F.C.|Hull City]]|| style="text-align:center;" | 25.686 || [[KCOM Stsdium|MKM Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[Crystal Palace]] || style="text-align:center;" | 25.194 || [[Selhurst Park]] |- | style="text-align:center;" |[[Burnley F.C.]] || style="text-align:center;" | 21.944|| [[Turf Moor]] |- | style="text-align:center;" | [[Brentford FC]] || style="text-align:center;" | 17.250 || [[Brentford Community Stadium]] |- | style="text-align:center;" | [[AFC Bournemouth]] || style="text-align:center;" | 11.307 || [[Dean Court]] |- |} ==Tölfræði== === Markahæstu menn frá upphafi (yfir 100 mörk) === <small>''Uppfært 19.10. 2026.'' Feitletraðir leikmenn spila enn í PL.</small> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Sæti!!Leikmaður!!Mörk |- |1 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Alan Shearer]]||260 |- |2 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Harry Kane]]||213 |- |3 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Wayne Rooney]]||208 |- |4 |style="text-align:left;"|{{EGY}} [[Mohamed Salah]] ||193 |- |5 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Andrew Cole]] ||187 |- |6 |style="text-align:left;"|{{ARG}} [[Sergio Agüero]]||184 |- |7 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Frank Lampard]] ||177 |- |8 |style="text-align:left;"|{{FRA}} [[Thierry Henry]]||175 |- |9 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Robbie Fowler]] ||163 |- |10 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Jermain Defoe]] ||162 |- |11 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Michael Owen]] ||150 |- |12 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Les Ferdinand]] ||149 |- |13 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Teddy Sheringham]] ||146 |- |14 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Jamie Vardy]]||145 |- |15 |style="text-align:left;"|{{NLD}} [[Robin van Persie]] ||144 |- |16 |style="text-align:left;"|{{NLD}} [[Jimmy Floyd Hasselbaink]] ||127 |- |16 |style="text-align:left;"|{{KOR}} [[Son Heung-min]] ||127 |- |17 |style="text-align:left;"|{{IRL}} [[Robbie Keane]] ||126 |- |18 |style="text-align:left;"|{{FRA}} [[Nicolas Anelka]] ||125 |- |20 |style="text-align:left;"|{{TTO}} [[Dwight Yorke]] ||123 |- |20 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Raheem Sterling]]||123 |- |21 |style="text-align:left;"|{{BEL}} [[Romelu Lukaku]] ||121 |- |22 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Steven Gerrard]] ||120 |- |22 |style="text-align:left;"|{{NOR}} '''[[Erling Haaland]]''' ||120 |- |24 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Ian Wright]] ||113 |- |25 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Dion Dublin]] ||111 |- |25 |style="text-align:left;"|{{SEN}} [[Sadio Mané]] ||111 |- |26 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Emile Heskey]] ||110 |- |27 |style="text-align:left;"|{{WAL}} [[Ryan Giggs]] ||109 |- |28 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Peter Crouch]]||108 |- |29 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Paul Scholes]] ||107 |- |30 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Darren Bent]] ||106 |- |31 |style="text-align:left;"|{{CIV}} [[Didier Drogba]] ||104 |- |32 |style="text-align:left;"|{{PRT}} [[Cristiano Ronaldo]] ||103 |- |33 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Matt Le Tissier]] ||100 |- |} ===Stoðsendingar=== <small>Leikmenn sem enn eru spilandi '''feitletraðir'''. Uppfært 24.4 2026.</small> {|class="wikitable sortable" style="text-align: center" |+ Flestar stoðsendingar |- ! style="width:20px" abbr="Position"|Röð ! style="width:175px" |Nafn ! style="width:40px" abbr="Goals"|Stoðsendingar ! style="width:40px" abbr="Games Played"|Leikir ! style="width:65px" abbr="APG"|Stoðsendingar á leik ! style="width:50px" abbr="Position"|Leikstaða |- | 1 | style="text-align:left"| [[Ryan Giggs]] || '''162''' || 632 || 0.26 || Miðjumaður |- | 2 | style="text-align:left"| [[Kevin De Bruyne]] || '''119''' || 284|| 0.42 || Miðjumaður |- | 3 | style="text-align:left"| [[Cesc Fàbregas]] || '''111''' || 350 || 0.32 || Miðjumaður |- | 4 | style="text-align:left"| [[Wayne Rooney]] || '''103''' || 491 || 0.21 || Framherji |- | 5 | style="text-align:left"| [[Frank Lampard]] || '''102''' || 609 || 0.17 || Miðjumaður |- | 6 | style="text-align:left"| [[Dennis Bergkamp]] || '''94''' || 315 || 0.30 || Framherji |- | 7 | style="text-align:left"| [[Mohamed Salah]] || '''93''' || 323 || 0.29 || Miðjumaður |- | 7 | style="text-align:left"| [[David Silva]] || '''93''' || 304 || 0.30 ||Miðjumaður |- | 8 | style="text-align:left"| [[Steven Gerrard]] || '''92''' || 504 || 0.18 || Miðjumaður |- | 9 | style="text-align:left"| [[James Milner]] || '''90''' || 658|| 0.14 || Miðjumaður |- |}<ref name="PL-assists">{{cite web|url=https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist|title=Premier League Player Stats: Assists – All Seasons|publisher=Premier League|accessdate=26 April 2017|archive-date=24 júní 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170624144700/https://www.premierleague.com/stats/top/players/goal_assist|url-status=dead}}</ref> === Leikmenn með meira en 500 leiki spilaða === <small>''Uppfært 19.6. 2026.''</small> {| class="wikitable" style="text-align:center;" !Sæti!!Leikmaður!!Leikir |- |1 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[James Milner]] ||658 |- |2 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Gareth Barry]]||653 |- |3 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Ryan Giggs]]||632 |- |4 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Frank Lampard]] ||609 |- |5 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[David James]] ||572 |- |6 |style="text-align:left;"|{{WAL}} [[Gary Speed]]||535 |- |7 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Emile Heskey]] ||516 |- |8 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Mark Schwarzer]] ||514 |- |9 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Jamie Carragher]] ||508 |- |10 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Phil Neville]] ||505 |- |11 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Steven Gerrard]] ||504 |- |12 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Rio Ferdinand]] ||504 |- |13 |style="text-align:left;"|{{ENG}} [[Sol Campbell]] ||503 |- |} ===Markmenn=== ''uppfært í jan. 2023'' {| class="wikitable sortable" |+ Flest skipti haldið hreinu |- ! Röð !! Leikmaður !! Hrein mörk |- | align=center | 1 || [[Petr Čech]] || align="center" |202 |- | align=center | 2 || [[David James]] || align=center | 169 |- | align=center | 3 || [[Mark Schwarzer]] || align=center | 151 |- | align=center | 4 || [[David Seaman]] || align=center | 140 |- | align=center | 5 || [[David de Gea]] || align=center | 138 |- | align=center | 6 || [[Nigel Martyn]] || align=center | 137 |- | align=center | 7 || [[Pepe Reina]] || align=center | 136 |- | align=center rowspan="3"|8 || [[Edwin van der Sar]] || align=center rowspan="3" | 132 |- | align=left| [[Tim Howard]] |- | align=left| [[Brad Friedel]] |- | align=center | 9 || [[Peter Schmeichel]] || align=center | 128 |} ===Mörk úr aukaspyrnum=== <small>''Uppfært í maí 2025.''</small> {|class="wikitable sortable" style="text-align: center" |- !Sæti !style="width:175px"| Nafn !style="width:50px"| Mörk !Leikir !style="width:50px"| Staða |- | 1 |style="text-align:left"| [[David Beckham]] || '''18''' || 265 || Miðherji |- |2 |style="text-align:left"| [[James Ward-Prowse]] || '''17'''|| 378 || Miðherji |- | rowspan="3" | 3 |style="text-align:left"| [[Gianfranco Zola]] || rowspan="3" | '''12''' || 229 || Framherji |- |style="text-align:left"| [[Thierry Henry]] || 258 || Framherji |- |style="text-align:left"| [[Cristiano Ronaldo]] || 222 || Framherji |- | rowspan="2" | 6 |style="text-align:left"| [[Laurent Robert]] || rowspan="2" | '''11''' || 150 || Framherji |- |style="text-align:left"| [[Sebastian Larsson]] || 282 || Miðherji |- | rowspan="2" | 8 |style="text-align:left"| [[Ian Harte]] || rowspan="2" | '''10''' || 237 || Varnarmaður |- |style="text-align:left"| [[Morten Gamst Pedersen]] || 260 || Miðherji |- | rowspan="4" | 10 |style="text-align:left"| '''[[James Maddison]]''' || rowspan="4" | '''9''' || 221 || Miðherji |- |style="text-align:left"| [[Jamie Redknapp]] || 295 || Miðherji |- |style="text-align:left"| [[Nolberto Solano]] || 302 || Miðherji |- |style="text-align:left"| [[Frank Lampard]] || 609 || Miðherji |} ===Markahæstu Íslendingar í ensku úrvalsdeildinni=== <small>''Uppfært 16/4 2021.''</small> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Sæti!!Leikmaður!!Mörk |- |1 |style="text-align:left;"| [[Gylfi Þór Sigurðsson]]||67 |- |2 |style="text-align:left;"| [[Eiður Smári Guðjohnsen]]||55 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Heiðar Helguson]] ||28 |- |4 |style="text-align:left;"| [[ Hermann Hreiðarsson]] ||14 |- |5 |style="text-align:left;"| [[Jóhann Berg Guðmundsson]] ||10 |- |6 |style="text-align:left;"| [[Guðni Bergsson]]||8 |- |7 |style="text-align:left;"|[[Ívar Ingimarsson]] ||4 |- |8 |style="text-align:left;"|[[Grétar Rafn Steinsson]] ||4 |- |9 |style="text-align:left;"|[[Brynjar Björn Gunnarsson]] ||3 |- |10 |style="text-align:left;"| [[Arnar Gunnlaugsson]] ||3 |- |11 |style="text-align:left;"| [[Jóhannes Karl Guðjónsson]] ||2 |- |12 |style="text-align:left;"| [[Aron Einar Gunnarsson]] ||2 |- |13 |style="text-align:left;"| [[Þórður Guðjónsson]] ||1 |- |14 |style="text-align:left;"|[[Þorvaldur Örlygsson]] ||1 |- |colspan="3"|<small>Feitletraðir leikmenn spila enn í ensku úrvalsdeildinni</small> |} ===Fjöldi stoðsendinga Íslendinga í Premier League=== <small>''Uppfært 20/5 2021.''</small> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !Sæti!!Leikmaður!!Stoðsendingar |- |1 |style="text-align:left;"| [[Gylfi Þór Sigurðsson]]||50 |- |2 |style="text-align:left;"| [[Eiður Smári Guðjohnsen]]||28 |- |3 |style="text-align:left;"|[[Jóhann Berg Guðmundsson]] ||17 |- |4 |style="text-align:left;"| [[ Hermann Hreiðarsson]] ||15 |- |5 |style="text-align:left;"| [[Heiðar Helguson]] ||9 |- |6 |style="text-align:left;"| [[Grétar Rafn Steinsson]]||8 |- |7 |style="text-align:left;"|[[Guðni Bergsson]] ||4 |- |8 |style="text-align:left;"|[[Aron Einar Gunnarsson]] ||3 |- |9 |style="text-align:left;"|[[Jóhannes Karl Guðjónsson]] ||2 |- |9 |style="text-align:left;"| [[Arnar Gunnlaugsson]] ||2 |- |10 |style="text-align:left;"| [[Ívar Ingimarsson]] ||1 |- |10 |style="text-align:left;"| [[Lárus Sigurðsson]] ||1 |- |colspan="3"|<small>Feitletraðir leikmenn spila enn í ensku úrvalsdeildinni</small> |} ==Tengt efni== * [[Enska úrvalsdeild kvenna]] er efsta deild kvennaknattspyrnunnar á Englandi. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Premier League | mánuðurskoðað = 12. apríl | árskoðað = 2018}} * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Premier League records and statistics | mánuðurskoðað = 8. feb. | árskoðað = 2021}} * „[http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/eng_prem/5237764.stm Premiership club-by-club guide]“, ''BBC Sport'', skoðað 7. maí 2007. * „[http://stats.premierleague.com/ Premier League] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060613181649/http://stats.premierleague.com/ |date=2006-06-13 }}“, skoðað 7. maí 2007. {{Enska úrvalsdeildin}} [[Flokkur:Enska úrvalsdeildin| ]] [[Flokkur:Enskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Úrvalsdeildir knattspyrnu í Evrópu]] [[Flokkur:Knattspyrnumót og -keppnir félagsliða]] {{S|1992}} n85nlmh45riwpzrrgpvssopkykljdfh 0 43961 1984163 1973206 2026-10-28T15:45:24Z TKSnaevarr 53243 1984163 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Díana prinsessa | mynd = Diana, Princess of Wales 1997 (2).jpg | myndatexti = Díana prinsessa árið 1997.<br>[[File:Coat of Arms of Diana, Princess of Wales (1981-1996).svg|Skjaldarmerki Díönu|45px]] | fæðingarnafn = Diana Frances Spencer | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1961|7|1}} | fæðingarstaður = [[Sandringham]], [[Bretland]]i | dánardagur = {{dánardagur og aldur|1997|7|1|1961|7|1}} | dánarstaður = [[París]], [[Frakkland]]i | þjóðerni = [[Bretland|Bresk]] | háskóli = | starf = | maki = {{gifting|[[Karl 3. Bretakonungur|Karl, prins af Wales]]|1981|1996|orsök=skildu}} | börn = [[Vilhjálmur Bretaprins|Vilhjálmur]]<br>[[Harry Bretaprins|Harry]] | faðir = [[John Spencer, 8. jarlinn Spencer]] | móðir = [[Frances Shand Kydd|Frances Roche]] | undirskrift = Lady Diana signature-vect.svg }} '''Lafði Diana Spencer''' (fædd ''Diana Frances Spencer)'' betur þekkt sem '''Díana prinsessa''' ([[1. júlí]] [[1961]] - [[31. ágúst]] [[1997]]) var fyrsta eiginkona [[Karl 3. Bretakonungur|Karls Bretaprins]] (síðar Karls 3. konungs) og móðir prinsanna [[Vilhjálmur Bretaprins|Vilhjálms]] og [[Harry Bretaprins|Harry]]. Hún var yngsta dóttir Edward John Spencers sem seinna hlaut [[nafnbót]]ina [[John Spencer, 8. jarlinn Spencer]] og fyrri eiginkonu hans [[Frances Shand Kydd|Frances Spencer, greifynju af Althrop]]. Þau skildu þegar Díana var 6 ára og hafði skilnaðurinn mikil áhrif á hana. Hugur Díönu hneigðist ekki til langskólanáms en hún var hæfileikarík í dansi, tónlist og íþróttum. Árið 1978 fluttist hún til London þar sem hún deildi íbúð með nokkrum öðrum og vann ýmis störf t.d. á leikskóla. Díana og Karl trúlofuðu sig árið 1981 eftir stutt tilhugalíf og þann 29. júlí sama ár fór brúðkaup þeirra fór fram og í kjölfarið hlaut hún titilinn Prinsessa af Wales. Hjónin eignuðust tvo syni, prinsana Vilhjálm (1982) og Harry (1984). Hjónaband Karls og Díönu var stormasamt og litaðist af erfiðleikum og framhjáhaldi. Þau héldu hvort í sína áttina árið 1992 en hjónabandið endaði formlega með lögskilnaði árið 1996. Díana tók að sér ýmsar konunglegar skyldur sem prinsessa af Wales og var fulltrúi [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetar drottningar]] í störfum víðs vegar um ríki [[Breska samveldið|Breska samveldisins]] og vakti óhefðbundin nálgun hennar á góðgerðarstörf athygli. Störf hennar beindust upphaflega einkum að börnum og unglingum en hún varð síðar þekkt fyrir stuðning sinn við alnæmissjúka og baráttu gegn jarðsprengjum. Í upphafi frægðar sinnar var feimni Díönu umtöluð en útgeislun hennar og vinsemd átti sinn þátt í að Díana varð fljótt afar vinsæl meðal almennings. Díana var löngum eitt helsta viðfangsefni blaðaljósmyndara og var jafnframt talin leiðandi í tísku á níunda og tíunda áratugnum. Díana lést í bílslysi í [[París]] þann 31. ágúst 1997. == Heimild == * Fyrirmynd greinarinnar var „''Diana, Princess of Wales''“ á [[Enska|ensku]] útgáfu [[Wikipedia]]. Skoðað 5. desember 2020. {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Prinsessur af Wales]] [[Flokkur:Windsor-ætt]] {{fd|1961|1997}} [[Flokkur:Dauðsföll í umferðarslysum]] gmyeh964lwfhgp1sua4zc0jabrtnnuu 0 50390 1984227 1954754 2026-10-29T00:40:24Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984227 wikitext text/x-wiki '''Alþjóðastofnun''' eða '''alþjóðasamtök''' er samtök [[fullveldi|fullvalda]] [[ríki|ríkja]] sem hafa ákveðin markmið og reglur sem aðilar að þeim þurfa að fullnægja og fylgja eftir. Sem dæmi má nefna [[Evrópusambandið]], [[Rauði krossinn|Rauða krossinn]] eða [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðinn]]. [[Alþjóðleg félagasamtök]], sem á ensku útleggst sem „international non-governmental organization (NGO)“, eru samtök sem fyrir einstaklinga sem starfa þvert á [[landamæri]]. Nokkuð er um að þessi hugtök séu notuð frjálslega og þeim ruglað saman en almennt er notast við alþjóðastofnun um samtök ríkja og alþjóðasamtök eða alþjóðleg félagasamtök um frjáls félagasamtök. Margar alþjóðastofnanir eru bundnar við ákveðin svæði eða jafnvel [[heimsálfa|heimsálfur]], t.d. [[Samband Suðaustur-Asíuríkja]]. Aðrar stofnanir eru hnattrænar, t.d. [[Sameinuðu þjóðirnar]]. Flestar alþjóðastofnanir og alþjóðasamtök eiga sér [[stofnsáttmáli|stofnsáttmála]]. Sem aðildarríki þurfa að samþykkja og, í sumum tilvikum, binda í [[lög]]. == Tengill == *[http://www.uia.org/ Heimasíða alþjóðastofnunar alþjóðastofnana] *[https://web.archive.org/web/20160326041123/https://www.utanrikisraduneyti.is/stofnanir-og-nefndir/althjodastofnanir/nr/631 Upplýsingar um alþjóðastofnanir sem Ísland er aðili að hjá utanríkisráðuneytinu] {{stubbur}} [[Flokkur:Alþjóðastofnanir| ]] r7d4qixiomk1e9vxjm4t7nlu2im0sbo 0 51961 1984238 1888794 2026-10-29T03:20:37Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984238 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color_as = Animalia | name = Blesgæs | image = White-fronted.goose.750pix.jpg |image_caption= Blesgæs á beit. | image2 = Anser albifrons - Greater White-fronted Goose - XC96532.ogg | status = LC | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Gásfuglar]] (''Anseriformes'') | familia = [[Andaætt]] (''Anatidae'') | genus = [[Gráar gæsir]] (''Anser'') | species = '''''A. albifrons''''' | binomial = ''Anser albifrons'' | binomial_authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], [[1769]]) | trinomial = A. a. albifrons | trinomial2 = A. a. flavirostris | trinomial_authority = ([[Giovanni Antonio Scopoli|Scopoli]], [[1769]]) | trinomial2_authority = ([[Sir Peter Markham Scott| Scott]], [[1948]]) }} [[File:Anser albifrons MHNT.ZOO.2010.11.13.9.jpg|thumb| ''Anser albifrons'']] '''Blesgæs''' ([[fræðiheiti]]: ''Anser albifrons'') er fugl af [[andaætt]] sem tilheyrir ættkvísl [[Gæsir|gæsa]]. [[Tegund (líffræði)|Tegundin]] er náskyld [[fjallgæs]] (''Anser erythropus''), smávaxinni austurevrópskri gæsategund, sem svipar mjög að blesgæs í útliti. [[Hvanneyri|Hvanneyrarjörðin]] og fleiri jarðir í [[Andakíll|Andakíl]] eru friðlýstar sem mikilvægt búsvæði fyrir blesgæs sem hefur þar viðkomu vor og haust á leið til og frá varpstöðvum á [[Grænland|Grænlandi]]<ref>{{Cite web |url=http://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1761 |title=Fréttir frá Umhverfisráðuneyti nr. 1761 |access-date=2015-04-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330083628/https://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1761 |archive-date=2016-03-30 |url-status=dead}}</ref> Veiðar á blesgæs eru bannaðar á Íslandi. == Flokkun == Líkt og aðrar [[gráar gæsir]] hefur blesgæs [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslarheitið]] ''Anser'' og er því náskyld öðrum tegundum af sömu ættkvísl. Hún er af andaætt og til heyrir því yfirættbálki [[Gás- og hænsnfuglar|gás- og hænsnfugla]] (Galloanserae). == Lýsing == Fuglinn er miðstór af gæs að vera, og er að meðaltali um 64 - 78 cm löng með 130 - 160 cm [[vænghaf]]. <ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=Collins Bird guide 3ja útgáfa.|höfundur=Lars Svensson, Killian Mullarney & Dan Zetterström|útgefandi=HarperCollinsPublishers.|ár=2023}}</ref> Háls blesgæsar er stuttur, fætir rauð-appelsínugulir og fullorðinn fugl hefur einkennandi hvíta blesu, sem gefur fuglinum nafn sitt. Líkt og aðrar gráar gæsir er blesgæsin grábrún, og er dekkri á baki en kviði, blesgæsin er dekkst gráu gæsanna sem sjást á [[Ísland|Íslandi]]. Fullorðnir kynþroska einstaklingar hafa svartar þverrákir á kviði líkt og aðrar tegundir í sömu ættkvísl. Karl og kvenfuglar eru ekki áreiðanlega sundurgreinanlegir frá útliti eða stærð. <ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=https://fuglavernd.is/tegundavernd/gaesir/|title=Gæsir|website=Fuglavernd.is|language=is-IS|access-date=2024-01-22}}</ref> Sú [[undirtegund]] blesgæsa sem helst er að finna á íslandi hefur dekkra höfuð en undirtegundin sem heldur til [[Síbería|Síberíu]]. == Dreifing og búsvæði == Blesgæs má ekki telja til [[Íslenskir fuglar|íslenskra varptegunda]], en fuglinn er aðeins [[Umferðarfuglar|umferðarfugl]] hér á landi. Því má oft sjá blesgæsir snemma á [[Vor|vorin]] í stórum hópum, einna helst á [[Suðurland|suðurlandi]], þar sem þær safnast saman og byrgja sig upp fyrir áframhaldandi flug til Grænlands (Undirtegund: ''A. albifrons flavirostris''). <ref name=":1" /> Hluti Evrópustofnsins hefur þó varplönd í [[Túndra|túndrunni]] í Síberíu, og tilheyrir annarri undirtegund (''A. albifrons albifrons'') en þeir einstaklingar sem verpa í Grænlandi.<ref name=":0" /> Fuglarnir sem staldra hér við á leið sinni norð-vestur eru flestir frá [[Írland|Írlandi]] og [[Skotland|Skotlandi]].<ref name=":0" /> [[Mynd:Anser albifrons map.png|thumb|Dreifing blesgæsa]] Þrjár undirtegundir er að finna í [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], en þeir fuglar hafa almennt vetursetu í [[Alaska]] fylki og norður [[Kanada]]. Blesgæsir er helst að finna á stórum túnum þar sem þær liggja á beit. == Tilvísanir == {{reflist}} [[File:Badderende kolgans-4961846.webm|thumb|left|Anser albifrons]]{{commonscat|Anser albifrons}} {{Commons|Anser albifrons}} {{Wikilífverur|Anser albifrons}} [[Flokkur:Andaætt]] [[Flokkur:Grágæsir]] [[Flokkur:Farfuglar á Íslandi]] btd3ts2tx9o9at672a0q36ybr3w8im9 0 55245 1984251 1925639 2026-10-29T08:57:28Z ~2026-57647-29 122316 Leiðrétti fjölda félaga í Félaginu Ísland -Palestína 1984251 wikitext text/x-wiki '''Félagið [[Ísland]]-[[Palestína]]''' var stofnað [[29. nóvember]] [[1987]] til að styrkja vináttu og tengsl Íslendinga og íbúa Palestínu og stuðla að friði í Palestínu, vinna gegn [[aðskilnaðarstefna|aðskilnaðarstefnu]] og styðja baráttu Palestínumanna fyrir réttindum sínum. Félagið hefur í gegnum tíðina staðið fyrir heimsóknum erlendra gesta til Íslands. Meðal þeirra sem hafa sótt landið heim fyrir tilstuðlan félagsins eru [[Omar Sabri Kittmitto]], þá sendiherra Frelsissamtaka Palestínu í [[Osló]], ísraelska baráttukonan [[Arna Meir]], palestínski læknirinn og forsetaframbjóðandinn dr. [[Mustafa Barghouti]] og [[Ziad Amro]] stofnandi Öryrkjabandalags Palestínu. Einnig hefur félagið haft margvíslega milligöngu um að Íslendingar fari til Palestínu svosum sem sjálfboðaliðar sem hafa veitt Palestínumönnum aðstoð eða í nokkurs konar kynningarferðir. Félagið hefur haldið nokkra fundi á ári auk tónleika og matar- og menningarkvölda. Félagar í Félaginu Íslandi-Palestínu eru tæplega 2000 talsins. Málgagn þess heitir ''Frjáls Palestína'' og hefur yfirleitt komið út árlega. Félagið hóf neyðarsöfnun handa Palestínumönnum síðla árs árið 2000 og höfðu alls safnast um fimm milljónir króna snemma árs 2005. Þeim fjármunum hefur verið varið í að styðja palestínsk læknasamtök, öryrkjasamtök, kvennasamtök og fleiri grasrótarhreyfingar. Félagið hefur hvatt til þess að ísraelskar vörur séu sniðgengnar. Í lok árs 2008 hóf félagið söfnun til handa íbúum Gaza strandarinnar. [[Sveinn Rúnar Hauksson]] var fyrsti formaður félagsins og sá sem lengst hefur gegnt því embætti. Núverandi formaður félagsins er Hjálmtýr Heiðdal. == Tengill == * [http://www.palestina.is Heimasíða Félagsins Íslands-Palestínu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071215084727/http://www.palestina.is/ |date=2007-12-15 }} {{S|1987}} [[Flokkur:Stjórnmál]] [[Flokkur:Íslensk grasrótarstjórnmál]] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] [[Flokkur:Palestína]] [[Flokkur:Ísrael]] bru3128nmuk1w0y1mpjxrl8zg66r93j 0 59049 1984234 1958170 2026-10-29T02:43:31Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984234 wikitext text/x-wiki '''Berry''' getur verið [[nafn]]: ==Saga á Íslandi== [[Mannanafnanefnd]] var gerð beiðni um að eiginnafnið Berry væri tekið til greina og fært á mannanafnaskrá en var því hafnað þann [[18. desember]] [[2001]] á grundvelli þess að það taldi ekki uppfylli lagaákvæði um mannanöfn.<ref name="manna">https://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119001439/http://www.rettarheimild.is/DomsOgKirkjumala/Mannanafnanefnd/2001/12/18/nr/26 |date=2012-01-19 }} Mannanafnanefnd, úrskurðir [[18. desember]] [[2001]] (Mál nr. 116/2001)</ref> Sjá einnig [[Mannanöfnum hafnað af Mannanafnanefnd]]. ==Nafnberar== *[[Albert Berry]] *[[Alexander Berry]] (1781-1873) *[[Anthony Berry]] *[[Bertrand Berry]] * [[Bill Berry]] *[[Clarence Berry]] (1867–1930) *[[Chuck Berry]] (1926-2017) *[[Danielle Bunten Berry]] (1949-1998) *[[Dave Berry (kynnir)]] *[[Dave Berry (tónlistarmaður)]] *[[Edward Berry]] (1768-1831) *[[Fred Berry]] (1951-2003) *[[Gérard Berry]] *[[Halle Berry]] *[[Joe Berry]] (1904-1958) *[[Joseph Flintoft Berry]] (1856-1931) *[[Leon "Chu" Berry]] (1908-1941) *[[Ken Berry]] *[[Ken Berry (hafnabolti)]] *[[Kevin Berry]] (1945-2006) *[[Marion Berry]] *[[Martha Berry]] *[[Michael Berry]] (fæddur 1941) *[[R. Stephen Berry]] (fæddur 1931) *[[Richard Berry]] *[[Rick Berry]] *[[Samuel Stillman Berry]] *[[Sean Berry]] *[[Thomas Berry]] *[[Tom Berry]] *[[Walter Berry (hafnabolti)]] *[[Walter Berry]] *[[Wendell Berry]] == Héruð == *[[Berry (hérað)|Berry]] fornt hérað í Frakklandi. ==Heimildir== <references/> {{aðgreining}} m3lzrp10n273n1fqd4kafb8x0lity8m 0 61394 1984209 1984017 2026-10-28T18:08:08Z TKSnaevarr 53243 1984209 wikitext text/x-wiki {{Forseti |forskeyti = |nafn = Luiz Inácio Lula da Silva |viðskeyti = |mynd = Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (estreita).jpg |myndatexti1 = Lula árið 2023. |titill = [[Forseti Brasilíu]] |stjórnartíð_start = [[1. janúar]] [[2023]] |vara_forseti =[[Geraldo Alckmin]] |forveri = [[Jair Bolsonaro]] |stjórnartíð_start2 = [[1. janúar]] [[2003]] |stjórnartíð_end2 = [[1. janúar]] [[2011]] |vara_forseti2 = [[José Alencar]] |forveri2 = [[Fernando Henrique Cardoso]] |eftirmaður2 = [[Dilma Rousseff]] |fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1945|10|27}} |fæðingarstaður = [[Caetés]], [[Pernambuco]], [[Brasilía|Brasilíu]] |þjóderni = [[Brasilía|Brasilískur]] |stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Brasilía)|Verkamannaflokkurinn]] |maki = Maria de Lurdes da Silva (g. 1969; d. 1971)<br>Marisa Letícia Rocco Casa (g. 1974; d. 2017)<br>Rosângela Lula da Silva (g. 2022<ref>{{Vefheimild|url= https://nyr.ruv.is/frettir/erlent/2022-05-19-gerdi-hle-a-kosningabarattu-til-ad-ganga-i-hjonaband|titill=Gerði hlé á kosningabaráttu til að ganga í hjónaband|dags=19. maí 2022 |skoðað=10. ágúst 2023|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref>) |börn = Márcos Cláudio, Lurian, Fábio Luís, Sandro Luís, Luís Cláudio |háskóli = Serviço Nacional de Aprendizagem Industrial |trúarbrögð = |undirskrift = Signature of Luiz Inácio Lula da Silva.svg }} '''Luiz Inácio Lula da Silva''' (f. [[27. október]] [[1945]]), þekktastur sem '''Lula da Silva''' eða bara '''Lula''',<ref>{{Vefheimild|url=http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/d/luiz_inacio_lula_da_silva/ |titill= Luiz Inácio Lula da Silva|mánuður=26. ágúst|ár=2012|útgefandi=The New York Times|höfundur=Alexei Barrionuevo|tungumál= enska|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref> er núverandi [[forseti Brasilíu]]. Hann gegndi embættinu fyrst frá 2003 til 2011 og sneri síðan aftur á forsetastól árið 2023.<ref name="galeria">{{Vefheimild|url=http://www.biblioteca.presidencia.gov.br/presidencia/presidencia/ex-presidentes/luiz-inacio-lula-da-silva |titill=Luiz Inácio Lula da Silva |útgefandi=Biblioteca da Presidência da República |tungumál= portúgalska|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref> Lula er [[Sósíalismi|sósíalisti]] og stofnmeðlimur brasilíska [[Verkamannaflokkurinn (Brasilía)|Verkamannaflokksins]] (portúgalska: ''Partido dos Trabalhadores''; PT). Stjórnmálastefnur hans eru kenndar við „lulisma“. Í fyrri valdatíð sinni frá 2003 til 2011 naut Lula mikillar alþýðuhylli vegna efnahagsfarsældar og vinsælla velferðarverkefna sem stjórn hans stóð fyrir. Ásakanir um [[spilling]]u vörpuðu hins vegar skugga á stjórnartíð hans og rannsóknir á þeim gerðu Lula mun umdeildari eftir að hann lét af forsetaembætti. Lula var dæmdur í fangelsi árið 2018 vegna spillingarmála en dómurinn var ógiltur þremur árum síðar. Í kjölfarið bauð Lula sig aftur fram til forsetaembættis og tókst að vinna forsetakosningarnar sem haldnar voru árið 2022. Lula vann endurkjör til fjórða kjörtímabils síns í forsetaembætti árið 2026. ==Æviágrip== Luiz Inácio Lula da Silva ólst upp í sárri fátækt. Foreldrar hans voru ólæsir og eignalausir og Lula lærði ekki að lesa fyrr en hann var tíu ára. Hann vann fyrir sér sem hnetusali og skóburstari á barnsaldri en fékk síðar vinnu í járniðnaðinum. Hann missti litla fingur annarrar handar í slysi þegar hann var að störfum í iðnaðarhverfi í [[São Paulo]].<ref name=dv2010>{{Tímarit.is|6375709|Brasilíumenn kjósa nýjan forseta|útgáfudagsetning=28. ágúst 2010|blað=[[Dagblaðið Vísir]]|blaðsíða=24-25|höfundur=Helgi Hrafn Guðmundsson}}</ref> Lula hafði lítinn áhuga á stjórnmálum á yngri árum en hann hóf virka þátttöku í verkalýðsbaráttu á áttunda áratugnum eftir að fyrsta eiginkona hans lést úr [[Lifrarbólga|lifrarbólgu]]. Árið 1975 varð Lula da Silva leiðtogi 100.000 manna stéttarfélags járniðnaðarmanna. Í því embætti þótti Lula umbreyta landslagi brasilískrar verkalýðsbaráttu með því að bjóða [[Herforingjastjórnin í Brasilíu|herforingjastjórninni í landinu]] birginn.<ref name=dv2010/> Árið 1978 stýrði Lula [[verkfall]]i brasilískra bílaiðnaðarmanna sem var fyrsta meiriháttar verkfallið í Brasilíu síðan herforingjarnir [[Valdaránið í Brasilíu 1964|tóku völdin]] árið 1964.<ref>{{Tímarit.is|2880633|Horft í aðra átt|útgáfudagsetning=11. apríl 1982|blað=[[Þjóðviljinn]]|blaðsíða=5}}</ref> Þegar Lula efndi til annars verkfalls árið 1980 lét herforingjastjórnin víkja honum úr stjórn stéttarfélagsins og handtaka hann.<ref>{{Tímarit.is|975747|Páfi heimsækir kirkju í bandalagi við verkalýð gegn ríkisvaldi|útgáfudagsetning=4. júlí 1980|blað=[[Helgarpósturinn]]|höfundur=[[Magnús Torfi Ólafsson]]|blaðsíða=23}}</ref> Lula var í kjölfarið dæmdur til þriggja og hálfs árs fangelsisvistar fyrir að efna til ólöglegs verkfalls og fyrir að hvetja til stéttabaráttu í Brasilíu.<ref>{{Tímarit.is|3985169|„Walesa er frjálsari en Lula“|útgáfudagsetning=10. apríl 1981|blað=[[Tíminn]]|höfundur=Kjartan Jónasson|blaðsíða=6}}</ref> ===Fyrri forsetatíð (2003–2011)=== Eftir endalok herforingjastjórnarinnar bauð Lula da Silva sig þrisvar fram til forseta áður en hann náði loks kjöri árið 2002. Hann tók við forsetaembætti þann 1. janúar 2003.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-11414276|titill=Lula's legacy for Brazil's next president| höfundur=Elizabeth 'Liz' Throssell |mánuður=30. september|ár=2010|útgefandi=BBC News|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|tungumál= enska}}</ref> Í fyrri forsetatíð sinni var Lula gjarnan kallaður einn vinsælasti stjórnmálamaður í sögu Brasilíu og einn vinsælasti leiðtogi á heimsvísu.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-12097490 |titill=Lula leaves office as Brazil's 'most popular' president|útgefandi=BBC News|date=31. desember|ár=2010|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://www.newsweek.com/2009/09/21/the-most-popular-politician-on-earth.html |titill='The Most Popular Politician on Earth' |útgefandi=Newsweek |date=31. desember|ár=2010 |mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|safnslóð=https://web.archive.org/web/20101229032256/http://www.newsweek.com/2009/09/21/the-most-popular-politician-on-earth.html |safnmánuður=29. desember|safnár=2010|tungumál= enska}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=http://www.economist.com/node/12891019|titill=Lula's last lap |útgefandi=''The Economist''|mánuður=8. janúar|ár=2009|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref> Stjórnartíð hans einkenndist af velferðarverkefnum eins og ''Bolsa Familia'' (ríkisstyrkjum til fátækra fjölskyldna) og ''Fome Zero'' (baráttu við matarskort og fátækt). Lula var áberandi á alþjóðasviðinu og kom meðal annars að samningaviðræðum um [[kjarnorkuáætlun Írans]], baráttunni gegn [[Loftslagsbreytingar|loftslagsbreytingum]] og var lýst sem „manni uppfullum af metnaði til að breyta valdajafnvægi milli þjóða.“<ref>{{Vefheimild|url=http://ase.tufts.edu/hemispheres/archives/2004_issue.pdf|titill=Hemispheres |ár=2004 |útgefandi=Tufts|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|tungumál= enska}}</ref> Í stjórnartíð Lula frá 2003 til 2008 minnkaði fjöldi Brasilíumanna undir fátæktarmörkum um tuttugu milljónir, úr um 49,5 milljónum í 29,5 milljónir. Tólf milljónir manns í afskekktum héruðum Brasilíu fengu á sama tíma aðgang að [[rafmagn]]i í fyrsta sinn og lífsgæði Brasilíumanna jukust með ýmsum verkefnum ríkisstjórnarinnar. Jafnframt dró úr misskiptingu auðs sem hafði lengi einkennt Brasilíu og meðallaun fátæks fólks hækkuðu um átta prósent á áratugnum.<ref name=dv2010/> Árið 2005 var stjórn Lula sökuð um umfangsmikla [[spilling]]u í [[Mensalão-hneykslið|Mensalão-hneykslinu]] svokallaða þegar [[Roberto Jefferson]], fyrrum félagi í Verkamannaflokki forsetans, skýrði frá því að flokkurinn hefði mútað ýmsum þingmönnum með mánaðarlegum greiðslum upp á um 30.000 [[ríal]] til að styðja frumvörp stjórnarinnar. Jefferson upplýsti jafnframt að [[Marcos Valério]], eigandi tveggja auglýsingafyrirtækja með góð tengsl við stjórnina, hefði verið eins konar fjármálastjóri flokksins og hefði dregið miklar fjárhæðir úr sjóðum ríkisfyrirtækja í hans þágu. Lula neitaði því að hafa vitað af spillingunni og brást við með því að stokka upp í stjórn sinni og reka fjölda áhrifamanna úr Verkamannaflokknum.<ref>{{Tímarit.is|3671947|Ekki siðbót, heldur ósvífin spilling|útgáfudagsetning=25. ágúst 2005|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=15|höfundur=Sveinn Sigurðsson}}</ref> Mensalão-hneykslið og önnur spillingarmál grófu nokkuð undan trausti almennings á Lula í aðdraganda forsetakosninga sem haldnar voru árið 2006 en vinsældir hans voru engu að síður áfram miklar.<ref>{{Tímarit.is|4141773|„Þeir hafa ef til vill lesið meira en ég“|útgáfudagsetning=10. október 2006|blað=[[Morgunblaðið]]|blaðsíða=16-17|höfundur=Ásgeir Sverrisson}}</ref> Lula vann öruggan sigur í seinni umferð forsetakosninganna í október 2006 með um sextíu prósentum atkvæða, en vann þó ekki þann yfirburðasigur sem honum hafði verið spáð áður en upplýst var um spillingarhneykslin.<ref>{{Vefheimild|titill=Forseti Brasilíu fékk ekki hreinan meirihluta í kosningum|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2006/10/02/forseti_brasiliu_fekk_ekki_hreinan_meirihluta_i_kos/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=2. október 2006|skoðað=12. janúar 2023}}</ref> Lula gegndi forsetaembættinu til loka seinna kjörtímabils síns, sem lauk þann 1. janúar 2011. Við honum tók starfsmannastjóri hans og flokkssystir, [[Dilma Rousseff]], en þá hafði Lula sett sitt mark á brasilísk stjórnmál. ===Ferill frá 2011 til 2023=== [[Mynd:Dilma empossa Lula como Ministro Chefe da Casa Civil.jpg|thumb|left|Lula ásamt [[Dilma Rousseff|Dilmu Rousseff]], eftirmanni sínum á forsetastól, árið 2016.]] Í október 2011 greindist Lula, sem hafði verið reykingamaður í 40 ár<ref>{{Vefheimild|url=https://www.theguardian.com/world/blog/2010/mar/10/lula-brazil-president-quits-smoking|titill=Lula stubs out smoking habit| höfundur=Rory Carroll|mánuður=10. mars|ár=2010|útgefandi=''[[The Guardian]]''|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|tungumál= enska}}</ref> með hálskrabbamein og hóf efnameðferð. Hann hefur síðan þá náð fullum bata.<ref>{{Vefheimild|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-15507640 |útgefandi=British Broadcasting Corporation|titill=Brazil ex-President Lula diagnosed with throat cancer |mánuður=29. október|ár=2011|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|tungumál=enska}}</ref> Snemma árs 2016 var Lula útnefndur starfsmannastjóri Rousseff forseta en [[Gilmar Mendes]] hæstaréttardómari beitti neitunarvaldi gegn útnefningunni vegna rannsókna á hugsanlegum ríkisglæpum sem þá stóðu yfir.<ref name="bbcjudge">{{Vefheimild|titill=Brazil judge blocks Lula appointment to government|url=http://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-35835795| útgefandi=British Broadcasting Corporation|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www.correiobraziliense.com.br/app/noticia/politica/2016/03/18/internas_polbraeco,523005/ministro-gilmar-mendes-suspende-nomeacao-de-lula-para-casa-civil.shtml|titill=Justice Gilmar Mendes suspends Lula's nomination as Chief of Staff|tungumál=portúgalska|útgefandi=Correio Braziliense|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref> Í Brasilíu er embætti starfsmannastjóra ríkisstjórnarembætti sem er aðeins hægt að rétta yfir í sérstökum landsdómi. Þann 12. júlí 2017 var Lula sakfelldur fyrir [[peningaþvætti]] og fyrir að þiggja mútur. Hann var dæmdur í níu ára og sex mánaða fangelsi af [[Sergio Moro]] dómara.<ref>{{Vefheimild|titill=Lula é condenado a nove anos de prisão|url=https://veja.abril.com.br/politica/urgente-lula-e-condenado-a-nove-anos-e-meio-de-cadeia|útgefandi=''Veja''|mánuður=12. júlí|ár=2017|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017|tungumál=portúgalska}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Brazil’s Former President Found Guilty Of Corruption|url=http://www.huffingtonpost.com/entry/lula-guilty-corruption_us_596658b2e4b005b0fdca8baa|útgefandi=''[[Huffington Post]]''|first=Brad Brooks|date=12. júlí|ár=2017|mánuðurskoðað=31. október|árskoðað=2017}}</ref> Dómur Moros gegn Lula var staðfestur af brasilískum alríkisdómstól þann 24. janúar 2018.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-01-24/lula-s-hopes-of-a-comeback-crushed-by-unanimous-court-verdict|titill=Lula's Hopes of a Comeback Crushed By Unanimous Court Ruling|höfundur=Simone Preissler Iglesias og Bruce Douglas|mánuður=24. janúar|ár=2018|útgefandi=Bloomberg News}}</ref> Vegna dómsins gat Lula ekki boðið sig fram til forseta á ný í forsetakosningunum 2018 líkt og hann hafði ætlað sér.<ref>{{Vefheimild|titill=Moro explica por que Lula não será preso (por ora)|url=http://exame.abril.com.br/brasil/moro-explica-por-que-lula-nao-sera-preso-por-ora/}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://www1.folha.uol.com.br/poder/2017/07/1903981-brecha-na-lei-da-ficha-limpa-pode-beneficiar-lula-na-eleicao-de-2018.shtml|titill=Brecha na lei da ficha limpa pode beneficiar Lula na eleicao de 2018|útgefandi=''Folha de S.Paulo''|tungumál= portúgalska}}</ref> Í apríl gaf Lula sig fram til lögreglu til þess að hefja 12 ára fangelsisvist.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/2018180409146 |titill= Lula gaf sig fram við lögreglu|mánuður=8. apríl|ár=2018|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''}}</ref> Lula var sleppt úr fangelsi þann 8. nóvember árið 2019 eftir að hæstiréttur Brasilíu ályktaði að aðeins væri leyfilegt að fangelsa fólk eftir að allir möguleikar til áfrýjunar hefðu verið nýttir.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.theguardian.com/world/2019/nov/08/lula-brazil-released-prison-supreme-court-ruling|titill=Brazil's former president Lula walks free from prison after supreme court ruling|mánuður=8. nóvember|ár=2019|mánuðurskoðað=8. nóvember|árskoðað=2019|útgefandi=''[[The Guardian]]''|tungumál=enska}}</ref> Í mars árið 2021 var dómurinn gegn Lula ógiltur af hæstaréttardómaranum [[Edson Fachin]] á þeim grundvelli að yfirvöld í borginni [[Curitiba]] hefðu ekki haft rétt til að sækja málin eins og gert var, heldur hefði átt að sækja málin til alríkisdómstóls í höfuðborginni [[Brasilía (borg)|Brasilíu]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212082508d/o-gildir-dom-yfir-lula-sem-gerir-honum-kleift-ad-bjoda-sig-fram-a-ny|titill=Ógildir dóm yfir Lula sem gerir honum kleift að bjóða sig fram á ný|mánuður=9. mars|ár=2021|mánuðurskoðað=9. mars|árskoðað=2021|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Atli Ísleifsson}}</ref> Fullskipaður hæstiréttur landsins staðfesti dóm Fachins þann 16. apríl 2021. Þetta gerði Lula kleift að bjóða sig fram til opinbers embættis á ný.<ref>{{Vefheimild|titill=Hæstiréttur staðfesti ógildingu dóms yfir Lula|url=https://www.ruv.is/frett/2021/04/16/haestirettur-stadfesti-ogildingu-doms-yfir-lula|útgefandi=[[RÚV]]|dags=16. apríl 2021|skoðað=12. janúar 2023|höfundur=Ævar Örn Jósepsson}}</ref> Í frekari umfjöllun Hæstaréttarins um upphaflega fangelsisdóminn gegn Lula var komist að þeirri niðurstöðu að Sergio Moro dómari hefði verið hlutdrægur í hans garð. Eftir að Moro dæmdi Lula í fangelsi varð hann um skeið dómsmálaráðherra í ríkisstjórn [[Jair Bolsonaro|Jairs Bolsonaro]], pólitísks andstæðings Lula.<ref>{{Vefheimild|titill=Úr fangaklefa í forsetastól|url=https://kjarninn.is/skyring/ur-fangaklefa-i-forsetastol/|útgefandi=''[[Kjarninn]]''|dags=31. október 2022|skoðað=12. janúar 2023|höfundur=Sunna Ósk Logadóttir }}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Kosningabaráttan í Brasilíu hefst formlega í dag|url=https://www.ruv.is/frett/2022/08/16/kosningabarattan-i-brasiliu-hefst-formlega-i-dag|útgefandi=[[RÚV]]|dags=16. ágúst 2022|skoðað=12. janúar 2023|höfundur=Markús Þ. Þórhallsson}}</ref> ===Endurkoma í forsetaembætti (2023–)=== Árið 2022 ákvað Lula að bjóða sig fram í forsetakosningunum um haustið.<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-61367119 Brazil's Lula launches presidential campaign] BBC, sótt 8. maí 2022</ref> Lula vann nauman sigur gegn sitjandi forsetanum [[Jair Bolsonaro]] í annarri umferð forsetakosninganna þann 30. október, með um 50,83 prósent atkvæða gegn 49,17 prósentum Bolsonaro.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2022/10/30/lula_nyr_forseti_brasiliu_eftir_hnifjafna_kosningu/|titill=Lula nýr forseti Brasilíu eftir hnífjafna kosningu|dags=30. október 2022|skoðað=30. október 2022|útgefandi=[[mbl.is]]}}</ref> Lula tók við forsetaembætti á ný þann 1. janúar 2023.<ref>{{Vefheimild|titill=Lula tekinn við í Brasilíu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2023/01/01/lula_tekinn_vid_i_brasiliu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=1. janúar 2023|skoðað=1. janúar 2023}}</ref> Um viku eftir að Lula sneri aftur á forsetastól gerði æstur múgur stuðningsmanna Bolsonaro [[Árásin á Brasilíuþing 2023|árás á þinghúsið, forsetahöllina og hæstaréttinn]] í höfuðborginni [[Brasilía (borg)|Brasilíu]]. Um var að ræða fjölda stuðningsmanna Bolsonaro sem neituðu að viðurkenna sigur Lula da Silva í forsetakosningunum og vændu hann um kosningasvindl. Lögregla náði stjórn á byggingunum síðar um daginn og Lula hét því að þeir sem ættu hlut að máli, sem hann kallaði „skemmdarvarga og fasista,“ yrðu dregnir til ábyrgðar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20232362264d/thjodarleidtogar-fordaema-atburdina-i-brasiliu|titill=Þjóðarleiðtogar fordæma atburðina í Brasilíu|dags=9. janúar 2023|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað=9. janúar 2023|höfundur=Gunnar Reynir Valþórsson}}</ref> Á fyrsta árinu eftir endurkomu Lula á forsetastól dróst [[skógareyðing]] í [[Amasónfrumskógurinn|Amasónfrumskóginum]] saman um sextíu prósent. Skógareyðing frumskógarins hafði aukist gríðarlega í stjórnartíð Bolsonaros en stjórn Lula hefur í auknum mæli beitt viðurlögum gegn landtöku, beitt herafli til að stöðva ólöglega námuvinnslu, afmarkað stærri landsvæði sem yfirráðasvæði [[Frumbyggjar Brasilíu|frumbyggja]] og opnað ný verndarsvæði.<ref>{{Vefheimild|url=https://samstodin.is/2023/08/eying-amazon-skogar-brasiliu-dvinar-um-60-milli-ara/|titill=Eyðing Amazon-skógar Brasilíu dvínar um 60% milli ára|dags=3. ágúst 2023|útgefandi=''[[Samstöðin]]''|skoðað=7. ágúst 2023|höfundur=Haukur Már Helgason}}</ref> Lula bauð sig fram til fjórða kjörtímabils í forsetakosningum Brasilíu árið 2026. Hann lenti óvænt í öðru sæti í fyrri umferð kosninganna þann 4. október með 45,16% atkvæða gegn 47,03% sem [[Flávio Bolsonaro]], sonur Jairs, hlaut.<ref>{{Vefheimild|titill= Önnur umferð í Brasilíu eftir óvæntan sigur Bolsonaro |url=https://heimildin.is/grein/27360/onnur-umferd-i-brasiliu-eftir-ovaentan-sigur-bolsonaro/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 5. október 2026 |skoðað=25. október 2026|höfundur=Fran Blandy|höfundur2=Sebastian Serrano}}</ref> Í seinni umferðinni þann 25. október vann Lula hins vegar sigur með 51,79% atkvæða gegn 48,21. Bolsonaro viðurkenndi ekki ósigur og kallaði eftir því að kosningarnar yrðu ógildar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262953612d/o-vaentur-sigur-lula-en-bol-sonaro-vill-o-gilda-ur-slitin|titill= Ó­væntur sigur Lula en Bol­sonaro vill ó­gilda úr­slitin |dags= 26. október 2026 |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað= 26. október 2026 |höfundur=Smári Jökull Jónsson}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Brasilíu]] | frá = [[1. janúar]] [[2003]] | til = [[1. janúar]] [[2011]] | fyrir = [[Fernando Henrique Cardoso|Fernando Henrique]] | eftir = [[Dilma Rousseff]] }} {{Erfðatafla | titill = [[Forseti Brasilíu]] | frá = [[1. janúar]] [[2023]] | til = | fyrir = [[Jair Bolsonaro]] | eftir = Enn í embætti }} {{Töfluendir}} {{Forsetar Brasilíu}} {{DEFAULTSORT:Lula da Silva, Luiz Inácio}} {{f|1945}} [[Flokkur:Forsetar Brasilíu]] ct7xppdzhuqheu1ttrm0u60x1an14ix 0 66605 1984220 1978367 2026-10-28T22:32:42Z Cosimoprimo 95895 bætti við nýjum heimildum 1984220 wikitext text/x-wiki '''Jón Ólafsson''', nefndur '''Jón Ólafsson úr Grunnavík''' eða '''Jón Grunnvíkingur''' ([[1705]] – [[1779]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[fræðimaður]] sem dvaldist mestan hluta ævinnar í [[Kaupmannahöfn]]. Jón var sonur séra Ólafs Jónssonar prests á [[Staður í Grunnavík|Stað í Grunnavík]] í [[Jökulfirðir|Jökulfjörðum]] og konu hans Þórunnar Pálsdóttur. Faðir hans lést úr [[Stórabóla|Stórubólu]] [[1707]] og fór Jón nokkru síðar í fóstur til vinar hans, [[Páll Vídalín|Páls Vídalín]], sem ól hann upp, kom honum í [[Hólaskóli|Hólaskóla]] og styrkti hann síðan til náms við [[Kaupmannahafnarháskóli|Kaupmannahafnarháskóla]]. Jón sigldi til Kaupmannahafnar haustið 1726 til þess að gerast skrifari Árna Magnússonar prófessors og var í þjónustu Árna þrjú síðustu æviár hans. Jón tók guðfræðipróf frá Hafnarháskóla 1731 en tók þó ekki embættisvígslu. Hann varð fyrsti styrkþegi Árnasjóðs og vann mestan hluta ævinnar við fræðistörf í Árnasafni í Kaupmannahöfn. Hann var þó á Íslandi árin 1743–1751 og vann þá við skriftir á vegum fyrirmanna. Jón Ólafsson var feykilega afkastamikill skrifari og fræðimaður. Eitt hans fyrsta verk eftir lát Árna Magnússonar var að skrásetja hið mikla safn hans af handritum, bókum og skjölum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni, Gripla 12|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|ár=2001|bls=129}}</ref> Hann safnaði efni í íslensk-latneska orðabók sem varðveitt er í mörgum stórum bindum í eiginhandarriti hans en hefur ekki komið út. Einnig lagði hann drög að íslenskri bókmenntasögu, samdi ævisögur ýmissa íslenskra merkismanna, skrifaði um menntamál og gerði tillögur til biskupa um hvaða bækur væri æskilegt að prenta á Íslandi. Hann samdi merka skýrslu um [[Bruninn í Kaupmannahöfn árið 1728|brunann mikla í Kaupmannahöfn 1728]], skýrði fornan kveðskap og eftir hann liggur fjöldi uppskrifta á fornum ritum.<ref>{{Vefheimild|url=https://grunnvikingur.is/aevi-grunnavikur-jons/|titill=Ævi Grunnavíkur-Jóns|útgefandi=Góðvinir Grunnavíkur-Jóns|ár=2024|mánuðurskoðað=ágúst|árskoðað=2026}}</ref> Þá eru varðveittar uppskriftir hans upp úr helstu fréttablöðum sem gefin voru út á dönsku og þýsku í Kaupmannahöfn, sem hann sendi heim til Íslands og fékk í staðinn tíðindi þaðan. Þessir fréttapistlar eru varðveittir í þremur bindum á um það bil fjögur þúsund þéttskrifuðum blaðsíðum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Lærður Íslendingur á Turni|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir|bls=137}}</ref> Jón er meðal annars þekktur fyrir að hafa skrifað upp [[Heiðarvíga saga|Heiðarvígasögu]] eftir minni, en eina þekkta handrit Heiðarvígasögu varð eldinum að bráð í brunanum í Kaupmannahöfn 1728. Til þess notaðist hann við minnispunkta sína sem voru aðallega [[orðatiltæki]] og [[Orðasamband|orðasambönd]] úr sögunni. Handrit Jóns eru flest varðveitt í [[Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|Stofnun Árna Magnússonar]] í Reykjavík. Einnig eru handrit hans á Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni, Konungsbókhlöðu í Kaupmannahöfn, Bodleian-bókasafninu í Oxford, British Library í Lundúnum og Bibliothèque nationale í París.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=359-364}}</ref> [[Jón Helgason (prófessor)|Jón Helgason]], prófessor, skrifaði doktorsrit sitt um Jón Grunnvíking og gerir þar grein fyrir ævi hans og verkum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926}}</ref> Einnig er hann gagnrýninn á ýmsa þætti í störfum Jóns og persónuleika. Hann bendir á að Jón hafi á fyrri hluta starfsævi sinnar gengið frá nokkrum merkisritum íslenskra bókmennta til útgáfu, þótt þau hafi ekki komist á prent. Á seinni hluta ævinnar hafi hann unnið af "sömu ódrepandi elju sem fyrr" en að allt sem frá honum hafi komið hafi verið "gallað, sumt afleitt". "Hálfsextugur er hann orðinn svo ófær, að eldurinn hefði bezt geymt flest það sem hann samdi eða reyndi að semja úr því." Þrátt fyrir þetta er niðurstaða Jóns Helgasonar sú að Jón Ólafsson hafi látið eftir sig rit sem séu þess eðlis að enginn sem rannsaki sögu 18. aldar, tungu hennar og bókmenntir geti gengið framhjá þeim mikla fróðleik sem þar er geymdur.<ref>{{Bókaheimild|titill=Jón Ólafsson frá Grunnavík|höfundur=Jón Helgason|útgefandi=Hið íslenzka fræðafélag|ár=1926|bls=333-334}}</ref> Jón Grunnvíkingur kemur fyrir sem sögupersóna í [[Íslandsklukkan|Íslandsklukkunni]] eftir [[Halldór Laxness]] og nefnist þar ''Jón Grindvicensis'' ([[latína]]: Grindavíkur-Jón). == Útgefin rit == * ''Ritgerð um leiki''. Guðrún Kvaran og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2023. * ''Safn til íslenskrar bókmenntasögu''. Guðrún Ingólfsdóttir og Þórunn Sigurðardóttir gáfu út. Reykjavík: Stofnun Árna Magnússonar, 2018. * ''Ævisögur ypparlegra merkismanna''. Guðrún Ása Grímsdóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2013. * ''Náttúrufræði: fiskafræði - steinafræði''. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2007. * ''Relatio af Kaupmannahafnarbrunanum sem skeði í október 1728 og fleiri skrif.'' Sigurgeir Steingrímsson gaf út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 2005. * ''Vitjun sína vakta ber. Safn greina eftir Jón Ólafsson úr Grunnavík''. Guðrún Ingólfsdóttir og Svavar Sigmundsson gáfu út. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns og Háskólaútgáfan, 1999. * ''Hagþenkir''. Þórunn Sigurðardóttir annaðist útgáfu. Reykjavík: Góðvinir Grunnavíkur-Jóns, 1996. == Óprentuð rit (úrval) == * AM 413 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0413/0#mode/2up Runologia]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. * AM 431 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0431 Um Snorra-Eddu.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * AM 433 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0433-01-02 Íslensk-latnesk orðabók.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220808013701/https://handrit.is/manuscript/view/is/AM02-0433-01-02 |date=2022-08-08 }} * AM 477 fol. [https://handrit.is/manuscript/view/da/AM02-0477/53#page/25v/mode/2up Skrá yfir handrit Árna Magnússonar.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * AM 994 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0994 Fréttir frá Danmörku til Íslands.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * AM 995 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0995/0#mode/2up Fréttir frá Danmörku til Íslands.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * AM 996 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0996/0#mode/2up Sendibréf til Íslands.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * AM 997 II 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-II Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625232424/https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-II |date=2022-06-25 }} * AM 997 III 4to. [https://handrit.is/manuscript/view/is/AM04-0997-III Útdráttur úr dagblöðum ("Póstfrétta inntak").]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * NKS 251 8vo. [https://soeg.kb.dk/discovery/fulldisplay?docid=alma99122384272105763&context=L&vid=45KBDK_KGL:KGL&lang=da&search_scope=MyInst_and_CI&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,nks%20251%20 Dagbók, 1725–1731.] ==Heimildir== * Jón Helgason. ''Jón Ólafsson frá Grunnavík''. (Safn Fræðafjelagsins V.) Kaupmannahöfn, 1926. * ''Úrval bréfaskrifta Jóns Ólafssonar úr Grunnavík frá Kaupmannahöfn til Íslands 1728–1738.'' Guðrún Ása Grímsdóttir bjó til prentunar. * ''Lærður Íslendingur á Turni. Af Jóni Ólafssyni Grunnvíkingi''. Guðrún Ása Grímsdóttir, ''Gripla'' XII (2001), bls. 125–147.  * Þórunn Sigurðardóttir. "Vagnar og hjólbörur á sautjándu öld. Vitnisburður Jóns Ólafssonar úr Grunnavík." ''Árbók Hins íslenska fornleifafélags'' 112 (2024), bls. 183–194. * Þóra Björk Hjartardóttir. "Viðskiptasamtal á 18. öld. Kennslubókartexti í íslensku fyrir útlendinga." ''Orð og tunga'' 28 (2026), bls. 67–87. ==Tenglar == * [https://grunnvikingur.is/prentud-rit-jons-olafssonar-ur-grunnvik/ ''Rit Jóns Ólafssonar frá Grunnavík'' - heildarskrá.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1863563 ''Hugleiðingar á hallærisöld''; grein í Morgunblaðinu 1996] * [http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ Runareidsla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726123015/http://alfatruin.msk.ru/2008/01/11/runareidsla/ |date=2009-07-26 }} == Tilvísanir== {{reflist}} {{fd|1705|1779}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Íslendingar sem gengið hafa í Kaupmannahafnarháskóla]] [[Flokkur:Íslendingar á 18. öld]] [[Flokkur:Íslenskir fræðimenn]] tcep460vrnrl8trusicwm2l76x2nzei 0 69999 1984245 1983870 2026-10-29T05:59:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984245 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OMXI15.jpg|300px|thumb|[[Úrvalsvísitala kauphallarinnar]] á árunum 1998–2009]] '''Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011''' var djúp [[efnahagskreppa]] á [[Ísland]]i, sem hófst í byrjun árs [[2008]] þegar íslenskar hagvísitölur tóku að falla og [[verðbólga]] jókst. Þann [[17. mars]] [[2008]] hækkaði [[gengisvísitala]] íslensku krónunnar um 6,97% og var það mesta fall krónunnar í sögu hennar. Mikil þensla hafði verið í [[efnahagur Íslands|efnahag Íslands]] á árunum á undan og var [[hagvöxtur]] árið 2007 4,9% og atvinnuleysi lítið.<ref name="lykiltolur">{{vefheimild|url=http://www.hagstofan.is/Pages/1374|titill=Helstu lykiltölur|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=6. október|útgefandi=[[Hagstofa Íslands]]}}</ref> Íslensk stórfyrirtæki eins og [[Stoðir]] og [[Exista]] tilkynntu töp eða minni hagnað. Um miðjan júní var gengisvísitalan 164,7 stig og hafði aldrei verið hærri.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/06/18/gengi_kronunnar_aldrei_laegra/|titill=Gengi krónunnar aldrei lægra|ár=2008|mánuður=18. júní|útgefandi=MBL.is}}</ref> Vendipunktur varð þann [[29. september]] þegar tilkynnt var, nær fyrirvaralaust, að [[ríkissjóður Íslands|ríkið]] myndi þjóðnýta [[Glitnir banki hf.|Glitni]], sem var þá þriðji stærsti banki landsins, með kaupum á 75% hlut í honum.<ref>{{Cite web |url=http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/3018 |title=Forsætisráðuneytið, ''Fréttir: Samkomulag um að ríkissjóður leggi Glitni til nýtt hlutafé (29.9.2008)'' |access-date=2008-10-09 |archive-url=http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113131834/http://www.forsaetisraduneyti.is/frettir/nr/3018 |archive-date=2008-11-13 |url-status=dead}}</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081115092648/www.glitnir.is/um-glitni/frettir/nanar/item14984/%C3%8Dslenska_r%C3%ADki%C3%B0_kaupir_75_pr%C3%B3sent_hlut_%C3%AD_Glitni_/ Glitnir banki, ''Fréttir: 29.09.2008, Íslenska ríkið kaupir 75 prósent hlut í Glitni'']</ref> Hætt var við þau kaup ríkisins en þess í stað voru sett neyðarlög sem veittu [[Fjármálaeftirlitið|Fjármálaeftirlitinu]] víðtækar valdheimildir til inngripa í rekstri fyrirtækja í einkaeigu. [[Fjármálaeftirlitið]] tók yfir rekstur [[Landsbanki Íslands|Landsbankans]],<ref>{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=332 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Landsbankans til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2008-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081014021354/http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=332 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.landsbanki.is/umlandsbankann/frettirogutgafuefni/frettir?GroupID=294&NewsID=13283&y=0&p=1 |title=Landsbanki Íslands, ''Fréttir: Starfsemi Landsbankans óbreytt og bankastjórn ber áfram ábyrgð á daglegum rekstri'' (7. október 2008) |access-date=2009-01-26 |archive-date=2009-01-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090126180655/http://www.landsbanki.is/umlandsbankann/frettirogutgafuefni/frettir?GroupID=294&NewsID=13283&y=0&p=1 |url-status=dead }}</ref> Glitnis<ref>{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=336 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Glitnis til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106080313/http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=336 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113143304/www.glitnir.is/um-glitni/frettir/nanar/item15928/Starfsemi_Glitnis_obreytt_og_forstjori_ber_afram_abyrgd_a_daglegum_rekstri/ Glitnir banki, ''Fréttir: Starfsemi Glitnis óbreytt og forstjóri ber áfram ábyrgð á daglegum rekstri'' (08.10.2008)]</ref> og [[Kaupþing banki|Kaupþings]] fljótlega eftir setningu þeirra.<ref>{{cite web |url=http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=339 |title=Fjármálaeftirlitið, ''Fréttir: Á grundvelli nýsettra laga grípur Fjármáleftirlitið inn í rekstur Kaupþings hf. til að tryggja áframhaldandi viðskiptabankastarfsemi á Íslandi'' (07.10.2008). |access-date=2008-10-09 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106080628/http://www.fme.is/?PageID=14&NewsID=339 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.kaupthing.is/?pageid=853&newsid=8656 Kaupþing Banki, ''Fréttir: Kaupþing leitar til Fjármálaeftirlitsins: Yfirlýsing frá Sigurði Einarssyni, stjórnarformanni Kaupþings'' (09.10.2008)]</ref> Í framhaldi af því kom upp deilumál vegna skuldbindinga íslensku bankanna í starfsemi erlendis. Í nóvember leystust þessar deilur að hluta til þegar há neyðarlán fyrir milligöngu [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] voru afgreidd. Gengi krónunnar hefur aldrei verið lægra og sett hafa verið takmarkanir á viðskiptum með hana. Almenningur hélt reglulega [[Mótmælin í kjölfar efnahagskreppunnar 2008|mótmæli]] þar sem aðgerðum og aðgerðarleysi íslensku ríkisstjórnarinnar, framgöngu leiðandi manna í íslensku fjármálalífi og beitingu hryðjuverkalaganna af hálfu breskra stjórnvalda var mótmælt. == Aðdragandi == [[Mynd:Arsbreytinglandsfr2000-8.png|thumb|right|Hagvöxtur á Íslandi, í [[Danmörk]]u, [[Noregur|Noregi]] og [[Svíþjóð]] á tímabilinu 2000–2007]] {{aðalgrein|Efnahagur Íslands}} Frá 2004 hefur meðaltal hagvaxtar á Íslandi verið 6,1%, sem er nokkuð mikill hagvöxtur (sjá graf til hægri) og lágt [[atvinnuleysi]], 2,7% að meðaltali. Mikill [[vöruskiptajöfnuður|vöruskiptahalli]] hefur verið á Íslandi á sama tímabili, þ.e. andvirði innfluttra vara meira en andvirði útfluttra vara.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2007/11/29/dregur_ur_voruskiptahalla/|titill=Dregur úr vöruskiptahalla|ár=2007|mánuður=29. nóvember|útgefandi=MBL.is}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.vidskiptabladid.is/frett/1/43736/vidskiptajofnudur-vid-utlond-ohagstaedur-um-taepa-57-milljarda-a-1f|titill=Viðskiptajöfnuður við útlönd óhagstæður um tæpa 57 milljarða á 1F|ár=2008|mánuður=4. júní|útgefandi=Viðskiptablaðið}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://new.vb.is/frett/1/46956/vidskiptajofnudur-ohagstaedur-um-taepa-130-milljarda-a-2f|titill=Viðskiptajöfnuður óhagstæður um tæpa 130 milljarða á 2F|ár=2008|mánuður=4. september|útgefandi=Viðskiptablaðið}}</ref> === Einkavæðing bankanna === {{aðalgrein|Einkavæðing bankanna}} Undir lok tíunda áratugar 20. aldarinnar voru íslensku ríkisbankarnir; [[Landsbanki Íslands]], [[Íslandsbanki]] og [[Búnaðarbanki Íslands]] [[einkavæðing|einkavæddir]] í skrefum. Síðasti bankinn sem var seldur var Búnaðarbanki Íslands og var sölusamningur undirritaður [[16. janúar]] [[2003]]. Með sölu þeirra hagnaðist ríkissjóður töluvert. Bankarnir hófu margir starfsemi erlendis, keyptu erlenda banka og voru með útibú. Nokkur ánægja hefur verið með einkavæðinguna fram að þessu, t.a.m. sagði í ályktun af landsfundi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] [[2007]]: „''Einkavæðing bankanna hefur sýnt okkur þann kraft sem leysist úr læðingi við það að einkaaðilar taki við rekstri. Nýsköpun og þróunarstarf þessara fyrirtækja hefur skilað þeim góðum árangri bæði hér heima og erlendis. Því ber að huga að enn frekari einkavæðingu á öðrum sviðum s.s. á sviði heilbrigðis-, mennta- og orkumála.''“<ref>{{vefheimild|url=http://www.xd.is/?action=landsfundur_nanar&id=601|titill=Ályktun um iðnaðarmál|ár=2007|útgefandi=Sjálfstæðisflokkurinn}}</ref> Bankarnir tóku há erlend lán og, í október 2008, kom fram hjá [[Geir H. Haarde]] að samanlagt næmu skuldir þeirra tólffaldri þjóðarframleiðslu Íslands.<ref>Gróflega má áætla að þessi upphæð sé um 12-14 milljarðar, eftir því miðað við hvaða gengi íslensku krónunnar er miðað. Sjá: {{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/06/skuldir_bankanna_thjodinni_ofvida_4/|titill=Skuldir bankanna þjóðinni ofviða|ár=2008|mánuður=6. október|útgefandi=MBL.is}}<br /><br />Í viðtali við Friðrik Má Baldursson, prófessor í hagfræði við Háskólann í Reykjavík kom fram að samanlagðar skuldir Íslendinga (banka og almennings) næmu áttfaldri þjóðarframleiðslu eða um 9 milljarðar. Sjá: {{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item229538/|titill=Bankar selji eignir eða flytji burt|ár=2008|mánuður=3. október|útgefandi=RÚV}}</ref> === Stóriðja === {{aðalgrein|Kárahnjúkavirkjun}} Haustið 2003 hófust framkvæmdir við [[Kárahnjúkavirkjun]] af alvöru, áætlaður kostnaður var 80 milljarðar kr.<ref>{{vefheimild|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3514120|titill=Frá samningum til framkvæmda|ár=2004|mánuður=1. apríl|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2009|snið=pdf}}</ref> Þúsundir erlendra verkamanna fluttust til landsins til þess að vinna við þetta verkefni þar sem [[vinnuafl]] á Íslandi annaði ekki eftirspurn. Framkvæmdirnar einar og sér höfðu talsverð áhrif á íslenskan efnahag. Í apríl árið 2004 var metið sem svo að heildarfjárfesting í verkefnum [[Landsvirkjun]]ar á Íslandi væri á bilinu 250-300 milljarðar íslenskra króna.<ref>{{vefheimild|url=http://www.lv.is/files/2004_4_2_02_04_2004_fs_erindi.pdf|titill=Skýrsla forstjóra um starfsemi Landsvirkjunar|ár=2004|mánuður=2. apríl|mánuðurskoðað=5. mars|árskoðað=2009|snið=pdf}}</ref> [[Impregilo]], aðalverktaki framkvæmdarinnar, keypti vörur og þjónustu af íslenskum fyrirtækjum fyrir rúmlega 8,3 milljarða króna frá upphafi framkvæmda við Kárahnjúka til ársloka 2004.<ref>{{vefheimild|url=http://www.karahnjukar.is/article.asp?catID=400&ArtId=1064|titill=10.2.2005: Átta milljarða króna viðskipti Impregilo við íslensk fyrirtæki|mánuðurskoðað=28. ágúst|árskoðað=2006}}</ref> Kárahnjúkavirkjun var byggð með það að markmiði að veita [[álver]]i [[Alcoa]] í [[Reyðarfjörður|Reyðarfirði]] rafmagn til framleiðslu á áli. Á eftir [[sjávarútvegur|sjávarútvegi]] er álframleiðsla sögð önnur helsta útflutningsvara Íslands. === Skuldsetning heimilanna === Með auknu aðgengi að fjármagni skuldsetti íslenskur almenningur sig hröðum skrefum. Bankarnir veittu fólki [[lán]] fyrir [[íbúð]]um á betri kjörum en áður hafði þekkst. [[Íbúðalánasjóður]], sem er helsta opinbera stofnunin í samkeppni við bankana á þessu sviði, fylgdi í humátt eftir.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2004/09/14/innkoma_bankanna_a_fasteignalanamarkad_mun_hafa_ahr/|titill=Innkoma bankanna á fasteignalánamarkað mun hafa áhrif á efnahagsframvindu|ár=2004|mánuður=14. september|útgefandi=Morgunblaðið}}</ref> Lánsfé var einnig nýtt til kaupa á bílum og í einkaneyslu. [[Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna]], opinber stofnun sem veitir fólki ráðgjöf um fjármál, tilkynnti á ársfundi sínum 2008 að „''heildarskuldir þeirra, sem leita til Ráðgjafarstofu, [hefðu] aukist um 14,9% á milli ára og vanskil hafa hækkað um 33,5%. Vanskil lána með raðgreiðslusamningi og bílalán hafa aukist mest á milli ára.''“<ref>{{vefheimild|url=http://www.fjolskylda.is/fjarmal/frettalisti/2008/04/17/nr/278|titill=Ársfundur Ráðgjafarstofu um fjármál heimilanna 200|ár=2008|mánuður=17. apríl|útgefandi=Ráðgjafarstofa um fjármál heimilanna}}</ref> {{tilvitnun2|Tekjur heimilanna duga ekki fyrir útgjöldum þeirra, skuldirnar hrannast upp og nema nú um 240% af ráðstöfunartekjum. Tekjurnar hafa vissulega aukist talsvert á liðnum árum en samt hefur hlutfall vaxtagreiðslna af ráðstöfunartekjum verið að hækka. Nauðsynlegt að horfast í augu við það að mikil skuldsetning íslenskra heimila svo og hækkandi byrði vaxtagreiðslna þýðir að áhætta þeirra vegna skulda hefur aukist. Þau eru orðin mjög viðkvæm fyrir verðbólgu svo og breytingum á vöxtum, tekjum og eignaverði.|Vorskýrsla Hagdeildar ASÍ 2007<ref>{{vefheimild|url=http://www.asi.is/ResourceImage.aspx?raid=479|titill=Aukin misskipting í góðæri|ár=2007|mánuður=4. september|útgefandi=ASÍ|snið=pdf}}</ref>}} Á miðju ári 2008 námu skuldir heimilanna við íslenskar lánastofnanir (þ.e. banka, [[Íbúðalánasjóður|Íbúðalánasjóð]], [[lífeyrissjóður|lífeyrissjóði]], [[Lánasjóður íslenskra námsmanna|LÍN]], [[tryggingarfélag|tryggingarfélög]]) 1.760 ma. kr og höfðu þá aukist um 13,5% frá því áramótunum 2007-8, úr 1.551 ma.kr.<ref>{{vefheimild|url=http://www.fjarmalaraduneyti.is/media/vefrit/Vefrit_fjarmalaraduneytisins_16._oktober_2008.pdf|titill=Vefrit fjármálaráðuneytisins|ár=2008|mánuður=16. október|útgefandi=Fjármálaráðuneytið|snið=pdf}}</ref> === Lausafjárkreppan 2007–2008 === {{aðalgrein|Lausafjárkreppan 2007–2008}} Lausafjárkreppan 2007–2008 er alþjóðleg efnahags[[kreppa]] sem hefur einkennst af [[tap|töpum]] á rekstri, [[greiðslustöðvun]]um og [[gjaldþrot]]um hjá stórum bönkum og fjármálastofnunum í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og í [[Evrópa|Evrópu]]. Hana má rekja til [[undirmálslánakrísan|undirmálslánakrísunnar]] svonefndu í Bandaríkjunum en þá er átt við fjölda húsnæðislána sem lánþegar gátu ekki endurgreitt sem varð til þess að stórar bandarískar fjármálastofnanir þ.á m. [[Indymac Federal Bank]], [[Fannie Mae]] og [[Freddie Mac]], [[Lehman Brothers]], [[AIG]], [[Merrill Lynch]], o.fl. lentu í miklum skakkaföllum. Bankar í Evrópu og víðar hafa átt í vanda við að útvega sér lausafé í a.m.k. eitt ár, fyrsti bankinn sem varð gjaldþrota var breski bankinn [[Northern Rock]], í september 2007. Þetta hafði einnig áhrif á íslenska efnahagskerfið. == Efnahagskreppa == Undir lok ársins [[2007]] féllu bréf í [[Exista]] og [[SPRON]] töluvert, en nýlega var búið að skrá SPRON á markað og hafði gengið á hlutabréfum í sparisjóðnum fallið um helming á örfáum mánuðum.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2007/12/19/exista_og_spron_laekka_mikid/|titill=Exista og SPRON lækka mikið|ár=2007|mánuður=19. desember|útgefandi=Morgunblaðið}}</ref> Á fyrstu þremur viðskiptadögum ársins [[2008]] féllu íslensk [[hlutabréf]] um 10,53%, á alþjóðlegum mörkuðum féllu hlutabréf sömuleiðis en þó ekki jafn mikið. Á einum degi lækkaði Exista mest þeirra félaga sem voru á aðallista [[Íslenska kauphöllin|íslensku kauphallarinnar]] eða um rúm 5%. FL-Group lækkaði um rúm 3%, Straumur-Burðarás um 2,5% og Kaupþing um tæp 2%.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item185484/|titill=Gustar um hlutabréfamarkaðinn|ár=2008|mánuður=8. janúar|útgefandi=RÚV}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/38556/a-hadegi--exista-laekkar-um-7-7-|titill=Á hádegi: Exista lækkar um 7,7%|ár=2008|mánuður=9. janúar|útgefandi=Viðskiptablaðið}}</ref> === Gengi krónunnar === Í mars var metvelta á íslenskum gjaldeyrismarkaði, þann [[7. mars]] nam veltan 88,2 milljörðum króna.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/03/08/ahaettuflotti_grefur_undan_gengi_islensku_kronunnar/|titill=Áhættuflótti grefur undan gengi íslensku krónunnar|ár=2008|mánuður=8. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}</ref> Þann [[17. mars]] [[2008]] féll gengisvísistala íslensku krónunnar um 6,97% og var það mesta fall í sögu hennar. Gengisvísitala krónunnar hafði þá ekki verið hærri síðan í desember 2001, um svipað leyti og [[flotgengi]]stefna Seðlabankans var tekin upp.<ref>{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/40809/gengisvisitala-kronunnar-ekki-haerri-sidan-i-desember-2001|titill=Gengisvísitala krónunnar ekki hærri síðan í desember 2001|ár=2008|mánuður=17. mars|útgefandi=Viðskiptablaðið}}</ref> Seðlabankinn brást við [[25. mars]] og hækkaði stýrisvexti um 1,25% í 15%.<ref>{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&NewsID=1689|titill=Seðlabanki Íslands hækkar stýrivexti|ár=2008|mánuður=25. mars|útgefandi=Seðlabanki Íslands}}</ref> Í kjölfarið komu upp umræður um að s.k. [[jöklabréf]]um væri um að kenna. Frá [[Seðlabanki Íslands|Seðlabankanum]] bárust ásakanir um að erlendir [[vogunarsjóður|vogunarsjóðir]]<ref>[http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=440172&in_page_id=3&in_page_id=3 Kaupthing accuses hedge funds of 'smears]</ref> og aðrir „óprúttnir miðlarar hafi ákveðið að gera úrslitatilraun til að brjóta niður íslenska fjármálakerfið.“<ref>{{cite web |url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&NewsID=1704 |title=Ræða Davíðs Oddssonar, formanns bankastjórnar Seðlabanka Íslands, á ársfundi bankans 28. mars 2008 |access-date=2008-10-06 |archive-date=2010-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101127161309/http://sedlabanki.is/?PageID=13&NewsID=1704 |url-status=dead }}</ref> [[Sigurður Einarsson]], stjórnarformaður Kaupþings, sakaði fjóra erlenda vogunarsjóði um kerfisbundnar árásir á íslenska hagkerfið: [[Trafalgar]], [[Landsdowne]], [[Ako Capital]] og [[Cheney]]. Fram kom að hagnaður þeirra næmi tugum eða hundruðum milljarða króna.<ref>{{vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080409/VIDSKIPTI06/104090057|titill=Fjórir vogunarsjóðir stóðu fyrir árásum|ár=2008|mánuður=9. april|útgefandi=Visir.is}}</ref> === Háir stýrivextir === Íslenski Seðlabankinn hækkaði vexti sína í 15,5% þann [[10. apríl]] og voru þeir þá þeir hæstu í Evrópu. Strax daginn eftir gaf Seðlabankinn út þá spá að [[fasteign]]averð á Íslandi myndi lækka að raunvirði um 30% til ársins [[2010]] og þá yrði verðbólgumarkmiðum Seðlabankans náð.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/04/11/30_prosent_laekkun_ibudaverds_ad_raunvirdi_til_arsl/|titill=30% lækkun íbúðaverðs að raunvirði til ársloka 2010|ár=2008|mánuður=11. apríl}}</ref> Framangengin ár hafði fasteignaverð á landinu öllu hækkað mjög mikið, á árinu 2007 „''námu heildarviðskipti með fasteignir tæplega 410 milljörðum króna, sem er mesta velta á fasteignamarkaði á Íslandi á einu ári.''“<ref>{{vefheimild|url=http://www.fmr.is/?PageID=448&NewsID=2963|titill=Fasteignamarkaðurinn 2007 - leiðrétting|ár=2008|mánuður=10. janúar}}</ref> Þann 28. apríl gaf [[Hagstofa Íslands]] út að verðbólga væri 11,8% og hefði mælst jafn mikil síðan í september 1990.<ref>{{vefheimild|url=http://www.hagstofan.is/Pages/95?NewsID=3166|titill=Vísitala neysluverðs í apríl 2008|árskoðað=2008|mánuðurskoðað=29. apríl|útgefandi=[[Hagstofa Íslands]]}}</ref> Tveir prófessorar við Háskola Íslands sögðu opinberlega að nú væru horfurnar dökkar, talað var um efnahagsvanda og kreppur.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item203564/|titill=Erfitt að leysa efnahagsvandann|ár=2008|mánuður=29. apríl|útgefandi=RÚV}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item204189/|titill=Hagkerfið komið í kreppu|ár=2008|mánuður=3. maí|útgefandi=RÚV}}</ref> === Gjaldeyrisvaraforði Seðlabanka Íslands === Eitt af hlutverkum [[seðlabanki|seðlabanka]] hvers lands er að veita ríkisábyrgð (e. ''lender of last resort'') ef nauðsyn þykir. Í ljósi þess að íslenska krónan er bundin við hagkerfi Íslands, þ.e. hana er ekki hægt að nota utan landsins, ólíkt öðrum gjaldmiðlum s.s. [[bandaríkjadollari]] og [[evran]], hefur [[Seðlabanki Íslands]] haft gjaldeyrisvaraforða eða gjaldeyrisvarasjóð. Í mars 2008 leitaði Seðlabanki Íslands til [[Seðlabanki Danmerkur|Seðlabanka Danmerkur]], [[Englandsbanki|Englandsbanka]], [[Seðlabanki Evrópu|Seðlabanka Evrópu]], [[Alþjóðagreiðslubankinn|Alþjóðagreiðslubankans í Basel]] og [[Seðlabanki Bandaríkjanna|Seðlabanka Bandaríkjanna]] eftir gerð gjaldeyrisskiptasamninga. Á fundum hjá AGS í apríl 2008 var krafist álitsgerða frá AGS af hálfu [[Mervyn King]], seðlabankastjóra Englandsbanka, og í kjölfarið skiptu ofangreindir aðilar um skoðun og höfnuðu hugmyndum um gjaldeyrisskiptasamniga.<ref name="vidleitnisb">{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&NewsID=1888|titill=Gjaldeyrisskiptasamningar og viðleitni til eflingar gjaldeyrisforða|mánuðurskoðað=18. mars|árskoðað=2009}}</ref> Í maí 2008 tilkynnti Seðlabankinn gjaldeyrisskiptasamninga við Seðlabankaa Svíþjóðar, Noregs og Danmerkur að andvirði 500 milljónir evra hver.<ref>{{vefheimild|url=http://www.sedlabanki.is/?PageID=13&NewsID=1765|titill=Seðlabanki Íslands gerir gjaldmiðlaskiptasamninga|mánuðurskoðað=18. mars|árskoðað=2009}}</ref> Stuttu áður kom út ''skoðun'' [[Viðskiptaráð Íslands|Viðskiptaráðs Íslands]] um að gjaldeyrisvaraforðinn væri of lágur. {{tilvitnun2|Þegar rætt er um að taka lán til efla gjaldeyrisvarasjóð eða eiginfjárstöðu Seðlabankans og styrkja þannig trúverðugleika íslensks fjármálakerfis er því ekki verið vinna að hagsmunum þröngs hóps á kostnað almennings. Þvert á móti er slík aðgerð óumflýjanlegt fyrsta skref til að koma í veg fyrir víxlverkandi vítahring verðbólgu, gengisveikingar og vaxtahækkana.|Skoðun Viðskiptaráðs<ref>{{vefheimild|url=http://www.vi.is/files/172448961Gjaldeyrisvarasjodur1.pdf|titill=Sterkari seðlabanki er hagsmunamál allra|ár=2008|mánuður=8. maí|útgefandi=Viðskiptaráð Íslands|snið=pdf}}</ref>}} Í Viðskiptablaðinu kom fram sama skoðun.<ref>{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/8/42972/okeypis-gjaldeyrisvarasjodur|titill=Ókeypis gjaldeyrisvarasjóður|ár=2008|mánuður=16. maí|útgefandi=Viðskiptablaðið}}</ref> Yfirmaður greiningardeildar Kaupþings taldi 500 milljarða kr. heimild til lántöku í þeim tilgangi skref í rétta átt.<ref>{{vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20080527/VIDSKIPTI06/17628812/1057|titill=Segir gjaldeyrisvarasjóðinn að komast í þokkalegt horf|ár=2008|mánuður=27. maí|útgefandi=Visir.is}}</ref> [[Gylfi Magnússon]], þá [[dósent]] í hagfræði við Háskóla Íslands sem seinna var skipaður viðskiptaráðherra Íslands, sagði það „mjög stór og alvarleg mistök að stækka ekki gjaldeyrisvarasjóð Seðlabankans í samræmi við vöxt fjármálakerfisins“ og átt þá við að það væri orðið of seint.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item207943/|titill="Alvarleg mistök í hagstjórninni"|ár=2008|mánuður=21. maí|útgefandi=RÚV}}</ref> Í lok september, stuttu fyrir bankahrunið, tilkynnti Seðlabanki Bandaríkjanna gjaldeyrisskiptasamninga við norrænu löndin, að Íslandi undanskildu, auk [[Seðlabanki Ástralíu|Seðlabanka Ástralíu]]. Seðlabanki Íslands leitaði þá, og svo aftur í byrjun október, til Seðlabanka Bandaríkjanna um hliðstæðan samning en því var hafnað vegna þess að „fjármálakerfið á Íslandi væri svo stórt í hlutfalli við þjóðarbúið að skiptasamningur yrði að vera stærri en svo að bandaríski seðlabankinn sæi sér fært að standa að gerð hans“.<ref name="vidleitnisb"/> == Bankahrunið == {{aðalgrein|Bankahrunið}} Snemma í október tilkynnti [[Seðlabanki Íslands]] að hann hyggðist kaupa 75% hlut í Glitni þar sem bankinn ætti í miklum lausafjárvanda. Stutt var síðan að [[Lárus Welding]], bankastjóri Glitnis, hafði sagt í viðtali í [[Silfur Egils|Silfri Egils]] að bankinn stæði traustum fótum. Í flókinni atburðarrás næstu daga varð [[Landsbanki Íslands]] og [[Kaupþing]] sömuleiðis gjaldþrota. Alþingi setti neyðarlög sem heimiluðu [[Fjármálaeftirlitið|Fjármálaeftirlitinu]] að taka yfir stjórnir fyrirtækja og voru skipaðar skilanefndir til þess að sjá um rekstur bankanna. Mikil óvissa um fjármálalegan stöðugleika er áfram varðandi íslenskan efnahag þrátt fyrir að [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] hafi veitt Íslandi neyðarlán upp á 2,1 milljarða bandaríkjadala. == Milliríkjadeilur vegna skuldbindinga íslenskra banka erlendis == {{aðalgrein|Icesave}} [[Mynd:Icesave.png|thumb|right|Alls voru viðskiptavinir [[Icesave]]-spariþjónustu Landsbankans í Bretlandi um 300 þúsund.]] Milliríkjadeilur vegna skuldbindinga íslenskra einkabanka erlendis stóðu aðallega við [[Bretland|Bret]]a og [[Holland|Hollendinga]] frá bankahruninu. Deilurnar snerust um meintar skuldbindingar [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóðs Íslands]] vegna inneigna borgara umræddra landa í dótturfélögum einkarekinna íslenskra viðskiptabanka í umræddum löndum. Nánar tiltekið [[Icesave]] á vegum [[Landsbanki Íslands|Landsbanka Íslands]] og [[Kaupthing Edge]] á vegum [[Kaupþing]]s. Samkvæmt tilskipun [[ESB]] áttu íslensk stjórnvöld að tryggja innistæður að hámarki 20.877 evrum. Íslenskt stjórnvöld voru treg í taumi varðandi þessar skuldbindingar og Bretar höfðu áður sett hryðjuverkalög gagnvart þeim sem komu í veg fyrir millifærslur fjármuna frá Bretlandi. Sú skoðun var sett fram, meðal annars af [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarna Benediktssyni]], formanni [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]], að yfirvöld Bretlands og Hollands hefðu beitt áhrifum sínum til þess að tefja eða koma í veg fyrir afgreiðslu lána til Íslands hjá [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]].<ref>{{cite thesis|url=https://skemman.is/handle/1946/3657|title=Icesave-deila Íslendinga og Breta|degree=BA|publisher=Háskóli Íslands|author=Bríet Konráðsdóttir}}</ref> Þann 8. október 2008 lækkaði [[Englandsbanki]] stýrivexti um 0,5%. Sama dag var [[Heritable]], banki í eigu Landsbankans, settur í greiðslustöðvun og Kaupþing sömuleiðis. Með vísan til sérstakra laga um fjármálastarfsemi<ref>Lögin höfðu verið sett vegna gjaldþrots [[Northern Rock]] bankans fyrr á árinu. Sjá {{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/acts/acts2008/ukpga_20080002_en_1|titill=Banking (Special Provisions) Act 2008|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=Breska fjármálaráðuneytið}}</ref> hafði hann fært þjónustu með innistæðureikninga Kaupthing Edge, sem var nafn erlendrar starfsemi Kaupþings, yfir til hollenska bankans [[ING Direct]]. Varðandi [[Icesave]], innistæðuþjónustu Landsbankans tilkynnti hann að, þó svo að um íslenskan banka væri að ræða, myndi breska ríkið ganga í ábyrgðir á innistæðum viðskiptavina þess.<ref>{{vefheimild|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/statement_chx_081008.htm|titill=Statement by the Chancellor on financial stability|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=Breska fjármálaráðuneytið}}</ref> Þetta var degi eftir símtal milli Darlings og [[Árni M. Mathiesen|Árna M. Mathiesen]], fjármálaráðherra Íslands, þar sem Árni hafði tekið fram að íslenska ríkið gæti ekki ábyrgst innistæður erlendis.<ref>{{vefheimild|url=http://www.icelandreview.com/icelandreview/daily_news/?cat_id=16567&ew_0_a_id=314205|titill=The Darling-Mathiesen Conversation before Britain Used the Anti-Terrorism Legislation against Iceland|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=24. október|útgefandi=Iceland Review}}</ref> Í Kastljósviðtali kvöldið áður hafði Davíð Oddsson, seðlabankastjóri, verið með svipaðar yfirlýsingar. Þá ákvað breska ríkisstjórnin að frysta eigur Landsbankans sem og íslenska ríkisins í Bretlandi í krafti [[hryðjuverk]]alaga. [[Kaupthing Singer & Friedlander]] var sett í greiðslustöðvun af breska fjármálaeftirlitinu.<ref>{{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/si/si2008/uksi_20082668_en_1|titill=Landsbanki Freezing Order 2008|mánuðurskoðað=13. nóvember|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=8. október}}</ref> Notast var við ákvæði í hlutum (e. ''sections'') 4 og 14 og tímaáætlun (e. ''schedule'') 3 í hryðjuverkalögunum (e. ''[[:en:Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001|Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001]]'').<ref>{{vefheimild|url=http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts2001/ukpga_20010024_en_1|titill=Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001 - 2001 CHAPTER 24|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2001|mánuður=14. desember}}</ref> Þessi ákvörðun var tekin vegna þess að innan breska fjármálaráðuneytisins var talið að ákveðnir einstaklingar sem annað hvort tilheyrðu ríkisstjórn eða væru þegnar annars lands hefðu tekið eða myndu hugsanlega taka ákvörðun sem sköðuðu [[Efnahagur Bretlands|breskan efnahag]].<ref>{{vefheimild|url=http://www.hm-treasury.gov.uk/fin_sanctions_landsbanki.htm|titill=Financial Sanctions - Landsbanki|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2008|mánuður=8. október}}</ref> [[Gordon Brown]], [[forsætisráðherra Bretlands]], sagði að aðgerðir íslensku ríkisstjórnarinnar í kjölfar bankahrunsins hefðu verið allt að því ólöglegar og algjörlega óásættanlegar. Hann sagði bresk yfirvöld hafa fryst eigur íslenskra fyrirtækja í Bretlandi.<ref name="bbcbrown">{{vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/politics/7662027.stm|titill=Brown condemns Iceland over banks|mánuðurskoðað=19. janúar|árskoðað=2009|ár=2008|mánuður=8. október|útgefandi=BBC}}</ref> {{tilvitnun2|They have failed not only the people of Iceland; they have failed people in Britain|Gordon Brown, forsætisráðherra Bretlands um íslenska [[Fjármálaeftirlitið]]. [[10. október]] [[2008]]<ref name="bbcbrown"/>}} == Mótmæli og grasrótarstarf == {{aðalgrein|Búsáhaldabyltingin}} Í fyrri hluta október hófu ýmsir aðilar úr hópi [[almenningur|almennings]] að standa fyrir mótmælum og opnum borgarafundum. Þúsundir manns hafa oft komið saman á [[Austurvöllur|Austurvelli]] til að mótmæla og svokallaðir opnir borgarafundir hafa verið haldnir í [[Iðnó]] og á skemmtistaðnum [[Nasa (skemmtistaður)|Nasa]]. Þann 15. nóvember voru haldnir samstöðutónleikar í [[Egilshöll]]. [[Hagsmunasamtök heimilanna]] voru stofnuð 15. janúar 2009. == Erlend umfjöllun == Umfjöllun erlendra fjölmiðla um þróun mála á Íslandi hófst vorið 2008. Í marsmánuði ársins 2008 árið var fjallað um hversu hátt [[skuldatryggingarálag]] Landsbankans (610 stig) og Kaupþings (856 stig) væru.<ref>{{vefheimild|url=http://www.thisismoney.co.uk/investing-and-markets/article.html?in_article_id=433257&in_page_id=3|titill=Iceland's banks top 'riskiness league'|mánuðurskoðað=13. október|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=16. mars|útgefandi=This is money}}</ref> Í lok mars birtist ritstjórnargrein í breska fjármáladagblaðinu [[Financial Times]] og því gefinn gaumur hversu mikil uppbygging og skuldsetning hefði átt sér stað hjá svona smáum efnahag. Þó var það áréttað að hann stæði föstum fótum og ekki væri ástæða til að óttast um afdrif hans.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/03/26/fjarmalakreppa_ekki_endilega_fylgifiskur_samdrattar/|titill=Fjármálakreppa ekki endilega fylgifiskur samdráttar á Íslandi|mánuðurskoðað=10. október|árskoðað=2008|ár=2008|mánuður=26. mars|útgefandi=Morgunblaðið}}</ref><br /> Haustið 2008 settu íslensk stjórnvöld upp upplýsingamiðlun vegna efnahagskreppunnar á vefsíðunni iceland.org þar sem leitast var við að kynna málstað Íslendinga, gefa yfirlit yfir atburðarás og aðgerðir og ennfremur veita erlendum almenningi svör vegna hruns íslensku bankanna.<ref>{{vefheimild|url=http://www.iceland.org/info/|titill=Iceland.org, Icelandic government's information center}} </ref> == Sjá einnig == * [[Íslenska útrásin]] == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://www.island.is/efnahagsvandinn/ Efnahagsvandinn á Island.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090127041629/http://www.island.is/efnahagsvandinn/ |date=2009-01-27 }} * [http://www.iceland.org/ Upplýsingar á ensku á Iceland.org] * [https://web.archive.org/web/20081202102536/http://www.forsaetisraduneyti.is/Aaetlun_um_efnahagsstodugleika Vefur um áætlun ríkisstjórnarinnar um efnahagsstöðugleika] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113123119/www.felagsmalaraduneyti.is/upplysingar Upplýsingar á vefsíðu Félagsmálaráðuneytisins vegna sérstakra aðstæðna á fjármálamarkaði] * [http://www.borgarafundur.org/ Vefsíða Opins Borgarafundar um stöðu þjóðarinnar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090119071921/http://www.borgarafundur.org/ |date=2009-01-19 }} * [http://www.indefence.is/ Icelanders are NOT terrorists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081220123815/http://www.indefence.is/ |date=2008-12-20 }} * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117100301/www.ruv.is/heim/frettir/innlendar/efnahagskreppa/ Fréttasíða RÚV um efnahagskreppuna] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081117112355/www.vinnueftirlit.is/vinnueftirlit/is/gagnabrunnur/vinnuumhverfi_a_ovissutimum/ Vinnueftirlitið - Vinnuumhverfi á óvissutímum] * [http://www.efnahagur.is Wikivefur um íslenskan efnahag, kreppu og úrræði]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.althingi.is/altext/136/s/0348.html Lög um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða.] * [http://www.rannsoknarnefnd.is/ Opinber rannsóknarnefnd um aðdraganda og orsakir falls íslensku bankanna 2008 og tengdra atburða] * [http://risk.lse.ac.uk/rr/files/i.pdf Hagkerfi bíður skipbrot]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir hagfræðingana Jón Daníelsson og Gylfa Zoega (einnig [http://www.hi.is/files/skjol/felagsvisindasvid/deildir/hagfraedi/2008_2009/Hagkerfib____ur_skipbrot.pdf hér] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090306053855/http://www.hi.is/files/skjol/felagsvisindasvid/deildir/hagfraedi/2008_2009/Hagkerfib____ur_skipbrot.pdf |date=2009-03-06 }}) * [http://www.sedlabanki.is/lisalib/getfile.aspx?itemid=6794 Ingimundur Friðriksson seðlabankastjóri: Aðdragandi bankahrunsins í október 2008] (pdf-skjal) * [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=79336 Er það rétt að hátt í 14 þúsund fjölskyldur á Íslandi hafi verið „bornar út á götu“ í kjölfar efnahagshrunsins 2008? - Þórólfur Matthíasson. Vísindavefurinn] === Íslenskir fjölmiðlar === * [http://www.barnagull.is/mm/vidskipti/frettir/2008/02/22/alagid_i_haestu_haedum/ Álagið í hæstu hæðum]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Morgunblaðið 22. febrúar 2008 * [http://www.visir.is/article/20080702/VIDSKIPTI0803/340647112/-1/VIDSKIPTI08 Vill senda skýr skilaboð um að hafið sé vaxtalækkunarferli]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, Vísir 2. júlí 2008 * [http://www.mbl.is/mm/frettir/forsida/2008/09/22/fjarmalafarvidri_naer_til_islands_2/ Fárviðri á fjármálamörkuðum nær til Íslands], Morgunblaðið 22. september 2008 * [http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1374708 Baksvið: Viðvörunarljósin leiftruðu í þrjú ár], Mbl.is 25. október 2008 * [http://www.mbl.is/mm/frett.html?nid=1374713 Baksvið: Að fljóta sofandi að feigðarósi], Mbl.is 25. október 2008 * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4018603 ''Kreppuannáll - hundrað dagar''; grein í Fréttablaðinu 17. jan. 2009] === Erlendir fjölmiðlar === * BBC: [http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/w/west_ham_utd/7389885.stm End of big spending at West Ham], 9. maí 2008 * Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/061070b8-4781-11dd-93ca-000077b07658.htm Iceland pays price for financial excess], 1. júlí 2008 * Time: [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810211,00.html Cracks in the Ice] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080603020925/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1810211,00.html |date=2008-06-03 }}, 29. maí 2008 * Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/f11a86b2-4960-11dd-9a5f-000077b07658.html Criticism of Icelandic economy does not square with the facts]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 4. júlí 2008 * Financial Times: [http://www.ft.com/cms/s/0/8343fdc8-5205-11dd-a97c-000077b07658.html IMF reports uncertain outlook for Iceland]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, 15. júlí 2008 * Bloomberg: [http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601087&sid=aAcNgmqQ6mk0 Iceland Seeks Loan From Russia, Pegs Currency (Update1)], 7. október 2008 * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7340564.stm Iceland's hi-tech future under threat] * Guardian: [http://www.guardian.co.uk/business/2008/apr/17/creditcrunch Iceland first to feel the blast of global cooling] * NYTimes: [http://www.nytimes.com/2008/04/18/business/worldbusiness/18iceland.html?hp Iceland, a Tiny Dynamo, Loses Steam] * Guardian: [http://www.guardian.co.uk/business/2008/oct/10/banking-iceland Lost in Iceland: £1 billion from councils, charities and police], Guardian 10. október 2008 * Wall Street Journal: [http://online.wsj.com/article/SB122425739356744673.html?mod=sphere_ts&mod=sphere_wd Iceland Seen Turning to IMF], 17. október * BBC: [http://www.bbc.co.uk/blogs/thereporters/robertpeston/2008/10/creditors_call_time_on_iceland.html Markets call time on Iceland] BBC 4. október * Economist: [http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=12382011 Kreppanomics], 9. október * Independent: [https://web.archive.org/web/20081222103814/http://www.independent.co.uk/news/business/news/lawyers-head-to-iceland-to-get-cash-back-958345.html Lawyers head to Iceland to get cash back], 12. október * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/7724298.stm Insight: 'Bretton Woods Two'?], 13. nóvember 2008 * IMF: [http://www.imf.org/external/np/sec/pr/2008/pr08296.htm IMF Executive Board Approves US$2.1 Billion Stand-By Arrangement for Iceland], 19. nóvember 2008 * BBC: [http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/7738874.stm IMF approves $2.1bn Iceland loan], 20. nóvember 2008 === Breskar stofnanir === * [http://www.hm-treasury.gov.uk/statement_chx_081008.htm Statement by the Chancellor on financial stability], 8. október Breska fjármálaráðuneytið * [http://www.opsi.gov.uk/si/si2008/uksi_20082668_en_1 ''Landsbanki Freezing Order 2008''] * [http://www.opsi.gov.uk/Acts/acts2001/ukpga_20010024_en_1 Anti-terrorism, Crime and Security Act 2001] * [http://www.hm-treasury.gov.uk/fin_sanctions_landsbanki.htm Financial services > Financial sanctions > Current regimes > Landsbanki] === Evrópuráðsþingið === * [http://assembly.coe.int/ASP/NewsManager/EMB_NewsManagerView.asp?ID=4247 UK’s role in the economic collapse of Iceland on PACE agenda], frétt Evrópuráðsþingsins * [http://assembly.coe.int/CommitteeDocs/2008/20081128_CurrentAffairsDebate.pdf Beiðni Íslandsdeildar Evrópuráðsþingsins um umræðu á málinu] {{Hrunið}} [[Flokkur:Efnahagskreppur]] [[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009|Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]] [[Flokkur:Efnahagur Íslands]] [[Flokkur:Íslensk stjórnmál]] p0o4jiyxoe1j94raddn76jjzz9f3wra 0 71929 1984232 1959739 2026-10-29T01:59:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984232 wikitext text/x-wiki '''Jón Baldur Guðlaugsson''' (f. [[8. desember]] [[1946]]) er [[Ísland|íslenskur]] hæstaréttarlögmaður og fyrrverandi ráðuneytisstjóri [[Fjármála- og efnahagsráðuneyti Íslands|fjármálaráðuneyti]]s. <ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/02/05/indridi_verdur_raduneytisstjori_timabundid/|titill=Indriði verður ráðuneytisstjóri tímabundið|mánuður=2. febrúar|ár=2009}}</ref> Baldur var fundinn sekur um [[innherjasvik]] í aðdraganda [[Bankahrunið á Íslandi|bankahrunsins]]. Hann seldi hlutabréf sín í [[Landsbanki Íslands|Landsbankanum]] fyrir 192 milljónir króna.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/2009739278193|titill=Baldur hefur fengið stöðu sakbornings|mánuður=19. nóvember|ár=2009}}</ref><ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/12/18/rannsokn_a_mali_baldurs_langt_komin/|titill=Rannsókn á máli Baldurs langt komin|mánuður=18. desember|ár=2009}}</ref> Baldur vissi vegna stöðu sinnar af slæmri stöðu Landsbankans og var því innherji.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/heim/frettir/frett/store64/item317461/|titill=Segir Baldur hafa sagt ósatt|mánuður=17. desember|ár=2009}}</ref> Lögmaður Baldurs hefur látið að því liggja að rannsóknin gegn Baldri sé pólitísk.<ref>{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/57584/|titill=Spyr hvort að rannsókn á Baldri sé pólitísk|ár=2009|mánuður=24. nóvember}}</ref> Snemma árs 2010 var kröfu Baldurs um að rannsókn [[sérstakur saksóknari|sérstaks saksóknara]] gegn honum yrði hætt vísað frá.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/2010762745327|titill=Dómari fellst ekki á kröfu Baldurs|ár=2010|mánuður=6. janúar}}</ref> Baldur er eini opinberi starfsmaðurinn sem opinbert er að sérstakur saksóknari sé að rannsaka vegna saknæms athæfis í tengslum við bankahrunið. Þann 7. apríl 2011 var Baldur dæmdur í tveggja ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur. == Ferill == Baldur er tengdur [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokknum]] og var í hinum svonefnda [[Eimreiðarhópurinn|Eimreiðarhóp]] á yngri árum.<ref>{{cite web |url=http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2008/11/23/eimreidarhopurinn-okkar-zeitgeist/ |title=EIMREIÐARHÓPURINN - OKKAR ZEITGEIST? |access-date=2009-12-19 |archive-date=2009-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103030418/http://www.dv.is/blogg/tresmidja/2008/11/23/eimreidarhopurinn-okkar-zeitgeist/ |url-status=dead }}</ref> Hann hefur skrifað bókina 30. marz 1949 um inngöngu Íslands í [[NATO]] [[30. mars]] [[1949]] og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|óeirðirnar á Austurvelli]] vegna hennar en hún kom út 1976. Baldur hefur setið í stjórn [[Eimskip]]a og starfað sem lögfræðingur á vegum [[Landsvirkjun]]ar.<ref>{{Cite web |url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3178898 |title=Val á tíu áhrifamestu mönnum viðskiptalífsins |access-date=2010-04-29 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305201756/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3178898 |url-status=dead }}</ref> Í viðtali í tímaritinu [[Frjáls verslun (tímarit)|Frjáls verslun]] árið 1999 var hann sagður „manna fróðastur um [íslensku] hlutafélagalögin”.<ref>[http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3179834 ''Nú er tími aðalfunda'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, viðtal í tímaritinu Frjáls verslun árið 1999.</ref> == Innherjastaða Baldurs == Baldur seldi bréf sín í Landsbankanum um mánuði áður en íslenska ríkið tók yfir rekstur bankans og hlutabréfin urðu verðlaus. Baldur hefur staðfastlega neitað að hafa haft fyrirfram vitneskju um það hrun sem var í vændum. Hann hefur frá þeim tíma síðan hann tók við stöðu ráðuneytisstjóra árið 2000 ekki keypt nein ný hlutabréf.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/20081016/FRETTIR01/924676348|titill=Ráðuneytisstjóri í Fjármálaráðuneytinu seldi hlutabréf í Landsbankanum mánuði fyrir þjóðnýtingu|mánuður=16. október|ár=2009}}</ref> Baldur hafði hvorki tilkynnt fjármála- né viðskiptaráðherra um þessa hagsmuni sína.<ref>{{vefheimild|url=http://www.visir.is/article/20081210/FRETTIR01/332690222/-1|titill=Björgvin vissi ekki um eignarhlut Baldurs í Landsbankanum|ár=2008|mánuður=10. desember}}</ref> Þó hefur komið í ljós að tveimur vikum áður en hann seldi hlutabréf sín hafi hann setið fund ásamt [[Björgvin G. Sigurðsson|Björgvini G. Sigurðssyni]] og [[Alistair Darling]], fjármálaráðherra Bretlands, þar sem vandamál vegna [[Icesave]]-reikninga Landsbankans voru rædd.<ref>{{vefheimild|url=https://www.visir.is/article/20081111/FRETTIR01/695069321|titill=Ráðuneytisstjórinn ræddi vanda Icesave rétt áður en hann seldi bréf í bankanum|ár=2008|mánuður=11. nóvember}}</ref> Í viðtölum við Morgunblaðið og Viðskiptablaðið um tilefni þess að hann seldi hlutabréfin sagðist Baldur hafa ákveðið að selja eftir að hafa lesið um bága stöðu Landsbankans í fjölmiðlum.<ref>{{vefheimild|url=http://www.vb.is/frett/1/49075/seldi-eftir-ad-frettir-birtust-i-fjolmidlum-|titill=Seldi eftir að fréttir birtust í fjölmiðlum|ár=2008|mánuður=29. október}}</ref> Hann segist hafa ráðagert í langan tíma að selja bréfin en beðið með það fram á miðjan september. Öll umræða um að hann hefði haft innherjaupplýsingar væri ásakanir sem væru af pólitískum toga.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/vidskipti/frettir/2008/11/21/taldi_sig_ekki_thurfa_ad_upplysa_radherra/|titill=Taldi sig ekki þurfa að upplýsa ráðherra|ár=2009|mánuður=11. nóvember}}</ref> Fleiri en lögmaður Baldurs hafa komið honum til varnar. Á vefsíðu sinni segir Jón Baldur Lorange um Baldur: „Þó hefur mér fundist hér traustur embættismaður á ferð enda farsæll starfsferill að baki. Vissulega virðist hann hafa misstigið sig í öllu brjálæðinu sem gekk yfir þjóðfélagið á síðustu 2 árum ef rétt er að hægt sé að rekja sölu hlutabréfa hans í Landsbankanum til innherjaupplýsinga. Það hefur hins vegar ekki verið til siðs hér á landi að taka hart á slíku enda virðast þeir sem áttu að hafa eftirlit hafa verið áköfustu klappstýrur hrunaliðsins. Hvort er líklegra að fyrrnefndur embættismaður reyni að koma fjármunum undan eða forhertur fjárglæframaður sem er sérfræðingur í hringrásum sýndarfjármuna í aflandsfélögum? Hetjan í kastala réttlætisins fær örugglega hrós frá útrásargosunum sem hlæja sig máttlausa yfir uppákomunni. Þjóðinni er hins vegar ekki hlátur í huga.”<ref>{{vefheimild|url=http://islandsfengur.blog.is/blog/islandsfengur/entry/980941/|titill=Mér er ekki hlátur í huga|mánuður=17. nóvember|ár=2009}}</ref> Í [[Staksteinar|staksteinum Morgunblaðsins]] undir fyrirsögninni „Reitt hátt til höggs” eru þessi skrif Jóns Baldurs tekin upp og bætt við: „Stóra fréttin í þessu undarlega máli er auðvitað sú að 14 mánuðum eftir „hrun“ þá skuli fyrsta frystingin á fjármunum beinast að embættismanni úr fjármálaráðuneytinu. Þeir sem óðu um bankana með eignarhaldsfélögin sín og slógu hundraða milljarða lán jafn létt og aðrir drekka vatn eru ekki enn komnir á blað. Þetta lofar ekki góðu og er fremur grátlegt en hlægilegt.“.<ref>{{vefheimild|url=http://morgunbladid.blog.is/blog/morgunbladid/entry/981529/|titill=Reitt hátt til höggs|mánuður=19. nóvember|ár=2009}}</ref> Að mati vefritsins Eyjan leynir sér ekki að Davíð Oddsson haldi um pennann í þessum skrifum blaðsins, en Davíð og Baldur séu nánir persónulegir vinir og pólitískir samherjar um áratugaskeið.<ref>{{vefheimild|url=http://eyjan.is/blog/2009/11/19/david-til-varnar-baldri-gratlegt-ad-eignir-hans-seu-frystar-en-utrasarmenn-ekki-komnir-a-blad/|titill=Davíð til varnar Baldri. Grátlegt að eignir hans séu frystar en útrásarmenn ekki komnir á blað|mánuður=19. nóvember|ár=2009}}</ref> == Hlutverk í bankahruninu == Laugardaginn [[27. september]] [[2008]] sat Baldur afdrifaríkan fund ásamt [[Geir Haarde]] forsætisráðherra, [[Davíð Oddsson|Davíð Oddssyni]], [[Eiríkur Guðnason|Eiríki Guðnasyni]] og [[Ingimundur Friðriksson|Ingimundi Friðrikssyni]] seðlabankastjórum, [[Tryggvi Þór Herbertsson|Tryggva Þór Herbertssyni]], efnahagsráðgjafa Geirs, og [[Bolli Þór Bollason|Bolla Þór Bollasyni]] ráðuneytisstjóra forsætisráðuneytisins.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|titill=Hrunið|útgefandi=JPV útgáfa|ár=2009|ISBN=ISBN 9789935110633}}, bls 39-40</ref> Á þessum fundi var Geir Haarde gert grein fyrir fjárhagsvanda Glitnis sem leiddi síðar til [[bankahrunið á Íslandi|bankahrunsins]]. Í krafti stöðu sinnar hefur Baldur verið sagður „ráða miklu um það að fjármálaráðuneytið lagðist lengi vel gegn beiðni um aðstoð [Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]”.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|titill=Hrunið|útgefandi=JPV útgáfa|ár=2009|ISBN=ISBN 9789935110633}}, bls 233</ref> == Annað == Fjármálaráðherra skipar stjórn [[SL lífeyrissjóður|Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda]] og formann hennar.<ref>{{cite web |url=http://www.sl.is/Umsj%C3%B3%C3%B0inn/Sam%C3%BEykktirogl%C3%B6g/tabid/1187/language/is-IS/Default.aspx?PageContentID=211 |title=Samþykktir og lög |access-date=2021-01-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220333/http://www.sl.is/Umsj%C3%B3%C3%B0inn/Sam%C3%BEykktirogl%C3%B6g/tabid/1187/language/is-IS/Default.aspx?PageContentID=211 |url-status=dead }}</ref> Ráðuneytisstjóri fjármálaráðuneytisins hverju sinni hefur verið skipaður formaður stjórnar.<ref>{{cite web |url=http://www.sl.is/Umsj%C3%B3%C3%B0inn/%C3%81rssk%C3%BDrslur/Eldri%C3%81rssk%C3%BDrslur/tabid/1414/language/en-US/Default.aspx |title=Eldri Ársskýrslur |access-date=2021-01-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304220720/http://www.sl.is/Umsj%C3%B3%C3%B0inn/%C3%81rssk%C3%BDrslur/Eldri%C3%81rssk%C3%BDrslur/tabid/1414/language/en-US/Default.aspx |url-status=dead }}</ref> Baldur gegndi þeirri stöðu 4. júlí 2008, þegar [[Héraðsdómur Reykjavíkur|héraðsdómur Reykjavíkur]] komst að þeirri niðurstöðu að undirmenn Baldurs í fjármálaráðuneytinu hefðu vegna [[Vanhæfi|undirmannavanhæfis]] verið vanhæfir þegar þeir ákváðu árið 2005 að staðfesta breytingar á samþykktum lífeyrissjóðsins Gildis, þar sem Baldur hefði vegna stöðu sinnar sem formaður stjórnar Söfnunarsjóðs lífeyrisréttinda verið vanhæfur ef hann hefði tekið þessa ákvörðun.<ref>[https://www.visir.is/article/20080704/FRETTIR01/202240011 Ráðuneytisstjóri vanhæfur til að samþykkja breytingar lífeyrissjóðs]</ref> == Tengt efni == * [[Eimreiðarhópurinn]] == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201000681&Domur=2&type=1&Serial=1&Words= Dómur í máli Baldurs]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://snara.is/24/j%C3%B3n%20baldur%20gu%C3%B0laugsson,%20r%C3%A1%C3%B0uneytisstj%C3%B3ri%20fj%C3%A1rm%C3%A1lar/ Samtíðarmenn 2003 - Jón Baldur Guðlaugsson]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [https://web.archive.org/web/20160424221535/http://www.stjornendavefur.is/stjornun/radstefnur/avorpofl/nr/3079 Rekstarfyrirkomulag og ábyrgð- Þróun á tilhögun opinbers rekstrar] ávarp á málþingi * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3179834 ''Nú er tími aðalfunda'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, viðtal í tímaritinu Frjáls verslun árið 1999. === Fréttir === * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4010642 ''Árni kveðst ekki hafa vitað um hlutabréf Baldurs''; grein í Fréttablaðinu 20. nóv. 2008] * [http://eyjan.is/blog/2009/12/22/engir-minnispunktar-af-18-fundum-baldurs-med-radherrum-og-sedlabankastjorum-i-addraganda-hrunsins/ ''Engir minnispunktar af 18 fundum Baldurs í aðdraganda hrunsins''; af Eyjunni 22. des 2009] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091223083846/http://eyjan.is/blog/2009/12/22/engir-minnispunktar-af-18-fundum-baldurs-med-radherrum-og-sedlabankastjorum-i-addraganda-hrunsins/ |date=2009-12-23 }} * [https://www.visir.is/article/20100204/FRETTIR01/52419550 ''Hæstiréttur sammála héraðsdómi - Rannsókn á Baldri haldið áfram''; af Vísi.is 04. feb. 2010] * [http://www.dv.is/frettir/2010/4/29/allar-hugmyndir-stodvadar/ ''„Allar hugmyndir stöðvaðar“''; grein af DV.is 29. apríl 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100502140230/http://www.dv.is/frettir/2010/4/29/allar-hugmyndir-stodvadar/ |date=2010-05-02 }} * [http://eyjan.is/2010/10/03/meint-innherjasvik-baldurs-gudlaugssonar-send-til-rikissaksoknara/ ''Meint innherjasvik Baldurs Guðlaugssoar send til ríkissaksóknara''; grein af Eyjunni 3. október 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006000150/http://eyjan.is/2010/10/03/meint-innherjasvik-baldurs-gudlaugssonar-send-til-rikissaksoknara/ |date=2010-10-06 }} * [http://www.dv.is/frettir/2010/10/14/baldur-akaerdur/ ''Baldur ákærður fyrir innherjasvik og brot í opinberu starfi''; grein af Dv.is 14. október 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101015225616/http://www.dv.is/frettir/2010/10/14/baldur-akaerdur/ |date=2010-10-15 }} * [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/10/14/baldur_gudlaugsson_akaerdur/ ''Baldur Guðlaugsson ákærður''; grein af Mbl.is 14. október 2010] * [https://visir.is/telur-mannrettindi-brotin-i-mali-baldurs/article/2012701149932 ''Telur mannréttindi brotin í máli Baldurs'': frétt af Vísi.is 14. janúar 2012] * [https://visir.is/robert-spano-var-radgjafi-verjanda-baldurs-gudlaugssonar/article/2012120118797 ''Róbert Spanó var ráðgjafi verjanda Baldurs Guðlaugssonar'': frétt af Vísi.is, 19. janúar 2012] {{Hrunið}} [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] {{f|1946}} [[Flokkur:Íslenskir ráðuneytisstjórar]] ejto1xlym69hkov51pbdk2oa6yk957s 10 77530 1984249 1921871 2026-10-29T08:31:13Z Akigka 183 1984249 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Friðuð hús í Reykjavík | title = [[Listi yfir friðuð hús á Íslandi#Reykjavík|Friðuð hús í Reykjavík]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Aðalstræti 10]] * [[Aðalstræti 16]] * [[Alþingishúsið]] * [[Amtmannsstígur 1]] * [[Austurbæjarskólinn]] * [[Austurstræti 11]] * [[Austurstræti 16]] * [[Austurstræti 20]] * [[Austurstræti 22]] * [[Austurstræti 5]] * [[Austurstræti 9]] * [[Árbæjarkirkja]] * [[Bankastræti 2]] * [[Menntaskólinn í Reykjavík#Íþaka|Bókhlaða MR - Íþaka]] * [[Brúnavegur 8]] * [[Dillonshús]] [[Árbæjarsafn|Árbæjarsafni]] * [[Dómkirkjan í Reykjavík]] * [[Efstasund 99]] * [[MR#Fjósið|Fjósið - Menntaskólinn í Reykjavík]] * [[Fríkirkjan í Reykjavík]] * [[Fríkirkjuvegur 11]] * [[Fríkirkjuvegur 3]] * [[Garðastræti 11 A]] * [[Garðastræti 15]] * [[Garðastræti 23]] * [[Grettisgata 11]] * [[Gunnarshús]] * [[Hafnarstræti 1-3]] * [[Hafnarstræti 16]] * [[Hafnarstræti 18]] * [[Hafnarstræti 4]] * [[Háskóli Íslands|Háskóli Íslands, Aðalbygging]] * [[Hegningarhúsið]] * [[Heilsuverndarstöðin í Reykjavík|Heilsuverndarstöðin]] * [[Hverfisgata 83]] * [[Hverfisgata 86]] * [[Höfði]] * [[Iðnó]] * [[Gamli kennaraskólinn|Kennaraskólinn gamli]] * [[Kirkjustræti 12]], [[Árbæjarsafn|Árbæjarsafni]] * [[Kirkjutorg 6]] * [[Landakot, gamla prestshúsið]] * [[Basilíka Krists konungs]] (Landakotskirkja) * [[Landakotsskóli]] * [[Laugavegur 1]] * [[Laugavegur 2]] * [[Lindargata 51]] * [[Listasafn Einars Jónssonar]] * [[Lækjargata 10]] * [[Lækjargata 14a|Lækjargata 14 A]] og [[Lækjargata 14b|14 B]] * [[Lækjargata 3]] * [[Melaskóli]] * [[Menntaskólinn í Reykjavík]]/Lærðiskóli * [[Menntaskólinn við Hamrahlíð]] * [[Miðbæjarskólinn]] * [[Neskirkja]] * [[Norræna húsið]] * [[Eimskipafélagshúsið|Pósthússtræti 2]] * [[Pósthússtræti 3]] * [[Pósthússtræti 5]] * [[Rannsóknarhús II, Tilraunast]]. [[Háskóli Íslands]] * [[Safnahúsið við Hverfisgötu]] * [[Sjómannaskólinn]] (Fjöltækniskóli Íslands) * [[Skálholtsstígur 6]] * [[Skálholtsstígur 7]] * [[Skólastræti 5]] * [[Skólavörðustígur 35]] * [[Smiðshús (Árbæjarsafn)|Smiðshús]], [[Árbæjarsafn|Árbæjarsafni]] * [[Sóleyjargata 1]] * [[Sólheimar 5]] * [[Stjórnarráðshúsið]] * [[Stýrimannaskólinn (Öldugata)|Stýrimannaskólinn]] * [[Suðurgata 7]] * [[Sundhöll Reykjavíkur]] * [[Tjarnargata 18]] * [[Tjarnargata 20]] * [[Tjarnargata 22]] * [[Tjarnargata 24]] * [[Tjarnargata 26]] * [[Tjarnargata 28]] * [[Tjarnargata 32]] * [[Tjarnargata 33]] * [[Tjarnargata 35]] * [[Tómasarhagi 31]] * [[Túngata 18]] * [[Vesturgata 2]] * [[Verbúðirnar við Grandagarð]] * [[Viðeyjarkirkja]] * [[Viðeyjarstofa]] * [[Þingholtsstræti 13]] * [[Þingholtsstræti 29]] * [[Þingholtsstræti 29 A]] * [[Þingholtsstræti 9]] * [[Þjóðleikhúsið]] * [[Ægisíða 80]] }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið]] </noinclude> 7hiphf2n72yfljd5jx6jbsgj4og36e2 0 78879 1984268 800325 2026-10-29T11:18:41Z Berserkur 10188 1984268 wikitext text/x-wiki '''Gyrðir Ívarsson''' (d. um [[1360]]) var norskur biskup í [[Skálholt]]i 1349–1360. Hann var af [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]], ábóti í Jónskirkju í [[Björgvin]], og var vígður 1350 af Salómon Björgvinjarbiskupi því þá var erkibiskupslaust í Noregi eftir [[Svarti dauði á Íslandi|Svartadauða]]. Hann kom til landsins 1351. Næstu sumur vísiteraði hann Sunnlendingafjórðung og var bróðir [[Eysteinn Ásgrímsson]] stundum með honum. Þeir fóru báðir til Noregs 1355 og var þá biskupslaust í landinu en Gyrðir kom aftur árið eftir. Eysteinn kom 1357 og með honum Eyjólfur Brandsson kórsbróðir og voru þeir einhvers konar eftirlitsmenn erkibiskups. Eysteinn og Gyrðir áttu í hörðum deilum og varð með þeim fullur fjandskapur. Eysteinn orti níð um biskupinn, sem bannfærði hann á móti. Þeir sættust þó að fullu. Sumir segja að Eysteinn hafi ort [[Lilja (kvæði)|Lilju]] í yfirbótarskyni fyrir níðið en þó er líklegt að kvæðið sé ort fyrr. Gyrðir biskup sigldi til Noregs árið 1360 eða 1361 og fórst skipið í hafi og biskup með. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Jón Sigurðsson (biskup)]] | titill=[[Skálholtsbiskupar|Skálholtsbiskup]] | frá=[[1349]] | til=[[1360]] | eftir=[[Þórarinn Sigurðsson]] }} {{Töfluendir}} {{Skálholtsbiskupar}} [[Flokkur:Skálholtsbiskupar]] {{d|1360}} 6swwu3kaak9gpcovfqr8y8lc7fv446b 0 82846 1984231 1980931 2026-10-29T01:56:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984231 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|align=right |total_width=350 |image1=Flag of Europe.svg |image2=Flag of Iceland.svg |caption1=Fáni Evrópusambandsins. |caption2=Fáni Íslands. }} '''Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið''' hófust [[27. júlí]] [[2010]] í framhaldi af því að Ísland sótti um aðild að Sambandinu [[16. júlí|17. júlí]] [[2009]]. [[12. mars]] [[2015]] var gert hlé á aðildarviðræðunum. [[Vinstrihreyfingin – grænt framboð]] og [[Samfylkingin]] sem mynduðu [[Önnur ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur|aðra ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur]] samþykktu að sækja um aðild með þeim fyrirvara að [[þjóðaratkvæðagreiðsla]] yrði haldin um inngönguna. [[Framsóknarflokkurinn]] samþykkti á flokksþingi 2010 að „Framsóknarflokkurinn telur hag lands og þjóðar best borgið utan Evrópusambandsins. Nú sem fyrr standa auðlindir þjóðarinnar undir velferð hennar og fullt og óskorað forræði á þeim er forsenda farsældar til framtíðar. Framsóknarflokkurinn telur að þjóðin skuli ætíð eiga beina aðkomu með þjóðaratkvæðagreiðslu að ákvörðunum um stórmál eins og aðild að Evrópusambandinu og mun flokkurinn berjast fyrir þeim rétti“.<ref>[Ályktanir flokksþings Framsóknar 2010]<br>Sjá: [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20110518090143/www.framsokn.is/files/Alyktanir_2011.pdf ályktanir flokksþingsins í heild sinni] (pdf)</ref> Á landsfundi sínum sumarið 2010 samþykkti [[Sjálfstæðisflokkurinn]] stjórnmálaályktun þar sem inngöngu í ESB var hafnað „enda er mikilvægara nú að stjórnsýslan setji alla sína krafta í að leysa aðkallandi hagsmunamál heimila og fyrirtækja.”<ref>[http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf Meiri vinnu, lægri skatta og heilbrigðari stjórnmál!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405054556/http://www.xd.is/media/landsfundur/stjornamalaalyktun-xd-2010.pdf |date=2015-04-05 }}, 39. landsfundur Sjálfstæðisflokksins 25. og 26. júní 2010</ref> Í kjölfar alþingiskosninganna 2013 var mynduð stjórn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks en í stjórnarsáttmála hennar er kveðið á um að hlé verði gert á aðildarviðræðum og að ekki verði haldið áfram nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu. == Umsókn um aðild að ESB == [[Mynd:EU and Iceland.png|thumb|right|Kort sem sýnir útlínur Íslands og Evrópusambandsins.]] [[Alþingi]] samþykkti þingsályktunartillögu um aðildarumsókn að Evrópusambandinu 16. júlí 2009.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/altext/137/s/0283.html|title=283/137 þál. í heild: aðildarumsókn að Evrópusambandinu|website=Alþingi|language=is|access-date=2026-04-16}}</ref> [[Össur Skarphéðinsson]], utanríkisráðherra Íslands, afhenti [[Carl Bildt]], utanríkisráðherra Svíþjóðar, umsóknina með formlegum hætti þann [[23. júlí]] 2009.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/23/afhenti_svium_adildarumsokn/ Össur afhenti Svíum aðildarumsóknina að ESB]</ref> [[Guðmundur Árni Stefánsson]], sendiherra Íslands í Svíþjóð, hafði þó afhent umsóknina í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]] 17. júlí.<ref>[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2009/07/18/samrad_verdur_vidtaekt/ Samráð verður víðtækt]</ref> Ísland hefur hins vegar verið aðili að [[Fríverslunarsamtök Evrópu|Fríverslunarsamtökum Evrópu]] (EFTA) síðan [[1970]], en þeim var ætlað að stuðla að [[frjáls verslun|frjálsri verslun]]. Með [[Evrópska efnahagssvæðið]]nu, sem Ísland gerðist aðili að 1994 fengu íslensk fyrirtæki aukinn aðgang að evrópskum markaði. Mikil umræða hafði verið um hugsanlega inngöngu Íslands í ESB, nú eða þá upptöku evrunnar, eða annars gjaldmiðils á árunum fyrir umsóknina. Samkvæmt niðurstöðum skoðanakönnunar [[Fréttablaðið|Fréttablaðsins]] sem birt var í apríl 2008 eru ríflega ⅔ Íslendinga fylgjandi því að undirbúa umsókn að ESB. Í könnun frá því febrúar þegar spurt var um hvort sækja ætti um aðild (ath: ekki undirbúa umsókn um aðild) frá því í febrúar sama ár svaraði 55,1% játandi.<ref>MBL:[http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/04/20/67_8_vilja_hefja_undirbuning_adildarumsoknar/ 67,8 vilja hefja undirbúning aðildarumsóknar]</ref> Síðan þá hafa margar kannanir verið gerðar um fylgi umsóknar, samningaviðræðna og fleiri atriða sem viðkoma Evrópusambandinu en meirihluti landsmanna er þó andvígur inngöngu (apríl 2012). 54% eru andvígir inngöngu, 28% fylgjandi og 18% hlutlausir, þá eru þeir sem eru andvígir inngöngu ólíklegri til þess að breyta afstöðu sinni.<ref>[https://www.ruv.is/frett/54-prosent-andvig-esb-adild 54 prósent andvíg ESB-aðild]</ref>. Það var ekki stefna ríkisstjórnar [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokks]] og [[Samfylkingin|Samfylkingarinnar]], sem mynduð var eftir [[Alþingiskosningar 2007]], að sækja um inngöngu í ESB. Samfylkingin hefur lýst því yfir að það sé á þeirra stefnu að sækja um aðild, en Sjálfstæðisflokkurinn er andvígur því.<ref>[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf)</ref> [[Landssamband íslenskra útvegsmanna]], hagsmunasamtök atvinnurekenda í [[íslenskur sjávarútvegur|íslenskum sjávarútvegi]], eru mótfallin aðild að ESB fyrst og fremst á grundvelli þess að þá muni Ísland missa stjórn yfir sjávarútvegsmiðum sínum en fleira komi til.<ref>[http://www.liu.is/template1.asp?Id=311&sid=98&topid=444 Afstaða LÍÚ til aðildar að ESB]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þetta hefur [[Eiríkur Bergmann]], [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]], dregið í efa og segir hann að „''[s]é það rétt að [[sameiginleg sjávarútvegsstefna ESB]] sé raunverulega meginhindrunin ættu andstæðingar aðildar ekki að mótmæla því að látið væri reyna á viðunandi aðildarsamning, en á því hafa þeir ekki viljað ljá máls og raunar barist harkalega gegn. Sú staðreynd ... bendir til þess að það sé eitthvað annað en sjávarútvegurinn sem raunverulega hindri ESB-aðild Íslands.''“<ref>[http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]]</ref> === Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009 === {{aðalgrein|Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009}} [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2009]], þegar gengi krónunnar féll um meira en helming á innan við ári og rekstur allra þriggja íslensku viðskiptabankanna var yfirtekinn af hinu opinbera, blés nýju lífi í umræðu um inngöngu í ESB. Í skoðanakönnun [[Capacent]] sem birt var 18. október kom fram að 70% íslensku þjóðarinnar vildu [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um inngöngu í ESB.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/18/70_prosent_vilja_thjodaratkvaedagreidslu_um_esb/ 70% vilja þjóðaratkvæðagreiðslu um ESB]</ref> Innan Sjálfstæðisflokksins hefur varaformaður hans, [[Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir]], sagt að Íslendingar þurfi að taka afstöðu til ESB „með hagsmuni Íslands til lengri tíma litið og þora að gera það“.<ref>MBL: [http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/10/28/thorgerdur_taka_tharf_afstodu_til_esb_og_evru/ Þorgerður:Taka þarf afstöðu til ESB og evru]</ref> [[Alþýðusamband Íslands]] ályktaði [[27. október]] 2008 að aðildarviðræður við ESB um hugsanlega inngöngu ættu að hefjast, sem hluti af aðgerðum til að endurheimta fjármálastöðugleika og auka trúverðugleika eftir bankahrunið.<ref>[http://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ ASÍ vill að Ísland fari í aðildarviðræður við ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200928235810/https://www.asi.is/Desktopdefault.aspx/tabid-2/19_read-1221/19_page-5/ |date=2020-09-28 }} ([http://wayback.vefsafn.is/wayback/20081113115732/www.asi.is/Portaldata/1/Resources/documents/_lagktun_um_a_ger_ir_til_a__endurheimta_fj_rm_lastoe_ugleika.pdf pdf]</ref> Þann 15. desember 2008 birti [[Viðskiptaráð Íslands]] ályktun þar sem stjórn þess samþykkti að sækja ætti um aðild að ESB vegna þess „''að raunverulegir efnahagslegir kostir fylgja aðild að myntbandalagi Evrópu og Evrópusambandinu''“.<ref>Viðskiptaráð Íslands: [http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one Ályktun stjórnar Viðskiptaráðs Íslands um aðild Íslands að Evrópusambandinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150405225025/http://www.chamber.is/news.asp?id=526&news_ID=793&type=one |date=2015-04-05 }}</ref> == Skilyrði Íslands fyrir inngöngu == Forsendur þess að land geti gerst aðildarríki að ESB er að það uppfylli [[Kaupmannahafnarskilyrðin]], um að stöðugleiki ríki í landinu og að það sé [[lýðræði]]sríki sem virðir [[mannréttindi]]. Ennfremur þarf Ísland að uppfylla [[Maastricht-skilyrðin]] fyrir [[evran|evruna]], að: # [[Verðbólga]] sé innan við 1,5% hærri en meðaltal þeirra þriggja ESB-ríkja með lægstu verðbólguna. # Skuldastaða [[ríkissjóður Íslands|ríkissjóðs]] sé innan við 60% af [[landsframleiðsla|landsframleiðslu]] og fjárlagahalli sé innan við 3% af landsframleiðslu. # Tilvonandi aðildarríki skulu hafa tekið þátt í [[gengissamstarf Evrópu|gengissamstarfi Evrópu]] (ERM II) sem aðlögun að [[peningakerfi Evrópu]] (EMS) samfellt í tvö ár og mega ekki gengisfella gjaldmiðil sinn á því tímabili. # [[Stýrivextir]] til lengri tíma mega ekki vera meira en tveimur prósentum hærri en meðaltal þeirra þriggja ríkja ESB með lægstu lang-tíma stýrivextina. [[Stöðugleikasáttmálinn]] var gerður milli [[ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórnarinnar]] og aðila vinnumarkaðarins sumarið 2009 meðal annars með það fyrir augum að Ísland uppfylli ofangreind skilyrði. Í október 2009 var [[Daniel Gros]], framkvæmdastjóri hugveitunnar [[Centre for European Policy Studies]], kosinn af Alþingi í bankaráð [[Seðlabanki Íslands|Seðlabanka Íslands]]. == Alþingiskosningar 2013 og stjórnarskipti == {{aðalgrein|Alþingiskosningar 2013}} Ríkisstjórnarflokkarnir töpuðu miklu fylgi í kosningunum og stjórnarandstöðuflokkarnir Framsóknarflokkur og Sjálfstæðisflokkur tóku við stjórnartaumunum. Báðir flokkarnir höfðu ályktað um það í aðdraganda kosninga að stöðva aðildarviðræður. Í stefnuyfirlýsingu nýrrar ríkisstjórnar segir: {{tilvitnun|Gert verður hlé á aðildarviðræðum Íslands við Evrópusambandið og úttekt gerð á stöðu viðræðnanna og þróun mála innan sambandsins. Úttektin verður lögð fyrir Alþingi til umfjöllunar og kynnt fyrir þjóðinni. Ekki verður haldið lengra í aðildarviðræðum við Evrópusambandið nema að undangenginni þjóðaratkvæðagreiðslu.|Stefnuyfirlýsing ríkisstjórnar Framsóknarflokksins og Sjálfstæðisflokksins|22. maí 2013}} [[Bjarni Benediktsson (f. 1970)|Bjarni Benediktsson]], formaður Sjálfstæðisflokksins, hafði margsinnis lýst því yfir bæði fyrir og eftir kosningarnar að ríkisstjórnin myndi ekki hverfa frá aðildarviðræðunum við Evrópusambandið án þess að leggja málið fyrst í þjóðaratkvæðagreiðslu.<ref>{{cite news|title=„Við munum standa við það að hlusta á fólkið í landinu“|url=https://www.visir.is/g/2014140228837|publisher=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|date=27. febrúar 2014|accessdate=23. september 2018}}</ref><ref>{{Vísindavefurinn|72714|Stenst það hjá Bjarna Benediktssyni að Sjálfstæðisflokkurinn hafi aldrei í aðdraganda kosninga 2013 lofað þjóðaratkvæðagreiðslu um framhald aðildarviðræðna við ESB?}}</ref> Þvert á þessi ummæli fór svo að [[Gunnar Bragi Sveinsson]], þáverandi utanríkisráðherra, sendi Evrópusambandinu árið 2015 tilkynningu um að aðildarviðræðum Íslendinga við Evrópusambandið, sem þá höfðu verið á ís í nokkur ár, skyldi alfarið hætt.<ref>{{cite news|title=Bréf Gunnars Braga um að afturköllun ESB-umsóknar birt í heild sinni|url=https://kjarninn.is/frettir/bref-gunnars-braga-um-ad-afturkollun-esb-umsoknar-birt-i-heild-sinni/|publisher=''[[Kjarninn]]''|date=13. mars 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Tilkynningin um endalok aðildarviðræðanna var ekki lögð í þjóðaratkvæðagreiðslu, né var hún afgreidd af alþingi.<ref>{{cite news|title=Þingið ekki til­búið í ESB-mál­inu|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/12/18/thingid_ekki_tilbuid_i_esb_malinu_4/|publisher=''[[mbl.is]]''|date=18. desember 2015|accessdate=23. september 2018}}</ref> Aðspurður hví ekki hefði verið staðið við loforðið um að binda ekki enda á viðræðurnar án samþykki í þjóðaratkvæðagreiðslu sagði Bjarni Benediktsson síðar að „pólitískur ómöguleiki“ hefði komið í veg fyrir að þjóðaratkvæðagreiðsla yrði haldin um málið.<ref>{{cite news|title=Ómögulegt án pólitísks vilja|url=https://www.ruv.is/frett/omogulegt-an-politisks-vilja|publisher=''[[RÚV]]''|date=18. desember 2015|accessdate=24. september 2018}}</ref> ==Staða umsóknar Íslands að ESB== Í janúar 2025 sagði Guillaume Mercier, talsmaður stækkunarstjóra Evrópusambandsins, að Evrópusambandið liti enn á aðildarumsókn Íslands sem gilda, enda hefði hún aldrei verið formlega afturkölluð.<ref>{{Vefheimild|titill=Aðildarumsókn Íslands enn virk, segir framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-01-15-adildarumsokn-islands-enn-virk-segir-framkvaemdastjorn-evropusambandsins-433065|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Björn Malmquist|dags=15. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> [[Ursula von der Leyen]], forseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]], tók í sama streng þegar hún kom í heimsókn til Íslands í júlí sama ár.<ref>{{Vefheimild|titill= Umsókn Íslands enn í gildi |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/17/umsokn_islands_enn_i_gildi/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=17. janúar 2025|skoðað=29. júlí 2025}}</ref> Gildi aðildarumsóknarinnar hefur verið skýrt sem svo að formgalli hafi verið á tilkynningu Gunnars Braga Sveinssonar um afturköllun umsóknarinnar 2015.<ref>{{Vefheimild|titill= Formgalli útskýrir af hverju umsóknin er virk|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/07/18/formgalli_utskyrir_af_hverju_umsoknin_er_virk/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags= 18. júlí 2025 |skoðað=29. júlí 2025}}</ref> Þann 29. ágúst 2026 verður [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|haldin þjóðaratkvæðagreiðsla]] um hvort taka eigi upp aðildarviðræður á ný. == Tilvísanir == {{reflist|2}} == Tenglar == * [http://esb.utn.is/vidraedur/ Vefur um umsókn Íslands að ESB á vegum utanríkisráðuneytisins] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101113061857/http://esb.utn.is/vidraedur/ |date=2010-11-13 }} === Stofnanir, stjórnmálaflokkar og félagasamtök === * [http://www.esb.is Fastanefnd ESB gagnvart Íslandi og Noregi] * [http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ Evrópunefnd forsætisráðuneytis Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090623003457/http://evropumal.forsaetisraduneyti.is/ |date=2009-06-23 }} * [http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm Vefur Framkvæmdastjórnar ESB um umsókn Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130512054310/http://ec.europa.eu/enlargement/countries/detailed-country-information/iceland/index_en.htm |date=2013-05-12 }} (á ensku) * [http://www.evropa.is/ Evrópusamtökin, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070607180520/http://www.evropa.is/ |date=2007-06-07 }} * [http://www.jaisland.is/ Samtökin Já-Ísland, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110425083604/http://www.jaisland.is/ |date=2011-04-25 }} * [http://www.evropa.blog.is/ Evrópusamtökin, bloggsíða um Evrópumál] * [http://www.ungirevropusinnar.is/ Ungir Evrópusinnar, styðja aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100412161850/http://www.ungirevropusinnar.is/ |date=2010-04-12 }} * [http://www.thjod.is/ Þjóð.is, myndbandasíða um Evrópumál] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905074229/http://www.thjod.is/ |date=2011-09-05 }} * [http://www.heimssyn.is/ Heimssýn, andvíg aðild Íslands að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070403084022/http://www.heimssyn.is/ |date=2007-04-03 }} * [http://www.fullvalda.is Samtök Fullveldissinna, styðja fullveldi Íslands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090821105137/http://www.fullvalda.is/ |date=2009-08-21 }} * [https://web.archive.org/web/20160406034335/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/Ymislegt/Altingi_-_EES_tengd_loggjof.pdf Samantekt um Lög samþykkt á Alþingi sem eiga rætur að rekja til samningsins um Evrópska efnahagssvæðið], unnið af skrifstofu Alþingis * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090403111806/www.samfylkingin.is/media/files/XS2007%20-%20Evr%F3pustefna.pdf Samfylkingin – Landsfundarályktun 2007 - Evrópustefna - Ísland og Evrópa] (pdf) === Fjölmiðlar og fræðigreinar === * [https://web.archive.org/web/20160406091320/https://www.forsaetisraduneyti.is/media/frettir/SkyrslaEvropunefndar-.pdf Tengsl Íslands og Evrópusambandsins; af vef Forsætisráðuneytisins] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100303110530/www.ruv.is/flokkar/stjornmal/evropusambandid Ísland og Evrópusambandið á vef RÚV] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090422042708/www.mbl.is/mm/frettir/esb/ Ísland og Evrópusambandið á vef Morgunblaðsins] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=435&Itemid=47 Áhrif aðildar að Evrópusambandinu á fullveldi Íslands]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Jóhönnu Jónsdóttur, doktorsnema við [[Cambridge-háskóli|Cambridge-háskóla]] * [http://www.stjornmalogstjornsysla.is/index.php?option=com_content&task=view&id=182&Itemid=47 Fiskurinn eða fullveldið? - Hvað skýrir ólík tengsl Íslands og hinna Norðurlandanna við Evrópusamrunann?]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}, grein eftir Eirík Bergmann [[dósent]] við [[Háskólinn á Bifröst|Háskólann á Bifröst]] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071212122218/www.framsokn.is/framsokn/flokkurinn/fyrir_fjolmidla/frettir/?cat_id=8046&ew_0_a_id=294806 Evrópa á dagskrá], grein e. [[Jón Sigurðsson (f. 1946)|Jón Sigurðsson]], fv. formann [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknar]]. * [http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ Upplýsingar á vef LÍÚ um aðild að ESB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211212514/http://www.liu.is/upplysingaveita/evropusambandid/skyrslur-og-samantektir/ |date=2011-12-11 }} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið| ]] 06ohzqw4quxk337chu0uvbhwm9kw8jc 10 86469 1984144 1984009 2026-10-28T14:23:39Z Fyxi 84003 1984144 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Gullknötturinn | title = [[Gullknötturinn]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Stanley Matthews]] (1956) * [[Alfredo di Stéfano]] (1957) * [[Raymond Kopa]] (1958) * [[Alfredo di Stéfano]] (1959) * [[Luis Suárez (fæddur 1935)|Luis Suárez]] (1960) * [[Omar Sívori]] (1961) * [[Josef Masopust]] (1962) * [[Lev Yashin]] (1963) * [[Denis Law]] (1964) * [[Eusébio]] (1965) * [[Bobby Charlton]] (1966) * [[Flórián Albert]] (1967) * [[George Best]] (1968) * [[Gianni Rivera]] (1969) * [[Gerd Müller]] (1970) * [[Johan Cruijff]] (1971) * [[Franz Beckenbauer]] (1972) * [[Johan Cruijff]] (1973) * [[Johan Cruijff]] (1974) * [[Oleg Blokhin]] (1975) * [[Franz Beckenbauer]] (1976) * [[Allan Simonsen]] (1977) * [[Kevin Keegan]] (1978) * [[Kevin Keegan]] (1979) * [[Karl-Heinz Rummenigge]] (1980) * [[Karl-Heinz Rummenigge]] (1981) * [[Paolo Rossi]] (1982) * [[Michel Platini]] (1983) * [[Michel Platini]] (1984) * [[Michel Platini]] (1985) * [[Igor Belanov]] (1986) * [[Ruud Gullit]] (1987) * [[Marco van Basten]] (1988) * [[Marco van Basten]] (1989) * [[Lothar Matthäus]] (1990) * [[Jean-Pierre Papin]] (1991) * [[Marco van Basten]] (1992) * [[Roberto Baggio]] (1993) * [[Hristo Stoichkov]] (1994) * [[George Weah]] (1995) * [[Matthias Sammer]] (1996) * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] (1997) * [[Zinedine Zidane]] (1998) * [[Rivaldo]] (1999) * [[Luís Figo]] (2000) * [[Michael Owen]] (2001) * [[Ronaldo (fæddur 1976)|Ronaldo]] (2002) * [[Pavel Nedvěd]] (2003) * [[Andríj Sjevtsjenko]] (2004) * [[Ronaldinho]] (2005) * [[Fabio Cannavaro]] (2006) * [[Kaká]] (2007) * [[Cristiano Ronaldo]] (2008) * [[Lionel Messi]] (2009) * [[Lionel Messi]] (2010) * [[Lionel Messi]] (2011) * [[Lionel Messi]] (2012) * [[Cristiano Ronaldo]] (2013) * [[Cristiano Ronaldo]] (2014) * [[Lionel Messi]] (2015) * [[Cristiano Ronaldo]] (2016) * [[Cristiano Ronaldo]] (2017) * [[Luka Modrić]] (2018) * [[Lionel Messi]] (2019) * [[Lionel Messi]] (2021) * [[Karim Benzema]] (2022) * [[Lionel Messi]] (2023) * [[Rodri]] (2024) * [[Ousmane Dembelé]] (2025) * [[Harry Kane]] (2026) }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið]] </noinclude> corwke88rzp520ap0i2j1u8qsqf30z0 10 89426 1984146 1968229 2026-10-28T14:30:16Z Fyxi 84003 1984146 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Enska úrvalsdeildin | title = [[Enska úrvalsdeildin]] 2025–2026 | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | list1 = * [[Arsenal]] * [[Aston Villa]] * [[Brentford F.C.]] * [[Brighton & Hove Albion]] * [[A.F.C. Bournemouth]] * [[Coventry City]] * [[Crystal Palace]] * [[Chelsea F.C.]] * [[Everton]] * [[Fulham FC]] * [[Hull City]] * [[Ipswich Town]] * [[Liverpool (knattspyrnufélag)|Liverpool]] * [[Manchester City]] * [[Manchester United]] * [[Newcastle United]] * [[Nottingham Forest]] * [[Sunderland A.F.C.|Sunderland]] * [[Tottenham Hotspur]] }}<noinclude> [[Flokkur:Knattspyrnusnið]] </noinclude> 7a7ksyukdor1t9gndtbnjx5tzx4riwn 0 89504 1984240 1952987 2026-10-29T04:04:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984240 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Brennihvelja | image = Largelionsmanejellyfish.jpg | image_caption = Brennihvelja | status_system = iucn | status = NE <!-- IUCN Red List: Not Evaluated (yet) --> | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Holdýr]] (''Cnidaria'') | classis = [[Stórhveljur]] (''Scyphozoa'') | ordo = [[Skálhveljur]] (''Semaeostomeae'') | familia = ''[[Cyaneidae]]'' | genus = ''[[Cyanea]]'' | species = '''''C. capillata''''' | binomial = ''Cyanea capillata'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) }} '''Brennihvelja''' (fræðiheiti '''''Cyanea capillata''''') er stærsta þekkta [[marglyttur|marglyttutegundin]]. Hún lifir í köldum sjó í [[Norður-Íshaf]]inu, [[Atlantshaf|Norður-Atlantshafi]] og [[Kyrrahaf|Norður-Kyrrahafi]] og finnst sjaldan sunnar en á 42°N [[breiddargráða|breiddargráðu]]. Sams konar marglyttur, hugsanlega af sömu tegund finnast í hafi nálægt [[Ástralía|Ástralíu]] og [[Nýja-Sjáland]]i. Stærsta brennihveljan sem hefur fundist rak í fjöru á [[Massachusetts Bay]] árið 1870 og var ummálið 2,3 m og armarnir voru 36,5 m langir.<ref>{{Cite web |url=http://www.waterford-today.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=933&Itemid=10177&ed=68 |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530112100/http://www.waterford-today.ie/index.php?option=com_content&task=view&id=933&Itemid=10177&ed=68 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.htm |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2023-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231230015151/https://www.jellyfishfacts.net/mane-jellyfish.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.redorbit.com/education/reference_library/cnidaria/lions_mane_jellyfish/4326/index.html |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260420150448/https://www.redorbit.com/education/reference_library/cnidaria/lions_mane_jellyfish/4326/index.html |archive-date=2026-04-20 |url-status=dead}}</ref> Brennihveljur er mestan hluta lífsferil síns á [[úthafssvæði|úthafssvæðum]] en hafa tilhneigingu til að setjast að í grunnum og vörðum fjörðum á seinasta hluta eins árs æviskeiðs síns. Brennihveljur í úthafinu eru fljótandi vinjar fyrir ýmsar dýrategundir í hafinu. Afræningjar brennihvelju eru [[sjófuglar]], stórir fiskar, aðrar marglyttutegundir og sjóskjaldbökur.<ref>{{cite web |url=http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108024017/http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |url-status=dead }}</ref> Marglytturnar sjálfar éta [[dýrasvif]] og fiskaseiði.<ref>{{cite web |url=http://www.extremescience.com/zoom/index.php/life-in-the-deep-ocean/60-giant-jellyfish |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824200351/http://www.extremescience.com/zoom/index.php/life-in-the-deep-ocean/60-giant-jellyfish |url-status=dead }}</ref> Fullorðin dýr halda sig í uppsjó og afla sér fæðu með löngum öngum sem eru alsettir stingfrumum. Stingfrumurnar lama smádýrin. [[Mynd:Schleiden-meduse-2.jpg|thumb|Lífsferill hvelju <br />1-8 sýnir umbreytingu á lirfu yfir í holsepa, 9-11 hvernig kynlaus æxlun á sér stað á holsepa stigi þegar efýrur losna frá holsepa,12-14 umbreytingu frá efýrum yfir í fullvaxnar hveljur |left]] Brennihveljur æxlast bæði með [[kynæxlun]] á hveljustigi og [[kynlaus æxlun|kynlausri æxlun]] á holsepastigi.<ref>{{cite web |url=http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108024017/http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |url-status=dead }}</ref> Á eins árs líftíma sínum fer brennihvelja í gegnum fjögur mismunandi stig, lirfustig, holsepastig, efýru stig og hveljustig.<ref>{{cite web |url=http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2011-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108024017/http://www.typesofjellyfish.net/lions_mane_jellyfish/lions_mane_jellyfish.html |url-status=dead }}</ref> Karlkyns brennihveljur gefa frá sér sæði og frjóvgun verður á munnanga (manibrium) kvendýrs. Ungviðið þroskast fyrst í munnanga kvendýrsins en síðan leita lirfurnar niður að botni þar sem þær setjast og verða að holsepa. Separnir lifa á smákrabbadýrum. Þeir fjölga sér svo með kynlausri æxlun, vaxtaræktun (strobilering) þannig að af sepanum bútast litlar hveljur (efýrur) sem leita upp og verða að fullvöxnum hveljum þar<ref>https://www.dnr.sc.gov/marine/pub/seascience/jellyfi.html</ref> Hver holsepi verður að mörgum marglyttum, ungar hveljur (ephyraes) losna frá og vaxa yfir í hveljustig og verða að kynþroska brennihveljum.<ref>{{Cite web |url=http://www.teara.govt.nz/en/open-ocean/2/2 |title=Geymd eintak |access-date=2010-08-17 |archive-date=2010-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100825135444/http://www.teara.govt.nz/en/open-ocean/2/2 |url-status=dead }}</ref> Holsepinn getur lifað í nokkur ár og framleitt efýrur að vorlagi ár eftir ár. Fullvaxnar hveljur lifa hins vegar aðeins eitt ár. Holsepinn getur framleitt fóthylki (podocysta) sem er dvalarstig þar sem sepinn fjölgar sér kynlaust við erfiðar umhverfisaðstæður. Separnir sjálfir geta einnig fjölgað sér kynlaust, heill sepi getur vaxið út úr öðrum.<ref>{{cite web |url=https://avs.is/media/avs/Brennihvelja_a_Islandsmidum.pdf |title=Brennihvelja á Íslandsmiðum R 059-07 Skýrsla til AVS,Líffræðistofnun Háskólans, febrúar 2010, höfundar Guðjón Már Sigurðsson, Fannar Þeyr Guðmundsson, Ástþór Gíslason, Jörundur. Svavarsson. |access-date=2010-08-18 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305101816/http://www.avs.is/media/avs/Brennihvelja_a_Islandsmidum.pdf |url-status=dead }}</ref> [[Mynd:Cyanea capillata 2007.JPG|thumb|right|Lítil brennihvelja sem rekið hefur upp á strönd]] Brennihveljur sjást oft seinsumars og á haustin þegar þær eru orðnar stórar og hafstraumar bera þær nær ströndu. == Brennihvelja við Ísland == Brennihvelja er ein af sex marglyttutegundum sem finnast við Ísland og er ásamt [[bláglytta|bláglyttu]] sú algengasta. Uppvaxtarsvæði brennihvelju við Ísland er talið vera á Vestfjörðum. Tjón hefur orðið í [[fiskeldi]] af völdum brennihvelju. Í miklum straumi geta marglyttur lent á fiskikvíum og slitnað sundur og angar dreifst um allt. Stingfrumur geta verið virkar í marga daga eftir að þær hafa losnað frá. Mikið tjón varð í fiskeldi í [[Mjóifjörður (Austfjörðum)|Mjóafirði]] af völdum brennihvelju. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == {{commons|Cyanea capillata}} * [https://avs.is/media/avs/Brennihvelja_a_Islandsmidum.pdf Brennihvelja á Íslandsmiðum R 059-07 Skýrsla til AVS,Líffræðistofnun Háskólans, febrúar 2010, höfundar Guðjón Már Sigurðsson, Fannar Þeyr Guðmundsson, Ástþór Gíslason, Jörundur. Svavarsson.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305101816/http://www.avs.is/media/avs/Brennihvelja_a_Islandsmidum.pdf |date=2016-03-05 }} * [http://www.educatedearth.net/video.php?id=3629 Video of the Lion's mane jellyfish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100614231242/http://educatedearth.net/video.php?id=3629 |date=2010-06-14 }} * [http://www.extremescience.com/GiantJellyfish.htm Giant Jellyfish] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100205061702/http://extremescience.com/GiantJellyfish.htm |date=2010-02-05 }} * [https://www.glaucus.org.uk/Jelly.htm British Marine Life Study Society - ''C. capillata'' and ''C. lamarcki''] * [http://www.marlin.ac.uk/species/Cyaneacapillata.htm Marine Life Information (UK)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180511081344/http://www.marlin.ac.uk/species/Cyaneacapillata.htm |date=2018-05-11 }} * [http://www.mbl.edu/marine_org/marine_org.php?func=detail&myID=BX796 Marine Biological Laboratory (Massachusetts)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071007115613/http://www.mbl.edu/marine_org/marine_org.php?func=detail&myID=BX796 |date=2007-10-07 }} * [http://jellieszone.com/cyanea.htm Pacific Coast jellies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050830234416/http://jellieszone.com/cyanea.htm |date=2005-08-30 }} [[Flokkur:Holdýr]] 1o2wrhymid5ybdlyvaiovj86b3umtgg 0 91498 1984271 1507438 2026-10-29T11:50:22Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi]] á [[Ingibjörg Hákonardóttir]] 1507438 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ingiburga of Sweden (daughter of Hacon) bust 2009 Linköping (2) crop.jpg|thumb|right|Ingibjörg Hákonardóttir. Lágmynd í Linköping-dómkirkju.]] '''Ingibjörg Hákonardóttir''' ([[1301]] – [[1361]]) eða '''Ingibjörg hertogaynja''' var norsk konungsdóttir sem varð sænsk hertogaynja og átti sæti í bæði [[norska ríkisráðið|norska]] og [[sænska ríkisráðið|sænska ríkisráðinu]]. Hún var móðir [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsar Eiríkssonar]] smeks. Sumir sagnfræðingar telja að hún hafi í raun verið þjóðhöfðingi Svíþjóðar [[1318]]-[[1319]] og hún hafði mikil áhrif á stjórn Svíþjóðar og Noregs í yfir 40 ár. == Barnung brúður == Ingibjörg var eina skilgetna barn [[Hákon háleggur|Hákonar háleggs]] Noregskonungs og [[Eufemía af Rügen|Eufemíu af Rügen]]. Þegar hún var eins árs var samið um giftingu hennar og [[Eiríkur Magnússon hertogi|Eiríks hertoga]] af Södermanlandi, bróður [[Birgir Magnússon|Birgis Magnússonar]] Svíakonungs. Hann var 19 árum eldri og hefur líklega þótt langt að bíða eftir því að hann fengi yfirráð yfir heimanmundi hennar, sem var meðal annars hertogadæmið [[Halland]]. Hann krafðist þess því árið 1308 að brúðkaupið færi fram en Hákon konungur vildi það ekki, enda áttu þeir þá í ófriði. Eiríkur sleit þá trúlofuninni og bað Soffíu af Mecklenburg-Werle. Þeirri trúlofun var þó sliðtið seinna og Eiríkur og Ingibjörg giftust í [[Osló]] árið [[1312]], þegar Ingibjörg var 11 ára en Eiríkur þrítugur. Brúðkaupið var tvöfalt því að um leið giftist [[Valdimar Magnússon hertogi|Valdimar hertogi]], bróðir Eiríks, [[Ingibjörg Eiríksdóttir af Noregi|Ingibjörgu]] dóttur [[Eiríkur Magnússon prestahatari|Eiríks prestahatara]], bróður Hákonar háleggs. == Ekkja og ríkisstjóri == Ingibjörg ól son, Magnús, vorið 1316 og dótturina [[Eufemía Eiríksdóttir hertogaynja|Eufemíu]] 1317. Það sama haust lét Birgir konungur handtaka bræður sína, hertogana Eirík og Valdimar, og varpa þeim í dýflissu. Frænkurnar tvær, eiginkonur þeirra, urðu leiðtogar fylgismanna þeirra og [[16. apríl]] [[1318]] gerðu þær bandalag í [[Kalmar]] við [[Kristófer 2.|Kristófer]] hertoga, bróður Danakonungs (síðar Kristófer 2.) og Ásgeir erkibiskup í Lundi með það að markmiði að frelsa hertogana. Nokkru síðar kom þó í ljós að þeir voru látnir, höfðu verið drepnir eða soltið í hel í dýflissunni, en Birgi var samt sem áður steypt af stóli og hann flúði til Danmerkur. Á þessu tímabili var hin unga hertogaynja ótvírætt valdamesta manneskja Svíþjóðar. Hákon háleggur dó vorið [[1319]] og Magnús sonur Ingibjargar var lýstur konungur. Hún var sjálf gerð að ríkisstjóra og sat í norska ríkisráðinu. Skömmu síðar kaus sænski aðallinn Magnús einnig konung Svíþjóðar. Ingibjörg fékk þá sæti í sænska ríkisráðinu og Ingibjörg frænka hennar einnig. Ekki er ljóst hver völd Ingibjargar konungsmóður voru raunverulega en einn helsti bandamaður hennar, [[Mats Kettilmundsson]], stýrði sænska ríkisráðinu og hún hafði atkvæðisrétt í báðum ríkisráðunum og réði auk þess sínum eigin víðáttumiklu lénum. == Deilur við ríkisráðin == Ingibjörg þótti fara sínu fram, oft án þess að bera málefni undir ríkisráðin, og var harðlega gagnrýnd fyrir það. Hún hafði um sig hirð ungra, erlendra manna og bar þar mest á Dananum [[Knútur Porse|Knúti Porse]], sem brátt varð elskhugi hennar. Ingibjörg þótti hlusta meira á þessa ungu vini sína en eldri og reyndari ráðgjafa og voru sett lög sem bönnuðu útlendingum setu í sænska ríkisráðinu. Ingibjörg og Knútur Porse höfðu hug á að leggja [[Skánn|Skán]] undir sig og í því skyni samdi Ingibjörg árið 1321 við [[Hinrik af Mecklenburg|Hinrik hertoga]] af Mecklenburg um brúðkaup Eufemíu dóttur sinnar og [[Albrecht 2. af Mecklenburg|Albrechts]] sonar Hinriks; var samið um að Mecklenburg og fleiri þýsk ríki skyldu hjálpa Ingibjörgu að ná Skáni af Dönum. En þegar sveitir hennar undir forystu Knúts Porse gerðu innrás á Skán 1322-1323 sveik Hinrik hana um hjálp og áætlunin mistókst. Trúlofun barnanna hélt þó og giftust þau 1336. Árið 1322 kom til átaka milli Ingibjargar og sænska ríkisráðsins og ráðið gerði samþykkt um að ekki mætti hlýða neinum fyrirmælum hennar nema allt ríkisráðið hefði samþykkt þau. Norska ríkisráðið reis líka upp gegn henni [[20. febrúar]] [[1323]] og hún var svipt ríkisstjóraembættinu. Eftir 1323 voru því völd hennar í báðum ríkjunum verulega takmörkuð. 14. febrúar 1326 var hún svo svipt öllum völdum sínum í Svíþjóð en hélt ennþá einhverjum völdum í Noregi. == Seinna hjónaband og ekkjuár == Ingibjörg giftist Knúti Porse [[1327]] og varð hann þá hertogi af [[Halland]]i, sem Ingibjörg hafði fengið í heimanmund. Hann var svo gerður hertogi af Eistlandi 1329 en dó ári síðar. Þau áttu þá tvo barnunga syni sem urðu hertogar af Hallandi. Eftir lát Knúts varð samband Ingibjargar og Magnúsar sonar hennar aftur náið. Báðir synir Ingibjargar og Knúts Porse dóu úr [[Svarti dauði|Svarta dauða]] 1350, rúmlega tvítugir, og varð hún þá hertogaynja af Hallandi. Hún dó 1361. == Heimildir == * {{wpheimild | tungumál = No | titill = Ingeborg Håkonsdotter | mánuðurskoðað = 8. september| árskoðað = 2010}} * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Ingeborg of Norway | mánuðurskoðað = . september| árskoðað = 2010}} [[Flokkur:Norskar konungsdætur]] [[Flokkur:Sænskir hertogar og hertogaynjur]] {{fd|1301|1361}} 8y96qts8qptl32bcizzzj1yizfq3le9 0 102252 1984239 1963770 2026-10-29T03:44:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984239 wikitext text/x-wiki '''Borgaralaun''', einnig þekkt sem óskilyrt grunnframfærsla, er hugmynd að samtryggingarkerfi þar sem hverjum borgara er tryggð ákveðin lágmarksinnkoma frá hinu opinbera óháð öðrum tekjum. Borgaralaun eru hugsuð til lífsnauðsynja og hugsuð þannig að greiðslur renni til einstaklinga, ekki heimila eða ákveðinna hópa. Borgaralaunum er ætlað að leysa núverandi velferðarkerfi af hólmi og koma í stað til dæmis [[örorkubætur|örorkubóta]], [[atvinnuleysisbætur|atvinnuleysisbóta]], [[ellilífeyrir|ellilífeyris]], [[námslán]]a, [[fæðingaorlof]]s, [[Vaxtabætur|vaxtabóta]], [[barnabætur|barnabóta]]. Upphæðin þyrfti að vera það há að hún dugi til að leysa framantalin kerfi af hólmi. == Saga borgaralauna == [[File:Thomas Paine rev1.jpg|thumb|right|Thomas Paine.]] „Það er ekki góðgerðarstarfsemi, heldur réttindi, ekki ölmusa heldur réttlæti, sem ég tala fyrir.“ Hugmyndin að skilyrðislausri grunnframfærslu á sér langa sögu innan heimspekinnar og hagfræðinnar en upphafið að hugmyndinni má rekja til ársins 1516 þegar enski heimspekingurinn og lögfræðingurinn [[Thomas More]] skrifaði bókina [[Útópía (bók)|Útópíu]]. Í bókinni lýsir More hugmynd sinni að eins konar fyrirmyndarsamfélagi þar sem áhersla er lögð á að fyrirbyggja glæpi með útrýmingu fátæktar frekar en að notast við refsikerfi í samfélagi þar sem beinlínis er stuðlað að glæpum með gífurlegum ójöfnuði. More bendir á að þar sem maður sem er að verða hungurmorða lætur ekki hugsanlega refsingu stöðva sig í því að stela til að fæða sig og fjölskyldu sína, væri farsælla að skapa [[samfélag]] þar sem enginn væri neyddur til þess að stela sér til matar. Í gegnum árin hafa margir hugsuðir tekið hugmyndir Thomas More og þróað þær áfram í nútímalegri mynd. Mikilvægt skref í þeirri þróun átti sér stað árið 1797 þegar heimspekingurinn og rithöfundurinn [[Thomas Paine]] lagði fram hugmyndir sínar um borgaralaun í bæklingnum „Agrarian Justice“ en þar fer hann skrefinu lengra en More og fjallar um borgaralaun sem náttúrulegan og meðfæddan rétt allra borgara. Röksemdafærsla hans gengur út frá því að „jörðin, í sínum náttúrulega ham er, og verður alltaf, sameiginleg eign allra jarðarbúa.“ Paine vildi meina að allir, hvort sem þeir væru ríkir eða fátækir, ættu að fá greiddan arð af sameiginlegum auðlindum landsins. Árið 1918 kom svo út bók [[Bertrand Russell]], heimspekings og Nóbelsverðlaunahafa, sem nefnist „Proposed Roads to Freedom: Socialism, Anarchism, and Syndicalism“. Í þeirri bók kemur hugmyndin að algildri grunnframfærslu fram nánast fullmótuð eins og hún er skilgreind nú. Umræðan um skilyrðislausa grunnframfærslu náði hámarki í Bandaríkjunum á 7. áratug síðustu aldar þegar 1.200 hagfræðingar, þar á meðal tveir Nóbelsverðlaunahafar, sendu áskorun til Bandaríkjaforseta um að skoða upptöku skilyrðislausrar grunnframfærslu þar í landi. Núna er skilyrðislaus grunnframfærsla til skoðunar hjá mörgum stjórnmálaflokkum í Evrópu, til dæmis flokkum í Noregi, [[Píratar|Pírataflokkum]] víðs vegar um Evrópu, þar með talið á Íslandi og þá gerði [[Húmanistaflokkurinn]] hér á landi skilyrðislausa grunnframfærslu að einu af stefnumálum sínum í alþingiskosningunum árið 2013. Upptaka þessa kerfis hefur verið mikið í umræðunni í Sviss og fór fram þjóðaatkvæðagreiðsla um slíka tillögu þar í landi í júní 2016. Var tillögunni hafnað með miklum meirihluta, eða með um 77% greiddra atkvæða<ref>{{Cite web |url=http://money.cnn.com/2016/06/05/news/economy/switzerland-basic-income-referendum/ |title=Geymd eintak |access-date=2016-10-11 |archive-date=2017-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170103000405/http://money.cnn.com/2016/06/05/news/economy/switzerland-basic-income-referendum/ |url-status=dead }}</ref>. == Eiginleikar == ===Starfsfólki mun mögulega fækka mikið í framtíðinni=== Í bók sinni ''The end of work'' færir [[Jeremy Rifkin]] rök fyrir því að borgaralaun gætu reynst nauðsynleg þegar vélar og [[tækni]] taka yfir fleiri og fleiri störf og draga úr [[Framboð og eftirspurn|eftirspurn]] eftir starfsmönnum. <ref>Rifkin, Jeremy (1995). The End of Work – The Decline of the Global Labor Force and the Dawn of the Post-Market Era (1st ed.). New York: Tarcher/Putnam. ISBN 978-0874777796.</ref> Þess má geta að það er ekki ólíklegt að í framtíðinni muni atvinnulífið breytast verulega, arður fyrirtækja mun verða að skiptast jafnara á milli eigenda og samfélagsins, þar sem þekking er grunnur allrar starfsemi og þekking þróast í skólakerfi allra þjóðfélaga og er þar með þjóðareign. Mun færra fólk mun verða að vera í vinnu hjá öðrum heldur mun hafa mun meira val í skapa sína eigin vinnu, láglaunavinna þurkast út þar sem öll vinna sem þörf verður á mun verða að greiðast á eðlilegum vinnulaunum þar sem enginn verður að taka að sér störf sem ekki eru á launalega samkeppnishæf. ===Minnkar opinbert skrifræði=== Það er mjög mannfrek vinna að að reikna út velferðargreiðslur og skattaafslætti og hafa eftirlit með því að bótaþegar séu ekki að fá bætur sem þeir eiga ekki rétt á. Borgaralaun myndu einfalda kerfið mikið og þörfin fyrir þetta skrifræði myndi minnka stórlega og í flestum tilfellum hverfa með tilheyrandi sparnaði hins opinbera. ===Kemur jafnvægi á kostnað=== Núverandi velferðargreiðslur sveiflast mikið milli ára eftir efnahag til dæmis á Íslandi. Atvinnuleysisbætur voru árið 2007 til að mynda greiddar til umtalsvert færra fólks en árið 2009.<ref>{{cite web |url=http://www.hagstofa.is/Pages/95?NewsID=4460 |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-11 |archive-date=2013-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130311094427/http://hagstofa.is/Pages/95?NewsID=4460 |url-status=dead }}</ref> Þá er þjóðin að eldast<ref>{{cite web |url=http://eyjan.pressan.is/frettir/2014/08/04/thjodin-eldist-hratt-og-stjornvold-verda-ad-bregdast-vid/ |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-11 |archive-date=2014-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140807013111/http://eyjan.pressan.is/frettir/2014/08/04/thjodin-eldist-hratt-og-stjornvold-verda-ad-bregdast-vid/ |url-status=dead }}</ref> sem krefst hærra framlags vinnandi stétta til að standa við skuldbindingar gagnvart ellilífeyrisþegum. ===Eyðir flokkadráttum fólks=== Þar sem borgaralaunum er ætlað að leysa núverandi velferðarkerfi af hólmi og koma í stað ýmissa bóta hefðu borgaralaun þau hliðaráhrif að fólk yrði ekki lengur dregið í dilka. Til dæmis yrðu hugtökin "ellilífeyrisþegar" og "öryrkjar" óþörf. Vissulega yrði þó enn til veikt fólk en það fólk þyrfti ekki að gangast við regluverki sem setur það mögulega í fátæktargildru. <ref>http://www.obi.is/vefrit/greinar/nr/1123{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ellilífeyrisaldur yrði ekki lengur til, fólki yrði frjálst að vinna svo lengi sem það hefði áhuga og getu til. Þar sem borgaralaun yrðu óskilyrt hefði fólk kost á að gera það sem það getur til að verða sér út um launatekjur. ===Eykur nýsköpun og fjölda smáfyrirtæka=== Margir veigra sér við að hætta launastarfi til að stofna eigið fyrirtæki því fari það fyrirtæki á hausinn missir fólk tekjur sínar. Borgaralaun myndu tryggja þessu fólki innkomu, öryggisnet, sem fólk hefði alltaf undir sér. Þetta yki nýsköpun og samkeppni í hagkerfinu. Vísbendingar um þetta má sjá í tilraun sem gerð var með borgaralaun í Namibíu en þar jókst frumkvöðlastarfsemi þeirra sem fengu greidd borgaralaun auk þess sem tekjur umfram þau jukust um 29%.<ref>{{cite web |url=http://www.policyinnovations.org/ideas/briefings/data/000163 |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-11 |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102040812/http://www.policyinnovations.org/ideas/briefings/data/000163 |url-status=dead }}</ref> ===Fjölgar fólki í störfum sem því líkar=== Þar sem fólk neyðist ekki til að taka hvaða starfi sem er þar sem það hefur trygga grunnframfærslu getur fólk leitað lengur að starfi sem því líkar eða sem borgar nógu vel til að vega á móti ánægjuskorti. Að fleiri séu í starfi sem þeim líkar eykur andlega heilsu vinnandi fólks auk þess sem líklegt er að ánægðir starfsmenn skili betri vinnu og meiri afköstum.<ref>{{Cite web |url=http://www.velferdarraduneyti.is/utgefid-efni/utgafa/samantekt-fjolskyldurads-um-malefni-fjolskyldunnar-/nr/1005 |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160309201936/https://www.velferdarraduneyti.is/utgefid-efni/utgafa/samantekt-fjolskyldurads-um-malefni-fjolskyldunnar-/nr/1005 |archive-date=2016-03-09 |url-status=dead}}</ref> == Fjármögnun == Félagslega kerfið hefur á síðustu árum verið fjármagnað annarsvegar af beinum greiðslum til einstaklinga og hinsvegar félagslegri þjónustu. Félagslegar beingreiðslur atvinnleysisbætur, barnabætur, ellilífeyrisbætur, vaxtabætur og öryrkjalífeyrir voru um 440 milljarðar króna árið 2013 á Íslandi<ref>{{cite web |url=http://www.hagstofa.is/Hagtolur/Heilbrigdis,-felags-og-domsmal/Utgjold-til-heilbrigdis--og-fela |title=Tölfræði á vef Hagstofu Íslands ná til ársins 2010 en nýrri tölur er hægt að fá sendar í rafpósti, http://www.hagstofa.is/Hagtolur/Heilbrigdis,-felags-og-domsmal/Utgjold-til-heilbrigdis--og-fela |access-date=2015-08-27 |archive-date=2013-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118234702/http://hagstofa.is/Hagtolur/Heilbrigdis,-felags-og-domsmal/Utgjold-til-heilbrigdis--og-fela |url-status=dead }}</ref>. Aðrar beingreiðslur frá ríki til einstaklinga eru til dæmis framfærslukostnaður LÍN, beingreiðslur til bænda og [[listamannalaun]], þessar greiðslur teljast yfir 15 milljarðar króna á ári. Þetta gerir 455 milljarða króna sem má nýta beint í borgaralaun. Til viðbótar má bæta 95 miljörðum króna sem ekki hafa verið innheimtar af skattayfirvöldum í formi [[Persónuafsláttur|persónuafsláttar]]. En við upptöku borgaralauna verður persónuafsláttur að öllum líkindum að hverfa og allir launþegar greiða skatta. Þegar maður leggur saman tölurnar fást 550 milljarðar króna sem grunnur að borgaralaunum. Íslenskir ríkisborgarar yfir 18 aldri eru um 250 þúsund og ef 550 milljörðum króna er deilt á þessa einstaklinga gerir það rúmar 2 milljónir á mann á ári eða um 180 þúsund krónur á mánuði. Sífellt er að verða almennari hugmynd að auðlindir þjóðarinnar tilheyri allri þjóðinni.<ref>{{Cite web |url=http://www.kosning.is/thjodaratkvaedagreidslur2012/frettir/nr/7990 |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-17 |archive-date=2014-12-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141220173432/http://www.kosning.is/thjodaratkvaedagreidslur2012/frettir/nr/7990 |url-status=dead }}</ref> Ef auðlindir þjóðarinnar væru í þjóðareign væri hægt í gegnum auðlindaskatt að fjármagna hluta grunnframfærslunnar. Þetta hefur verið reynt með mjög góðum árangri í [[Alaska|Alaska fylki]] í Bandaríkjunum en þar var stofnaður olíusjóður árið 1977 og síðan 1982 hafa allir íbúar fylkisins fengið skilyrðislausa greiðslu úr sjóðnum einu sinni á ári. Þar sem hugmyndin er að lífeyrissjóðakerfið legðist af væri mögulega hægt að þjóðnýta lífeyrissjóðskerfið og nýta það fé til að greiða borgurum borgaralaun. [[Oddný G. Harðardóttir]] talaði um í ræðu á Alþingi þann 16. feb. 2012 „hvaða afleiðingar það getur haft þegar stórir hópar hefja töku lífeyris en færri greiða til sjóðanna þegar aldurssamsetning þjóðarinnar breytist. Í dag er það þannig að það eru ríflega fimm starfandi að baki hverjum eftirlaunamanni en árið 2050 verða um það bil tveir starfandi að baki hverjum eftirlaunamanni ef að líkum lætur."<ref>http://www.althingi.is/altext/raeda/140/rad20120216T185117.html</ref> Núverandi lífeyrissjóðakerfi hefur verið gagnrýnt fyrir sóun þar sem allt of margir sjóðir starfi hérlendis, hver með sitt starfsfólk og yfirbyggingu.<ref>http://www.althingi.is/altext/raeda/140/rad20120216T175724.html</ref> Íslensku lífeyrissjóðirnir stunda áhættufjárfestingar, meðal annars á [[Hlutabréfamarkaður|hlutabréfamarkaði]]<ref>http://www.vb.is/frettir/111353/{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> sem geta endað illa<ref>http://www.ruv.is/frett/tap-lifeyrissjodanna-479-milljardar</ref> sem getur leitt til þess að lífeyrisþegar bera skarðan hlut frá borði.<ref>http://www.mbl.is/vidskipti/frettir/2010/04/15/lifeyrisgreidslur_laekka/</ref> Ýmsar skattheimtuútfærslur hafa verið nefndar til fjármögnunar borgaralauna eins og til dæmis virðisaukaskattur, færsluskattur af peningatilfærslum og landskattur, skattur sem greiddur er af nýtingu landareignar til tekjuöflunar, fremur en af eignunum á landinu þar eð land er auðlind og því væri samkvæmt hugmyndinni um þjóðareign auðlinda sameign allra. [[Charles Murray]] hélt því fram í riti sínu „Borgaralaun í stað velferðarkerfis" að borgaralaun yrðu bandarískum skattgreiðendum árið 2028 um trilljón dollurum ódýrari en núverandi kerfi muni kosta þá.<ref>{{cite web |url=http://www.fljs.org/sites/www.fljs.org/files/publications/Murray.pdf |title=Geymd eintak |access-date=2014-11-12 |archive-date=2015-06-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150611181435/http://www.fljs.org/sites/www.fljs.org/files/publications/Murray.pdf |url-status=dead }}</ref> Sparnaðinn telur hann að muni stafa af minni sóun í bótagreiðslukerfinu, til dæmis myndu bótasvik tilheyrðu fortíðinni og að hið opinbera ræki ekki stofnanir á borð við Vinnumálastofnum eða Tryggingastofnun. == Tilraunir == ===Alaska=== Í Alaska hófst árið 1977 vinnsla olíu úr stærstu olíulind sem uppgötvuð hefur verið í Norður-Ameríku. Skömmu síðar var gerð stjórnarskrárbreyting sem gerði ríkinu kleift að setja á fót sjóð sem nefnist [[Alaska Permanent Fund]] þar sem settur er til hliðar hluti, að minnsta kosti 25%, af tekjum olíuvinnslunnar fyrir komandi kynslóðir. Þegar sjóðurinn var stofnaður var ætlunin að koma í veg fyrir að allar tekjur olíuframleiðslunnar lentu í höndum stjórnmálamanna þar sem óttast var að peningum yrði sóað. Alaska-sjóðurinn er fjárfestingarsjóður með það að markmiði að hagnast um 5% á ári og eru þær fjármagnstekjur sem sjóðurinn fær greiddar út árlega til allra borgara Alaska. Þrátt fyrir að upphæðirnar séu ekki nægilega háar til að duga fyrir grunnframfærslu, 900 dollarar á hvern einstakling árið 2013, er Alaska-sjóðurinn ein birtingarmynd þess hvernig skilyrðislaus grunnframfærsla gæti verið útfærð.<ref>http://www.althingi.is/altext/144/s/0204.html</ref> ===Namibía=== Í [[Namibía|Namibíu]] var byrjað að rannsaka áhrif skilyrðislausrar grunnframfærslu árið 2007 og stóð sú rannsókn yfir í tvö ár. Rannsóknin var gerð í litlu þorpi sem heitir [[Otjivero]] þar sem ríkti gríðarleg fátækt, glæpir voru tíðir og mikið atvinnuleysi. Þar var ákveðið að greiða öllum íbúum svæðisins, að undanskildum þeim sem höfðu náð 60 ára aldri og þá þegar fengu skilyrðislausar lífeyrisgreiðslur frá ríkinu, mánaðarlega upphæð sem næmi helmingi þeirrar upphæðar sem skilgreind var sem fátæktarmörk. Niðurstöður þessarar tilraunar voru margvíslegar. Til dæmis þá fækkaði tilkynntum glæpum til lögreglunnar um 36,5%, hlutfall vannærðra barna féll úr 42% niður í 10%, brottfall úr skólum minnkaði um 42%, atvinnuleysi fór úr 60% niður í 45% og atvinnuþátttaka jókst, meðaltekjur, að undanskildum styrknum, jukust um 29% og fjöldi nýrra fyrirtækja var stofnaður.<ref>http://www.althingi.is/altext/144/s/0204.html</ref> ===Finnland=== Finnska ríkisstjórnin ákvað árið 2016 að gera tilraun með borgaralaun, þar sem valinn hópur fær 560 evrur mánaðarlega til grunnframfærslu. 2000 manns á vinnualdri verða valin af handahófi til að taka þátt í tilrauninni. Forsætisráðherra Finnlands, Juha Sipila, sem tók við embætti fyrir rúmu ári, vill að tilraunin leiði í ljós, hvort borgaralaun minnki atvinnuleysi og einfaldi bótakerfi Finnlands. <ref>[http://www.ruv.is/frett/finnar-gera-tilraun-med-borgaralaun Finnar gera tilraun með borgaralaun]</ref> Árið 2018 ákváðu stjórnvöld að hætta við tilraunina. Þau litu til annarra valkosta í velferðakerfinu til úrlausna. <ref>[http://www.bbc.com/news/world-europe-43866700 Finland's basic income trial falls flat] BBC, skoðað 23. apríl, 2018.</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Tenglar == * [http://skemman.is/stream/get/1946/16849/38935/1/Bragi_BA_rafraen.pdf Hvað er algild grunnframfærsla? - BA ritgerð Braga Þórs Antoníussonar] * {{Vísindavefurinn|72617|Eru borgaralaun raunhæfur kostur?}} [[Flokkur:Atvinna]] [[Flokkur:Hagfræði]] [[Flokkur:Stjórnmál]] nvs7iqifodpvys52kgfg2zbb21725eb 0 106139 1984255 1977011 2026-10-29T09:30:46Z TKSnaevarr 53243 1984255 wikitext text/x-wiki {{Konungur |mynd = Sonia de Noruega 2025.jpg |titill = Drottning Noregs |ætt = [[Lukkuborgarætt|Lukkuborgarar]] |skjaldarmerki = Coat of arms of Queen Sonja of Norway.png |nafn = Sonja |ríkisár = 17. janúar 1991 – 28. ágúst 2026 |skírnarnafn = Sonja Haraldsen |fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1937|7|4}} |fæðingarstaður = [[Ósló]], [[Noregur|Noregi]] |faðir = Karl August Haraldsen |móðir =Dagny Ulrichsen |titill_maka = Eiginmaður |maki = {{gifting|[[Haraldur 5.]]|1968|2026|orsök=dó}} |börn =[[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Marta Lovísa]] (f. [[1971]])<br>[[Hákon 8.]] (f. [[1973]]) }} '''Sonja Noregsdrottning''' (f. 4. júlí [[1937]]) er meðlimur í norsku konungsfjölskyldunni. Hún var drottning Noregs sem eiginkona [[Haraldur 5.|Haraldar 5. Noregskonungs]] frá 17. janúar 1991 þar til Haraldur lést þann 28. ágúst 2026. Hún ber enn titilinn drottning eftir dauða eiginmanns síns.<ref>{{cite news |date=28 August 2026 |title=Dronning Sonja forblir dronning, men ikke majestet |url=https://www.nrk.no/nyheter/dronning-sonja-forblir-dronning_-men-ikke-majestet-1.18005699 |language=no-nb |publisher=[[NRK]] |access-date=29 August 2026}}</ref> Sonja og Haraldur, sem var þá [[krónprins]], höfðu verið kærustupar í níu ár áður en þau giftust árið 1968. Þau héldu sambandi sínu leyndu þar sem umdeilt var að Haraldur ætti í sambandi við almúgakonu. Haraldur tjáði föður sínum, [[Ólafur 5.|Ólafi 5.]] konungi, að hann myndi ekki ganga í hjónaband nema hann fengi leyfi til að kvænast Sonju. Þegar þau giftust varð Sonja krónprinsessa og síðan drottning Noregs þegar eiginmaður hennar tók við krúnunni árið 1991. Þar sem Ólafur og faðir hans höfðu verið ekklar á konungsstól var Sonja fyrsta drottning Noregs í 52 ár. Konungshjónin eignuðust tvö börn saman: [[Marta Lovísa Noregsprinsessa|Mörtu Lovísu prinsessu]] og [[Hákon 8.|Hákon 8. Noregskonung]]. Þau voru gift í tæp 58 ár, þar til Haraldur lést í ágúst 2026. Sem drottning var Sonja verndari allt að 15 samtaka. Hún var varaforseti norska [[Rauði krossinn|Rauða krossins]] frá 1987 til 1990. Árið 2005 varð hún fyrsta drottningin til að heimsækja [[Suðurskautslandið]]. Árið 2017 hlaut hún [[Trysil-Knut-verðlaunin]], fyrst kvenna. Hún er þekkt fyrir áhuga sinn á tónlist, listum og menningu. Hún stofnaði meðal annars Alþjóðleg tónlistarverðlaun Sonju drottningar og Prentverðlaun Sonju drottningar. Hún er jafnframt grafískur hönnuður og leirkerasmiður og hefur sýnt mörg verk sín á listasýningum í Noregi og víðar. ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|Noregur}} {{f|1937}} [[Flokkur:Drottningar Noregs]] [[Flokkur:Lukkuborgarætt]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Norska konungsfjölskyldan]] izjj5t76u9gymp11uro9f1ux741w0tt 0 107016 1984222 1956707 2026-10-29T00:05:51Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984222 wikitext text/x-wiki '''Almannaréttur''' er sá réttur sem almenningi er áskilinn í lögum til frjálsra afnota af landi og landsgæðum, til farar um land og vötn. Þessi réttur er mismunandi eftir löndum. Í [[Jónsbók]] er tekið fram að menn hafi rétt til að beita hestum í land annars manns ef það hefur eigi áður verið slegið og heimild var að höggva við sem hamlaði umferð og bændum var gert skylt að gera almannavegu um þver héruð og endilöng. Ákvæði í Jónsbók endurspegla fararétt almennings um land. ==Tengill== [https://www.ust.is/nattura/umgengni-um-natturu-islands/almannarettur/ Umhverfisstofnun - Almannaréttur] == Heimild == * [https://web.archive.org/web/20160326220019/https://www.umhverfisraduneyti.is/media/PDF_skrar/Hvitbok_natturuvernd_19.pdf Almannaréttur (Umhverfisráðuneyti, hvítbók)] {{stubbur|lögfræði}} [[Flokkur:Útivist]] [[Flokkur:Eignaréttur]] 1mevenkk9mul6vski5luuaw8le8z8wi 0 110153 1984244 1954212 2026-10-29T05:14:23Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984244 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Frímerki_Dagur_íslenskrar_náttúru_16._september_2019-Eggert_Pétusson.png|alt=Mynd af frímerkjaörk sem gefin var út á degi íslenskrar náttúru 16. september 2019. Um er að ræða tvö 1000g frímerki. Hönnuður arkarinnar, Hlynur Ólafsson, sker frímerkin út úr málverki Eggerts Péturssonar listmálara, „Án titils“ (Tröllaskagi) 2010-2011..|hægri|thumb|250x250dp|Á degi íslenskrar náttúru 16. september 2019 var gefin út örk með tveimur 1000g frímerkjum er byggðu á verki Eggerts Péturssonar listmálara.]] '''Dagur íslenskrar náttúru''' var stofnaður þann [[16. september]] árið [[2010]] af [[Ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórn Íslands]] að tillögu [[Svandís Svavarsdóttir|Svandísar Svavarsdóttur]] þáverandi [[Umhverfisráðuneyti Íslands|umhverfisráðherra]]. Dagurinn er fæðingardagur [[Ómar Ragnarsson|Ómars Ragnarssonar]] og stofnaður til heiðurs því mikla starfi sem Ómar hefur lagt til [[Náttúruvernd|náttúruverndar]] og almenningsfræðslu um mikilvægi íslenskrar náttúru sem og allra þeirra sem lagt hafa sitt af mörkum til að fræða um íslenska náttúru.<ref>{{cite web|url=https://www.umhverfisraduneyti.is/frettir/nr/1694|title=Dagur íslenskrar náttúru|publisher=Umhverfis-og auðlindaráðuneytið|accessdate=17. september 2012}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{Stubbur}} [[Flokkur:Dagatal]] {{s|2010}} 1q8pepxujvpt73dt6pl2i98ae5zkd2y 0 115670 1984137 1882013 2026-10-28T13:24:22Z Berserkur 10188 1984137 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | einstaklingur | heiti = Ólafur Arnalds | mynd = Olafur Arnalds.jpg | stærð = 250px | myndatexti = | nafn = | fæðing = 1986 | uppruni = [[Mosfellsbær]], [[Ísland]]i | stefna = | ár = 2007 | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = }} '''Ólafur Arnalds''' (f. [[3. nóvember]] [[1986]] í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]]) er íslenskur [[tónlistarmaður]]. Tónlistin hans einkennist af [[strengjahljóðfæri|strengja-]] og [[píanó]]hljóðum blendnum saman við lúppur og takta í anda [[raftónlist|raft-]] og [[popptónlist]]ar. Árið [[2014]] hlaut Ólafur [[BAFTA]]-verðlaun fyrir tónlistina sem hann gerði fyrir breska dramaþáttinn ''[[Broadchurch]]''. Í nóvember árið 2021 var Ólafur tilnefndur til tveggja [[Grammy-verðlaun]]a fyrir tvö lög af plötunni Some Kind of Peace, sem kom út árið 2020. Ólafur hefur einnig verið tilnefndur til bæði BAFTA og Emmy-verðlauna. Árið [[2009]] stofnaði Ólafur tilraunahljómsveitina [[Kiasmos]] með Janus Rasmussen úr [[Bloodgroup]]. Fyrsta platan eftir hljómsveitina kom út árið [[2014]]. ==Hljómplötur== * 2007: ''Eulogy for Evolution'' * 2008: ''Variations of Static'' (EP) * 2009: ''Found Songs'' (EP) * 2009: ''Dyad 1909'' (EP) * 2010: ''...And They Have Escaped the Weight of Darkness'' * 2011: ''Living Room Songs'' (EP) * 2013: ''For Now I Am Winter'' * 2018: ''Re:member'' * 2020: ''Some Kind of Peace'' ==Kvikmyndir== *2009: ''Dyad 1909'' *2010: ''Blinky TM'' *2010: ''Jitters'' *2012: ''Another Happy Day'' *2013: ''Gimme Shelter'' *2014: ''[[Vonarstræti (kvikmynd)|Vonarstræti]]/Life in a Fishbowl'' *2015: ''Broadchurch'' + "Not Alone" (Single / ''Broadchurch'') ==Tengill== *[http://olafurarnalds.com/ www.olafurarnalds.com] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] [[Flokkur:Íslenskar Grammy-tilnefningar]] {{f|1986}} nu42akhy63rbxu6ike6h5zylq8hxvol 0 115918 1984233 1603422 2026-10-29T02:33:36Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984233 wikitext text/x-wiki '''Bensen''' er litarlaus, rokgjarn, lífrænn vökvi sem blandast ekki við [[vatn]]. Bensen er mikilvægt milliefni í efnaiðnaði og er notað til framleiðslu á plastefnum. Bensen er í [[bensín]]i en má ekki vera í hærra hlutfalli en 1%. Bensen í andrúmslofti er aðallega af mannavöldum og stafar meðal annars af bifreiðaumferð og [[reykingar|reykingum]]. Efnafræðingurinn [[Michael Faraday]] uppgötvaði bensen árið 1825. == Heimild == * [https://web.archive.org/web/20160311041934/https://www.velferdarraduneyti.is/media/Rit_2013/Loftgaedaskyrslan_2013_04_16.pdf Skýrsla um loftgæði bls. 22] [[Flokkur:Arómatísk efnasambönd]] ol28f9ofs00jaftbfvvuwmnwgmao4r9 0 118317 1984133 1983676 2026-10-28T12:47:04Z Stillbusy 42433 Allir tenglarnir lagaðir hér + nokkrar fleiri lagfæringar. 1984133 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 17.jpg|thumb|Gálgahraun]] [[Mynd:Galgahraun Aug. 2018 22.jpg|thumb|Gróður í Gálgahrauni.]] '''Gálgahraun''' er sérstæð [[hraun]]spilda á [[Álftanes]]i, nyrst í [[Garðahraun]]i við botni [[Lambhúsatjörn|Lambhúsatjarnar]]. Hraunið er komið úr [[Búrfell upp af Hafnarfirði|Búrfelli]] ofan Hafnarfjarðar. Það er hluti af miklu hrauni sem þaðan rann fyrir um 8000 árum og nefnist einu nafni [[Búrfellshraun við Hafnarfjörð|Búrfellshraun]]. Aðrir hlutar hraunsins eru t.d. [[Garðahraun]] og [[Hafnarfjarðarhraun]]. Gálgahraun er kennt við háan, klofinn hraundranga, ''Gálgaklett'', þar sem sakamenn voru hengdir og dysjaðir. Þar var refsingarstaður þingsins í [[Kópavogur|Kópavogi]]. Umboðsmaður Danakóngs á [[Bessastaðir|Bessastöðum]] hafði refsingarstaðinn svo til í túnjaðrinum hjá sér. Gálgahraun er mjög sérstakt útlits, bæði úfið og hrikalegt. Talið er að glóandi hraunstraumur hafi runnið út á mýrlendi sem þarna hefur verið, suður af Lambhúsatjörn, og vatnsgufurnar hafi sprengt það allt sundur, gert í það gíga og stórar gjár, en hrúgað upp röðlum og klettum á öðrum stöðum. Í Gálgahrauni leynist að minnsta kosti einn hellir. [[Jóhannes Kjarval]] málaði fleiri tugi málverka út í Gálgahrauni og eru sum þeirra talin með helstu meistaraverkum hans.<ref>{{cite journal|first=Helgi Snær |last=Sigurðsson |url=https://timarit.is/page/6018723?iabr=on#page/n29/mode/1up |title=Frumspekilegar spurningar um samband manns og náttúru |journal=Morgunblaðið |page=30 |access-date=2026-10-28 |date=2012-06-05}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/6061808?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Kjarvalsmynd af Gálgahrauni slegin á 1,9 milljónir |journal=Morgunblaðið |page=1 |access-date=2026-10-28 |date=2013-10-29}}</ref> Í október 2013 stóðu ''Hraunvinir'', félagsskapur sem er á móti lagningu vegar gegnum suðurenda hraunsins, fyrir mótmælum og lögðust fyrir vinnuvélar til að hindra framgang verkefnisins. Þann 21. október fóru fram stórfeldar handtökur á mótmælendum. Einn af þeim sem var handtekinn var [[Ómar Ragnarsson]], skemmtikraftur og fréttamaður.<ref>{{cite web|first=Hanna Rún |last=Sverrisdóttir |url=https://www.visir.is/g/2013131029893 |title=Ómar Ragnarsson handtekinn |website=visir.is |access-date=2026-10-24 |date=2013-10-21}}</ref> Á Gálgakletti í Gálgahrauni vex sjaldgæf [[flétta|fléttutegund]] sem nefnist [[gálgaskegg]] eftir eina þekkta fundarstað hennar á Íslandi.<ref>{{cite web|url=https://www.natt.is/is/biota/fungi/ascomycota/pezizomycotina/lecanoromycetes/lecanoromycetidae/lecanorales/parmeliaceae/galgaskegg-bryoria-implexa |title=Gálgaskegg (Bryoria implexa) |website=natt.is |access-date=2026-10-26}}</ref> Gálgaskegg er á [[válisti|válista]] sem [[tegund í bráðri útrýmingarhættu]] á Íslandi.<ref>{{cite book|first=Alfheiður |last=Ingadóttir |url=https://utgafa.natt.is/valistar/valisti_1.pdf |title=Válisti 1 – Plöntur |publisher=Náttúrufræðistofnun Íslands |location=Reykjavík |page=34 |access-date=2026-10-26 |date=1996}}</ref> == Eitt og annað == * Útivistarsvæði voru á sínum tíma fyrirhuguð í Engidal, við íþróttasvæðið í Víðistaðadal, Gálgahraun norðan Álftanesvegar og hraunið og strandlengjan við Brúsastaði.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3326051?iabr=on#page/n15/mode/1up |title=Skipuleggja 150 hektara íbúðasvæði í Hafnarfirði |journal=Tíminn |page=16 |access-date=2026-10-28 |date=1967-07-28}}</ref> * [[Eysteinn Jónsson]] sagði eitt sinn í viðtali: „Þá eru einstök minni svæði, sem mjög mikil ástæða væri til að sinna. Ég vil sérstaklega i þvi sambandi nefna Gálgahraun, einkum norðurhluta þess, og ströndina við Lambhúsatjörn og Arnarnesvog.“<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3717896?iabr=on#page/n9/mode/2up |title=Hinn hvíti Bláfjallageimur |journal=[[Tíminn]] |page=10–11 |access-date=2026-10-24 |date=1972-04-06}}</ref> == Tenglar == * {{cite web|url=https://www.nattura.is/svaedin/galgahraun |title=Gálgahraun – Friðlýsing |website=nattura.is |access-date=2026-10-28}} * {{cite journal|url=https://timarit.is/page/3280423?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Í Gálgahrauni |journal=Lesbók Morgunblaðsins |page=405–409 |access-date=2026-10-28 |date=1952-08-24}} * {{cite journal|first=Guðrún |last=Sveinsdóttir |url=https://timarit.is/page/4995480?iabr=on#page/n10/mode/1up |title=Gönguför í Gálgakletta |journal=Melkorka |page=39–42 |access-date=2026-10-28 |date=1954-05-01}} * {{cite journal|first=Haraldur |last=Einarsson |url=https://timarit.is/page/3885661?iabr=on#page/n9/mode/2up |title=Ævintýri handan vegar |journal=Tíminn |page=10–11 |access-date=2026-10-28 |date=1977-06-17}} * {{cite journal|first=Gunnsteinn |last=Ólafsson |url=https://timarit.is/page/5250150?iabr=on#page/n37/mode/1up |title=Einstök náttúruperla eyðilögð? |journal=Morgunblaðið |page=38 |access-date=2026-10-28 |date=2009-04-04}} * {{cite web|first=Ómar |last=Ragnarsson |url=https://omarragnarsson.blog.is/blog/omarragnarsson/entry/1322199/ |title=Gálgahraun er ekki Gálgahraun og málið dautt? |website=omarragnarsson.blog.is |access-date=2026-10-28 |date=2013-10-23}} {{Friðlönd}} {{Stubbur|jarðfræði}} [[Flokkur:Hraun á Íslandi]] [[Flokkur:Álftanes]] tjk4lui4knzw9bqxg6tb12ow0s1oziq 0 118729 1984181 1957699 2026-10-28T16:12:16Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1984181 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cutty_Sark_2012_landscaping.JPG|thumb|right|''[[Cutty Sark]]'' er eini [[klippari]]nn sem eftir er. Það er varðveitt í þurrkví í [[Greenwich]], [[London]].]] '''Safnskip''' er [[skip]] eða [[bátur]] sem er varðveitt sem [[safn]]gripur, ýmist sem hluti af stærra safni eða eitt og sér. Sum safnskip eru varðveitt á landi, ýmist innandyra eða utandyra, eða liggja föst við [[bryggja|bryggju]] eða í [[votkví]]. Önnur eru varðveitt í því ástandi að hægt er að sigla þeim og eru þá sérstaklega skráð sem safnskip í skipaskrá. Slík safnskip eru stundum notuð sem [[skólaskip]]. Um safnskip á sjó gilda stundum sérstakar reglur um [[haffæri]], farsvið og öryggi farþega. Til eru hundruð safnskipa um allan heim. Þau eru bæði í eigu opinberra stofnana og félagasamtaka en flest eru hluti af [[sjóminjasafn|sjóminjasöfnum]]. Dæmi um safnskip er varðskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]'' sem liggur við bryggju við sjóminjasafnið [[Víkin (sjóminjasafn)|Víkina]] og er opinn gestum. Árið 2003 tóku samtökin [[European Maritime Heritage]] upp [[Barselónasáttmálinn|Barselónasáttmálann]] um varðveislu og viðgerðir á sögulegum skipum til notkunar á sjó. Sáttmálinn byggist á [[Feneyjasáttmálinn|Feneyjasáttmálanum]] og kveður á um nauðsyn rannsókna á sögu skips fyrir viðgerðir, notkun eins upprunalegra efna og hægt er og nákvæma skráningu viðgerða. Venja er að aðgreina safnskip frá [[skipaendurgerð]]um og [[skipslíkan|skipslíkönum]], þótt slík skip séu líka oft notuð sem safngripir. ==Tenglar== * [https://www.hnsa.org Historic Naval Fleet Association] - Bandarísk samtök um safnaskip * [https://emh-org.com/ European Maritime Heritage] - Evrópsk samtök um rekstur safnskipa. [[Flokkur:Safnskip| ]] m7qpuuba9r4adkfpn70xpter0l9bame 0 129604 1984246 1806404 2026-10-29T08:28:48Z Akigka 183 1984246 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Verbúðir_Grandagarði.jpg|thumb|Verbúðirnar við Grandagarð.]] '''Verbúðirnar við Grandagarð''' eru samfelld röð skýla meðfram götunni [[Grandagarður|Grandagarði]] í Reykjavík. Skýlin voru byggð með traustri norðvesturhlið til þess að verða varnarveggur eða [[brimbrjótur]] ef sjór gekk yfir Grandagarð. Skýlunum var ætlað að geyma það sem tengdist [[útgerð]] og hafnarstarfsemi og voru stórar dyr á þeim til að hægt væri að koma inn stórum [[nótabátur|nótabátum]]. Leyfi fékkst fyrir byggingu verbúðanna í [[júlí]] [[1945]] og árið [[1949]] var búið að taka í notkun 22 verbúðir.<ref>{{cite report|url=https://borgarsogusafn-api.prod.thon.is/uploads/Borgarsoegusafn_Skyrsla_146_Oerfirisey_og_Grandinn_Husakoennun_2009_da1a3d27b0.pdf|title=Húsakönnun Örfirisey og Grandinn|year=2009|author1=Drífa Kristín Þrastardóttir|author2=Guðný Gerður Gunnarsdóttir|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> Seinna var verbúðaröðin lengd um 20 verbúðir og var hún fullbyggð um [[1960]] og myndaði þá óslitna röð eftir Grandagarði. Röðin var síðar rofin og verbúðir rifnar á tveimur stöðum vegna umferðartenginga. Lóð verbúðanna skiptist nú í tvennt Grandagarð 15-39 og Grandagarð 41-99. Milli lóðanna liggur gatan [[Grunnslóð]]. Verbúðirnar voru friðaðar að ytra byrði árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.minjastofnun.is/is/frettir/verbudir-vid-grandagard-i-reykjavik-fridadar|title=Verbúðir við Grandagarð í Reykjavík friðaðar|date=26. mars 2009|website=Minjastofnun}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 3it7tiv2h75pn9us9gw414uaivsxonu 1984248 1984246 2026-10-29T08:30:12Z Akigka 183 1984248 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Verbúðir_Grandagarði.jpg|thumb|Verbúðirnar við Grandagarð.]] '''Verbúðirnar við Grandagarð''' eru samfelld röð skýla meðfram götunni [[Grandagarður|Grandagarði]] í Reykjavík. Skýlin voru byggð með traustri norðvesturhlið til þess að verða varnarveggur eða [[brimbrjótur]] ef sjór gekk yfir Grandagarð. Skýlunum var ætlað að geyma það sem tengdist [[útgerð]] og hafnarstarfsemi og voru stórar dyr á þeim til að hægt væri að koma inn stórum [[nótabátur|nótabátum]]. Leyfi fékkst fyrir byggingu verbúðanna í [[júlí]] [[1945]] og árið [[1949]] var búið að taka í notkun 22 verbúðir.<ref>{{cite report|url=https://borgarsogusafn-api.prod.thon.is/uploads/Borgarsoegusafn_Skyrsla_146_Oerfirisey_og_Grandinn_Husakoennun_2009_da1a3d27b0.pdf|title=Húsakönnun Örfirisey og Grandinn|year=2009|author1=Drífa Kristín Þrastardóttir|author2=Guðný Gerður Gunnarsdóttir|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> Seinna var verbúðaröðin lengd um 20 verbúðir og var hún fullbyggð um [[1960]] og myndaði þá óslitna röð eftir Grandagarði. Röðin var síðar rofin og verbúðir rifnar á tveimur stöðum vegna umferðartenginga. Lóð verbúðanna skiptist nú í tvennt Grandagarð 15-39 og Grandagarð 41-99. Milli lóðanna liggur gatan [[Grunnslóð]]. Verbúðirnar voru friðaðar að ytra byrði árið 2009.<ref>{{cite web|url=https://www.minjastofnun.is/is/frettir/verbudir-vid-grandagard-i-reykjavik-fridadar|title=Verbúðir við Grandagarð í Reykjavík friðaðar|date=26. mars 2009|website=Minjastofnun}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Friðuð hús í Reykjavík}} [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] nywouxlrcl1hs9rxtdqstncc7cqxzm8 0 131138 1984262 1984125 2026-10-29T09:55:33Z Berserkur 10188 1984262 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur. * [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]]. * [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]]. * [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi. * [[17. september]] - ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]]. * [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur. * [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu. * [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar voru haldnar í [[Bosnía Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]]. * [[7. október]]-[[8. október]] - Rússland gerði árásir á fjölbýlishús í [[Kýiv]] og á strætisvagna í [[Kramatorsk]]. 55 létust í árásunum. * [[12. október]] - [[Hútar]] í Jemen gerðu árás á flugvöllinn í [[Ríad]], höfuðborg Sádi-Arabíu, í annað sinn á nokkrum dögum. 20 létust. * [[19. október]]: ** Franska ríkisstjórnin kom saman á neyðarfundi vegna mótmæla og óeirða. Þau hófust þegar námsmenn mótmæltu bágum kjörum. Forsætisráðherra landsins veitti borgarstjórum leyfi til útgöngubanns í borgum. ** Kjósendur í [[Alberta]] í Kanada kusu gegn því að haldin yrði bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði fylkisins. 76% voru á móti henni. * [[25. október]]: **[[Luiz Inácio Lula da Silva]] var endurkjörinn [[forseti Brasilíu]]. Hann sigraði hægri frambjóðandann [[Flavio Bolsonaro]]. ** Í serbnesku þingkosningunum vann listi stúdenta sigur á flokki [[Aleksandar Vučić]], forsætisráðherra landsins. * [[27. október]] - Þingkosningar í Ísrael:[[Benjamín Netanjahú]], forsætisráðherra landsins tapaði meirihluta sínum á þingi. Gadi Eisenkot, leiðtogi stjórnarandstöðunnar, náði hins vegar ekki að mynda meirihluta. * [[28. október]] - Tvær hraðlestir skullu saman suður af [[Toledo]] á Spáni. Nálægt 70 létust. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Kosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. * [[29. nóvember]] - Þingkosningarnar verða haldnar á Spáni. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]). * [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]). * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]]: ** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). ** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). * [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]). * [[30. september]] - [[Margaret Hamilton]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1936]]). * [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]). * [[3. október]] - [[Dennis Hastert]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1942]]). * [[15. október]] - [[Bo Johansson]], sænskur knattspyrnuþjálfari (f. [[1942]]. ==Nóbelsverðlaunin== * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: [[Anne Carson]]. * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[Henri B. Kagan]] og [[Kenso Soai]]. * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Francis Halzen]]. * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] og [[Georg Nagel]]. *[[Friðarverðlaun Nóbels]]: [[Navanethem Pillay]]. [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] 3jzw22tu3g9dza4g76fgkzxqkx6ktri 0 131702 1984189 1558965 2026-10-28T16:33:38Z Akigka 183 1984189 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|vesturbæjarhverfi]] borgarinnar eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera stóra landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarsvæði. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var reist á Grandagarði 2004. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] ffd3d7u1kac22a7yj5uecn14eb2g4cv 1984190 1984189 2026-10-28T16:33:58Z Akigka 183 1984190 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera stóra landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarsvæði. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var reist á Grandagarði 2004. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] g1yme9dlxh8hysa85n7figcwkix5q3e 1984191 1984190 2026-10-28T16:39:50Z Akigka 183 1984191 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarsvæði. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var reist á Grandagarði 2004. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 854ncabgcm2dfdcr1pq6y8hjk66mu6w 1984199 1984191 2026-10-28T16:47:34Z Akigka 183 1984199 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var reist á Grandagarði 2004. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] p9lrifu9o8mixswkdxxrtbd3dalawhc 1984200 1984199 2026-10-28T16:54:34Z Akigka 183 1984200 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] jf016uwwa7z5pinez1bb2ntlkkmmmw2 1984201 1984200 2026-10-28T16:57:23Z Akigka 183 1984201 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi með fyrirtæki á borð við [[Ellingsen]], [[Lýsi hf.]], FlyOver Iceland, Whales of Iceland, Geymslur, [[Krónan]], [[Bónus]], [[Nettó]] o.fl. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] stlsq5cksxrf2cclxd981oj9b4ky07i 1984204 1984201 2026-10-28T17:03:12Z Akigka 183 1984204 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi með fyrirtæki á borð við [[Ellingsen]], [[Lýsi hf.]], FlyOver Iceland, Whales of Iceland, Geymslur, [[Krónan]], [[Bónus]], [[Nettó]] o.fl. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. Eftir 2011 var gömlu frystihúsi [[HB Grandi|HB Granda]] breytt í skrifstofur og [[mathöll]], auk þess sem þar er [[Fiskmarkaður Íslands]]. Þar er líka [[Íslenski sjávarklasinn]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 5q8fyqhz2hz88il3yat4l834719xjjr 1984205 1984204 2026-10-28T17:03:28Z Akigka 183 1984205 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi með fyrirtæki á borð við [[Ellingsen]], [[Lýsi hf.]], FlyOver Iceland, Whales of Iceland, Geymslur, [[Krónan]], [[Bónus]], [[Nettó]] o.fl. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. Eftir 2011 var gömlu frystihúsi [[HB Grandi|HB Granda]] breytt í skrifstofur og [[mathöll]], auk þess sem þar er [[Fiskmarkaður Íslands]]. Þar er líka [[Íslenski sjávarklasinn]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] rx4w2hn6yiqaih8c8tturu49bunu9ms 1984250 1984205 2026-10-29T08:49:49Z Akigka 183 1984250 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar. Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi með fyrirtæki á borð við [[Ellingsen]], [[Lýsi hf.]], FlyOver Iceland, Whales of Iceland, Geymslur, [[Krónan]], [[Bónus]], [[Nettó]] o.fl. Tvær megingötur liggja eftir endilöngu hverfinu: Grandagarður og Fiskislóð. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. Eftir 2011 var gömlu frystihúsi [[HB Grandi|HB Granda]] breytt í skrifstofur og [[mathöll]], auk þess sem þar er [[Fiskmarkaður Íslands]]. Þar er líka [[Íslenski sjávarklasinn]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 3rghk1ckum2xc6rvgiyt4q1erwkgg35 1984253 1984250 2026-10-29T08:58:44Z Akigka 183 1984253 wikitext text/x-wiki [[File:VMM_Vikin_Maritime_Museum_20120919_1.jpg|thumb|Sjóminjasafnið í vesturhöfninni við Fiskislóð á Grandagarði.]] : ''Getur líka átt við útgerðarfyrirtækið [[Brim hf.]] sem áður hét HB Grandi.'' '''Grandi''' er svæði í vestanverðri Reykjavík sem tilheyrir [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæ]] eða nánar tiltekið [[Örfirisey]]. Þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var reist á fyrri hluta 20. aldar var Grandagarður byggður upp á eiðinu út í Örfirisey þannig að sjór næði ekki að ganga þar yfir. [[Verbúðirnar við Grandagarð]] voru reistar þar við eftir [[síðari heimsstyrjöld]] og hannaðar þannig að bakhliðin skýldi bryggjunum fyrir sjógangi í óveðrum. Eftir 1980 hóf fyrirtækið [[Björgun hf.]] að gera landfyllingu norðan við verbúðirnar.<ref>{{cite report|url=https://borgarsogusafn-api.prod.thon.is/uploads/Borgarsoegusafn_Skyrsla_146_Oerfirisey_og_Grandinn_Husakoennun_2009_da1a3d27b0.pdf|title=Húsakönnun Örfirisey og Grandinn|year=2009|author1=Drífa Kristín Þrastardóttir|author2=Guðný Gerður Gunnarsdóttir|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> Þar er nú stórt iðnaðar- og verslunarhverfi með fyrirtæki á borð við [[Ellingsen]], [[Lýsi hf.]], FlyOver Iceland, Whales of Iceland, Geymslur, [[Krónan]], [[Bónus]], [[Nettó]] o.fl. Tvær megingötur liggja eftir endilöngu hverfinu: Grandagarður og Fiskislóð. Eftir [[bankahrunið]] árið 2008 varð allmikil uppbygging við Grandagarð. Veitingastaðir, ísbúðir og matarverslanir voru stofnaðar í verbúðunum. [[Sjóminjasafn Reykjavíkur]] var stofnað á Grandagarði 2004 í húsi sem áður hýsti [[Bæjarútgerð Reykjavíkur]]. Tölvuleikjafyrirtækið [[CCP]] tók yfir hluta hússins og starfaði þar frá 2006 til 2020. Eftir 2011 var gömlu frystihúsi [[HB Grandi|HB Granda]] breytt í skrifstofur og [[mathöll]], auk þess sem þar er [[Fiskmarkaður Íslands]]. Þar er líka [[Íslenski sjávarklasinn]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] sg78j2fumytcmwpnnsugvopl8irtu1j 0 132262 1984264 1824548 2026-10-29T10:28:38Z Robertssonn 122319 Bætti við sögu og heimild 1984264 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Brúarfoss (15657306391).jpg|250px|hægri|thumb|Brúarfoss að hausti]] [[Mynd:BROER-AA (1850).jpg|250px|hægri|thumb|Brúarfoss (1850)]] '''Brúarfoss''' er foss í lindánni [[Brúará]] á mörkum [[Biskupstungur|Biskupstungna]] og [[Grímsnes]]s. Mikið birkikjarr umlykur fossinn og ána. Í göngufæri við fossinn eru þrjú sumarhúsahverfi; [[Miðhúsaskógur(Biskupstungum)|Miðhúsaskógur]], [[Brekkuskógur (Biskupstungum)|Brekkuskógur]] og [[Reykjaskógur(Biskupstungum)|Reykjaskógur]]. Fossinn liggur í rúmlega 2 kílómetra fjarlægð norður af [[Laugarvatnsvegur|Laugarvatnsvegi]]. Vatnið í Brúará er lindarvatn en ekki jökulvatn. Hinn einkennandi heiðblái litur fossins stafar af því hversu tært vatnið er þar sem það rennur yfir dökkt berg í djúpri sprungu. Fossinn hét upphaflega ''Brúarárfoss'' og dró nafn sitt af ánni, sem aftur dró nafn sitt af náttúrulegri steinbrú sem lá yfir hana. Samkvæmt heimildum var þessi steinbrú brotin niður árið 1602 í miklu hallæri af ráðsmanni í Skálholti, til að hefta för fólks sem leitaði þangað í sárri neyð. Leifar af brúnni má enn sjá undir vatnsyfirborðinu. Árið 1907 var reist trébrú rétt neðan við fossinn vegna heimsóknar Friðriks 8. Danakonungs og var hún hluti af Kóngsveginum.<ref>[https://buubble.com/discover-bruarfoss-icelands-soaring-blue-fall-the-ultimate-travel-guide/ Discover Bruarfoss: Iceland's Soaring Blue Fall]. ''Buubble.com''.</ref> == Heimildir == <references /> {{Fossar á Íslandi}} [[Flokkur:Fossar á Íslandi]] [[Flokkur:Íslensk náttúruvætti]] [[Flokkur:Bláskógabyggð]] 368qef1bspze0cw36mzeixemrnh5us3 0 137830 1984206 1946055 2026-10-28T17:43:12Z Akigka 183 1984206 wikitext text/x-wiki '''Borgarlína''' er fyrirhugað [[almenningssamgöngur|almenningssamgangnakerfi]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] sem var kynnt í [[svæðisskipulag]]i [[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu]] árið [[2015]]. Hugmyndin gengur út á að tengja sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu saman með skilvirku samgöngukerfi sem hafi áhrif á ferðavenjur almennings í þá veru að draga úr notkun [[bifreið|einkabílsins]]. Markmiðið er að tvöfalda hlutdeild almenningssamgangna í ferðum á höfuðborgarsvæðinu þannig að hún verði 12% fyrir árið 2030. Í maí 2017 hafði ekki enn verið ákveðið hvar línan myndi liggja né hvers konar farartæki yrðu fyrir valinu. Einkum hafa verið bornir saman kostir [[léttlest]]a og [[hraðvagn]]akerfis á tveimur þróunarásum; norður-suður-ás milli Hafnarfjarðar og Mosfellsbæjar, og austur-vestur-ás milli [[Elliðaárdalur|Elliðaárdals]] og [[miðborg Reykjavíkur|miðborgar Reykjavíkur]]. Í júní 2017 var svo greining danska ráðgjafarfyrirtækisins [[COWI]] á helstu leiðakostum kynntar. Fjármögnun verkefnisins er líka óviss, en rætt hefur verið um aðkomu [[Íslenska ríkið|ríkisins]] og [[virðisföngun]] með sérstöku innviðaálagi á lóðir á þróunarásunum. Árið 2019 kynnti [[Strætó]] nýtt leiðakerfi sem innihélt leiðir Borgarlínu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20191169409d/nytt-leidanet-straeto-og-borgarlinu-styttri-ferdatimi-en-lengri-ganga-a-naestu-bidstod|title=Nýtt leiðanet Strætó og borgarlínu: Styttri ferðatími en lengri ganga á næstu biðstöð|author=Kristín Ólafsdóttir|date=10. október 2019|website=Vísir}}</ref> Árið 2020 var fyrirtækið Betri samgöngur stofnað af íslenska ríkinu og sex sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Framkvæmdir vegna fyrsta áfanga Borgarlínu (leið sem liggur frá [[Ártúnshöfði|Ártúnshöfða]] í Reykjavík að [[Vatnsendi|Vatnsenda]] í Kópavogi um [[miðborg Reykjavíkur]], [[Nauthólsvík]] og [[Hamraborg]]) hófust árið 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-17-framkvaemdir-hafnar-vid-fossvogsbru-433315|title=Framkvæmdir hafnar við Fossvogsbrú|author=Ástrós Signýjardóttir|date=17. janúar 2025|website=RÚV}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins]] ==Tenglar== *[https://borgarlinan.is Vefur borgarlínunnar] {{Reykjavík}} [[Flokkur:Höfuðborgarsvæði Íslands]] [[Flokkur:Almenningssamgöngur]] qfgdz7vbufdv978akbplt4ava9b5nmg 1984207 1984206 2026-10-28T17:43:31Z Akigka 183 1984207 wikitext text/x-wiki '''Borgarlína''' er fyrirhugað [[almenningssamgöngur|almenningssamgangnakerfi]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] sem var kynnt í [[svæðisskipulag]]i [[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu]] árið [[2015]]. Hugmyndin gengur út á að tengja sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu saman með skilvirku samgöngukerfi sem hafi áhrif á ferðavenjur almennings í þá veru að draga úr notkun [[bifreið|einkabílsins]]. Markmiðið er að tvöfalda hlutdeild almenningssamgangna í ferðum á höfuðborgarsvæðinu þannig að hún verði 12% fyrir árið 2030. Í maí 2017 hafði ekki enn verið ákveðið hvar línan myndi liggja né hvers konar farartæki yrðu fyrir valinu. Einkum hafa verið bornir saman kostir [[léttlest]]a og [[hraðvagn]]akerfis á tveimur þróunarásum; norður-suður-ás milli Hafnarfjarðar og Mosfellsbæjar, og austur-vestur-ás milli [[Elliðaárdalur|Elliðaárdals]] og [[miðborg Reykjavíkur|miðborgar Reykjavíkur]]. Í júní 2017 var svo greining danska ráðgjafarfyrirtækisins [[COWI]] á helstu leiðakostum kynntar. Fjármögnun verkefnisins er líka óviss, en rætt hefur verið um aðkomu [[Íslenska ríkið|ríkisins]] og [[virðisföngun]] með sérstöku innviðaálagi á lóðir á þróunarásunum. Árið 2019 kynnti [[Strætó]] nýtt leiðakerfi sem innihélt leiðir Borgarlínu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20191169409d/nytt-leidanet-straeto-og-borgarlinu-styttri-ferdatimi-en-lengri-ganga-a-naestu-bidstod|title=Nýtt leiðanet Strætó og borgarlínu: Styttri ferðatími en lengri ganga á næstu biðstöð|author=Kristín Ólafsdóttir|date=10. október 2019|website=Vísir}}</ref> Árið 2020 var fyrirtækið Betri samgöngur stofnað af íslenska ríkinu og sex sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu. Framkvæmdir vegna fyrsta áfanga Borgarlínu (leið sem liggur frá [[Ártúnshöfði|Ártúnshöfða]] í Reykjavík að [[Vatnsendi|Vatnsenda]] í Kópavogi um [[miðborg Reykjavíkur]], [[Nauthólsvík]] og [[Hamraborg (gata)|Hamraborg]]) hófust árið 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-17-framkvaemdir-hafnar-vid-fossvogsbru-433315|title=Framkvæmdir hafnar við Fossvogsbrú|author=Ástrós Signýjardóttir|date=17. janúar 2025|website=RÚV}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins]] ==Tenglar== *[https://borgarlinan.is Vefur borgarlínunnar] {{Reykjavík}} [[Flokkur:Höfuðborgarsvæði Íslands]] [[Flokkur:Almenningssamgöngur]] m7q7cv61n3x3i3n9o64ljdpvxft2gt9 1984208 1984207 2026-10-28T17:44:53Z Akigka 183 1984208 wikitext text/x-wiki '''Borgarlína''' er fyrirhugað [[almenningssamgöngur|almenningssamgangnakerfi]] á [[höfuðborgarsvæðið|höfuðborgarsvæðinu]] sem var kynnt í [[svæðisskipulag]]i [[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|Samtaka sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu]] árið [[2015]]. Hugmyndin gengur út á að tengja sveitarfélögin á höfuðborgarsvæðinu saman með skilvirku samgöngukerfi sem hafi áhrif á ferðavenjur almennings í þá veru að draga úr notkun [[bifreið|einkabílsins]]. Markmiðið er að tvöfalda hlutdeild almenningssamgangna í ferðum á höfuðborgarsvæðinu þannig að hún verði 12% fyrir árið 2030. Í maí 2017 hafði ekki enn verið ákveðið hvar línan myndi liggja né hvers konar farartæki yrðu fyrir valinu. Einkum hafa verið bornir saman kostir [[léttlest]]a og [[hraðvagn]]akerfis á tveimur þróunarásum; norður-suður-ás milli Hafnarfjarðar og Mosfellsbæjar, og austur-vestur-ás milli [[Elliðaárdalur|Elliðaárdals]] og [[miðborg Reykjavíkur|miðborgar Reykjavíkur]]. Í júní 2017 var svo greining danska ráðgjafarfyrirtækisins [[COWI]] á helstu leiðakostum kynntar. Fjármögnun verkefnisins er líka óviss, en rætt hefur verið um aðkomu [[Íslenska ríkið|ríkisins]] og [[virðisföngun]] með sérstöku innviðaálagi á lóðir á þróunarásunum. Árið 2019 kynnti [[Strætó]] nýtt leiðakerfi sem innihélt leiðir Borgarlínu.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20191169409d/nytt-leidanet-straeto-og-borgarlinu-styttri-ferdatimi-en-lengri-ganga-a-naestu-bidstod|title=Nýtt leiðanet Strætó og borgarlínu: Styttri ferðatími en lengri ganga á næstu biðstöð|author=Kristín Ólafsdóttir|date=10. október 2019|website=Vísir}}</ref> Árið 2020 var fyrirtækið Betri samgöngur stofnað af íslenska ríkinu og sex sveitarfélögum á höfuðborgarsvæðinu.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2020-10-02-rikid-og-sex-sveitarfelog-stofna-betri-samgongur-ohf|title=Ríkið og sex sveitarfélög stofna Betri samgöngur ohf.|author=Sólveig Klara Ragnarsdóttir|date=2. október 2020|website=RÚV}}</ref> Framkvæmdir vegna fyrsta áfanga Borgarlínu (leið sem liggur frá [[Ártúnshöfði|Ártúnshöfða]] í Reykjavík að [[Vatnsendi|Vatnsenda]] í Kópavogi um [[miðborg Reykjavíkur]], [[Nauthólsvík]] og [[Hamraborg (gata)|Hamraborg]]) hófust árið 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-01-17-framkvaemdir-hafnar-vid-fossvogsbru-433315|title=Framkvæmdir hafnar við Fossvogsbrú|author=Ástrós Signýjardóttir|date=17. janúar 2025|website=RÚV}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Léttlestakerfi höfuðborgarsvæðisins]] ==Tenglar== *[https://borgarlinan.is Vefur borgarlínunnar] {{Reykjavík}} [[Flokkur:Höfuðborgarsvæði Íslands]] [[Flokkur:Almenningssamgöngur]] gvb41ca4wt9ll5il1le20zuecz9p8zm 0 141736 1984235 1956070 2026-10-29T02:50:52Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984235 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = | image_alt = | image_caption = | status= CR <!--| status_system = IUCN3.1--> | status_ref = <ref name=":0"/> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Birki]] (''Betula'') | species = '''''B. klokovii''''' | binomial = ''Betula klokovii'' | binomial_authority = [[Zaver]] | synonyms = * Betula pubescens Ehrh. }} '''''Betula klokovii'''''<ref name = "C132">Zaver., 1964 ''In: Ukrayins'k. Bot. Zhurn. 21(5): 80''</ref> er trjátegund sem vex eingöngu í [[Úkraína|Úkraínu]]. Úkraínski grasafræðingurinn Boris Zaverukha lýsti henni fyrstur og nefndi eftir kennara sínum, Mikhail Klokov, honum til heiðurs. Þessi tré vaxa á sendnum hæðum á gresjum og á kalksteinshæðum eða í opnu skóglendi. Þau vaxa þar aðeins á tveimur fjöllum: Strakhova og Maslyatyn, nálægt [[Kremenets]] á [[Ternopil]]<nowiki/>-svæðinu.<ref name=":0">{{Cite journal|last=IUCN|title=Betula klokovii: Rivers, M.C. & Tarieiev, A.|journal=IUCN Red List of Threatened Species|doi=10.2305/iucn.uk.2015-4.rlts.t194573a79345402.en}}</ref> Útbreiðslan er talin vera minni en 15 km2. Það eru tveir litlir hópar (subpopulations) af tegundinni. Sá stærri er með 40 fullþroska einstaklingum á Maslyatyn-fjalli, en sá minni með 10 fullþroska einstaklingum á Strakhova-fjalli.<ref name=":0" /> Uppfært júní 2015: Einstaklingum í tegundinni hefur fækkað. Meginógnin er kalknám á svæðinu og jarðvegseyðing. Blöndun við aðrar tegundir, svo sem ''[[Betula pendula]],''<ref name=":0" /> ógnar henni einnig. Ýmsir telja þó orðið líklegt að þetta sé bara afbrigði eða undirtegund af [[ilmbjörk]] (''Betula pubescens'') og hefur hún ekki verið tekin með í nýjustu endurskoðunum. <ref>Ashburner, K. and McAllister, H.A. 2013. The Genus Betula: A Taxonomic Revision of Birches. Kew Publishing, Richmond, Surrey.</ref> Myndaður hefur verið [[þjóðgarður]] í Kremenets-fjöllum til að vernda líffræðilegan fjölbreytileika á svæðinu. Nokkur eintök af ''Betula klokovii'' finnast í grasagörðum í Úkraínu, svo sem Kremenets- grasagarðinum, trjáfræðigarðinum "Oleksandria", Grasagarði O.V. Fomin og Þjóðargrasagarði M.M.Gryshko. Þessi tegund er skráð í útrýmingarhættu á válistanum [[Red Book of Ukraine]] ([[Diduch]] 2009).<ref>{{Cite web |url=https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/805-17 |title=Geymd eintak |access-date=2026-03-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191117031702/https://zakon4.rada.gov.ua/laws/show/805-17 |archive-date=2019-11-17 |url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commons|Betula klokovii}} {{wikilífverur|Betula klokovii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Birkiætt]] [[Category:Betula|klokovii]] [[Category:Flora of Europe]] 34r8gk56zk7rylhdf43fgzzyqo4pb4s 0 154646 1984237 1980676 2026-10-29T03:00:06Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984237 wikitext text/x-wiki '''Birna Arnbjörnsdóttir''' (f. 1952)<ref name="Myndrænt">{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1047793/|titill=Mbl.is. (2005, 5. nóvember). Myndrænt og skemmtilegt| skoðað-dags = 24. október 2019|aðgengi=áskrift}}</ref> er [[prófessor]] í annarsmálsfræðum við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], forstöðumaður [[Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum|Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum]]<ref name="Stjórn">{{Vefheimild|url=https://vigdis.hi.is/stofnunin/stjorn/|titill=Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Stjórn| skoðað-dags = 24. október 2019}}</ref> og deildarforseti mála- og menningardeildar.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/mala_og_menningardeild Mála- og menningardeild]. Sótt 24. október 2019.</ref><ref>Háskóli Íslands. (2019). [https://www.hi.is/frettir/nyir_deildarforsetar_vid_haskola_islands Nýir deildarforsetar við Háskóla Íslands]. Sótt 24. október 2019.</ref> == Ferill == Birna lauk BA prófi í ensku og frönsku frá Háskóla Íslands árið 1976, meistaraprófi frá Háskólanum í Reading í [[England|Englandi]] árið 1977 og doktorsprófi í almennum [[Málvísindi|málvísindum]] frá [[Texas-háskóli í Austin|Texasháskóla í Austin]], árið 1990.<ref name="SVF">{{Vefheimild|url=https://vigdis.hi.is/team/birna-arnbjornsdottir/|titill=Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum. Birna Arnbjörnsdóttir| skoðað-dags = 24. október 2019}}</ref> Frá 1988 til 2000 var Birna [[lektor]] og síðar [[dósent]] og deildarstjóri kennaradeildar í ensku fyrir útlendinga við Notre Dame College í [[New Hampshire]] og kenndi jafnframt málvísindi og enska ritun við Háskólann í New Hampshire, Southern Maine háskóla og St. Anselm háskóla í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Árið 2000 var Birna ráðin til Háskóla Íslands, fyrst sem [[lektor]], síðan [[dósent]] og sem prófessor í annarsmálsfræðum frá árinu 2008.<ref>Háskóli Íslands. [https://www.hi.is/starfsfolk/birnaarn Birna Arnbjörnsdóttir. Prófessor annarsmálfræði] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614210116/https://www.hi.is/starfsfolk/birnaarn |date=2021-06-14 }}. Sótt 24.október 2019.</ref> Birna hefur sinnt kennslu í málvísindum, annarsmálsfræðum, leiðbeint á sjötta tug meistaraverkefna og sex doktorsverkefna sem öll tengjast fræðasviðum Birnu. == Rannsóknir og verkefni == Rannsóknir Birnu hafa einkum beinst að mótum tungumála, tvíyngi og fjöltyngi einstaklinga og samfélaga auk íslensku sem erfðarmáli.<ref>[https://scholar.google.com/citations?user=oIH2bg8AAAAJ&hl=en&oi=sra Google Scholar. Birna Arnjornsdottir].</ref> Doktorsverkefni Birnu fjallaði um þróun flámælis í vesturíslensku með sérstöku tilliti til félagslegra þátta. Ritgerðin kom út hjá University of Manitoba Press árið 2006.<ref>2006. [https://uofmpress.ca/books/detail/north-american-icelandic North American Icelandic: The Life of a Language]. University of Manitoba Press.</ref> Birna hefur verið virk í rannsóknum og útgáfu á erfðarmálum sérstaklega vesturíslensku,<ref>2015. Arnbjörnsdóttir, B. [https://benjamins.com/#catalog/books/silv.18.03arn/details Reexamining Icelandic as a Heritage Language in North America]. In Germanic Heritage Languages in North America: Acquisition, attrition and change. Edited by Janne Bondi Johannessen and Joseph C. Salmons [Studies in Language Variation 18], pp. 72–93.</ref><ref>2015. Birna Arnbjörnsdóttir & Michael Putnam. [http://www.brill.com/products/book/moribund-germanic-heritage-languages-north-america Minimum Interface Domains: Long Distance Binding in North American Icelandic]. In B. Richard Page and Michael T. Putnam, (Eds.) Moribund Germanic Heritage Languages in North America: Theoretical Perspectives and Empirical Findings, pp. 203-224. Amsterdam: Brill.</ref><ref>2018. Arnbjörnsdóttir, B., Þráinsson H., and Nowenstein, Í.E. V2 and V3 Orders in North-American Icelandic. Journal of Language Contact 11, 379-412.</ref> m.a verið einn af stjórnendum alþjóðlegs rannsóknarnets um erfðarmál, WILA.<ref>[http://www.workshoponimmigrantlanguages.org Workshop on immigrant languages in the Americas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226154341/http://www.workshoponimmigrantlanguages.org/ |date=2021-02-26 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Birna hlaut ásamt Höskuldi Þráinssyni RANNÍS styrk til verkefnisins: ''Heritage Language, Linguistic Change and Cultural Identity''<ref>Háskóli Íslands. Málvísindastofnun. (2016). [https://malvis.hi.is/m%C3%A1l_m%C3%A1lbreytingar_og_menningarleg_sj%C3%A1lfsmynd_0 Mál, málbreytingar og menningarleg sjálfsmynd] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914095233/http://malvis.hi.is/m%C3%A1l_m%C3%A1lbreytingar_og_menningarleg_sj%C3%A1lfsmynd_0 |date=2017-09-14 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> en afrakstur þess verkefnis kom út í bókinni ''Sigurtungu''<ref>Háskólaútgáfan. [http://haskolautgafan.hi.is/sigurtunga Sigurtunga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004128/http://haskolautgafan.hi.is/sigurtunga |date=2019-10-25 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> í lok árs 2018 sem þau Höskuldur ritstýra ásamt Úlfari Bragasyni.<ref>2018. Sigurtunga í sögu og brag: Um vesturíslenskt mál og menningu. Birna Arnbjörnsdóttir, Höskuldur Þráinnson og Úlfar Bragason (Eds). Reykjavík: Háskólaútgáfan.</ref> Rannsóknarverkefni Birnu og [[Hafdís Ingvarsdóttir|Hafdísar Ingvarsdóttur]] um áhrif ensku á Íslandi, ''English as a Lingua Franca in Icelandic in a Changing Linguistic Environment'', var einnig styrkt af [[Rannís]]<ref name="SVF" /> en niðurstöður þeirrar rannsóknar bentu til mikilla enskuáreita í íslensku samfélagi og ofmats málhafenda á enskukunnáttu sem leiðir til vandkvæða í námi og starfi.<ref>2011. Arnbjörnsdóttir, [http://netla.hi.is/menntakvika201.pdf Exposure to English in Iceland: A Quantitative and Qualitative Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004137/http://netla.hi.is/menntakvika201.pdf/ |date=2019-10-25 }}. In Netla - Menntakviku 2011. Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Sótt 24. október 2019.</ref><ref>2017. Arnbjörnsdóttir, B. [https://journals.uio.no/index.php/osla/article/view/5848 Preparing EFL students for university EMI Programs: The hidden challenge.] In Fjeld, Hagen, Henriksen, Johannsen, Olsen & Prentice (eds.). Academic language in a Nordic setting – linguistic and educational perspectives. Oslo Studies in Language, 9(1).</ref><ref>2019. Arnbjörnsdóttir, B. [https://www.crcpress.com/Pedagogies-and-Policies-for-Publishing-Research-in-English-Local-Initiatives/Corcoran-Englander-Muresan/p/book/9781138558090 Supporting Nordic Scholars Who Write in English for Research Publication Purposes]. In Corcoran, Englander and Muresan (Eds.) Pedagogies and Policies on Publishing Research in English: Local Initiatives Supporting International Scholars. London: Routledge.</ref><ref>2007. Birna Arnbjörnsdóttir og Hafdís Ingvarsdóttur (ritstj.). [http://haskolautgafan.hi.is/teaching_and_learning_english_in_iceland Teaching and Learning English in Iceland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821193528/http://haskolautgafan.hi.is/teaching_and_learning_english_in_iceland |date=2019-08-21 }}. Reykjavík. Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur, Háskólaútgáfan.</ref><ref>2013. Arnbjörnsdóttir, B., & Ingvarsdóttir, H. [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=385216 Það er gífurleg áskorun að þurfa að vera jafnvígur á að skrifa fræðigreinar á tveimur tungumálum]. Ritið 3, 2013, 69-86.</ref><ref>2015. Arnbjörnsdóttir, B., & H. Ingvarsdóttir. [https://link.springer.com/chapter/10.1057/9781137397478_7 Simultaneous Parallel Code Use: Using English in University Studies in Iceland]. In Anne H. Fabricius & Bent Preisler (Eds)., Transcultural Interaction and Linguistic Diversity in Higher Education: The Student Experience. London: Palgrave.</ref><ref>2018. [https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-67804-7_1 Language Development across the Life Span: English in Iceland]. Birna Arnbjörnsdóttir & Hafdís Ingvarsdóttir (Eds). Educational Linguistics Series, Berlin: Springer.</ref><ref>2013. Ingvarsdóttir, H., & Arnbjörnsdóttir, B. [https://www.degruyter.com/view/j/jelf.2013.2.issue-1/jelf-2013-0006/jelf-2013-0006.xml ELF and Academic Writing: A Perspective from the Expanding Circle]. Journal of English as a Lingua Franca, 1(2).</ref> Birna er einn af forsvarsmönnum alþjóðlegs rannsóknarnets, PRISEAL um ritun og útgáfu fræðigreina á ensku og áhrif þess á þekkingarsköpun.<ref>2017. Arnbjörnsdóttir, B. & Ingvarsdóttir, H. The issues of identity and voice: Writing English for Research Purposes in the semi periphery. In Global Academic Publishing: Policies, Practices, and Pedagogies. Mary Jane Curry & Theresa Lillis (Eds). Part of the series Studies in Knowledge Production and Participation, Multilingual Matters, Clevedon, UK. </ref><ref>2019. Cargill, M., Arnbjörnsdóttir, B., & Burgess, S. (Eds.) [https://www.mdpi.com/journal/publications/special_issues/writing_publishing_english Writing and Publishing Scientific Research Papers in English].</ref><ref>Vigdís Finnbogadóttir Institute of foreign languages. [https://vigdis.hi.is/en/events/priseal-2018/ PRISEAL 2018.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210614054605/https://vigdis.hi.is/en/events/priseal-2018/ |date=2021-06-14 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Birna er einnig þátttakandi í öndvegisverkefni um áhrif ensku á íslensku í stafrænum heimi.<ref>[https://molicodilaco.hi.is/islenska/ MOLICODILACO. Modeling the Linguistic Consequences of Digital Language Contact]. Sótt 24. október 2019.</ref> Birna hefur stýrt þróun Icelandic Online<ref>[https://icelandiconline.com/ Icelandic online]. Sótt 24. október 2019.</ref> frá upphafi. Vefurinn felur í sér 6 námskeið með yfir 5000 námsviðföng á 5 færnistigum. Námskeiðin eru aðgengileg í tölvum og snjalltækjum, gjaldfrjáls og öllum opin.<ref>2004. Teaching Morphologically Complex Languages Online: Theoretical Questions and Practical Answers. In Peter Juul Hendrichsen (ritstj.) CALL for the Nordic Languages. Copenhagen Studies in Language. Copenhagen: Samfundslitteratur.</ref><ref>2006. Orðabækur, málfræðigrunnar og netkennsla. Orða og tunga 8. Orðabók Háskólans.</ref><ref>2008. Kennsla tungumála á netinu: Hugmyndafræði og þróun Icelandic Online Hrafnaþing 5. árg.</ref><ref>2008. Birna Arnbjörnsdóttir og Matthew Whelpton (ritstj.) Open Source and Language Teaching. Reykjavík: Stofnun Vigdísar Finnbogadóttur/Háskólaútgáfan.</ref> Icelandic Online hefur stuðlað að bættu aðgengi að íslenskukennslu um allan heim og hefur hlotið mjög góðar viðtökur. Icelandic Online fékk viðurkenningu mennta- og menningarmálaráðherra fyrir framlag þess til íslensks máls árið 2014.<ref>Stjórnarráð Íslands. (2014). [https://www.menntamalaraduneyti.is/frettir/forsidugreinar/nr/8171 Verðlaun Jónasar Hallgrímssonar á degi íslenskrar tungu 2014] {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Auk þess hefur verkefnið fengið Hagnýtingarverðlaun Háskóla Íslands og viðurkenningu [[Íslensk málnefnd|Íslenskrar málnefndar]] árið 2019.<ref>Háskóli Íslands. (2019). [https://www.hi.is/frettir/islensk_malnefnd_verdlaunar_visindavefinn_og_icelandic_online Íslensk málnefnd verðlaunar Vísindavefinn og Icelandic Online]. Sótt 24. október 2019.</ref><ref>Íslensk málnefnd. [https://islenskan.is/8-frettir/56-vidurkenningar-islenskrar-malnefndar-2019 Viðurkenning Íslenskrar málnefndar 2019] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004114/https://islenskan.is/8-frettir/56-vidurkenningar-islenskrar-malnefndar-2019 |date=2019-10-25 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Aðferðafræði og tæknihluti Icelandic Online hefur verið nýttur til að þróa Faroese Online<ref>[https://faroeseonline.com/ Faroese Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013020321/https://faroeseonline.com/ |date=2019-10-13 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> og Finland Swedish Online.<ref>[https://www.finlandswedishonline.fi/ Finland Swedish Online]. Sótt 24. október 2019.</ref> Þá hefur Birna tekið þátt í verkefnum á sviði máltækni ásamt Hannesi Högna Vilhjálmssyni, ''Icelandic Language and Culture Training in Virtual Reykjavík'', þar sem sýndarveruleiki er nýttur til tungumálanáms.<ref>Bédi, B., Arnbjörnsdóttir, B., Vilhjálmsson, H. H., Helgadóttir, H. E., Ólafsson, S. og Björgvinsson, E. (2016). [http://secom.ru.is/publications/EUROCALL2016.pdf Learning Icelandic language and culture in Virtual Reykjavik: starting to talk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004114/http://secom.ru.is/publications/EUROCALL2016.pdf |date=2019-10-25 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Nýjustu rannsóknir Birnu eru framhald fyrri rannsókna. Annars vegar stýrir Birna verkefninu ''Mót vestnorænna tungumála'' ásamt [[Auður Hauksdóttir|Auði Hauksdóttur]] sem skoðar dönsku og ensku í sambýli við grænlensku, færeysku og íslensku. Verkefnið er styrkt af Nordplus – sprog. Hitt verkefnið er þróun og prófun nýrrar aðferðarfræði í enskri akademískri ritun og læsi á háskólastigi sem er sérstaklega ætlað nemendum sem þurfa að tileinka sér námsefni á ensku.<ref>2015. Ingvarsdóttir, H., & Arnbjörnsdóttir, B. [https://www.researchgate.net/publication/297056645_English_in_a_new_linguistic_context_Implications_for_higher_education English in a new linguistic context: Implications for higher education]. In S. Dimova, A. Hultgren and Ch. Jensen (Eds.), The English Language in Teaching in European Higher Education, 2014. Berlin: Mouton Gruyter.</ref><ref>2014. Arnbjörnsdóttir, B., & Prinz, P. [http://netla.hi.is/greinar/2013/ryn/018.pdf An English Academic Writing Course for Secondary Schools: A Pilot Study] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004121/http://netla.hi.is/greinar/2013/ryn/018.pdf |date=2019-10-25 }}. Netlu- Vefriti um Uppeldi og menntun, Menntavísindasvið Háskóla Íslands. Ásamt Patriciu Prinz.</ref><ref>2017. Arnbjörnsdóttir, B. & Prinz, P. [https://www.researchgate.net/publication/321583302_From_EFL_to_EMI_Developing_Writing_Skills_for_the_Humanities From EFL to EMI: Developing writing skills for the Humanities]. ESP Today. 5(2), 5-23.</ref><ref>2020. [https://www.haskolaprent.is/products/the-art-and-architecture-of-academic-writing The Art and Architecture of Academic Writing: A Gateway to Genres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004123/https://www.haskolaprent.is/products/the-art-and-architecture-of-academic-writing |date=2019-10-25 }}. Patricia Prinz & Birna Arnbjörnsdóttir. Amsterdam: John Benjamins.</ref> == Ýmis stjórnunar- og félagsstörf == Birna hefur tekið þátt ýmsum stjórnunar- og félagsstörfum. Í Bandaríkjunum tók hún þátt í að byggja upp menntun fyrir innflytjendur til New Hampshire. Hún átti sæti í fjölda nefnda og stjórna sem vörðuðu kennslu ensku sem annars máls m.a. New Hampshire Department of Education Ad Hoc Committee on Multicultural Affairs (1989-1991); New Hampshire Professional Standards for Teachers Task Force (1999-2000); Nashua, New Hampshire Title VII Advisory Council (1991); Manchester, New Hampshire Title VII Advisory Council (1992); New Hampshire Task Force on Diversity in the Health and Human Resources Sector (1998-2000).<ref name="SVF" /> Birna var formaður félags kennara í ensku sem öðru máli í Norður Nýja Englandi frá 1998-2000<ref>[http://www.nnetesol.org/nnetesol-history/ NNETESOL. Northern New England TESOL] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004115/http://www.nnetesol.org/nnetesol-history/ |date=2019-10-25 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> og fulltrúi þeirra hjá alþjóðlegum samtökum, TESOL.<ref>[www.tesol.org Tesol. International association]. Sótt 24. október 2019.</ref> Birna er höfundur fyrstu námskrár í íslensku sem erlendu mál (1999)<ref>[https://www.stjornarradid.is/media/menntamalaraduneyti-media/media/ritogskyrslur/AGislenska.pdf Aðalnámskrá grunnskóla. Íslenska. 1999]. Sótt 24. október 2019.</ref> og er brautryðjandi á sviði fagtengdrar tungumálakennslu gegnum fyrirtæki sitt Fjölmenningu í samstarfi við íslensk stéttarfélög.<ref>2006. The HB Grandi Experiment: A Workplace Language Program. In “Second Languages at Work”. Karen-Margrete Frederiksen, Karen Sonne Jakobsen, Michael Svendsen Pedersen og Karen Risager (ritstj.). IRIS Publications 1. Roskilde University.</ref><ref>2007a. Samfélag málnotenda: Íslendingar, innflytjendur og íslenskan. Ritið 7. árg., 1/2007. Reykjavík: Hugvísindastofnun, bls. 63-83.</ref><ref>2007b. Islandsk som andet sprog – et forskningsfelt under udvikling. NORAND. Nordisk tidskrift for andrespraksforskning, árg. 2.1.</ref> Birna er einn af stofnendum félagsins Móðurmál sem hefur það að markmiði að efla móðurmálsfærni barna sem flytjast til Íslands.<ref>Ragna Gestsdóttir. (2019, 16. maí). [https://www.dv.is/eyjan/2019/05/16/modurmal-samtok-um-tvityngi-islandi-hljota-mannrettindaverdlaun-2019/ Móðurmál – Samtök um tvítyngi á Íslandi hljóta Mannréttindaverðlaun 2019]. DV. Sótt 24. október 2019.</ref><ref>Heimili og skóli. Landssamtök foreldra. [https://www.heimiliogskoli.is/2017/04/27/modurmal-samtok-um-tvityngi-heimsott-med-radherra/ Móðurmál – samtök um tvítyngi heimsótt með ráðherra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025004116/https://www.heimiliogskoli.is/2017/04/27/modurmal-samtok-um-tvityngi-heimsott-med-radherra/ |date=2019-10-25 }}. Sótt 24. október 2019.</ref> Birna var fulltrúi Hug- og félagsvísinda í Háskólaráði 2006-2008, átti sæti í stjórn Landsbókasafns Íslands/Háskólabókasafns 2006-2008<ref>Landsbókasafn Íslans. [https://landsbokasafn.is/uploads/arsskyrslur/Arsskyrsla_2008.pdf Ársskýrsla 2008]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Sótt 24. október 2019.</ref> og í stjórn Reiknistofnunar Háskóla Íslands 2012-2016. Birna hefur átt sæti í stjórn Stofnunar Vigdísar Finnbogadóttur í erlendum tungumálum frá 2010 en innan vébanda hennar er Alþjóðleg tungumálamiðstöð sem er UNESCO miðstöð II. Hún varð formaður stjórnar SVF og forstöðumaður 2018.<ref name="Stjórn" /> Birna er eigandi og starfandi stjórnarformaður RASK, fyrirtækis í máltækni sem sérhæfir sig í tungumálakennslu með tölvum. == Einkalíf == Foreldrar Birnu voru þau Arnbjörn Ólafsson (1922-2001) og Erna Vigfúsdóttir (1929-2019) kaupmenn í Keflavík þar sem Birna ólst upp. Birna á fjögur börn<ref name="Myndrænt" /> og fimm barnabörn. == Heimildir == {{reflist}} [[Flokkur:Prófessorar við Háskóla Íslands]] {{f|1952}} 1um4j09j0iwo5r5u75rz6kv6skvn1kr 0 155011 1984261 1942214 2026-10-29T09:54:01Z Zafer 41389 Photo changed 1984261 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography | name = Tony Parker | image = Tony Parker France 20260628 (5).jpg | caption = | height_cm = 188 | weight_kg = 84 | birth_date = {{fæðingardagur og aldur|1982|5|17}} | birth_place = [[Bruges]], [[Belgía]] | national_team = {{flagdeco|FRA}} [[Franska karlalandsliðið í körfuknattleik|Frakkland]] | nationality = Franskur / Bandarískur | draft_year = 2001 | draft_round = 1 | draft_pick = 28 | draft_team = [[San Antonio Spurs]] | career_start = 1999 | career_end = 2019 | career_position = Leikstjórnandi | career_number = 9 | years1 = 1999–2001 | team1 = [[Paris Basket Racing]] | years2 = 2001–2018 | team2 = [[San Antonio Spurs]] | years3 = 2011 | team3 = [[ASVEL Basket|ASVEL]] | years4 = 2018–2019 | team4 = [[Charlotte Hornets]] | stats_league = NBA | stat1label = Stig | stat1value = 19.473 (15,5) | stat2label = Fráköst | stat2value = 3.396 (2,7) | stat3label = Stoðsendingar | stat3value = 7.036 (5,6) }} '''William Anthony Parker Jr.''' (fæddur 17. maí 1982) er franskur-bandarískur fyrrum atvinnumaður í körfubolta og meirihlutaeigandi ASVEL Basket í [[LNB Pro A]]. Parker lék tvö tímabil fyrir Paris Basket Racing í frönsku körfuknattleiksdeildinni áður en hann gekk til liðs við [[San Antonio Spurs]] hjá Körfuknattleikssambandinu [[NBA]]. Hann var valinn af San Antonio Spurs með 28. valinu í nýliðavali NBA árið 2001 og varð fljótt byrjunarliðsmaður þeirra. Parker vann fjóra NBA-meistaratitla með Spurs á árunum 2003, 2005, 2007 og 2014. Parker lék einnig fyrir ASVEL Basket í Frakklandi árið 2011 þegar verkbann var í NBA vegna launadeilna leikmanna og eigenda var í gangi. Hann lék síðan eitt tímabil með [[Charlotte Hornets]] áður en hann lagði skóna á hilluna árið 2019.<ref>{{Cite web |author=Julian Eschenbach |date=2025-12-07 |title=“He played with a lot of poise” – Sam Presti on pushing San Antonio Spurs to draft Tony Parker in 2001 |url=https://www.basketballnetwork.net/old-school/sam-presti-on-pushing-the-san-antonio-spurs-to-draft-tony-parker-in-2001 |access-date= 2026-01-10 |website= Basketball Network |language=en}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://www.jockbio.com/Bios/Parker/Parker_bio.html Tony Parker bio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191201070617/http://www.jockbio.com/Bios/Parker/Parker_bio.html |date=2019-12-01 }} {{DEFAULTSORT:Parker, Tony }} {{f|1982}} [[Flokkur:Franskir körfuknattleiksmenn]] [[Flokkur:NBA leikmenn]] lrlv504telslm1co56khwuib95crvgy 0 171268 1984136 1926139 2026-10-28T13:23:25Z Berserkur 10188 1984136 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk |heiti = Bloodgroup |mynd = |stærð = 250px |myndatexti = |nefni = |uppruni = [[Egilsstaðir]], [[Ísland|Íslandi]] |stefna = [[Rafpopp]] |ár = 2006-2014 | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = | meðlimir = Sunna Margrét Þórisdóttir<br />Hallur Kristján Jónsson<br />Ragnar Láki Jónsson<br />Janus Rasmussen | fyrri_meðlimir = Lilja Kristín Jónsdóttir<br />Benedikt Freyr Jónsson }} '''Bloodgroup''' var íslensk rafpopphljómsveit sem á rætur að rekja til [[Egilsstaðir|Egilsstaða]].<ref>{{Cite web |url=https://gamla.fljotsdalsherad.is/is/frettir/bloodgroup-gerir-thad-gott |title=Geymd eintak |access-date=2022-12-18 |archive-date=2022-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221218232531/https://gamla.fljotsdalsherad.is/is/frettir/bloodgroup-gerir-thad-gott |url-status=dead }}</ref> Hljómsveitin var stofnuð árið 2006 af systkinunum Lilju Kristínu, Halli Kristjáni og Ragnari Láka Jónsbörnum ásamt Færeyingnum Janusi Rasmussen.<ref>https://ragnaarbastiaan.com/2014/01/25/bloodgroup/</ref><ref>https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1346042/</ref> Sveitin er ekki virk í dag en meðlimir hennar, Sunna og Janus, eru virk í öðrum verkefnum, Janus í ''Kiasmos'' með [[Ólafur Arnalds|Ólafi Arnalds]]. Lilja Kristín er einnig með sólóverkefni sitt ''Lily the Kid''. == Meðlimir == * ''Sunna Margrét Þórisdóttir'' - Söngur (2010-2014) * ''Hallur Kristján Jónsson'' * ''Ragnar Láki Jónsson'' * ''Janus Rasmussen'' * ''Lilja Kristín Jónsdóttir'' - Söngur (2006-2010) * ''Benedikt Freyr Jónsson (Benni B-Ruff)'' == Hljóðritaskrá == === Breiðskífur === * ''Sticky Situation'' (2007) * ''Dry Land'' (2009) * ''Tracing Echoes'' (2013) ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] {{sa|2006|2014}} muyy7o8il0ewicldjzqgc82orv6p1jb 0 182057 1984252 1968716 2026-10-29T08:58:03Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984252 wikitext text/x-wiki {{Forseti | forskeyti = | nafn = Gordana Siljanovska-Davkova | nafn_á_frummáli = {{Nobold|Гордана Силјановска-Давкова}} | mynd = Gordana Siljanovska-Davkova (2025-05-15).jpg | titill= Forseti Norður-Makedóníu | stjórnartíð_start = [[12. maí]] [[2024]] | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Talat Xhaferi]]<br>[[Hristijan Mickoski]] | forveri = [[Stevo Pendarovski]] | myndatexti1 = Siljanovska-Davkova árið 2024. | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1953|5|11}} | fæðingarstaður = [[Ohrid]], [[Alþýðulýðveldið Makedónía|Makedóníu]], [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] | maki = Blagoja Davkov | þjóderni = [[Norður-Makedónía|Norður-makedónsk]] | stjórnmálaflokkur = [[VMRO-DPMNE]] | háskóli = [[Háskólinn í Ljubljana]] | börn = 2 }} '''Gordana Siljanovska-Davkova''' ([[makedónska]]: Гордана Силјановска-Давкова; f. 11. maí 1953) er [[Norður-Makedónía|makedónskur]] háskólaprófessor og lögfræðingur sem er sjötti og núverandi [[forseti Norður-Makedóníu]] frá maí 2024. Hún var frambjóðandi í forsetakosningum landsins árið 2019 en tapaði fyrir [[Stevo Pendarovski]] í seinni umferð. Hún bauð sig aftur fram í forsetakosningunum 2024 og vann stórsigur gegn Pendarovski. Hún er fyrsti kvenforseti Norður-Makedóníu. ==Æska og menntun== Gordana Siljanovska-Davkova fæddist þann 11. maí 1953 í [[Ohrid]] í [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] (nú [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]]).<ref name="encyclopedia">Македонска енциклопедија, том II. Скопје, Македонска академија на науките и уметностите, 2009. {{ISBN|978-608-203-024-1}}. стр. 1358. (á makedónsku).</ref> Hún lauk grunn- og framhaldsskólanámi í [[Skopje]]. Hún útskrifaðist frá lagadeild Háskóla Heilags Kýrils og Meþodíosar í Skopje árið 1978 og hlaut jafnframt mastersgráðu sína þaðan. Hún varði lokaritgerð sína, sem bar titilinn ''Sjálfsstjórn sveitarfélaga – milli venja og veruleika'', við Háskólann í Ljubljana og útskrifaðist með doktorsgráðu árið 1994.<ref name="encyclopedia" /><ref>{{cite web |title=Gordana Siljanovska-Davkova – North Macedonia’s first female president |url=https://mia.mk/story/gordana-siljanovskadavkova-%E2%80%93-north-macedonias-first-female-president |website=Media Information Agency |access-date=13 May 2024 |date=12 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513124238/https://mia.mk/story/gordana-siljanovskadavkova-%E2%80%93-north-macedonias-first-female-president |archive-date=13 maí 2024 |url-status=dead}}</ref> ==Ferill== Hún varð lektor í stjórnmálakerfum við lagadeildina í Skopje árið 1989 og dósent í stjórnlagarétti og stjórnmálakerfum árið 1994. Hún varð prófessor árið 2004 og hefur upp frá því kennt áfanga í stjórnlagarétti, stjórnmálakerfum og samtímastjórnkerfum og sjálfsstjórn sveitarfélaga. Hún var meðlimur í stjórnlaganefnd makedónska þingsins frá 1990 til 1992 og ráðherra án ráðuneytis í fyrstu ríkisstjórn [[Branko Crvenkovski]] frá 1992 til 1994. Hún var jafnframt sérfræðingur Sameinuðu þjóðanna og varaforseti sjálfstæðs sérfræðihóps Evrópuráðsins um sjálfsstjórnir sveitarfélaga. Hún var meðlimur í [[Feneyjanefndin]]ni frá 2008 til 2016, þar sem hún sat í undirnefndum um lýðræðislegar stofnanir, dómsvald, Rómönsku Ameríku og nefnd um stjórnskipulegt réttlæti. Hún er höfundur um 200 fræðiritgerða um stjórnlagamál og stjórnmálakerfi.<ref>[http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf Биографија на проф. д-р Гордана Силјановска-Давкова, официјален веб портал на] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190217201107/http://pf.ukim.edu.mk/wp-content/uploads/2018/02/C.V.-GORDANA-SILJANOVSKA-DAVKOVA-2c-2016.pdf|date=2019-02-17}}</ref> Á landsfundi stjórnmálaflokksins [[VMRO-DPMNE]] í [[Struga]] árið 2019 var Siljanovska-Davkova útnefnd frambjóðandi flokksins fyrir forsetakosningar Norður-Makedóníu sama ár.<ref>{{Cite web |last=НМ |date=2019-02-16 |title=ВМРО-ДПМНЕ ќе ја кандидира Силјановска-Давкова на претседателските избори |url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/politika/вмро-дпмне-ќе-ја-кандидира-силјановск/ |access-date=2023-06-19 |website=Нова Македонија |language=mk-MK}}</ref> Eftir útnefningu hennar lofaði hún því að ef hún ynni myndi hún kalla til annarrar þjóðaratkvæðagreiðslu og taka aftur upp fyrra nafn ríkisins (Lýðveldið Makedónía).<ref>{{Cite web |title=Силјановска ќе игра "втор референдум" за Договорот од Преспа |url=https://www.dw.com/mk/%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%9C%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BE%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B0/a-47560769 |access-date=2023-06-19 |website=dw.com |language=mk |archive-date=2024-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240325024220/https://www.dw.com/mk/%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D1%9C%D0%B5-%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0-%D0%B2%D1%82%D0%BE%D1%80-%D1%80%D0%B5%D1%84%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BE%D0%B4-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D1%81%D0%BF%D0%B0/a-47560769 |url-status=live }}</ref> Hún tapaði fyrir [[Stevo Pendarovski]]. Siljanovska bauð sig aftur fram í forsetakosningum Norður-Makedóníu árið 2024. Í þetta sinn sigraði hún sitjandi forsetann Pendarovski með miklum mun og varð fyrst kvenna til að ná kjöri til embættis forseta Norður-Makedóníu.<ref>{{Cite web |date=9 May 2024 |title=North Macedonia elects first woman president as center-left incumbents suffer historic losses |url=https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |access-date=9 May 2024 |website=Associated Press |language=en |archive-date=9 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240509011558/https://apnews.com/article/north-macedonia-election-corruption-european-union-bulgaria-ac12182171ed7d46f160feeb469c7aa4 |url-status=live }}</ref> Nokkrum dögum fyrir embættisvígslu sína mælti Siljanovska með endurskoðun á vináttusamningi Norður-Makedóníu og Búlgaríu frá árinu 2017 og gegn því að fjallað væri um Búlgara í stjórnarskrá landsins. Án þess að þetta skilyrði verði uppfyllt getur Norður-Makedónía ekki hlotið aðild að Evrópusambandinu.<ref>{{Cite web |last=Дневник |date=2024-05-02 |title=ВМРО-ДПМНЕ ще иска промени в Договора за приятелство с България |url=https://www.dnevnik.bg/sviat/2024/05/02/4621595_vmro-dpmne_shte_iska_promeni_v_dogovora_za/ |access-date=2024-05-13 |website=Dnevnik |language=bg}}</ref> Starfandi forsætisráðherra Búlgaríu, [[Dímítar Glavtsjev]], lýsti því yfir að Búlgaría myndi ekki miðla málum frekar með Norður-Makedóníu.<ref>{{Cite web |date=2024-05-09 |title=Главчев за Северна Македония: Ние повече отстъпки няма накъде да правим |url=https://dariknews.bg/novini/bylgariia/glavchev-za-severna-makedoniia-nie-poveche-otstypki-niama-nakyde-da-pravim-2382937 |access-date=2024-05-13 |website=dariknews.bg |language=bg}}</ref> Búlgarski forsetinn [[Rúmen Radev]] svaraði því að nauðsynlegt væri að gera breytingar á norður-makedónsku stjórnarskránni til að vernda réttindi Búlgara og koma í veg fyrir hatursorðræðu gegn Búlgaríu.<ref>{{Cite web |date=2024-05-09 |title=Радев: Скоро ще проличи дали Силяновска ще работи за европейската перспектива на РСМ |url=https://bgnes.bg/news/radev-skoro-shte-prolichi-dali-silqnovska-shte-raboti-za-evropeyskata-perspektiva-na-rsm |access-date=2024-05-13 |website=БГНЕС: Новини от България и Света |language=bg}}</ref> ==Forsetatíð== [[File:MK presidential office handover 2024.jpg|thumb|Forsetaskiptin 2024]] Siljanovska sór embættiseið sem forseti þann 12. maí 2024. Í innsetningarræðu sinni lofaði hún að „kvengera“ og „Evrópuvæða“ landið og lagði áherslu á hlutverk kvenna í Norður-Makedóníu. Hún olli hins vegar deilum þegar hún vísaði til landsins sem „Makedóníu“ fremur en með opinberu heiti þess, „Norður-Makedóníu“. Þetta leiddi til þess að gríski sendiherrann Sofía Fílíppídú gekk út af athöfninni í mótmælaskyni. Gríska utanríkisráðuneytið lýsti því í kjölfarið yfir að ummæli Siljanovska væru brot gegn [[Prespa-samkomulagið|Prespa-samkomulaginu]] og að þau stofnuðu sambandi ríkjanna tveggja og aðildarviðræðum Norður-Makedóníu við [[Evrópusambandið]] í hættu. Gríski forsætisráðherrann [[Kýríakos Mítsotakís]] kallaði ummælin „ólögleg og óásættanleg“. [[Ursula von der Leyen]], forseti framkvæmdastjórnar ESB, gagnrýndi einnig orðaval Siljanovska-Davkova og lagði áherslu á að Norður-Makedónía gæti aðeins hlotið ESB-aðild að því gefnu að Prespa-samkomulagið væri virt. Embætti Siljanovska-Davkova svaraði með því móti að hún myndi virða alþjóðlegar skuldbindingar ríkisins en að hún hefði „rétt til að nota nafnið Makedónía í ljósi réttar til sjálfsskilgreiningar“.<ref>{{Cite web |date=12 May 2024 |title=North Macedonia’s new president reignites a spat with Greece at her inauguration ceremony |url=https://apnews.com/article/president-north-macedonia-greece-inauguration-e1bdfa1fb9021f91023b0250ae8b7541 |access-date=12 May 2024 |website=Associated Press |language=en |archive-date=13 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240513011744/https://apnews.com/article/president-north-macedonia-greece-inauguration-e1bdfa1fb9021f91023b0250ae8b7541 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/2024/05/12/president-north-macedonia-greece-inauguration/5a2a635a-106c-11ef-9d37-865890cc2670_story.html|title=North Macedonia's new president reignites a spat with Greece at her inauguration ceremony|date=12 May 2024|access-date=12 May 2024 |website=The Washington Post |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |date=14 May 2024 |title=North Macedonia’s new president seeks to sidestep disputes with EU neighbors |url=https://apnews.com/article/macedonia-greece-new-president-41c62a48ac17e30985d867629d189d9b |access-date=14 May 2024 |website=Associated Press |language=en}}</ref> Eftir að VMRO-DPMNE vann flest sæti í þingkosningum Norður-Makedóníu árið 2024 bað Siljanovska-Davkova leiðtoga flokksins, [[Hristijan Mickoski]], að mynda nýja ríkisstjórn þann 6. júní.<ref>{{cite web |title=North Macedonia’s center-right leader given official mandate to form government after election win |url=https://apnews.com/article/north-macedonia-government-mickoski-c17e07ff171aa31e08fa24ee4c8733c6 |publisher=Associated Press |date=6 June 2024}}</ref> ==Einkahagir og skoðanir== Hún er gift og á tvö börn.<ref>{{cite web |title=Која е Гордана Сиљановска- Давкова? |url=https://mrt.com.mk/node/109447 |website=Macedonian Radio Television |access-date=12 May 2024 |language=mk |date=12 May 2024}}</ref> Frá 2017 til 2018 var Siljanovska-Davkova á móti lögum sem viðurkenndu stöðu albanska tungumálsins í landinu.<ref>{{Cite web |title=Сиљановска Давкова: Ваквото воведување на Законот за јазиците е ноторно кршење на Деловникот кој што е најважен акт на Собранието |url=https://kurir.mk/makedonija/vesti/siljanovska-davkova-vakvoto-voveduvanje-na-zakonot-za-jazicite-e-notarno-krshenje-na-delovnikot-koj-shto-e-najvazen-akt-na-sobranieto/ |access-date=2023-06-19 |website=Kurir.mk |language=mk-MK |archive-date=2019-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420145932/https://kurir.mk/makedonija/vesti/siljanovska-davkova-vakvoto-voveduvanje-na-zakonot-za-jazicite-e-notarno-krshenje-na-delovnikot-koj-shto-e-najvazen-akt-na-sobranieto/ |url-status=dead }}</ref> Hún lítur á [[Prespa-samkomulagið]] á milli Grikklands og Norður-Makedóníu til að leysa úr nafnadeilu ríkjanna sem „brot gegn landslögum“ og „alvarlegt brot á sameiginlegum og einstaklingsbundnum réttindum borgara Makedóníu“.<ref>{{cite web |title=North Macedonia's New President Prefers The Country's Old Name |url=https://www.rferl.org/a/north-macedonia-president-siljanovska-davkova-brussels/32939952.html |website=Radio Free Europe/Radio Liberty |access-date=12 May 2024 |date=9 May 2024 |archive-date=12 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240512023115/https://www.rferl.org/a/north-macedonia-president-siljanovska-davkova-brussels/32939952.html |url-status=live }}</ref> Hún er á móti vináttusamningi landsins við Búlgaríu, sem Davkova telur ekki gagnkvæman, og er á móti viðurkenningu á Búlgörum sem opinberum þjóðernisminnihluta í Norður-Makedóníu, sem er skilyrði sem Evrópusambandið hefur sett fyrir aðild landsins.<ref>{{Cite web |date=2024-05-09 |title=Новият македонски президент подсказа: Политиката ще е против България - Новини от Actualno |url=https://www.actualno.com/balkani/novijat-makedonski-prezident-podskaza-politikata-shte-e-protiv-bylgarija-news_2217887.html |access-date=2024-05-13 |website=www.actualno.com |language=bg}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Siljanovska-Davkova, Gordana}} {{f|1953}} [[Flokkur:Forsetar Norður-Makedóníu]] ieta9u12p1ddf2eoadd3wmouz3wsh5p 0 182501 1984142 1982583 2026-10-28T14:07:16Z SagaHagfræðinnar 120347 /* Áhrif og arfleifð */ 1984142 wikitext text/x-wiki '''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.<ref name=":0">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge Universiy Press|bls=208|ár=2005}}</ref> Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003-184-185">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.</ref> Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.<ref name=":5">King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. </ref> == Kenningar og hugmyndir == Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, leiðandi til ójafnrar skiptingu auðs.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}</ref> [[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.<ref>King, J. E. (2003). ''„Non-Marxian Socialism.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.</ref> Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.<ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}</ref> Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.<ref name=":1" /> Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Þeirra áheyrslur á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. <ref name=":6">Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science & Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].</ref> Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}</ref> == Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista == [[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.<ref name=":7" /> Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afraksturins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.<ref name=":6" /> Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforsskot.<ref name=":6" /> Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvennréttindamálum.<ref name=":6" /> == Helstu fulltrúar == Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.<ref name=":7">{{Bókaheimild|titill=The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.|útgefandi=Science & Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}</ref> Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.<ref>{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}</ref> === Thomas Hodgskin === [[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}</ref> [[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.<ref name=":2" /> === William Thompson === [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}</ref> Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir "sem mestri hamingju fyrir sem flesta." Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.<ref name=":4" /> Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Francis Bray === [[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}</ref> Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> === John Gray === [[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}</ref> Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}</ref> Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}</ref> === Piercy Ravenstone === [[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.<ref name=":8">{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}</ref> Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}</ref> Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}</ref> Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}</ref> == Áhrif og arfleifð == Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}</ref> Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}</ref> [[Flokkur:Hagfræði]] === Tengsl við Karl Marx === Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.<ref name="King2003">King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.</ref> John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.<ref name="King2003" /> Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.<ref name="HuntLautzenheiser2011">Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.</ref> == Heimildatilvísanir == ipgj03m8of6wgmoxlhob4igqf2rrm80 0 187661 1984229 1934832 2026-10-29T00:49:10Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984229 wikitext text/x-wiki '''Andkristur''' (''Der Antichrist'' á frummálinu) er bók eftir þýska heimspekinginn [[Friedrich Nietzsche]]. Bókin kom fyrst út árið [[1895]] á þýsku þrátt fyrir að vera skrifuð 7 árum áður, [[1888]]. == Innihald bókarinnar == Bókin er ádeila á [[kristni]] og [[Trúarbrögð|trú]] í heild sinni. [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]] segir í formála bókarinnar að bókin tilheyri fæstum til lesturs, og að hugsanlega hafi enginn verið fæddur enn sem geti skilið bókina á þeim tíma sem hún er skrifuð.<blockquote>"Það kunna að vera þeir sem skilja [[Saraþústra|Zaraþústra]] minn: Hvernig gæti ég ruglað sjálfum mér saman við þá sem nú til dags ná eyrum manna? Aðeins dagurinn eftir morgundaginn tilheyrir mér. Sumir fæðast að sér látnum. Skilyrði þess að mega skilja, og þá óhjákvæmilega, þekki ég fullvel. Til að þola alvarleika minn og ástríðu verður maður að búa sjálfur yfir slíkum heiðarleika í andans málum að jaðri við hörku"</blockquote>í verkum Nietzsches er mikið fjallað um viljann til valds, dyggð, dugnað og veikleika, það er engin undantekning varðandi þetta í þessari bók, heldur byrjað Nietzsche á því að leggja um innihald bókarinnar með því að segja frá því að vald sé í grunninn það sem maðurinn sækist í og allur annar vilji sé mótsögn við mannlegt eðli. Hann tengir þetta við Kristni sem auðvitað gengur mikið út á að ekki sækjast sérstaklega í vald heldur jafnrétti.<blockquote>"Hvað er slæmt? Allt sem sprettur af veikleika. Hvað er hamingja? Sú tilfinning að valdið aukist, að mótstaða sé yfirstigin. '''Ekki''' ánægja, heldur meira vald; umfram allt '''ekki''' friður, heldur stríð; '''ekki''' dyggð, heldur dugnaður. Hinir Veiku og misheppnuðu eiga að farast: fyrsta regla mannkærleika '''okkar.''' Og þeir ættu að fá til þess aðstoð. Hvað er skaðlegra en nokkur löstur? Virk meðaumkun með öllum misheppnuðum og aumum - Kristindómurinn."</blockquote> == Tenglar == * [[gutenberg:19322|Andkristur]] á [[Project Gutenberg]] - Ensk útgáfa * [[gutenberg:52953|Andkristur]] á [[Project Gutenberg]] - Finnsk útgáfa * [https://web.archive.org/web/20250809024356/https://heimspeki.hi.is/about/ritger%C3%B0ir/friedrich-nietzsche/ Heimspekivefur HÍ (Friedrich Nietzsche)] * [https://www.forlagid.is/vara/andkristur/ Andkristur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250616222147/https://www.forlagid.is/vara/andkristur/ |date=2025-06-16 }} frá [[Forlagið|Forlaginu]] - Íslensk útgáfa [[Flokkur:Bókaárið 1895]] [[Flokkur:Bækur eftir Friedrich Nietzsche]] agg7kjp74dql2g5thf3a8ghjd2ldufd 0 190507 1984263 1966897 2026-10-29T10:27:19Z TKSnaevarr 53243 1984263 wikitext text/x-wiki {{Leikari | forskeyti = Sir | nafn = Ben Kingsley | mynd = Ben Kingsley by Gage Skidmore.jpg | mynd_texti = Ben Kingsley árið 2014. | fæðingarnafn = Krishna Pandit Bhanji | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1943|12|31}} | fæðingarstaður = [[Snainton]], [[Yorkshire]], [[England]]i | þjóðerni = [[England|Enskur]] | ár = 1967– | maki = {{gifting|Angela Morant|1966|1976|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|Alison Sutcliffe|1978|1992|orsök=skildu}}<br>​{{gifting|Alexandra Christmann|2003|2005|orsök=skildu​}}<br>{{gifting|Daniela Lavender|2007}} | börn = 4 | undirskrift = Ben Kingsley signature.svg | helstu_hlutverk = {{plainlist| * [[Mahatma Gandhi]] í ''[[Gandhi (kvikmynd)|Gandhi]]'' (1982) * [[Itzhak Stern]] í ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' (1993)}} <!-- Verðlaun --> | óskarsverðlaun = Besti leikari í aðalhlutverki fyrir ''[[Gandhi (kvikmynd)|Gandhi]]'' (1983) | emmy-verðlaun = | tony-verðlaun = | gg-verðlaun = | bafta-verðlaun = | sag-verðlaun = | cesar-verðlaun = | goya-verðlaun = | afi-verðlaun = | olivier-verðlaun = | edduverðlaun = | grammy-verðlaun = }} '''Sir Ben Kingsley''' (fæddur undir nafninu '''Krishna Pandit Bhanji''' 31. desember 1943) er [[England|enskur]] leikari. Hann hefur hlotið fjölda verðlauna á sjö áratuga löngum leikferli sínum, meðal annars [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlaun]], [[BAFTA-verðlaunin|BAFTA-verðlaun]], [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlaun]] og tvenn [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlaun]], auk þess sem hann hefur verið tilnefndur til fernra [[Primetime Emmy-verðlaunin|Primetime Emmy-verðlauna]] og tvennra [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]]. Kingsley hlaut riddaranafnbót árið 2002 fyrir framlög til breska kvikmyndaiðnaðarins.<ref name="Knighthood">{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/1880730.stm |title=Sir Ben: Knighthood beats Oscar |work=[[BBC News]] |access-date=13 March 2013}}</ref> Hann hlaut stjörnu á [[Frægðargata Hollywood|frægðargötu Hollywood]] árið 2010<ref name="WalkofFame">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/10180377 |title=Sir Ben Kingsley gets star on Hollywood Walk of Fame |work=BBC News |date=28 May 2010 |access-date=20 June 2010}}</ref> og vann [[Britanníuverðlaunin]] árið 2014.<ref>{{cite web|url=http://www.bafta.org/los-angeles/britannia-awards/features/the-britannia-awards-kathryn-bigelow-and-sir-ben-kingsley|title=The Britannia Awards: Kathryn Bigelow and Sir Ben Kingsley|date=30 July 2013|publisher=Bafta|access-date=26 June 2015|archive-date=7 November 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141107014845/http://www.bafta.org/los-angeles/britannia-awards/features/the-britannia-awards-kathryn-bigelow-and-sir-ben-kingsley|url-status=dead}}</ref> Móðir Kingsley var ensk en faðir hans Indverji frá [[Gújarat]] af ættum frá [[Jamnagar]]. Kingsley hóf leiklistarferil sinn í leikhúsi. Hann gekk til liðs við [[Konunglega Shakespeare-félagið]] árið 1967 og lék aðallega á sviði næstu 15 árin. Hann lék meðal annars aðalhlutverkin í uppsetningum á ''[[Hvað sem þið viljið]]'' (sem var frumraun hans á [[West End-leikhús|West End]] fyrir félagið í [[Aldwych-leikhúsið|Aldwych-leikhúsinu]] árið 1967), ''[[Ys og þys út af engu]]'', ''[[Ríkharður 3. (leikrit)|Ríkharður 3.]]'', ''[[Ofviðrið]]'', ''[[Draumur á Jónsmessunótt]]'', ''[[Hamlet]]'' og ''[[Vindsór-konurnar kátu]]''. Kingsley er einnig þekktur fyrir sjónvarpshlutverk og hefur fjórum sinnum verið tilnefndur til Primetime Emmy-verðlauna, fyrir hlutverk sín í ''[[Morðingjar meðal vor]]'' (1989), ''[[Jósef (kvikmynd frá 1995)|Jósef]]'' (1995), ''[[Anna Frank (sjónvarpsþættir)|Anna Frank]]'' (2001) og ''[[Frú Harris]]'' (2006). Á hvíta tjaldinu er Kingsley þekktastur fyrir að leika [[Mahatma Gandhi]] í kvikmyndinni ''[[Gandhi (kvikmynd)|Gandhi]]'' (1982) í leikstjórn [[Richard Attenborough|Richards Attenborough]], sem skilaði honum Óskarsverðlaunum sem besti leikarinn og BAFTA-verðlaunum sem besti aðalleikarinn. Kingsley var tilnefndur til BAFTA-verðlauna sem besti aukaleikarinn fyrir túlkun sína á hlutverki [[Itzhak Stern]] í kvikmyndinni ''[[Listi Schindlers (kvikmynd)|Listi Schindlers]]'' eftir [[Steven Spielberg]]. Hann hefur einnig verið tilnefndur til Óskarsverðlauna fyrir leik sinn í myndunum ''[[Bugsy]]'' (1990), ''[[Sexy Beast]]'' (2000) og ''[[Hús byggt á sandi]]'' (2003). Meðal annarra þekktra mynda með Kingsley má nefna ''[[Maurice (kvikmynd frá 1987)|Maurice]]'' (1987), ''[[Laumuspil]]'' (1992), ''[[Leitin að Bobby Fischer]]'' (1993), ''[[Dauðinn og stúlkan (film)|Dauðinn og stúlkan]]'' (1994), ''[[Þrettándakvöld (kvikmynd frá 1996)|Þrettándakvöld]]'' (1996), ''[[Tuck að eilífu (kvikmynd frá 2002)|Tuck að eilífu]]'' (2002), ''[[Slembi-Slevin]]'' (2006), ''[[Elegy (kvikmynd)|Elegy]]'' (2008), ''[[Fangaeyjan]]'' (2010) og ''[[Hugo (kvikmynd)|Hugo]]'' (2011). Kingsley hefur leikið persónuna Trevor Slattery í [[Marvel-kvikmyndaheimurinn|Marvel-kvikmyndaheiminum]] í rúman áratug, í kvikmyndunum ''[[Iron Man 3]]'' (2013) og ''[[Shang-Chi and the Legend of the Ten Rings]]'' (2021), stuttmyndinni ''[[All Hail the King]]'' (2014) og þáttaröðinni ''[[Wonder Man (sjónvarpsþættir)|Wonder Man]]'' á [[Disney+]] (frá 2026). Hann hefur jafnframt leikið í stórmyndunum ''[[Prinsinn af Persíu: Sandur tímans]]'' (2010) og ''[[Ender's Game (kvikmynd)|Ender's Game]]'' (2013). Kingsley hefur jafnframt ljáð persónum rödd sína í kvikmyndunum ''[[Kassatröllin]]'' (2014) og ''[[Skógarlíf (kvikmynd frá 2016)|Skógarlíf]]'' (2016). ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|leikari}} {{DEFAULTSORT:Kingsley, Ben}} {{f|1943}} [[Flokkur:Enskir leikarar]] [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] [[Flokkur:Óskarsverðlaunahafar í flokki besta karlleikara í aðalhlutverki]] i32r44n56jjyr2l3czdmani97mt9hzh 2 192701 1984188 1984092 2026-10-28T16:29:04Z Manielvartraustason 120058 Æviágrip og Starfsferill kaflar endurskrifaðir og heimildatilvísanir lagaðar 1984188 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://doi.org/10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi=10.13177/irpa.a.2016.12.1.6 |issn=1670-679X}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago og útskrifaðist þar árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhillast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. [[:en:Efficient-market_hypothesis|efficient market hypothesis]]) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. [[:en:Minsky_moment|Minsky moment]]).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst [[Jafnvægispunktur|jafnvægis]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlánþegar (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulánþegar (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lánþegar (e. [[:en:Ponzi_scheme|Pozi]] borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri meiri ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi [[Lausafjárkreppan 2007–2008|fjármálakreppunni 2008]] urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpa fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og [[Kreppa|kreppur]]. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi=10.1017/elr.2025.10049 |issn=1838-2673}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi=10.1177/0486613417743529 |issn=0486-6134}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er [[:en:L._Randall_Wray|L. Randall Wray]]. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=978-1-78897-393-9}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt [[:en:Veblen-Commons_Award|Veblen–Commons-verðlaunin]]. [[:en:Association_for_Evolutionary_Economics|Association for Evolutionary Economics]] veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum [[:en:Levy_Economics_Institute|Levy Economics Institute]] og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við [[:en:Bard_College|Bard College]]. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. [[:en:Macroprudential_regulation|macroprudential policy]]). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> 2371a8kowizkrg26fwjtojy6zwosssb 0 192720 1984139 1983411 2026-10-28T13:38:52Z SagaHagfræðinnar 120347 /* Arfleið   */ 1984139 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>{{Heimspekingur|fæddur=1775|dánardagur=1833|þjóðerni=Írskur|helstu_viðfangsefni=Nytjastefnan, sósíalismi, kvennréttindi, vinnugildiskenningin}} {{Hreingera|vantar innri tengla}} '''William Thompson''' (1775-1833) var írskur heimspekingur, rithöfundur og pólitískur hagfræðingur. Hann var málsvari nytjastefnunnar, sósíalisma og aukinna réttinda kvenna. Hagfræðihugmyndir hans mótuðust einkum af vinnigildiskenningu klassískra hagfræðinga, samvinnuhugmyndum [[Robert Owen|Roberts Owens]] og nytjastefnu [[Jeremy Bentham|Jeremy Benthams]] (Hunt and Lautzenheiser 2011, 155). Thompson hefur gjarnan verið talinn til svokallaðra [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian Socialists). Hugmyndir Thompson höfðu síðar áhrif á [[Karl Marx]], sem vísaði til verka hans í eigin skrifum.<ref name=":1" /> == Ævi == Thompson fæddist í borginni Cork á Írlandi árið 1775 inn í valdamikla fjölskyldu. Faðir hans, [[John Thompson]], var þekktur kaupmaður, landeigandi og borgarstjóri Cork árið 1794. Hins vegar er lítið vitað um móður hans.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/thompson-william-a8528|titill=Thompson, William|útgefandi=Dictionary of Irish Biography|ár=2009|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson átti að minnsta kosti tvær systur en hann gifti sig aldrei og átti engin börn. Hann var auðugur maður en var nokkuð nægjusamur, hann reykti ekki og var grænmetisæta.<ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://www.ebsco.com/research-starters/history/william-thompson#full-article|titill=William Thompson|höfundur=Stableford, Brian|útgefandi=EBSCO|ár=2024|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Eftir lát foreldra sinna erfði Thompson um 567 hektara lands í vesturhluta Cork-sýslu en hann var ólíkur öðrum landeigendum á þessum tíma þar sem hann lagði mikið upp úr því að betrumbæta lífskjör ásamt vinnuumhverfi verkamanna sinna. Hann var með þeim fyrstu til að skrifa og spá í félagsvísindum en hann hafði ástríðu fyrir því að draga úr ójöfnuði, bæta stöðu verkamanna, auka réttindi kvenna og almennt betrumbæta samfélagið.<ref name=":2" /> == Ríkardískur Sósíalismi == Thompson var ásamt breskum sósílistunum [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Thomas Hodgskin]] talinn til svokallaðara [[Ricardískur sósíalismi|Ríkardískra sósíalista]] (e. Ricardian socialists). Þeir studdust að hluta til við hugmyndir [[David Ricardo|David Ricardos]] og annarra klassískra hagfræðinga til að gagnrýna Malthus og fylgismenn hans.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (184–185). Blackwell Publishing.</ref> Ríkardískir sósíalistar töldu ójöfnuð vera eitt helsta vandamál ríkjandi efnahagskerfis og voru ósammála þeirri hugsun að fátækt verkafólks væri óhjákvæmileg afleiðing mannfjölgunnar. Þeir vísuðu til [[vinnugildiskenningarinnar]] (''e. Labour Theory of Value'') og túlkuðu hana, líkt og [[John Locke]] hafði gert, að einstaklingur ætti rétt á því verðmæti sem hann skapaði með vinnu sinni. Þeir töldu því að vandinn lægi frekar í skipulagningu eignarhalds og hvernig afrakstur framleiðslunnar væri dreift.<ref>King, J. E. (2003). Non-Marxian socialism. Í W. J. Samuels, J. E. Biddle, og J. B. Davis (ritstj.), ''A companion to the history of economic thought'' (185). Blackwell Publishing.</ref> Thompson og Hodgskin eru taldir meðal mikilvægustu Ríkardísku sósíalistanna og hafa báðir verið nefndir forverar Karl Marx. Þeir byggðu á vinnugildiskenningu klassíku hagfræðinnar og notuðu hana til að gagnrýna ójafna dreifingu tekna og stöðu verkafólks. Marx þróaði þessa gagnrýni síðar áfram, meðal annars í vinnugildiskenningu hans og kenningu um virðisauka.<ref name=":1">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 177–178.</ref> Það hefur verið gagnrýnt að flokka Thompson sem Ríkardískan sósíalista. Þótt hann hafi nýtt sér hugmyndir úr klassískri hagfræði voru áhrif frá fleiri hugmyndastraumum mikilvæg. Fræðimenn hafa meðal annars bent á að Thompson hafi sameinað nytjastefnu Jeremy Benthams, samvinnuhugmyndir Robert Owens og hugmyndir um verðmæti úr klassískri hagfræði.<ref name=":9" /> Sumir fræðimenn telja jafnvel að það sé villandi að flokka hann sem Ríkardískan sósíalista þar sem Thompson vísaði fremur til Adam Smith en David Ricardo í kenningu sinni um verðmæti.<ref name=":8" /> == Helstu hagfræðihugmyndir == Hagfræðihugmyndir Thompson mótuðust einkum af vinnugildiskenningu klassísku hagræðinganna, samvinnuhugmyndum Owen´s og nytjastefnu Bentham. Hann er gjarnan talinn til Ríkadískra sósílista, sem nýttu meðal annars vinnugildiskenningu klassískrar hagfræði til að gagnrýna kapítalískt hagkerfi og stöðu verkafólks. Hann byggði á hugmyndum [[Adam Smith|Smith]] og Ricardo en lagði sérstaka áherslu á ójafna dreifingu auðs og stöðu verkafólks.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 155-156.</ref> === Vinnugildiskenning og dreifing auðs === Thompson taldi að vinna skapaði auð og að verðmæti vöru réðist að miklu leyti af þeirri vinnu sem færi í framleiðslu hennar. Hann lagði því mikla áherslu á hvernig  auði væri skipt á milli verkafólks og eigenda fjármagns. Hann taldi að verkafólk væri að fá of lítið fyrir vinnuna sína og gagnrýndi þessa skiptingu. Honum fannst að þeir sem ynnu að framleiðslunni ættu að fá stærri hlut af þeim auði sem skapaðist.<ref name=":4">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 156-158.</ref> Eitt helsta viðfangsefni Thompsons var því hvernig hægt væri að skipta auði með réttlátri hætti án þess að draga úr hvata fólks til vinnu og framleiðslu. Hann taldi mikilvægt að fólk fengi að nýta góðs af eigin vinnu og gagnrýndi kapítalískt hagkerfi fyrir að tryggja verkafólki ekki nægilega vel.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 157-159.</ref> === Nytjastefna og jöfnuður === Hugmyndir Thompson um dreifingu auðs tengdust [[Nytjastefna|nytjastefnu]] Benthams. Thompson taldi að skipting auðs hefði mikil áhrif á velferð samfélagsins. Að hans mati skipti aukinn auður meira máli fyrir þann sem hafði lítið á milli handanna en þann sem var þegar orðinn ríkur. Jafnari dreifing auðs gæti því stuðlað að meiri heildarvelferð í samfélaginu. Thompson taldi þó að aukinn jöfnuður ætti ekki að draga úr hvata fólks til að vinna og framleiða.<ref name=":4" /> Thompson taldi einnig að samfélag sem byggðist á samvinnu gætu stuðlað að meiri jöfnuði. Hann vildi að fólk byggi og starfaði í samfélagi þar sem auði og ábyrgð væri deild á milli íbúa. Hugmyndir hans byggðust mikið af Robert Owen og samvinnuhreyfingunni. Hann taldi að slíkar breytingar í samfélaginu ættu að vera gerð með friðsælum og frjálsum hætti.<ref name=":4" /> === Gagnrýni á markaðssamkeppni === Thompson og [[Thomas Hodgskin]] gagnrýndu báðir ríkjandi [[Kapítalismi|kapítalísk]] hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um [[markaðssamkeppni]]. Hodgskins var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að þar myndi náttúrulegt jafnvægi ríkja. Árið 1825 gaf Hodgskin út bókina ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann heldur því fram að leiðin til réttlætis í garð verkafólks væri í gegnum frjálsan markað og einstaklingsbundið eignarhald. Sá sem vinnur og framleiðir á að eiga framleiðslutækin og fá afraksturinn. Meinið er ekki markaðurinn heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum. Hodgskin greindi á milli náttúrulegs verðs (''e. Natural price'') og félagslegs verðs (''e. Social price'') sem gegndu lykilhlutverki í að útskýra hvernig arðrán á sér stað í kapítalísku samfélagi. Náttúrulegt verð endurspeglar raunverulegan framleiðslukostnað vöru (mældan í vinnu). Félagslegt verð er það verð sem vara er seld á í kapítalísku umhverfi og inniheldur gróða kapítalista, rentu og skatta til ríkisins. Í draumasamfélagi Hodgskin yrðu náttúrulegt og félagslegt verð eitt og það sama.<ref>Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 186–191.</ref> Thompson stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál þótt kerfi Hodgskin væri framför frá kapítalisma. Hann benti á fimm helstu galla við kerfi Hodgskin.   * Í fyrsta lagi taldi Thompson að á  samkeppnismarkaði væru verkamenn, iðnaðarmenn eða kaupmenn keppinautar. Einnig gætu hagsmunir starfsgreina farið á móti hagsmunum almennings.<ref name=":5">Hunt, E. K. (1980). ''The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.'' Science & Society, 44(2), 190–195.</ref> * Í öðru lagi taldi Thompson að kúgun kvenna væri afleiðing einstaklingshyggju og samkeppni í hagkerfi. Vegna kynjastaðla væru konur bundnar við heimilisverk og uppeldi barna. Vinnuafl þeirra væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thomposn sá fyrir sér samfélag þar sem heimilisverkum og uppeldi barna væri deilt og konur hefðu sömu menntun og tækifæri og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.<ref name=":5" /> * Í þriðja lagi taldi hann að samkeppnismarkaður myndi leiða til sóunar vegna þess að einstaklingar taka framleiðsluákvarðanir með takmarkaðar upplýsingar. Framleiðendur hafa hvata til að leyna upplýsingum.<ref name=":5" /> * Í fjórða lagi taldi Thompson að félagslegt óöryggi fylgdi kapítalisma. Samkeppni ýtir undir sjálfselsku og tryggir fólki ekki öryggi gegn fötlun, veikindum eða elli.<ref name=":5" /> * Í fimmta lagi hélt Thompson því fram að markaðsamkeppni hægði á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hafa hvata til að halda aðferðum leyndum sem veita þeim samkeppnisforskot.<ref name=":5" /> === Kvennréttindi og jafnrétti === Líkt og margir aðrir [[Útópískur sósíalismi|útópískir sósíalistar]] fjallaði William Thompson einnig um stöðu kvenna. Hann taldi að ójöfn staða kynjanna stafaði meðal annars af því að konur fengu ekki sömu menntun, réttindi og tækifæri og karlar. Að hans mati gætu konur tekið jafnan þátt í atvinnulífinu og karlar ef þær fengu sambærileg tækifæri.<ref name=":6">Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 160-161.</ref> Wiliam Thompson gagnrýndi einnig verkaskiptingu kynjanna, þar sem konur báru að mestu ábyrgð á heimilisstörfum og umönnun barna. Hann taldi að samfélag sem byggðist á meiri samvinnu og sameiginlegri ábyrgð gæti stuðlað að auknu jafnrétti kynjanna.<ref name=":6" /> Árið 1825 gaf hann út verkið ''Appeal of One-Half of the Human Race, Women'', Against the Pretensions of Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery, þar sem hann fjallaði sérstaklega um stöðu og kúgun kvenna.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 172.</ref> === Samfélagsumbætur === Thompson taldi menntun í samfélaginu ekki vera fullnægjandi. Fyrsta þáttaka hans í opinberri umræðu snérist um menntamál þar sem hann gagnrýndi að markmið sem höfðu verið sett árið 1806 um menntun barna í Cork hefðu ekki enn náðst. Hann lagði fram tillögu að ódýru menntakerfi þar sem börnum væri kennt um pólitík, hagkerfið og landbúnað en á þessum tíma var nánast bara verið að kenna börnum tungumál í skólum.<ref>{{Vefheimild|url=https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=books & ideas|mánuður=desember|ár=2019|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson var þekktur fyrir að vera með sterkar og öðruvísi skoðanir en árið 1819 bauð [[Jeremy Bentham]], breskur heimspekingur, honum að búa með sér í London þar sem hann síðan kynntist mönnum með svipaða hugmyndafræði og hann og fékk í kjölfarið áhuga á hugmyndum [[Robert Owen|Owen's]] um útópískar hugmyndir.<ref name=":3" /> Árið 1829 reyndi Thompson að stofna svokallaða kommúnu á landinu sínu þar sem íbúar borguðu leigu en fengu einnig sanngjörn laun fyrir sína vinnu á landinu. Hann útvegaði fólkinu allskyns nauðsynjum og sá til þess að börnin myndu fá menntun. Markmið hans með þessu verkefni var að minnka ójöfnuð í samfélaginu.<ref>{{Vefheimild|url=https://tripeanddrisheen.substack.com/p/the-west-cork-man-who-inspired-marx|titill=The West Cork man who inspired Marx|höfundur=Ellie O'Byrne|útgefandi=Tripe and Drisheen|mánuður=nóvember|ár=2022|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Thompson lést þann 28. Mars árið 1833 en hann hafði mikil áhrif á samfélagið með sinni hugmyndafræði og skrifum en kenningar hans héldu áfram að þróast og veita innblástur eftir hans tíma.<ref name=":3" /> == Áhrif og gagnrýni == === '''Áhrif á sósíalíska hagfræði og Karl Marx''' === Verk William Thompson höfðu óbein áhrif á þróun hagfræðikenninga á 19. öld, en hann hafði þó töluverð áhrif á þróun sósíalískrar hagfræði og samvinnuhreyfingarinnar. Hugmyndir hans voru að mörgu leyti á mörkum hagfræði, stjórnmálakenninga og samfélagsumbóta og tengdust meðal annars nytjastefnu, Owenisma og gagnrýni á dreifingu auðs.<ref name=":7">Eagleton, T. (2000). The radicalism of William Thompson. ''The Irish Review, 26'', 80–88. https://doi.org/10.2307/29735994</ref> <ref name=":8">Kaswan, M. J. (2014b). ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson''. State University of New York Press. https://doi.org/10.2307/jj.18253419</ref> Greining Thompsons á sambandi vinnu, fjármagns og dreifingar auðs í ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' (1824) varð síðar mikilvægur þáttur í þeirri gagnrýni á kapítalisma sem Karl Marx þróaði áfram.<ref name=":8" /> Marx þekkti verk Thompsons og vísaði til þeirra í skrifum sínum, meðal annars í ''The Poverty of Philosophy (1847)'' og ''[[Auðmagnið]] (1867).'' Thompson hafði fjallað um dreifingu tekna og þá hugmynd að hluti þess verðmætis sem vinnuaflið skapaði rynni til eigenda fjármagns áður en Marx setti fram sína eigin kenningu um arðrán og umframvirði.<ref name=":7" /> Hversu mikil áhrif Thompson hafði á Marx hefur þó verið umdeilt. Anton Menger (1841-1906) hélt því fram að Marx hefði að verulegu leyti sótt hugmyndir sínar um umframvirði til Thompsons.<ref>''Menger, A. (1899). The right to the whole produce of labour: The origin and development of the theory of labour's claim to the whole product of industry. Macmillan. https://archive.org/details/righttowholeprod00mengiala''</ref> Marx og Friedrich Engels (1820-1895) litu hins vegar á Thompson og aðra Ríkardíska sósíalista sem forvera hugmyndarinnar um umframvirði, en töldu sig jafnframt hafa þróað hugmyndina lengra en þessir forverar.<ref name=":9">Gomes, C. (2019). ''William Thompson, a pioneer of European socialism''. Books & Ideas. https://laviedesidees.fr/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism </ref> Því er Thompson almennt fremur talinn mikilvægur forveri kenningar Marx en bein uppspretta hennar.   === '''Áhrif á samvinnuhreyfinguna''' === Thompson hafði einnig mikilvæg áhrif á þróun samvinnuhreyfingarinnar. Hann taldi að samvinnufélög og sameiginlegt eignarhald gætu stuðlað að jafnari dreifingu auðs og aukinni hamingju. Mark J. Kaswan, sem skrifaði um Thompson í bókinni ''Happiness, Democracy, and the Cooperative Movement: The Radical Utilitarianism of William Thompson (2014)'', hélt því sérstaklega fram að Thompson hafi lagt fræðilegan grunn að samvinnuhreyfingunni og að hann hafi verið einn helsti fræðilegi hugmyndasmiður hennar.<ref name=":8" /> Thompson lagði meðal annars áherslu á að samvinnusamfélög skyldu byggjast á lýðræðislegri stjórnun og jafnrétti félagsmanna. Hugmyndir hans urðu þannig hluti af þeim hugmyndastraumum sem síðar mótuðu alþjóðlegu samvinnuhreyfinguna.<ref>Kaswan, M. J. (2014a). Developing democracy: cooperatives and democratic theory. ''International Journal of Urban Sustainable Development'', ''6''(2), 190–205. https://doi.org/10.1080/19463138.2014.951048</ref> === '''Arfleifð'''   === Þrátt fyrir áhrif hans voru hugmyndir Thompsons einnig takmarkaðar. Hann byggði að verulegu leyti á vinnuvirðiskenningu klassískrar hagfræði og taldi vinnu vera grundvöll verðmætasköpunar.<ref name=":7" /> Þessi nálgun varð síðar fyrir vaxandi gagnrýni þegar nýjar kenningar um verðmæti og verðmyndun komu fram á síðari hluta 19. aldar, meðal annars með jaðarhyggjunni. Jaðarhyggjan lagði meiri áherslu á jaðarnyt og samband framboðs og eftirspurnar við verðmyndun og varð mikilvægur hluti af þeirri þróun sem leiddi til nýklassískrar hagfræði.<ref>Hunt, E. K. og Lautzenheiser, Mark. (2011) ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe. bls. 276.</ref> Hugmyndir Thompson hafa einnig verið taldar útópískar. Hann sá fyrir sér samfélag þar sem samvinna, sameiginlegt eignarhald, jafnrétti og lýðræðisleg þátttaka myndu leysa mörg þeirra vandamála sem fylgdu kapítalísku samfélagi.<ref name=":9" /> Þrátt fyrir að margar hugmyndir hans hafi ekki orðið að veruleika í þeirri mynd sem hann sá fyrir sér, höfðu þær áhrif á þróun sósíalískrar hugsunar og samvinnuhreyingarinnar. Arfleið Thompson felst ekki fyrst og fremst í áhrifum hans í meginstraum hagfræðinnar en frekar í því hvernig hann tengdi hagfræðilega greiningu, félagslegt jafnrétti og hugmyndir um samvinnu.<ref name=":8" /> == Helstu Verk == Meðal helstu rita Williams Thompson eru: * ''State of the Education in the South of Ireland'', 1818. * ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth Most Conducive to Human Happiness; applied to the Newly Proposed System of Voluntary Equality of Wealth'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1824. * ''Appeal of One Half the Human Race, Women, Against the Pretensions of the Other Half, Men, to Retain Them in Political, and thence in Civil and Domestic Slavery'', (Longman, Hurst Rees, Orme, Brown & Green: London), 1825. * ''Labor Rewarded. The Claims of Labor and Capital Conciliated: or, How to Secure to Labor the Whole Products of Its Exertions'', (Hunt and Clarke: London), 1827. * ''Practical Directions for the Speedy and Economical Establishment of Communities on the Principles of Mutual Co-operation, United Possessions and Equality of Exertions and the Means of Enjoyments'', (Strange and E. Wilson: London), 1830. == Heimildatilvísanir == [[Flokkur:Nytjastefnumenn]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1833]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1775]] 58g0ma6hveagla8ce1edtv9q2lauhjs 0 192721 1984134 1977888 2026-10-28T13:17:30Z Hagfræðinemi 120449 Setti inn tengla á heimildirnar og uppfærðu heimildaskránna. Skipti köflum niður í undirkafla og lagði meiri áherslu á hagfræðikenningar. 1984134 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Robert Torrens | fæðingardagur = 1780 | fæðingarstaður = Hervey Hill, Derry, Írland | dánardagur = 27. maí 1864 | dánarstaður = London, England | starf = Hagfræðingur, stórnmálamaður, herforingi og rithöfundur | þekkt_fyrir = An Essay on the Production of Wealth (1821) | börn = Robert Richard Torrens }}Robert Torrens (1780–27. maí 1864) var írsk-breskur hagfræðingur, stjórnmálamaður, rithöfundur og herforingi. Hann tilheyrði [[Klassísk hagfræði|klassíska hagfræðiskólanum]] og tók virkan þátt í þróun stjórnmálahagfræðinnar á fyrri hluta 19. aldar. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um alþjóðaviðskipti, verðmæti, peningamál og viðskiptastefnu. Í ritinu ''An Essay on the External Corn Trade'' (1815) setti hann fram hugmyndir um alþjóðlega verkaskiptingu sem hafa verið tengdar við þróun kenningarinnar um hlutfallslega yfirburði, tveimur árum áður en [[David Ricardo]] birti sína þekktu framsetningu kenningarinnar. Umfang framlags Torrens til þeirrar kenningar er þó umdeilt meðal hagfræðisagnfræðinga. <ref name=":1">{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|ár=2017|útgefandi=Cambridge University Press|bls=109-112}}</ref> Torrens var einn af stofnendum Political Economy Club í London árið 1821 og tók þar þátt í umræðum með hagfræðingum á borð við Ricardo og [[Thomas Malthus|Thomas Robert Malthus]]. Hann sat jafnframt á breska þinginu og hafði áhrif á umræðu um tollamál, bankastarfsemi og nýlendustefnu. Þá gegndi hann mikilvægu hlutverki í undirbúningi og skipulagningu bresku nýlendunnar [[Suður-Ástralía|Suður-Ástralíu]]. <ref name=":1" /> <ref name=":2">{{Vefheimild|url=https://www.dib.ie/biography/torrens-robert-a8601|titill=Torrens, Robert|höfundur=Patrick Maume|útgefandi=Royal Irish Academy|ár=2009|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref> == Ævi og fjölskylda == Robert Torrens fæddist um 1780 í [[Ulster]] á [[Írland|Írlandi]], líklega við Hervey Hill í Londonderry-sýslu. Hann var elstur þriggja barna Roberts Torrens og Elizabeth Bristow og er talinn hafa stundað nám í skóla írsku biskupakirkjunnar í Derry. <ref name=":2" /> Árið 1801 kvæntist Torrens Charity Herbert Chute og eignuðust þau fjögur börn. Meðal þeirra var Robert Richard Torrens, sem síðar gegndi mikilvægu hlutverki í stjórnsýslu Suður-Ástralíu. Hjónabandinu lauk síðar og árið 1820 kvæntist Torrens Esther Söru Searle. Þau eignuðust ekki börn saman.<ref name=":2" /> Torrens hóf ungur störf í breska hernum en lagði samhliða herþjónustunni stund á stjórnmálahagfræði. Áhugi hans á efnahagsmálum leiddi til umfangsmikilla ritstarfa og þátttöku í stjórnmálum. Hann lést í London 27. maí 1864, eftir langvarandi veikindi.<ref name=":2" /> == Framlög til hagfræði == Robert Torrens var meðal þeirra hagfræðinga sem mótuðu [[Klassísk hagfræði|klassíska hagfræði]] á fyrri hluta 19. aldar. Hann fjallaði meðal annars um alþjóðaviðskipti, framleiðslu, verðmæti, peningamál og efnahagsstefnu. Þótt hann hefði orðið fyrir áhrifum frá<nowiki/>[[Adam Smith]] og [[David Ricardo]] var hann jafnframt gagnrýninn á ýmsar kenningar þeirra. Hann er sérstaklega þekktur fyrir hugmyndir sínar um alþjóðlega verkaskiptingu og gagnrýni sína á vinnugildiskenningu Ricardo. Á síðari hluta starfsævinnar beindi hann sjónum sínum í auknum mæli að viðskiptastefnu, nýlendumálum og stjórn peningamála. <ref name=":1" /> === Klassísk hagfræði og framleiðsla auðs === Fyrsta hagfræðirit Torrens, ''The Economists Refuted'' (1808), var svar við hugmyndum Williams Spence um að landbúnaður væri eina atvinnugreinin sem skapaði raunverulegan þjóðarauð. Þessi afstaða tengdist kenningum fýsókrata, sem töldu að landbúnaður væri eina uppspretta hreins framleiðsluafgangs í hagkerfinu. Torrens hafnaði þeirri skoðun og hélt því fram, líkt og Adam Smith, að iðnaðarframleiðsla gæti einnig skapað framleiðsluafgang. Bæði landbúnaður og iðnaður framleiddu að hans mati vörur sem væru nauðsynlegar til neyslu og frekari framleiðslu. <ref name=":1" /> Torrens lagði jafnframt áherslu á mikilvægi verkaskiptingar fyrir framleiðni og efnahagslegar framfarir. Hann taldi að ávinningur sérhæfingar væri ekki bundinn við einstök fyrirtæki eða atvinnugreinar, heldur gæti einnig komið fram í viðskiptum milli landa. Þessa hugmynd nefndi hann ''territorial division of labour'', eða landfræðilega verkaskiptingu. Hann þróaði hugmyndir sínar um framleiðslu og fjármagn áfram í ritinu ''An Essay on the Production of Wealth'' (1821). <ref name=":1" /> === Alþjóðaviðskipti og hlutfallslegir yfirburðir === Eitt þekktasta framlag Torrens til hagfræðinnar tengist þróun kenningarinnar um hlutfallslega yfirburði í alþjóðaviðskiptum. Í ritinu ''An Essay on the External Corn Trade'' (1815) fjallaði hann um ávinning viðskipta milli landa og mikilvægi þess að nýta mismunandi framleiðslukosti þeirra. Ritið kom út tveimur árum áður en David Ricardo birti þekktustu framsetningu kenningarinnar í ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' (1817). <ref name=":1" /> Kenningin um hlutfallslega yfirburði felur í sér að lönd geta hagnast á viðskiptum þótt eitt land sé skilvirkara en annað í framleiðslu allra vara. Það sem skiptir máli eru ekki eingöngu hreinir yfirburðir, heldur hlutfallslegur fórnarkostnaður við framleiðslu mismunandi vara. Land getur því haft hag af því að sérhæfa sig í þeirri framleiðslu þar sem fórnarkostnaður þess er lægstur miðað við önnur lönd. <ref>{{Vefheimild|url=https://openstax.org/books/principles-economics-3e/pages/33-1-absolute-and-comparative-advantage|titill=33.1 Absolute and Comparative Advantage|útgefandi=OpenStax, Rice University|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref> Torrens færði rök fyrir því að Bretland gæti hagnast á innflutningi korns og sérhæfingu í iðnaðarframleiðslu, jafnvel þótt það gæti sjálft framleitt korn með hagkvæmum hætti. Þessi umfjöllun hefur orðið tilefni til ágreinings um hvort hann hafi komið auga á grundvallarhugmyndina um hlutfallslega yfirburði áður en Ricardo setti kenninguna fram. <ref name=":1" /> Torrens átti þannig mikilvægan þátt í þróun hugmynda um alþjóðaviðskipti og ávinning sérhæfingar milli landa. Framlag hans var hluti af þeirri þróun innan klassískrar hagfræði sem síðar lagði grunn að nútímakenningum um alþjóðaviðskipti. === Verðmætakenningar og hlutverk fjármagns === Torrens var meðal fyrstu gagnrýnenda vinnugildiskenningar Ricardo, sem tengdi skiptigildi vara við það vinnumagn sem færi í framleiðslu þeirra. Torrens taldi að vinnumagn eitt og sér gæti ekki skýrt hlutfallslegt verð allra vara, þar sem framleiðsla byggðist einnig á fjármagni sem væri mismunandi að gerð og nýtingartíma. <ref name=":1" /> Hann benti sérstaklega á að atvinnugreinar notuðu mismunandi hlutföll vinnuafls, fastafjármagns og veltufjármagns. Þá skipti máli hversu lengi vélar og önnur framleiðslutæki entust og hversu hratt fjármagn skilaði sér aftur í framleiðsluferlinu. Af þessum ástæðum taldi Torrens að skiptigildi vara yrði ekki skýrt með vinnuframlagi einu saman. <ref name=":1" /> Í ''An Essay on the Production of Wealth'' (1821) setti Torrens fram þá hugmynd að vörur sem framleiddar væru með jafnmiklu fjármagni hefðu jafnt skiptigildi. Ricardo gagnrýndi þessa nálgun þar sem hún skýrði ekki hvernig verðmæti fjármagnsins sjálfs væri ákvarðað. <ref name=":1" /> Þrátt fyrir þessa gagnrýni var framlag Torrens mikilvægt fyrir þróun verðmætakenninga. Hann notaði einföld framleiðslulíkön til að skoða tengsl framleiðsluaðfanga, hagnaðar og hlutfallslegs verðs. Með þeim varpaði hann ljósi á takmarkanir vinnugildiskenningarinnar og vandamál sem síðar urðu mikilvæg viðfangsefni hagfræðinnar. <ref name=":1" /> === Viðskiptastefna og tollar === Á fjórða áratug 19. aldar beindi Torrens sjónum sínum í auknum mæli að viðskiptastefnu og nýlendumálum. Þótt hann hefði áður lagt áherslu á ávinning alþjóðaviðskipta var hann gagnrýninn á skilyrðislausa fríverslunarstefnu og taldi að tollar gætu við ákveðnar aðstæður bætt viðskiptakjör lands. <ref name=":1" /><ref name=":2" /> Hann hélt því fram að ríki gæti haft áhrif á hlutfallslegt verð innfluttra og útfluttra vara með því að leggja á tolla og þannig hugsanlega bætt eigin stöðu í alþjóðaviðskiptum. Torrens studdi því gagnkvæma viðskiptastefnu (''reciprocity''), þar sem ríki lækkuðu eða afnámu tolla gagnvart þeim viðskiptalöndum sem gerðu slíkt hið sama.<ref name=":1" /> Hann taldi jafnframt að auðveldara væri að koma á slíkri viðskipta samvinnu innan breska heimsveldisins og studdi myndun sameiginlegs fríverslunarsvæðis milli Bretlands og nýlendna þess. Þessar hugmyndir tengdust stjórnmálastarfi hans og þátttöku í skipulagningu breskra nýlendna, meðal annars í Suður-Ástralíu. <ref name=":1" /><ref name=":2" /> === Peningamál og Currency School === Á fimmta áratug 19. aldar varð Torrens einn helsti talsmaður ''Currency School'', eða peningamagnsskólans, sem hafði mikil áhrif á breska peningamálastefnu. Skólinn lagði áherslu á að stjórna útgáfu peningaseðla með ströngum reglum til að stuðla að stöðugleika peningakerfisins. <ref name=":1" /> Torrens taldi að möguleikinn á að skipta peningaseðlum fyrir gull væri nauðsynlegur en ekki nægjanlegur til að tryggja stöðugleika. Hann vildi því að útgáfa peningaseðla sætti ströngum takmörkunum og tengdist gullforða bankakerfisins. Þessi afstaða var andstæð hugmyndum ''Banking School'', eða bankaskólans, sem lagði meiri áherslu á að seðlaútgáfa ætti að ráðast af eftirspurn eftir lánsfé og þörfum viðskiptalífsins. Ágreiningur skólanna snerist því einkum um hversu mikið svigrúm bankar ættu að hafa til seðlaútgáfu. <ref name=":1" /> Hugmyndir ''Currency School'' höfðu veruleg áhrif á ''Bank Charter Act'' árið 1844, einnig þekkt sem Peel-lögin. Með lögunum var starfsemi [[Englandsbanki|Englandsbanka]] skipt í tvær aðskildar deildir, aðra sem annaðist seðlaútgáfu og hina sem sinnti almennri bankastarfsemi. Jafnframt voru settar takmarkanir á útgáfu peningaseðla. Torrens átti þannig þátt í að móta hugmyndir sem höfðu áhrif á skipulag breska peningakerfisins. <ref name=":1" /> == Ritstörf == Robert Torrens var afkastamikill rithöfundur og birti fjölmargar bækur og ritgerðir um stjórnmálahagfræði, stjórnmál og samfélagsmál. Ritstörf hans náðu yfir meira en hálfa öld og endurspegluðu fjölbreytt áhugasvið hans, meðal annars alþjóðaviðskipti, verðmætakenningar, peningamál og nýlendustefnu. Hann notaði skrif sín bæði til að þróa hagfræðilegar hugmyndir og taka þátt í opinberri umræðu um efnahagsstefnu. <ref name=":2" /> === Helstu rit<ref>{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/torrens.htm|titill=Colonel Robert Torrens, 1780–1864|höfundur=Gonçalo L. Fonseca|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref> === {| class="wikitable" |'''Ár''' |'''Rit''' |'''Viðfangsefni''' |- |1808 |''The Economists Refuted'' |Gagnrýni á þá hugmynd að landbúnaður væri eina uppspretta þjóðarauðs. |- |1812 |''An Essay on Money'' ''and Paper Currency'' |Peningamál, pappírspeningar og gulltrygging. |- |1815 |''An Essay on the External Corn Trade'' |Alþjóðaviðskipti, kornlögin og ávinningur sérhæfingar. |- |1821 |''An Essay on the Production of Wealth'' |Framleiðsla, fjármagn og verðmætakenningar. |- |1833 |''Letters on Commercial Policy'' |Viðskiptastefna og tollamál. |- |1834 |''On Wages and Combination'' |Laun, vinnumarkaður og samtök launafólks. |- |1835 |''Colonization of South Australia'' |Hugmyndir um skipulagða nýlendustofnun. |- |1848 |''The Principles and Practical Operation of Sir Robert Peel's Bill of 1844 Explained and Defended'' |Peningamál og rökstuðningur fyrir löggjöf um seðlaútgáfu. |} === Blaðamennska og önnur skrif === Torrens lét einnig til sín taka á sviði blaðamennsku. Árið 1820 varð hann einn af eigendum dagblaðsins ''The Traveller'', sem síðar sameinaðist ''The Globe'' árið 1822. Blaðið var vettvangur fyrir stjórnmálaumræðu og umfjöllun um efnahagsmál og var jafnframt ein helsta tekjulind Torrens um langt skeið. <ref name=":2" /> Auk hagfræðirita samdi Torrens skáldsögur og skrifaði um trúfrelsi og samfélagsmál. Meðal fyrstu verka hans var ''Thoughts on the Catholic Question'' (1808), þar sem hann studdi aukin réttindi kaþólikka á Írlandi. Hann fjallaði einnig um trúarleg og samfélagsleg viðfangsefni í skáldsögunni ''The Victim of Intolerance'' (1813). <ref name=":2" /> == Stjórnmálaþátttaka == Robert Torrens tók virkan þátt í breskum stjórnmálum á fyrri hluta 19. aldar og sat á þinginu á árunum 1826–1835, með hléum. Stjórnmálastarf hans tengdist að miklu leyti hugmyndum hans um stjórnmálahagfræði, einkum alþjóðaviðskipti, tolla, peningamál og fólksflutninga til breskra nýlenda. Hann beitti fræðilegum rökum í umræðum um efnahagsstefnu en afstaða hans til einstakra mála tók einnig mið af hagsmunum Bretlands og aðstæðum á hverjum tíma. <ref name=":2" /> === Þingmennska og efnahagsstefna === Torrens bauð sig fyrst fram til breska þingsins í Rochester árið 1818, en náði ekki kjöri. Árið 1826 var hann kjörinn þingmaður fyrir Ipswich, en hann missti þingsætið í febrúar 1827 í kjölfar kæru vegna kosninganna. Hann sneri aftur á þing árið 1831 sem fulltrúi Ashburton og sat síðar fyrir Bolton frá 1833 til 1835. <ref name=":2" />[5] Efnahagsmál voru áberandi í þingstörfum hans. Torrens gagnrýndi [[kornlögin]], sem takmörkuðu innflutning á korni til Bretlands og vernduðu þannig innlenda kornframleiðendur. Hann taldi að slík viðskiptahöft gætu hækkað matvælaverð og haft neikvæð áhrif á aðrar atvinnugreinar. Þessi afstaða tengdist hugmyndum hans um ávinning alþjóðlegrar verkaskiptingar og sérhæfingar. <ref name=":2" /> Stuðningur Torrens við frjálsari viðskipti var þó ekki skilyrðislaus. Á fjórða áratug 19. aldar færðist hann í auknum mæli að þeirri afstöðu að tollalækkanir ættu að byggjast á gagnkvæmni milli viðskiptalanda. Hann taldi að Bretland gæti nýtt tollastefnu til að tryggja hagstæðari viðskiptakjör, fremur en að afnema alla tolla einhliða. <ref name=":1" /><ref name=":2" /> === Fræðileg umræða og samfélagsmál === Áhrif Torrens á opinbera stefnumótun takmörkuðust ekki við störf hans á þinginu. Hann var einn af stofnendum ''Political Economy Club'' í London árið 1821 og stýrði fyrsta fundi félagsins. Þar komu saman ýmsir áhrifamiklir hagfræðingar þess tíma, meðal annars [[David Ricardo]], [[Thomas Malthus|Thomas Robert Malthus]] og [[James Mill]], til að ræða helstu álitaefni stjórnmálahagfræðinnar. <ref name=":1" /><ref name=":2" /> Torrens hafði einnig áhuga á samfélagslegum umbótum, meðal annars réttindum kaþólikka á Írlandi. Hann taldi að takmarkanir á réttindum þeirra gætu hamlað efnahagslegum og félagslegum framförum. Jafnframt hafði hann áhyggjur af fátækt og fólksfjölgun á Írlandi og leit á skipulagða fólksflutninga til breskra nýlendna sem mögulega lausn á þessum vanda. <ref name=":2" /> Þessi áhersla á fólksflutninga varð síðar mikilvægur þáttur í stjórnmálastarfi Torrens. Hann taldi að með skipulagðri nýlendustofnun væri hægt að skapa ný atvinnutækifæri, auka framleiðslu og bæta nýtingu lands, vinnuafls og fjármagns. Hugmyndir hans á þessu sviði leiddu til þátttöku hans í stofnun nýlendunnar Suður-Ástralíu. <ref name=":2" /> == Landnám Ástralíu == Robert Torrens gegndi mikilvægu hlutverki í undirbúningi og stofnun bresku nýlendunnar [[Suður-Ástralía|Suður-Ástralíu]] á fjórða áratug 19. aldar. Suður-Ástralía er nú eitt af fylkjum [[Ástralía|Ástralíu]], en var þá nýlenda innan breska heimsveldisins. Þátttaka Torrens í verkefninu tengdist hagfræðilegum hugmyndum hans um hvernig nýta mætti land, vinnuafl og fjármagn til að stuðla að efnahagslegri uppbyggingu. <ref name=":2" /> === Hugmyndir um fólksflutninga og landnám === Torrens taldi að skipulagðir fólksflutningar frá Írlandi til breskra nýlendna gætu dregið úr fátækt og skorti á atvinnutækifærum. Hann varð síðar stuðningsmaður hugmynda Edwards Gibbons Wakefield um kerfisbundna nýlendustofnun, þar sem land skyldi selt á ákveðnu verði í stað þess að vera afhent ókeypis. Tekjurnar af landsölunni áttu að fjármagna flutning verkafólks til nýlendunnar og tryggja þannig að nægilegt vinnuafl væri til staðar fyrir atvinnurekstur og uppbyggingu. Torrens taldi að þessi nálgun gæti stuðlað að hagkvæmari nýtingu lands, vinnuafls og fjármagns. <ref name=":3">{{Vefheimild|url=https://sahistoryhub.history.sa.gov.au/people/colonel-robert-torrens/|titill=Colonel Robert Torrens|höfundur=Jeff Nicholas|ár=2016 (upprunalegt rit)|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref> === Stofnun Suður-Ástralíu === Torrens tók virkan þátt í undirbúningi nýlendunnar og vann að því að afla stuðnings breskra stjórnvalda. Árið 1834 samþykkti breska þingið ''South Australia Act'', sem lagði lagalegan grunn að stofnun hennar. Árið eftir var Torrens skipaður formaður ''South Australian Colonization Commission'', sem hafði umsjón með landsölu og skipulagningu fólksflutninga. Sama ár gaf hann út ritið ''Colonization of South Australia'', þar sem hann færði rök fyrir verkefninu.<ref name=":3" /> <ref>{{Vefheimild|url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-1.html|titill=South Australia Act, or Foundation Act, of 1834 (UK)|útgefandi=Museum of Australian Democracy|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":2" /> Hinn 19. febrúar 1836 var Suður-Ástralía stofnuð sem bresk nýlenda með konungsbréfi og landnám hófst síðar sama ár. Torrens starfaði frá London og hafði einkum umsjón með fjármögnun og undirbúningi nýlendunnar. Með þátttöku sinni reyndi hann að nýta hugmyndir stjórnmálahagfræðinnar við skipulag efnahagslegrar uppbyggingar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.foundingdocs.gov.au/item-did-2.html|titill=Letters Patent establishing the Province of South Australia 19 February 1836 (UK)|útgefandi=Museum of Australian Democracy|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}</ref><ref name=":2" /> === Fjárhagserfiðleikar og starfslok === Uppbygging Suður-Ástralíu varð fljótlega fyrir fjárhagslegum erfiðleikum, meðal annars vegna mikils kostnaðar og samdráttar í landsölu. Verkefnið reyndist ekki fjárhagslega sjálfbært eins og til hafði staðið og árið 1842 tók breska krúnan yfir beina stjórn nýlendunnar. Torrens hafði áður látið af embætti í árslok 1840 eftir að í ljós kom að hann hafði fjárhagslega hagsmuni af landi í nýlendunni, þrátt fyrir reglur sem bönnuðu slíkt. <ref name=":3" /><ref name=":2" /> Þrátt fyrir þessa erfiðleika átti Torrens mikilvægan þátt í stofnun Suður-Ástralíu. Nafn hans er enn tengt svæðinu, meðal annars í heiti árinnar River Torrens, sem rennur í gegnum [[Adelaide]]. <ref name=":3" /> == Herþjónusta == Robert Torrens starfaði í breska landgönguliðinu (''Royal Marines'') frá 1796 til 1834 og tók þátt í hernaðaraðgerðum á tímum [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]]. Hann hóf herferil sinn sem undirliðsforingi árið 1796, varð fyrsti liðsforingi árið 1797 og hlaut höfuðsmannstign árið 1806. Samhliða herþjónustunni lagði hann stund á stjórnmálahagfræði og birti fyrstu hagfræðirit sín árið 1808. <ref name=":2" /> === Vörn Anholt === Torrens varð einkum þekktur fyrir þátttöku sína í vörn dönsku eyjunnar [[Anholt]] árið 1811. Þar stjórnaði hann breskum landgönguliðum sem tóku þátt í að hrinda árás Dana á eyjuna. Fyrir framgöngu sína hlaut hann viðurkenningu og ''brevet''-tign majórs, sem var persónuleg tignarhækkun án þess að hann fengi strax fasta stöðu af þeirri gráðu.<ref name=":2" /> Torrens tók síðar þátt í hernaðaraðgerðum við [[Antwerpen]] árið 1814 og hlaut ''brevet''-tign undirofursta árið 1819. Hann hlaut fasta majórstign árið 1831 og lét af herþjónustu árið 1834. Þá hafði hann þegar haslað sér völl sem hagfræðingur og stjórnmálamaður. <ref name=":2" /> == Heimildir == <references /> 7sh1u51mcdi7f1iq7vs3en2e1u0hf0a 2 193038 1984210 1983879 2026-10-28T18:25:19Z Manielvartraustason 120058 Mark I og II stytt eins mikið og gat og heimildir notaðar lagaðar(bls fjöldi og DOI/ISBN nr tekið út) 1984210 wikitext text/x-wiki [[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.<ref name=":4">{{Cite journal |last=Cain |first=Peter |last2=Swedberg |first2=Richard |last3=Marz |first3=Eduard |date=1992-11 |title=Joseph A. Schumpeter: His Life and Work. |url=https://doi.org/10.2307/2234815 |journal=The Economic Journal |volume=102 |issue=415 |pages=1543 |doi=10.2307/2234815 |issn=0013-0133}}</ref> == Ævi og starfsferill == Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=2019|útgefandi=Princeton University Press}}</ref> Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.<ref name=":5" /> Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.<ref name=":5" /> Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.<ref name=":4" /> Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.<ref name=":4" /> == Framlag til hagfræði == === Hagsveiflur og skapandi eyðilegging === Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.<ref name=":3" /> Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu Business Cycles árið 1939.<ref>{{Citation |title=Innovation and business cycles |date=2002-04-18 |work=The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics |pages=147–165 |url=https://doi.org/10.4324/9780203995952-14 |access-date=2026-10-02 |publisher=Routledge |isbn=978-0-203-99595-2}}</ref> Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2010-04-05 |title=Capitalism, Socialism and Democracy |url=https://doi.org/10.4324/9780203857090 |doi=10.4324/9780203857090}}</ref> === Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi === Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer New York|ár=2012|bls=|ISBN=}}</ref>. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.<ref>{{Citation |last=Sandelin |first=Bo |title=Pre-classical economic thought |date=2016-08-29 |work=A Short History of Economic Thought |pages=104-105 |url=https://doi.org/10.4324/9781315770895-7 |access-date=2026-10-01 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-77089-5}}</ref> ==== Mark I ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.<ref name=":3" /> ==== Mark II ==== Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.<ref name=":3" /> === Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði === Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.<ref name=":3" /> Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.<ref name=":1" /> == Áhrif og arfleið == === Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt === Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. <ref>{{Citation |last=Offer |first=Avner |title=A Prize in ‘Economic Sciences’ |date=2019-11-05 |work=The Nobel Factor |pages=42–67 |url=https://doi.org/10.23943/princeton/9780691196312.003.0003 |access-date=2026-10-01 |publisher=Princeton University Press |isbn=978-0-691-19631-2 |last2=Söderberg |first2=Gabriel}}</ref> Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.<ref>{{Cite journal |date=2006-07 |title=The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005 |url=https://doi.org/10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |journal=The Scandinavian Journal of Economics |volume=108 |issue=2 |pages=183–184 |doi=10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x |issn=0347-0520}}</ref> === Áhrif á þróunarhagfræði === Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.<ref>{{Cite journal |last=Schumpeter |first=Joseph A. |date=2006-03-07 |title=History of Economic Analysis |url=https://doi.org/10.4324/9780203983911 |doi=10.4324/9780203983911}}</ref> === Áhrif á frumkvöðlafræði og viðskiptasögu === Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. <ref>{{Cite journal |last=Lalich |first=Janja |last2=McLaren |first2=Karla |date=2017-09-01 |title=Escaping Utopia |url=https://doi.org/10.4324/9781315295091 |doi=10.4324/9781315295091}}</ref> === Arfleið í efnahagslegri stefnumótun === Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.<ref>{{Cite journal |last=Aghion |first=Philippe |date=2016-12-06 |title=Entrepreneurship and growth: lessons from an intellectual journey |url=https://doi.org/10.1007/s11187-016-9812-z |journal=Small Business Economics |volume=48 |issue=1 |pages=9–24 |doi=10.1007/s11187-016-9812-z |issn=0921-898X}}</ref> === Fræðafélag og verðlaun í hans nafni === Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.<ref>{{Cite journal |date=1998-01 |title=International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998 |url=https://doi.org/10.1023/a:1017144320643 |journal=Public Choice |volume=94 |issue=1-2 |pages=222–222 |doi=10.1023/a:1017144320643 |issn=0048-5829}}</ref> Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.<ref>{{Cite web|url=https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward|title=Schumpeter-Award|website=Schumpeter Gesellschaft Wien|language=de-AT|access-date=2026-10-01}}</ref> == Helstu verk == * ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie), 1908.'' * ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung), 1911; ensk þýðing 1934.'' * ''„The Instability of Capitalism“, 1928.'' * ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process, 1939.'' * ''Capitalism, Socialism and Democracy, 1942.'' * ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes, 1951, gefin út að honum látnum.'' * ''History of Economic Analysis, 1954, gefin út að honum látnum.'' == Heimildir == <references /> ofira5q2xc7422nubwigy016tj35c84 0 193270 1984149 1983924 2026-10-28T15:09:20Z TKSnaevarr 53243 1984149 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Flávio Bolsonaro | mynd = Foto oficial do senador Flávio Bolsonaro (v. AgSen) (3x4).jpg | myndatexti = Bolsonaro árið 2019. | fæðingarnafn = Flávio Nantes Bolsonaro | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1981|4|30}} | fæðingarstaður = [[Resende, Rio de Janeiro|Resende]], [[Rio de Janeiro (fylki)|Rio de Janeiro]], [[Brasilía|Brasilíu]] | þjóðerni = [[Brasilía|Brasilískur]] | starf = {{flatlist| * Stjórnmálamaður * athafnamaður * lögmaður }} | maki = {{gifting|Fernanda Antunes Figueira|2010}} | börn = 2 | faðir = [[Jair Bolsonaro]] | móðir = [[Rogéria Bolsonaro]] | háskóli = [[Candido Mendes-háskóli]] ([[Legum Baccalaureus|LLB]]) | stjórnmálaflokkur = [[Frjálslyndi flokkurinn (Brasilía, 2006)|Frjálslyndi flokkurinn]] (2021–) }} '''Flávio Nantes Bolsonaro''' (f. 30. apríl 1981) er [[Brasilía|brasilískur]] stjórnmálamaður. Hann er sonur [[Jair Bolsonaro|Jairs Bolsonaro]], sem var [[forseti Brasilíu]] frá 2019 til 2023. Bolsonaro er þingmaður á öldungadeild brasilíska þingsins. Í júlí 2026 tilkynnti hann formlega að hann myndi gefa kost á sér í forsetakosningum Brasilíu í október sama ár með stuðningi föður síns. Jair Bolsonaro afplánaði þá 27 ára fangelsisdóm fyrir tilraun til valdaráns eftir forsetakosningarnar 2022, þar sem hann tapaði endurkjöri fyrir [[Luiz Inácio Lula da Silva]]. Hægrisinnaðir þjóðarleiðtogar á borð við [[Javier Milei]] og [[Benjamín Netanjahú]] voru fljótir að lýsa yfir stuðningi við framboðið.<ref>{{Vefheimild|titill= Bolsonaro yngri til­kynnir forsetaframboð |url=https://www.visir.is/g/20262913595d|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 25. júlí 2026 |skoðað=25. október 2026|höfundur=Áróra L Davíðsdóttir}}</ref> Flávio Bolsonaro vann óvæntan sigur í fyrri umferð forsetakosninganna, sem fór fram 4. október 2026. Hann hlaut þar 47,03% atkvæða gegn 45,16% sem Lula da Silva hlaut.<ref>{{Vefheimild|titill= Vann ó­væntan sigur í fyrri um­ferðinni|url=https://www.visir.is/g/20262943869d/vann-ovaentan-sigur-i-fyrri-umferdinni|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 5. október 2026 |skoðað=25. október 2026|höfundur=Smári Jökull Jónsson}}</ref> Þar sem enginn frambjóðandi hlaut meirihluta atkvæða var efnt til annarrar kosningaumferðar.<ref>{{Vefheimild|titill= Önnur umferð í Brasilíu eftir óvæntan sigur Bolsonaro |url=https://heimildin.is/grein/27360/onnur-umferd-i-brasiliu-eftir-ovaentan-sigur-bolsonaro/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 5. október 2026 |skoðað=25. október 2026|höfundur=Fran Blandy|höfundur2=Sebastian Serrano}}</ref> Í kosningabaráttunni lagði Bolsonaro áherslu á framfærslukostnað og öryggisleysi og sakaði Lula um ábyrgðarlaus útgjöld vegna félagslegra aðgerða sem hann hafði boðað.<ref>{{Vefheimild|titill=„Lygari“ og „trúður“: Eitt stærsta lýðræðisríki heims á krossgötum|url=https://heimildin.is/grein/27490/lygari-og-trudur-eitt-staersta-lydraedisriki-heims-a-krossgotum/|útgefandi=[[Heimildin]]|dags= 19. október 2026|skoðað=25. október 2026}}</ref> Í seinni umferðinni þann 25. október vann Lula hins vegar sigur með 51,79% atkvæða gegn 48,21. Bolsonaro viðurkenndi ekki ósigur og kallaði eftir því að kosningarnar yrðu ógildar.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20262953612d/o-vaentur-sigur-lula-en-bol-sonaro-vill-o-gilda-ur-slitin|titill= Ó­væntur sigur Lula en Bol­sonaro vill ó­gilda úr­slitin |dags= 26. október 2026 |útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|skoðað= 26. október 2026 |höfundur=Smári Jökull Jónsson}}</ref> Eftir ósigur Bolsonaros í forsetakosningunum var kveðinn upp dómsúrskurður sem bannaði honum að yfirgefa Brasilíu og honum var gert að skila vegabréfi sínu vegna rannsókna á hendur honum um [[peningaþvætti]].<ref>{{Vefheimild|url=https://dv.is/frettir/2026/10/27/gruna-ad-flavio-bolsonaro-se-fluinn-ur-landi-grunadur-um-peningathvaetti|titill= Gruna að Flavio Bolsonaro sé flúinn úr landi – Grunaður um peningaþvætti|dags= 27. október 2026 |útgefandi=[[DV]]|skoðað= 28. október 2026 |höfundur=Kristinn H. Guðnason}}</ref> Vegna niðurstöðu kosninganna var þá orðið ljóst að Bolsonaro myndi ekki njóta friðhelgi.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-10-28-flavio-bolsonaro-fluinn-til-bandarikjanna-491078|titill= Flávio Bolsonaro flúinn til Bandaríkjanna|dags= 28. október 2026 |útgefandi=[[RÚV]]|skoðað= 28. október 2026 |höfundur=Fjóla K. Guðmundsdóttir}}</ref> Í stað þess að skila vegabréfi sínu flaug Bolsonaro til Bandaríkjanna, þar sem hann hlaut vegabréfsáritun hjá bandarískum stjórnvöldum.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/10/28/bolsonaro_lenti_i_miami_i_morgun/|titill= Bolsonaro lenti í Miami í morgun |dags= 28. október 2026 |útgefandi=[[mbl.is]]|skoðað= 26. október 2026 }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Bolsonaro, Flávio}} {{f|1981}} [[Flokkur:Brasilískir stjórnmálamenn]] 2jl4rh1zszsvwijgohtqx6y4yks7t2l 0 193288 1984135 2026-10-28T13:20:25Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Mynd:Gudrid.Idno.jpg|thumb|Guðrið í Iðnó 2026.]] [[Mynd:Gudrid Hansdottir.jpg|thumb|Guðrið Hansdottir árið 2008.]] '''Guðrið Hansdóttir''' (f. [[6. október]] [[1980]]) er færeysk tónlistarkona. Hún spilar þjóðlagapopp og indí-tónlist <ref>[https://www.akureyri.net/is/menning/gudrid-hansdottir-med-tonleika-a-graena Guðrið Hansdóttir með tónleika á Græna] Akureyri.net, sótt 28. któber 2026</ref>. Guðrið hóf ferilinn 14 ára þegar...“ 1984135 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gudrid.Idno.jpg|thumb|Guðrið í Iðnó 2026.]] [[Mynd:Gudrid Hansdottir.jpg|thumb|Guðrið Hansdottir árið 2008.]] '''Guðrið Hansdóttir''' (f. [[6. október]] [[1980]]) er færeysk tónlistarkona. Hún spilar þjóðlagapopp og indí-tónlist <ref>[https://www.akureyri.net/is/menning/gudrid-hansdottir-med-tonleika-a-graena Guðrið Hansdóttir með tónleika á Græna] Akureyri.net, sótt 28. któber 2026</ref>. Guðrið hóf ferilinn 14 ára þegar faðir hennar, sem einnig er tónlistarmaður, kenndi henni á gítar. Plötur hennar, ''The Sky is Opening'' (2009) og ''Gult Myrkur'' (2022), unnu verðlaun sem besta platan á færeysku tónlistarhátíðinni Planet Awards.<ref>[https://gudrid.fo/bio/ Bio] Gudrid.fo</ref> Hún myndar dúóið Byrta með [[Janus Rasmussen]] ([[Bloodgroup]] o.fl.) sem spilar rafpopp. ==Plötur== *Love is Dead (2007) *The Sky is Opening (2009) *Beyond the Grey (2011) *Taking Ship (2014) *Painted Fire (2016) *Gult myrkur (2022) *Sýrublað (2026) ===Með Byrta=== *BYRTA (2013) ==Tilvísanir== <references/> {{f|1980}} [[Flokkur:Færeyskir tónlistarmenn]] gez52dbbe70vgzhoejlbfq2130t0xdy 1984140 1984135 2026-10-28T13:46:34Z Berserkur 10188 1984140 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Gudrid.Idno.jpg|thumb|Guðrið í Iðnó 2026.]] [[Mynd:Gudrid Hansdottir.jpg|thumb|Guðrið Hansdottir árið 2008.]] '''Guðrið Hansdóttir''' (f. [[6. október]] [[1980]]) er færeysk tónlistarkona. Hún spilar þjóðlagapopp og indí-tónlist <ref>[https://www.akureyri.net/is/menning/gudrid-hansdottir-med-tonleika-a-graena Guðrið Hansdóttir með tónleika á Græna] Akureyri.net, sótt 28. któber 2026</ref>. Guðrið hóf ferilinn 14 ára þegar faðir hennar, sem einnig er tónlistarmaður, kenndi henni á gítar. Plötur hennar, ''The Sky is Opening'' (2009) og ''Gult Myrkur'' (2022), unnu verðlaun sem besta platan á færeysku tónlistarhátíðinni Planet Awards.<ref>[https://gudrid.fo/bio/ Bio] Gudrid.fo</ref> Plötur hennar voru í byrjun meira sungnar á ensku en hún hefur á síðustu plötum einbeitt sér af færeyskunni. Hún myndar dúóið Byrta með [[Janus Rasmussen]] ([[Bloodgroup]] o.fl.) sem spilar rafpopp. ==Plötur== *Love is Dead (2007) *The Sky is Opening (2009) *Beyond the Grey (2011) *Taking Ship (2014) *Painted Fire (2016) *Gult myrkur (2022) *Sýrublað (2026) ===Með Byrta=== *BYRTA (2013) ==Tilvísanir== <references/> {{f|1980}} [[Flokkur:Færeyskir tónlistarmenn]] binczfp2j00gma7v6lwqe7wx33fj3rl 0 193290 1984169 2026-10-28T15:57:29Z Fyxi 84003 Ný síða 1984169 wikitext text/x-wiki [[Mynd:SverigesLän2007mKod.svg|thumb|175px|Lén Svíþjóðar]] '''Lén Svíþjóðar''' ([[sænska]]: ''Sveriges län'') eru stjórnsýslueiningar í [[Svíþjóð]] sem voru teknar upp árið 1634. Frá árinu 1998 hafa þau verið 21. Í hverju léni starfar lénsstjórn (''länsstyrelse'') undir stjórn landshöfðingja (''landshövding'') sem er skipaður af ríkisstjórninni. Að auki starfar þar svæðisráð (''region'') sem ber m.a. ábyrgð á [[Heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]] og [[Almenningssamgöngur|almenningssamgöngum]]. == Listi == {| class="wikitable sortable" ! width=10% | ISO-kóði ! class="unsortable" | ! Lén ! Höfuðstaður ! width=15% | Land<br />(km{{sup|2}})<ref name="SCB-area">{{Cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0802/Areal2025/|title=Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2025–2026|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-01-29|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> ! width=15% | Íbúar<br />(2025)<ref name="SCB-pop">{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/manniskorna-i-sverige/befolkningstathet-i-sverige/|title=Befolkningstäthet i Sverige|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-03-03|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> |- | align=center | SE-AB | align=center | [[Mynd:Stockholms läns vapen.svg|20px]] | [[Stokkhólmslén]]<br />''Stockholms län'' | [[Stokkhólmur]]<br />''Stockholm'' | align=right | {{nts|6547.9}} | align=right | {{nts|2486251}} |- | align=center | SE-C | align=center | [[Mynd:Uppsala län vapen b.svg|20px]] | [[Uppsalalén]]<br />''Uppsala län'' | [[Uppsalir]]<br />''Uppsala'' | align=right | {{nts|8230.5}} | align=right | {{nts|410575}} |- | align=center | SE-D | align=center | [[Mynd:Södermanlands vapen.svg|20px]] | [[Suðurmannalandslén]]<br />''Södermanlands län'' | [[Nyköping]] | align=right | {{nts|6096.7}} | align=right | {{nts|300440}} |- | align=center | SE-E | align=center | [[Mynd:Östergötland vapen.svg|20px]] | [[Austurgautlandslén]]<br />''Östergötlands län'' | [[Linköping]] | align=right | {{nts|10603.1}} | align=right | {{nts|472529}} |- | align=center | SE-F | align=center | [[Mynd:Jönköping läns vapen.svg|20px]] | [[Jönköpingslén]]<br />''Jönköpings län'' | [[Jönköping]] | align=right | {{nts|10480.2}} | align=right | {{nts|369722}} |- | align=center | SE-G | align=center | [[Mynd:Kronobergs läns vapen.svg|20px]] | [[Kronobergslén]]<br />''Kronobergs län'' | [[Växjö]] | align=right | {{nts|8458.0}} | align=right | {{nts|203121}} |- | align=center | SE-H | align=center | [[Mynd:Kalmars läns vapen.svg|20px]] | [[Kalmarlén]]<br />''Kalmar län'' | [[Kalmar]] | align=right | {{nts|11206.0}} | align=right | {{nts|245477}} |- | align=center | SE-I | align=center | [[Mynd:Gotlands vapen.svg|20px]] | [[Gotlandslén]]<br />''Gotlands län'' | [[Visby]] | align=right | {{nts|3150.2}} | align=right | {{nts|60852}} |- | align=center | SE-K | align=center | [[Mynd:Blekinges vapen.svg|20px]] | [[Blekingelén]]<br />''Blekinge län'' | [[Karlskrona]] | align=right | {{nts|2942.9}} | align=right | {{nts|156616}} |- | align=center | SE-M | align=center | [[Mynd:Skåne läns vapen.svg|20px]] | [[Skánslén]]<br />''Skåne län'' | [[Malmö]] | align=right | {{nts|11006.8}} | align=right | {{nts|1433083}} |- | align=center | SE-N | align=center | [[Mynd:Hallands vapen.svg|20px]] | [[Hallandslén]]<br />''Hallands län'' | [[Halmstad]] | align=right | {{nts|5450.9}} | align=right | {{nts|346090}} |- | align=center | SE-O | align=center | [[Mynd:Västra Götalands läns vapen.svg|20px]] | [[Vestur-Gautlandalén]]<br />''Västra Götalands län'' | [[Gautaborg]]<br />''Göteborg'' | align=right | {{nts|23914.1}} | align=right | {{nts|1777803}} |- | align=center | SE-S | align=center | [[Mynd:Värmlands vapen.svg|20px]] | [[Vermalandslén]]<br />''Värmlands län'' | [[Karlstad]] | align=right | {{nts|17613.4}} | align=right | {{nts|283037}} |- | align=center | SE-T | align=center | [[Mynd:Örebros läns vapen.svg|20px]] | [[Örebrolén]]<br />''Örebro län'' | [[Örebro]] | align=right | {{nts|8542.7}} | align=right | {{nts|308357}} |- | align=center | SE-U | align=center | [[Mynd:Västmanlands vapen.svg|20px]] | [[Vestmannalandslén]]<br />''Västmanlands län'' | [[Västerås]] | align=right | {{nts|5141.1}} | align=right | {{nts|280756}} |- | align=center | SE-W | align=center | [[Mynd:Dalarnas vapen.svg|20px]] | [[Dalalén]]<br />''Dalarnas län'' | [[Falun]] | align=right | {{nts|28172.3}} | align=right | {{nts|286043}} |- | align=center | SE-X | align=center | [[Mynd:Gävleborgs län vapen.svg|20px]] | [[Gävleborgarlén]]<br />''Gävleborgs län'' | [[Gävle]] | align=right | {{nts|18207.8}} | align=right | {{nts|283452}} |- | align=center | SE-Y | align=center | [[Mynd:Västernorrlands läns vapen.svg|20px]] | [[Vesturnorrlandslén]]<br />''Västernorrlands län'' | [[Härnösand]] | align=right | {{nts|21673.6}} | align=right | {{nts|240640}} |- | align=center | SE-Z | align=center | [[Mynd:Jämtlands läns vapen.svg|20px]] | [[Jamtalandslén]]<br />''Jämtlands län'' | [[Östersund]] | align=right | {{nts|49205.5}} | align=right | {{nts|132736}} |- | align=center | SE-AC | align=center | [[Mynd:Västerbottens läns vapen.svg|20px]] | [[Vesturbotnslén]]<br />''Västerbottens län'' | [[Umeå]] | align=right | {{nts|55013.0}} | align=right | {{nts|279028}} |- | align=center | SE-BD | align=center | [[Mynd:Norrbottens läns vapen.svg|20px]] | [[Norðurbotnslén]]<br />''Norrbottens län'' | [[Luleå]] | align=right | {{nts|97972.7}} | align=right | {{nts|248927}} |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.lansstyrelsen.se/ Lénsstjórnir] {{Lén Svíþjóðar}} [[Flokkur:Lén Svíþjóðar| ]] psqy1qoucd3nt0xirpkbs2guf5gxerh 1984257 1984169 2026-10-29T09:41:23Z Berserkur 10188 1984257 wikitext text/x-wiki [[Mynd:SverigesLän2007mKod.svg|thumb|175px|Lén Svíþjóðar]] '''Lén Svíþjóðar''' ([[sænska]]: ''Sveriges län'') eru stjórnsýslueiningar í [[Svíþjóð]] sem voru teknar upp árið 1634. Frá árinu 1998 hafa þau verið 21. Í hverju léni starfar lénsstjórn (''länsstyrelse'') undir stjórn landshöfðingja (''landshövding'') sem er skipaður af ríkisstjórninni. Að auki starfar þar svæðisráð (''region'') sem ber m.a. ábyrgð á [[Heilbrigðisþjónusta|heilbrigðisþjónustu]] og [[Almenningssamgöngur|almenningssamgöngum]]. == Listi == {| class="wikitable sortable" ! width=10% | ISO-kóði ! class="unsortable" | ! Lén ! Höfuðstaður ! width=15% | Land<br />(km{{sup|2}})<ref name="SCB-area">{{Cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0802/Areal2025/|title=Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2025–2026|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-01-29|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> ! width=15% | Íbúar<br />(2025)<ref name="SCB-pop">{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/manniskorna-i-sverige/befolkningstathet-i-sverige/|title=Befolkningstäthet i Sverige|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-03-03|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> |- | align=center | SE-AB | align=center | [[Mynd:Stockholms läns vapen.svg|20px]] | [[Stokkhólmslén]]<br />''Stockholms län'' | [[Stokkhólmur]]<br />''Stockholm'' | align=right | {{nts|6547.9}} | align=right | {{nts|2486251}} |- | align=center | SE-C | align=center | [[Mynd:Uppsala län vapen b.svg|20px]] | [[Uppsalalén]]<br />''Uppsala län'' | [[Uppsalir]]<br />''Uppsala'' | align=right | {{nts|8230.5}} | align=right | {{nts|410575}} |- | align=center | SE-D | align=center | [[Mynd:Södermanlands vapen.svg|20px]] | [[Suðurmannalandslén]]<br />''Södermanlands län'' | [[Nyköping]] | align=right | {{nts|6096.7}} | align=right | {{nts|300440}} |- | align=center | SE-E | align=center | [[Mynd:Östergötland vapen.svg|20px]] | [[Austurgautlandslén]]<br />''Östergötlands län'' | [[Linköping]] | align=right | {{nts|10603.1}} | align=right | {{nts|472529}} |- | align=center | SE-F | align=center | [[Mynd:Jönköping läns vapen.svg|20px]] | [[Jönköpingslén]]<br />''Jönköpings län'' | [[Jönköping]] | align=right | {{nts|10480.2}} | align=right | {{nts|369722}} |- | align=center | SE-G | align=center | [[Mynd:Kronobergs läns vapen.svg|20px]] | [[Kronobergslén]]<br />''Kronobergs län'' | [[Växjö]] | align=right | {{nts|8458.0}} | align=right | {{nts|203121}} |- | align=center | SE-H | align=center | [[Mynd:Kalmars läns vapen.svg|20px]] | [[Kalmarlén]]<br />''Kalmar län'' | [[Kalmar]] | align=right | {{nts|11206.0}} | align=right | {{nts|245477}} |- | align=center | SE-I | align=center | [[Mynd:Gotlands vapen.svg|20px]] | [[Gotlandslén]]<br />''Gotlands län'' | [[Visby]] | align=right | {{nts|3150.2}} | align=right | {{nts|60852}} |- | align=center | SE-K | align=center | [[Mynd:Blekinges vapen.svg|20px]] | [[Blekingelén]]<br />''Blekinge län'' | [[Karlskrona]] | align=right | {{nts|2942.9}} | align=right | {{nts|156616}} |- | align=center | SE-M | align=center | [[Mynd:Skåne läns vapen.svg|20px]] | [[Skánslén]]<br />''Skåne län'' | [[Malmö]] | align=right | {{nts|11006.8}} | align=right | {{nts|1433083}} |- | align=center | SE-N | align=center | [[Mynd:Hallands vapen.svg|20px]] | [[Hallandslén]]<br />''Hallands län'' | [[Halmstad]] | align=right | {{nts|5450.9}} | align=right | {{nts|346090}} |- | align=center | SE-O | align=center | [[Mynd:Västra Götalands läns vapen.svg|20px]] | [[Vestur-Gautlandalén]]<br />''Västra Götalands län'' | [[Gautaborg]]<br />''Göteborg'' | align=right | {{nts|23914.1}} | align=right | {{nts|1777803}} |- | align=center | SE-S | align=center | [[Mynd:Värmlands vapen.svg|20px]] | [[Vermalandslén]]<br />''Värmlands län'' | [[Karlstad]] | align=right | {{nts|17613.4}} | align=right | {{nts|283037}} |- | align=center | SE-T | align=center | [[Mynd:Örebros läns vapen.svg|20px]] | [[Örebrolén]]<br />''Örebro län'' | [[Örebro]] | align=right | {{nts|8542.7}} | align=right | {{nts|308357}} |- | align=center | SE-U | align=center | [[Mynd:Västmanlands vapen.svg|20px]] | [[Vestmannalandslén]]<br />''Västmanlands län'' | [[Västerås]] | align=right | {{nts|5141.1}} | align=right | {{nts|280756}} |- | align=center | SE-W | align=center | [[Mynd:Dalarnas vapen.svg|20px]] | [[Dalalén]]<br />''Dalarnas län'' | [[Falun]] | align=right | {{nts|28172.3}} | align=right | {{nts|286043}} |- | align=center | SE-X | align=center | [[Mynd:Gävleborgs län vapen.svg|20px]] | [[Gävleborgarlén]]<br />''Gävleborgs län'' | [[Gävle]] | align=right | {{nts|18207.8}} | align=right | {{nts|283452}} |- | align=center | SE-Y | align=center | [[Mynd:Västernorrlands läns vapen.svg|20px]] | [[Vesturnorrlandslén]]<br />''Västernorrlands län'' | [[Härnösand]] | align=right | {{nts|21673.6}} | align=right | {{nts|240640}} |- | align=center | SE-Z | align=center | [[Mynd:Jämtlands läns vapen.svg|20px]] | [[Jamtalandslén]]<br />''Jämtlands län'' | [[Östersund]] | align=right | {{nts|49205.5}} | align=right | {{nts|132736}} |- | align=center | SE-AC | align=center | [[Mynd:Västerbottens läns vapen.svg|20px]] | [[Vesturbotnslén]]<br />''Västerbottens län'' | [[Umeå]] | align=right | {{nts|55013.0}} | align=right | {{nts|279028}} |- | align=center | SE-BD | align=center | [[Mynd:Norrbottens läns vapen.svg|20px]] | [[Norðurbotnslén]]<br />''Norrbottens län'' | [[Luleå]] | align=right | {{nts|97972.7}} | align=right | {{nts|248927}} |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.lansstyrelsen.se/ Lénsstjórnir] {{S|1634}} {{Lén Svíþjóðar}} [[Flokkur:Lén Svíþjóðar| ]] pd7tkg7yokj9jruytntxj7e8ocsjsss 10 193291 1984170 2026-10-28T15:58:49Z Fyxi 84003 Nýtt snið 1984170 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Lén Svíþjóðar | title = [[Lén Svíþjóðar]] | bodyclass = hlist | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | image = [[Mynd:Flag of Sweden.svg|50px|border|link=Fáni Svíþjóðar]] | list1 = * [[Austurgautlandslén]] * [[Blekingelén]] * [[Dalalén]] * [[Gävleborgarlén]] * [[Gotlandslén]] * [[Hallandslén]] * [[Jamtalandslén]] * [[Jönköpingslén]] * [[Kalmarlén]] * [[Kronobergslén]] * [[Norðurbotnslén]] * [[Skánslén]] * [[Stokkhólmslén]] * [[Suðurmannalandslén]] * [[Uppsalalén]] * [[Vermalandslén]] * [[Vestmannalandslén]] * [[Vesturbotnslén]] * [[Vestur-Gautlandalén]] * [[Vesturnorrlandslén]] * [[Örebrolén]] | below = * {{Icon|Category}} [[:Flokkur:Lén Svíþjóðar|Flokkur]] }}<noinclude> [[Flokkur:Landafræðisnið]] </noinclude> pzmyirurwck8mmsibaie4gvveyrfmhq 14 193292 1984171 2026-10-28T15:59:49Z Fyxi 84003 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Svíþjóð]]“ 1984171 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Svíþjóð]] 7q4hdr4pxe9g71ofbntd4pig5h656i4 0 193293 1984182 2026-10-28T16:12:39Z Akigka 183 Tilvísun á [[Borgarsögusafn]] 1984182 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Borgarsögusafn]] 1pm6zy5g722dv13h7nvwpfqp68z8m1m 0 193294 1984184 2026-10-28T16:16:30Z Akigka 183 Tilvísun á [[Grandi]] 1984184 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Grandi]] jxudd8cs9ixkh88e6qmnbzt0epui14u 0 193295 1984185 2026-10-28T16:19:04Z Fyxi 84003 Ný síða 1984185 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Stokkhólmslén | nafn_í_eignarfalli = Stokkhólmsléns | nafn_á_frummáli = Stockholms län | tegund_byggðar = [[Lén Svíþjóðar|Lén]] | fáni = Stockholms län vapenflagga.svg | fáni_stærð = 80px | skjaldarmerki = Stockholm län vapen.svg | skjaldarmerki_stærð = 80px | viðurnefni = | kort = Stockholms län in Sweden-2.svg | kort_stærð = 150px | kort_texti = Staðsetning í Svíþjóð | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Svíþjóð}} | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Stokkhólmur]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1714 | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = <ref name="SCB-area">{{Cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0802/Areal2025/|title=Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2025–2026|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-01-29|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = | flatarmál_land_km2 = 6547,9 | mannfjöldi_neðan = <ref name="SCB-pop">{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/manniskorna-i-sverige/befolkningstathet-i-sverige/|title=Befolkningstäthet i Sverige|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-03-03|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 2486251 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | iso_kóði = SE-AB | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Stokkhólmslén''' ([[sænska]]: ''Stockholms län'') er [[Lén Svíþjóðar|lén]] í [[Svíþjóð]]. Í léninu búa 2.486.251 manns (2025) sem er meira en fimmtungur íbúafjöldi landsins.<ref name="SCB-pop" /> Höfuðborg landsins, [[Stokkhólmur]], er staðsett þar. Lénið á landamæri að [[Uppsalalén]]i og [[Suðurmannalandslén]]i. == Sveitarfélög == Sveitarfélögin í léninu eru 26: * [[Botkyrka (sveitarfélag)|Botkyrka]] * [[Danderyd (sveitarfélag)|Danderyd]] * [[Ekerö (sveitarfélag)|Ekerö]] * [[Haninge (sveitarfélag)|Haninge]] * [[Huddinge (sveitarfélag)|Huddinge]] * [[Järfälla (sveitarfélag)|Järfälla]] * [[Lidingö (sveitarfélag)|Lidingö]] * [[Nacka (sveitarfélag)|Nacka]] * [[Norrtälje (sveitarfélag)|Norrtälje]] * [[Nykvarn (sveitarfélag)|Nykvarn]] * [[Nynäshamn (sveitarfélag)|Nynäshamn]] * [[Salem (sveitarfélag)|Salem]] * [[Sigtuna (sveitarfélag)|Sigtuna]] * [[Sollentuna (sveitarfélag)|Sollentuna]] * [[Solna (sveitarfélag)|Solna]] * [[Stokkhólmur (sveitarfélag)|Stokkhólmur]] * [[Sundbyberg (sveitarfélag)|Sundbyberg]] * [[Södertälje (sveitarfélag)|Södertälje]] * [[Tyresö (sveitarfélag)|Tyresö]] * [[Täby (sveitarfélag)|Täby]] * [[Upplands-Bro (sveitarfélag)|Upplands-Bro]] * [[Upplands Väsby (sveitarfélag)|Upplands Väsby]] * [[Vallentuna (sveitarfélag)|Vallentuna]] * [[Vaxholm (sveitarfélag)|Vaxholm]] * [[Värmdö (sveitarfélag)|Värmdö]] * [[Österåker (sveitarfélag)|Österåker]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Lén Svíþjóðar}} {{Stubbur|Svíþjóð}} [[Flokkur:Lén Svíþjóðar]] fycggcigaiu0elrl2z8d3x2xic0r18e 1984195 1984185 2026-10-28T16:42:21Z Fyxi 84003 1984195 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Stokkhólmslén | nafn_í_eignarfalli = Stokkhólmsléns | nafn_á_frummáli = Stockholms län | tegund_byggðar = [[Lén Svíþjóðar|Lén]] | fáni = Stockholms län vapenflagga.svg | fáni_stærð = 80px | skjaldarmerki = Stockholm län vapen.svg | skjaldarmerki_stærð = 80px | viðurnefni = | kort = Stockholms län in Sweden-2.svg | kort_stærð = 150px | kort_texti = Staðsetning í Svíþjóð | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Svíþjóð}} | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Stokkhólmur]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1714 | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = <ref name="SCB-area">{{Cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0802/Areal2025/|title=Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2025–2026|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-01-29|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = | flatarmál_land_km2 = 6547,9 | mannfjöldi_neðan = <ref name="SCB-pop">{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/manniskorna-i-sverige/befolkningstathet-i-sverige/|title=Befolkningstäthet i Sverige|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-03-03|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 2486251 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | iso_kóði = SE-AB | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Stokkhólmslén''' ([[sænska]]: ''Stockholms län'') er [[Lén Svíþjóðar|lén]] í [[Svíþjóð]]. Í léninu búa 2.486.251 manns (2025) sem er meira en fimmtungur íbúafjöldi landsins.<ref name="SCB-pop" /> Höfuðborg landsins, [[Stokkhólmur]], er staðsett þar. Lénið á landamæri að [[Uppsalalén]]i og [[Suðurmannalandslén]]i. == Sveitarfélög == Sveitarfélögin í léninu eru 26. * [[Botkyrka (sveitarfélag)|Botkyrka]] * [[Danderyd (sveitarfélag)|Danderyd]] * [[Ekerö (sveitarfélag)|Ekerö]] * [[Haninge (sveitarfélag)|Haninge]] * [[Huddinge (sveitarfélag)|Huddinge]] * [[Järfälla (sveitarfélag)|Järfälla]] * [[Lidingö (sveitarfélag)|Lidingö]] * [[Nacka (sveitarfélag)|Nacka]] * [[Norrtälje (sveitarfélag)|Norrtälje]] * [[Nykvarn (sveitarfélag)|Nykvarn]] * [[Nynäshamn (sveitarfélag)|Nynäshamn]] * [[Salem (sveitarfélag)|Salem]] * [[Sigtuna (sveitarfélag)|Sigtuna]] * [[Sollentuna (sveitarfélag)|Sollentuna]] * [[Solna (sveitarfélag)|Solna]] * [[Stokkhólmur (sveitarfélag)|Stokkhólmur]] * [[Sundbyberg (sveitarfélag)|Sundbyberg]] * [[Södertälje (sveitarfélag)|Södertälje]] * [[Tyresö (sveitarfélag)|Tyresö]] * [[Täby (sveitarfélag)|Täby]] * [[Upplands-Bro (sveitarfélag)|Upplands-Bro]] * [[Upplands Väsby (sveitarfélag)|Upplands Väsby]] * [[Vallentuna (sveitarfélag)|Vallentuna]] * [[Vaxholm (sveitarfélag)|Vaxholm]] * [[Värmdö (sveitarfélag)|Värmdö]] * [[Österåker (sveitarfélag)|Österåker]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Lén Svíþjóðar}} {{Stubbur|Svíþjóð}} [[Flokkur:Lén Svíþjóðar]] 2d7r85xtbvq30qd9r60nqlr20zd9m24 0 193296 1984186 2026-10-28T16:20:14Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Stokkhólmslén]] 1984186 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Stokkhólmslén]] fhdi6bjgxxu6nq7lcagpkafk8l0avxb 0 193297 1984197 2026-10-28T16:45:40Z Fyxi 84003 Ný síða 1984197 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Uppsalalén | nafn_í_eignarfalli = Uppsalaléns | nafn_á_frummáli = Uppsala län | tegund_byggðar = [[Lén Svíþjóðar|Lén]] | fáni = Uppsala län vapenflagga.svg | fáni_stærð = 80px | skjaldarmerki = Uppland vapen.svg | skjaldarmerki_stærð = 80px | viðurnefni = | kort = Uppsala län in Sweden-2.svg | kort_stærð = 150px | kort_texti = Staðsetning í Svíþjóð | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Svíþjóð}} | sæti_gerð = Höfuðstaður | sæti = [[Uppsalir]] | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 1634 | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = <ref name="SCB-area">{{Cite web|url=https://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/sv/ssd/START__MI__MI0802/Areal2025/|title=Land- och vattenareal per den 1 januari efter region och arealtyp. År 2025–2026|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-01-29|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | flatarmál_heild_km2 = | flatarmál_land_km2 = 8230,5 | mannfjöldi_neðan = <ref name="SCB-pop">{{Cite web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/sverige-i-siffror/manniskorna-i-sverige/befolkningstathet-i-sverige/|title=Befolkningstäthet i Sverige|publisher=Statistikmyndigheten SCB|date=2026-03-03|access-date=2026-10-28|language=sv}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2025 | mannfjöldi_heild = 410575 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = [[Sumartími Mið-Evrópu|CEST]] | utc_hliðrun_sumartími = +02:00 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | iso_kóði = SE-C | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Uppsalalén''' ([[sænska]]: ''Uppsala län'') er [[Lén Svíþjóðar|lén]] í [[Svíþjóð]]. Það er 8.230,5 {{km2}} að stærð og var íbúafjöldinn 410.575 árið 2025.<ref name="SCB-pop" /> Höfuðstaður lénsins er [[Uppsalir]]. == Sveitarfélög == Sveitarfélögin í léninu eru 8. * [[Enköping (sveitarfélag)|Enköping]] * [[Heby (sveitarfélag)|Heby]] * [[Håbo (sveitarfélag)|Håbo]] * [[Knivsta (sveitarfélag)|Knivsta]] * [[Tierp (sveitarfélag)|Tierp]] * [[Uppsalir (sveitarfélag)|Uppsalir]] * [[Älvkarleby (sveitarfélag)|Älvkarleby]] * [[Östhammar (sveitarfélag)|Östhammar]] == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Lén Svíþjóðar}} {{Stubbur|Svíþjóð}} [[Flokkur:Lén Svíþjóðar]] kx94oer3vuiu8c8ks3ven4wpj61kwyz 0 193298 1984198 2026-10-28T16:46:31Z Fyxi 84003 Tilvísun á [[Uppsalalén]] 1984198 wikitext text/x-wiki #tilvísun[[Uppsalalén]] 7ev252yh560mgicepwc5qrqbdzusiz3 2 193299 1984211 2026-10-28T20:58:07Z Alexanderodinn1 122301 Bjó til síðu með „'''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur birt áskoranir í beinu streymi á [[TikTok]] undir notandanafninu '''Seliking'''. Fjölmiðlar hafa meðal annars fjallað um dvöl hans í sandholu í [[Nauthólsvík]] og ferð hans skríðandi frá [[Njarðvík]] í átt að [[Bessastaðir|Bessastöðum]].<ref name="visir-skriður">Oddur Ævar Gunnarsson. [https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessas...“ 1984211 wikitext text/x-wiki '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur birt áskoranir í beinu streymi á [[TikTok]] undir notandanafninu '''Seliking'''. Fjölmiðlar hafa meðal annars fjallað um dvöl hans í sandholu í [[Nauthólsvík]] og ferð hans skríðandi frá [[Njarðvík]] í átt að [[Bessastaðir|Bessastöðum]].<ref name="visir-skriður">Oddur Ævar Gunnarsson. [https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada „Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða“]. ''Vísir'', 20. október 2026.</ref><ref name="mbl-skriður">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ „Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér“]. ''mbl.is'', 22. október 2026.</ref> == Samfélagsmiðlar og áskoranir == Í viðtali við Vísi í október 2026 sagðist Axel hafa birt áskoranir á samfélagsmiðlum í um hálft ár. Hann lýsti meðal annars tveggja sólarhringa dvöl á baðherbergi, 160 klukkustundum með bundið fyrir augun og sólarhringsgöngu á hlaupabretti.<ref name="visir-skriður" /> Í eigin TikTok-færslum hefur Axel einnig birt efni um dvöl í baðkari og verkefni í hjólastól. Þá kynnti hann áskorun með yfirskriftinni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“.<ref>Seliking. [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 „Lokaspretturinn!“]. ''TikTok''. Skoðað 28. október 2026.</ref><ref>Seliking. [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 „Ég er live núna!“]. ''TikTok''. Skoðað 28. október 2026.</ref><ref>Seliking. [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 „24 tímar engin jörð... er það hægt?“]. ''TikTok''. Skoðað 28. október 2026.</ref> === Sandholan í Nauthólsvík === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík og streymdi frá verkefninu á TikTok. Áskorunin átti að standa í sólarhring. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund.<ref>Sigurgeir Þorkelsson. [https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring „Grafinn í sand í sólarhring“]. ''Vísir'', 23. maí 2026.</ref> === Ferðin í átt að Bessastöðum === Axel lagði af stað skríðandi frá Njarðvík 19. október 2026 með það markmið að komast að Bessastöðum og afhenda [[Halla Tómasdóttir|Höllu Tómasdóttur]], forseta Íslands, umslag. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="visir-skriður" /><ref name="mbl-skriður" /> Sama dag greindi Vísir frá því að álag á hendur hefði hægt á ferðinni og lengt upphaflega tímaáætlun.<ref>Magnús Jochum Pálsson. [https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex „Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir“]. ''Vísir'', 22. október 2026.</ref> == Samfélagsverkefni == Axel Máni og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í ''Reykjavík síðdegis'' á [[Bylgjan|Bylgjunni]] 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref>[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla „Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla“]. ''Reykjavík síðdegis'', Bylgjan / Vísir, 7. október 2026.</ref> == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] 2wltykyjv0u3e8tm5hknqqwcmeb4w0c 1984212 1984211 2026-10-28T21:10:22Z Alexanderodinn1 122301 1984212 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; width:18em; margin:0 0 1em 1em;" ! colspan="2" | Axel Máni Bjarnason |- ! scope="row" | Nafn | Axel Máni Bjarnason<ref name="heimild3">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér] Mbl.is · 22. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Miðill | TikTok |- ! scope="row" | Notandanafn | [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking]<ref name="heimild2">[https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða] Oddur Ævar Gunnarsson · Vísir · 20. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Umfjöllun | Áskoranir í beinu streymi |} '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur vakið athygli fyrir óvenjulegar áskoranir í beinu streymi á TikTok. Heimildir og eigin færslur hans fjalla meðal annars um dvöl í baðkari, áskorun með augnbindi, verkefni í hjólastól, dvöl í sandholu í Nauthólsvík og ferð skríðandi frá Njarðvík í átt að Bessastöðum.<ref name="heimild1">[https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring Grafinn í sand í sólarhring] Sigurgeir Þorkelsson · Vísir · 23. maí 2026. </ref><ref name="heimild3" /><ref name="heimild6">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 Lokaspretturinn! — baðkarið] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627494481335504150 færslu um áskoranir frá áhorfendum]. </ref><ref name="heimild7">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7628707264152554755 Þetta verður áhugavert — augnbindisáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7630856813423971606 Lærði helling!] </ref><ref name="heimild8">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 Ég er live núna! — hjólastólaáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Framhald: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650834934369635606 Ætli ég nái að klára þetta í dag?] </ref> == Samfélagsmiðlar == Í viðtali við Vísi í október 2026 lýsti Axel Máni því að hann hefði í um hálft ár birt ýmiss konar áskoranir á samfélagsmiðlum. Þar nefndi hann meðal annars langa dvöl innandyra, áskorun með bundið fyrir augun og göngu á hlaupabretti. Í fréttum Vísis eru TikTok-færslur hans birtar undir notandanafninu [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking].<ref name="heimild2" /> Axel hefur í viðtölum tengt verkefnin við að hvetja fólk til að framkvæma hugmyndir sínar þótt þær séu óvenjulegar. Hann hefur jafnframt sagt að markmiðið með skriðinu til Bessastaða hafi verið að fjölga fylgjendum á samfélagsmiðlum.<ref name="heimild1" /><ref name="heimild2" /> == Áskoranir og fjölmiðlaumfjöllun == === Baðkarið og fyrstu streymisverkefnin === Meðal fyrstu áskorana sem sjást á TikTok-síðu Axels er dvöl í baðkari. Í myndbandinu „Lokaspretturinn!“ sést hann liggja í baðkarinu með sængurfötum. Fleiri færslur úr sömu syrpu fjalla um beint streymi og áskoranir frá áhorfendum. Í viðtali við Vísi lýsti hann jafnframt tveggja sólarhringa dvöl inni á baðherbergi.<ref name="heimild6" /><ref name="heimild2" /> === Vika með bundið fyrir augun === Önnur áskorun fólst í að vera með bundið fyrir augun. Á TikTok birtust færslur úr verkefninu þar sem Axel klæddist bol merktum áskoruninni. Í viðtali við Vísi sagðist hann hafa verið með augnbindi í 160 klukkustundir og lýsti verkefninu sem viku án sjónar.<ref name="heimild7" /><ref name="heimild2" /> === Sandholan í Nauthólsvík === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel Mána þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík. Áskorunin átti að standa í sólarhring og var sýnd í beinu streymi á TikTok. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund. Gestir komu á vettvang og fylgdust með verkefninu.<ref name="heimild1" /> === Áskorun í hjólastól === Axel birti einnig myndbönd af áskorun í hjólastól. Í færslunum „Ég er live núna!“ og „Ætli ég nái að klára þetta í dag?“ sést hann í hjólastólnum utandyra. Færslurnar tengja verkefnið við beint streymi. Nákvæm vegalengd og lokatími hafa ekki verið staðfest í þeim heimildum sem liggja þessari grein til grundvallar.<ref name="heimild8" /> === Reykjavíkurmaraþon og söfnun === Á opinberri Hlaupastyrkssíðu Reykjavíkurmaraþons er Axel Máni Bjarnason skráður í maraþon til styrktar Berginu headspace. Við yfirferð 28. október 2026 sýndi síðan 55.096 krónur í söfnun á móti 50.000 króna markmiði. Skráningarsíðan staðfestir ekki lokatíma eða að maraþonið hafi verið farið í hjólastól.<ref name="heimild10">[https://www.rmi.is/hlaupastyrkur/hlauparar/24964-axel-mani-bjarnason Axel Máni Bjarnason — Hlaupastyrkur] Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka · opinber skráningar- og söfnunarsíða · staða skoðuð 28. október 2026. </ref> === Sólarhringsáskorun uppi í lofti === Í TikTok-færslunni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“ kynnti Axel verkefni uppi í lofti. Myndskeiðið sýnir hann hátt yfir nærliggjandi byggð. Yfirskriftin lýsir 24 klukkustunda áskorun; nákvæm hæð og hvort sólarhringnum var lokið hafa ekki verið staðfest.<ref name="heimild9">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 24 tímar engin jörð... er það hægt?] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref> === Hlaupabrettið og fleiri verkefni === Á TikTok-síðunni eru einnig færslur um sólarhring í World Class, verkefni í skóglendi og hundrað áskoranir á Akureyri. Þær sýna fjölbreytni verkefnanna, en fyrirsagnir færslna einar og sér staðfesta ekki að öllum markmiðum hafi verið náð.<ref name="heimild11">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7668288719358528790 Worldclass í 24 tíma] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref><ref name="heimild12">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7669166267873643779 100 áskoranir á Akureyri!] Seliking · TikTok · frumheimild. Skógarverkefni: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653207757939690774 Er ég að fara meika þetta?] og [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653420627507973398 Ætlar einhver að finna mig?] </ref> === Skriðið í átt að Bessastöðum === Axel lagði af stað frá Njarðvík 19. október 2026 og hugðist skríða að Bessastöðum með umslag til Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Ferðinni var streymt á TikTok. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="heimild2" /><ref name="heimild3" /> Vísir greindi frá því 22. október að álag á hendur hefði hægt á förinni og að upphafleg þriggja daga áætlun hefði lengst. Fréttirnar sem hér er vísað til staðfesta ekki að ferðinni hafi lokið eða að afhending á Bessastöðum hafi farið fram.<ref name="heimild4">[https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir] Magnús Jochum Pálsson · Vísir · 22. október 2026. </ref> == Samfélagsverkefni == Axel Máni Bjarnason og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref name="heimild5">[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla] Reykjavík síðdegis · Bylgjan / Vísir · 7. október 2026. </ref> [https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Viðtal í Reykjavík síðdegis, 7. október 2026.] == Yfirlit yfir verkefni == Valin verkefni úr opinberum færslum. Röðin hér er eftir efni; nákvæm tímaröð allra áskorana er ekki fullstaðfest. {| class="wikitable" |- ! Verkefni ! Það sem heimildin sýnir ! Heimild |- ! Baðkarið | Dvöl í baðkari og streymissyrpa. | <ref name="heimild6" /> |- ! Augnbindið | Áskorun án sjónar. | <ref name="heimild7" /> |- ! Hjólastóllinn | Ferð utandyra; vegalengd óstaðfest. | <ref name="heimild8" /> |- ! Reykjavíkurmaraþon | Skráning og söfnun fyrir Bergið headspace. | <ref name="heimild10" /> |- ! Uppi í lofti | Kynning á 24 klukkustunda verkefni; hæð óstaðfest. | <ref name="heimild9" /> |- ! World Class | Færsla um sólarhring í líkamsræktarstöð. | <ref name="heimild11" /> |- ! Fleiri TikTok-verkefni | Skóglendi og áskoranir á Akureyri. | <ref name="heimild12" /> |} == Tímalína == {| class="wikitable" ! Dagsetning !! Atburður !! Umfjöllun |- | 23. maí 2026 | '''Umfjöllun um sandholu í Nauthólsvík''' | Vísir ræðir við Axel meðan á sólarhringsáskorun stendur.<ref name="heimild1" /> |- | 7. október 2026 | '''Viðtal á Bylgjunni''' | Rætt um handklæðasprett og andlega heilsu ungra karla.<ref name="heimild5" /> |- | 19. október 2026 | '''Ferðin í átt að Bessastöðum hefst''' | Axel leggur af stað skríðandi frá Njarðvík.<ref name="heimild2" /> |- | 22. október 2026 | '''Umslagið og framhald ferðarinnar''' | Mbl.is greinir frá árituðu myndinni; Vísir fjallar um breytta tímaáætlun.<ref name="heimild3" /><ref name="heimild4" /> |} == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] exlzb6s65vdr86xthztz8t51okge5j8 1984213 1984212 2026-10-28T21:15:45Z Alexanderodinn1 122301 Yfirfór heildardrög með 12 heimildum og lagfærði útlit upplýsingaboxs. 1984213 wikitext text/x-wiki {| class="infobox wikitable" style="float:right; width:18em; margin:0 0 1em 1em;" ! colspan="2" | Axel Máni Bjarnason |- ! scope="row" | Nafn | Axel Máni Bjarnason<ref name="heimild3">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér] Mbl.is · 22. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Miðill | TikTok |- ! scope="row" | Notandanafn | [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking]<ref name="heimild2">[https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða] Oddur Ævar Gunnarsson · Vísir · 20. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Umfjöllun | Áskoranir í beinu streymi |} '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur vakið athygli fyrir óvenjulegar áskoranir í beinu streymi á TikTok. Heimildir og eigin færslur hans fjalla meðal annars um dvöl í baðkari, áskorun með augnbindi, verkefni í hjólastól, dvöl í sandholu í Nauthólsvík og ferð skríðandi frá Njarðvík í átt að Bessastöðum.<ref name="heimild1">[https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring Grafinn í sand í sólarhring] Sigurgeir Þorkelsson · Vísir · 23. maí 2026. </ref><ref name="heimild3" /><ref name="heimild6">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 Lokaspretturinn! — baðkarið] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627494481335504150 færslu um áskoranir frá áhorfendum]. </ref><ref name="heimild7">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7628707264152554755 Þetta verður áhugavert — augnbindisáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7630856813423971606 Lærði helling!] </ref><ref name="heimild8">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 Ég er live núna! — hjólastólaáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Framhald: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650834934369635606 Ætli ég nái að klára þetta í dag?] </ref> == Samfélagsmiðlar == Í viðtali við Vísi í október 2026 lýsti Axel Máni því að hann hefði í um hálft ár birt ýmiss konar áskoranir á samfélagsmiðlum. Þar nefndi hann meðal annars langa dvöl innandyra, áskorun með bundið fyrir augun og göngu á hlaupabretti. Í fréttum Vísis eru TikTok-færslur hans birtar undir notandanafninu [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking].<ref name="heimild2" /> Axel hefur í viðtölum tengt verkefnin við að hvetja fólk til að framkvæma hugmyndir sínar þótt þær séu óvenjulegar. Hann hefur jafnframt sagt að markmiðið með skriðinu til Bessastaða hafi verið að fjölga fylgjendum á samfélagsmiðlum.<ref name="heimild1" /><ref name="heimild2" /> == Áskoranir og fjölmiðlaumfjöllun == === Baðkarið og fyrstu streymisverkefnin === Meðal fyrstu áskorana sem sjást á TikTok-síðu Axels er dvöl í baðkari. Í myndbandinu „Lokaspretturinn!“ sést hann liggja í baðkarinu með sængurfötum. Fleiri færslur úr sömu syrpu fjalla um beint streymi og áskoranir frá áhorfendum. Í viðtali við Vísi lýsti hann jafnframt tveggja sólarhringa dvöl inni á baðherbergi.<ref name="heimild6" /><ref name="heimild2" /> === Vika með bundið fyrir augun === Önnur áskorun fólst í að vera með bundið fyrir augun. Á TikTok birtust færslur úr verkefninu þar sem Axel klæddist bol merktum áskoruninni. Í viðtali við Vísi sagðist hann hafa verið með augnbindi í 160 klukkustundir og lýsti verkefninu sem viku án sjónar.<ref name="heimild7" /><ref name="heimild2" /> === Sandholan í Nauthólsvík === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel Mána þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík. Áskorunin átti að standa í sólarhring og var sýnd í beinu streymi á TikTok. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund. Gestir komu á vettvang og fylgdust með verkefninu.<ref name="heimild1" /> === Áskorun í hjólastól === Axel birti einnig myndbönd af áskorun í hjólastól. Í færslunum „Ég er live núna!“ og „Ætli ég nái að klára þetta í dag?“ sést hann í hjólastólnum utandyra. Færslurnar tengja verkefnið við beint streymi. Nákvæm vegalengd og lokatími hafa ekki verið staðfest í þeim heimildum sem liggja þessari grein til grundvallar.<ref name="heimild8" /> === Reykjavíkurmaraþon og söfnun === Á opinberri Hlaupastyrkssíðu Reykjavíkurmaraþons er Axel Máni Bjarnason skráður í maraþon til styrktar Berginu headspace. Við yfirferð 28. október 2026 sýndi síðan 55.096 krónur í söfnun á móti 50.000 króna markmiði. Skráningarsíðan staðfestir ekki lokatíma eða að maraþonið hafi verið farið í hjólastól.<ref name="heimild10">[https://www.rmi.is/hlaupastyrkur/hlauparar/24964-axel-mani-bjarnason Axel Máni Bjarnason — Hlaupastyrkur] Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka · opinber skráningar- og söfnunarsíða · staða skoðuð 28. október 2026. </ref> === Sólarhringsáskorun uppi í lofti === Í TikTok-færslunni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“ kynnti Axel verkefni uppi í lofti. Myndskeiðið sýnir hann hátt yfir nærliggjandi byggð. Yfirskriftin lýsir 24 klukkustunda áskorun; nákvæm hæð og hvort sólarhringnum var lokið hafa ekki verið staðfest.<ref name="heimild9">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 24 tímar engin jörð... er það hægt?] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref> === Hlaupabrettið og fleiri verkefni === Á TikTok-síðunni eru einnig færslur um sólarhring í World Class, verkefni í skóglendi og hundrað áskoranir á Akureyri. Þær sýna fjölbreytni verkefnanna, en fyrirsagnir færslna einar og sér staðfesta ekki að öllum markmiðum hafi verið náð.<ref name="heimild11">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7668288719358528790 Worldclass í 24 tíma] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref><ref name="heimild12">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7669166267873643779 100 áskoranir á Akureyri!] Seliking · TikTok · frumheimild. Skógarverkefni: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653207757939690774 Er ég að fara meika þetta?] og [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653420627507973398 Ætlar einhver að finna mig?] </ref> === Skriðið í átt að Bessastöðum === Axel lagði af stað frá Njarðvík 19. október 2026 og hugðist skríða að Bessastöðum með umslag til Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Ferðinni var streymt á TikTok. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="heimild2" /><ref name="heimild3" /> Vísir greindi frá því 22. október að álag á hendur hefði hægt á förinni og að upphafleg þriggja daga áætlun hefði lengst. Fréttirnar sem hér er vísað til staðfesta ekki að ferðinni hafi lokið eða að afhending á Bessastöðum hafi farið fram.<ref name="heimild4">[https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir] Magnús Jochum Pálsson · Vísir · 22. október 2026. </ref> == Samfélagsverkefni == Axel Máni Bjarnason og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref name="heimild5">[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla] Reykjavík síðdegis · Bylgjan / Vísir · 7. október 2026. </ref> [https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Viðtal í Reykjavík síðdegis, 7. október 2026.] == Yfirlit yfir verkefni == Valin verkefni úr opinberum færslum. Röðin hér er eftir efni; nákvæm tímaröð allra áskorana er ekki fullstaðfest. {| class="wikitable" |- ! Verkefni ! Það sem heimildin sýnir ! Heimild |- ! Baðkarið | Dvöl í baðkari og streymissyrpa. | <ref name="heimild6" /> |- ! Augnbindið | Áskorun án sjónar. | <ref name="heimild7" /> |- ! Hjólastóllinn | Ferð utandyra; vegalengd óstaðfest. | <ref name="heimild8" /> |- ! Reykjavíkurmaraþon | Skráning og söfnun fyrir Bergið headspace. | <ref name="heimild10" /> |- ! Uppi í lofti | Kynning á 24 klukkustunda verkefni; hæð óstaðfest. | <ref name="heimild9" /> |- ! World Class | Færsla um sólarhring í líkamsræktarstöð. | <ref name="heimild11" /> |- ! Fleiri TikTok-verkefni | Skóglendi og áskoranir á Akureyri. | <ref name="heimild12" /> |} == Tímalína == {| class="wikitable" ! Dagsetning !! Atburður !! Umfjöllun |- | 23. maí 2026 | '''Umfjöllun um sandholu í Nauthólsvík''' | Vísir ræðir við Axel meðan á sólarhringsáskorun stendur.<ref name="heimild1" /> |- | 7. október 2026 | '''Viðtal á Bylgjunni''' | Rætt um handklæðasprett og andlega heilsu ungra karla.<ref name="heimild5" /> |- | 19. október 2026 | '''Ferðin í átt að Bessastöðum hefst''' | Axel leggur af stað skríðandi frá Njarðvík.<ref name="heimild2" /> |- | 22. október 2026 | '''Umslagið og framhald ferðarinnar''' | Mbl.is greinir frá árituðu myndinni; Vísir fjallar um breytta tímaáætlun.<ref name="heimild3" /><ref name="heimild4" /> |} == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] b13rvceovdf0wfp8moxnqk7mxmjdumi 1984214 1984213 2026-10-28T21:56:42Z Alexanderodinn1 122301 1984214 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; width:18em; margin:0 0 1em 1em;" {| class="infobox wikitable" style="float:right; width:18em; margin:0 0 1em 1em;" ! colspan="2" | Axel Máni Bjarnason |- ! scope="row" | Nafn | Axel Máni Bjarnason<ref name="heimild3">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér] Mbl.is · 22. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Miðill | TikTok |- ! scope="row" | Notandanafn | [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking]<ref name="heimild2">[https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða] Oddur Ævar Gunnarsson · Vísir · 20. október 2026. </ref> |- ! scope="row" | Umfjöllun | Áskoranir í beinu streymi |} '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur vakið athygli fyrir óvenjulegar áskoranir í beinu streymi á TikTok. Heimildir og eigin færslur hans fjalla meðal annars um dvöl í baðkari, áskorun með augnbindi, verkefni í hjólastól, dvöl í sandholu í Nauthólsvík og ferð skríðandi frá Njarðvík í átt að Bessastöðum.<ref name="heimild1">[https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring Grafinn í sand í sólarhring] Sigurgeir Þorkelsson · Vísir · 23. maí 2026. </ref><ref name="heimild3" /><ref name="heimild6">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 Lokaspretturinn! — baðkarið] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627494481335504150 færslu um áskoranir frá áhorfendum]. </ref><ref name="heimild7">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7628707264152554755 Þetta verður áhugavert — augnbindisáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7630856813423971606 Lærði helling!] </ref><ref name="heimild8">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 Ég er live núna! — hjólastólaáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Framhald: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650834934369635606 Ætli ég nái að klára þetta í dag?] </ref> == Samfélagsmiðlar == Í viðtali við Vísi í október 2026 lýsti Axel Máni því að hann hefði í um hálft ár birt ýmiss konar áskoranir á samfélagsmiðlum. Þar nefndi hann meðal annars langa dvöl innandyra, áskorun með bundið fyrir augun og göngu á hlaupabretti. Í fréttum Vísis eru TikTok-færslur hans birtar undir notandanafninu [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking].<ref name="heimild2" /> Axel hefur í viðtölum tengt verkefnin við að hvetja fólk til að framkvæma hugmyndir sínar þótt þær séu óvenjulegar. Hann hefur jafnframt sagt að markmiðið með skriðinu til Bessastaða hafi verið að fjölga fylgjendum á samfélagsmiðlum.<ref name="heimild1" /><ref name="heimild2" /> == Áskoranir og fjölmiðlaumfjöllun == === Baðkarið og fyrstu streymisverkefnin === Meðal fyrstu áskorana sem sjást á TikTok-síðu Axels er dvöl í baðkari. Í myndbandinu „Lokaspretturinn!“ sést hann liggja í baðkarinu með sængurfötum. Fleiri færslur úr sömu syrpu fjalla um beint streymi og áskoranir frá áhorfendum. Í viðtali við Vísi lýsti hann jafnframt tveggja sólarhringa dvöl inni á baðherbergi.<ref name="heimild6" /><ref name="heimild2" /> === Vika með bundið fyrir augun === Önnur áskorun fólst í að vera með bundið fyrir augun. Á TikTok birtust færslur úr verkefninu þar sem Axel klæddist bol merktum áskoruninni. Í viðtali við Vísi sagðist hann hafa verið með augnbindi í 160 klukkustundir og lýsti verkefninu sem viku án sjónar.<ref name="heimild7" /><ref name="heimild2" /> === Sandholan í Nauthólsvík === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel Mána þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík. Áskorunin átti að standa í sólarhring og var sýnd í beinu streymi á TikTok. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund. Gestir komu á vettvang og fylgdust með verkefninu.<ref name="heimild1" /> === Áskorun í hjólastól === Axel birti einnig myndbönd af áskorun í hjólastól. Í færslunum „Ég er live núna!“ og „Ætli ég nái að klára þetta í dag?“ sést hann í hjólastólnum utandyra. Færslurnar tengja verkefnið við beint streymi. Nákvæm vegalengd og lokatími hafa ekki verið staðfest í þeim heimildum sem liggja þessari grein til grundvallar.<ref name="heimild8" /> === Reykjavíkurmaraþon og söfnun === Á opinberri Hlaupastyrkssíðu Reykjavíkurmaraþons er Axel Máni Bjarnason skráður í maraþon til styrktar Berginu headspace. Við yfirferð 28. október 2026 sýndi síðan 55.096 krónur í söfnun á móti 50.000 króna markmiði. Skráningarsíðan staðfestir ekki lokatíma eða að maraþonið hafi verið farið í hjólastól.<ref name="heimild10">[https://www.rmi.is/hlaupastyrkur/hlauparar/24964-axel-mani-bjarnason Axel Máni Bjarnason — Hlaupastyrkur] Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka · opinber skráningar- og söfnunarsíða · staða skoðuð 28. október 2026. </ref> === Sólarhringsáskorun uppi í lofti === Í TikTok-færslunni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“ kynnti Axel verkefni uppi í lofti. Myndskeiðið sýnir hann hátt yfir nærliggjandi byggð. Yfirskriftin lýsir 24 klukkustunda áskorun; nákvæm hæð og hvort sólarhringnum var lokið hafa ekki verið staðfest.<ref name="heimild9">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 24 tímar engin jörð... er það hægt?] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref> === Hlaupabrettið og fleiri verkefni === Á TikTok-síðunni eru einnig færslur um sólarhring í World Class, verkefni í skóglendi og hundrað áskoranir á Akureyri. Þær sýna fjölbreytni verkefnanna, en fyrirsagnir færslna einar og sér staðfesta ekki að öllum markmiðum hafi verið náð.<ref name="heimild11">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7668288719358528790 Worldclass í 24 tíma] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref><ref name="heimild12">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7669166267873643779 100 áskoranir á Akureyri!] Seliking · TikTok · frumheimild. Skógarverkefni: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653207757939690774 Er ég að fara meika þetta?] og [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653420627507973398 Ætlar einhver að finna mig?] </ref> === Skriðið í átt að Bessastöðum === Axel lagði af stað frá Njarðvík 19. október 2026 og hugðist skríða að Bessastöðum með umslag til Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Ferðinni var streymt á TikTok. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="heimild2" /><ref name="heimild3" /> Vísir greindi frá því 22. október að álag á hendur hefði hægt á förinni og að upphafleg þriggja daga áætlun hefði lengst. Fréttirnar sem hér er vísað til staðfesta ekki að ferðinni hafi lokið eða að afhending á Bessastöðum hafi farið fram.<ref name="heimild4">[https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir] Magnús Jochum Pálsson · Vísir · 22. október 2026. </ref> == Samfélagsverkefni == Axel Máni Bjarnason og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref name="heimild5">[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla] Reykjavík síðdegis · Bylgjan / Vísir · 7. október 2026. </ref> [https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Viðtal í Reykjavík síðdegis, 7. október 2026.] == Yfirlit yfir verkefni == Valin verkefni úr opinberum færslum. Röðin hér er eftir efni; nákvæm tímaröð allra áskorana er ekki fullstaðfest. {| class="wikitable" |- ! Verkefni ! Það sem heimildin sýnir ! Heimild |- ! Baðkarið | Dvöl í baðkari og streymissyrpa. | <ref name="heimild6" /> |- ! Augnbindið | Áskorun án sjónar. | <ref name="heimild7" /> |- ! Hjólastóllinn | Ferð utandyra; vegalengd óstaðfest. | <ref name="heimild8" /> |- ! Reykjavíkurmaraþon | Skráning og söfnun fyrir Bergið headspace. | <ref name="heimild10" /> |- ! Uppi í lofti | Kynning á 24 klukkustunda verkefni; hæð óstaðfest. | <ref name="heimild9" /> |- ! World Class | Færsla um sólarhring í líkamsræktarstöð. | <ref name="heimild11" /> |- ! Fleiri TikTok-verkefni | Skóglendi og áskoranir á Akureyri. | <ref name="heimild12" /> |} == Tímalína == {| class="wikitable" ! Dagsetning !! Atburður !! Umfjöllun |- | 23. maí 2026 | '''Umfjöllun um sandholu í Nauthólsvík''' | Vísir ræðir við Axel meðan á sólarhringsáskorun stendur.<ref name="heimild1" /> |- | 7. október 2026 | '''Viðtal á Bylgjunni''' | Rætt um handklæðasprett og andlega heilsu ungra karla.<ref name="heimild5" /> |- | 19. október 2026 | '''Ferðin í átt að Bessastöðum hefst''' | Axel leggur af stað skríðandi frá Njarðvík.<ref name="heimild2" /> |- | 22. október 2026 | '''Umslagið og framhald ferðarinnar''' | Mbl.is greinir frá árituðu myndinni; Vísir fjallar um breytta tímaáætlun.<ref name="heimild3" /><ref name="heimild4" /> |} == Heimildir == <references /> == Tenglar == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] flvf1felnl06d4aigkn1mn7qhjcsh0v 1984215 1984214 2026-10-28T22:04:20Z Alexanderodinn1 122301 Samræmdi letur, bil, fyrirsagnir og upplýsingabox við upprunalegu drögin; leiðrétti tvöfalda töfluopnun. 1984215 wikitext text/x-wiki <div class="axel-article" style="font-family:Georgia,'Times New Roman',serif; font-size:17px; line-height:1.75; color:#20262e; background:#fff; padding:20px; overflow:auto;"> <div style="font-family:Arial,sans-serif; font-size:11px; letter-spacing:1.8px; color:#65717c; margin-bottom:8px;">FÓLK / SAMFÉLAGSMIÐLAR</div> <div style="font-family:Georgia,serif; font-size:43px; line-height:1.2; font-weight:normal; letter-spacing:-1px; margin-bottom:24px;">Axel Máni Bjarnason</div> {| class="infobox" style="float:right; width:290px; max-width:100%; margin:0 0 25px 32px; border:1px solid #cfd6dc; border-collapse:collapse; background:#f7f8fa; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.6;" ! colspan="2" style="font-family:Georgia,serif; font-size:23px; font-weight:normal; text-align:center; padding:16px 12px; background:#f7f8fa;" | Axel Máni Bjarnason |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Nafn | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Axel Máni Bjarnason<ref name="heimild3">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér] Mbl.is · 22. október 2026. </ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Miðill | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | TikTok |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Notandanafn | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking]<ref name="heimild2">[https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða] Oddur Ævar Gunnarsson · Vísir · 20. október 2026. </ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Umfjöllun | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Áskoranir í beinu streymi |} <div style="font-size:19px; line-height:1.8; margin-bottom:28px;"> '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur vakið athygli fyrir óvenjulegar áskoranir í beinu streymi á TikTok. Heimildir og eigin færslur hans fjalla meðal annars um dvöl í baðkari, áskorun með augnbindi, verkefni í hjólastól, dvöl í sandholu í Nauthólsvík og ferð skríðandi frá Njarðvík í átt að Bessastöðum.<ref name="heimild1">[https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring Grafinn í sand í sólarhring] Sigurgeir Þorkelsson · Vísir · 23. maí 2026. </ref><ref name="heimild3" /><ref name="heimild6">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 Lokaspretturinn! — baðkarið] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627494481335504150 færslu um áskoranir frá áhorfendum]. </ref><ref name="heimild7">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7628707264152554755 Þetta verður áhugavert — augnbindisáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7630856813423971606 Lærði helling!] </ref><ref name="heimild8">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 Ég er live núna! — hjólastólaáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Framhald: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650834934369635606 Ætli ég nái að klára þetta í dag?] </ref> </div> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Samfélagsmiðlar</span> == Í viðtali við Vísi í október 2026 lýsti Axel Máni því að hann hefði í um hálft ár birt ýmiss konar áskoranir á samfélagsmiðlum. Þar nefndi hann meðal annars langa dvöl innandyra, áskorun með bundið fyrir augun og göngu á hlaupabretti. Í fréttum Vísis eru TikTok-færslur hans birtar undir notandanafninu [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking].<ref name="heimild2" /> Axel hefur í viðtölum tengt verkefnin við að hvetja fólk til að framkvæma hugmyndir sínar þótt þær séu óvenjulegar. Hann hefur jafnframt sagt að markmiðið með skriðinu til Bessastaða hafi verið að fjölga fylgjendum á samfélagsmiðlum.<ref name="heimild1" /><ref name="heimild2" /> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Áskoranir og fjölmiðlaumfjöllun</span> == === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Baðkarið og fyrstu streymisverkefnin</span> === Meðal fyrstu áskorana sem sjást á TikTok-síðu Axels er dvöl í baðkari. Í myndbandinu „Lokaspretturinn!“ sést hann liggja í baðkarinu með sængurfötum. Fleiri færslur úr sömu syrpu fjalla um beint streymi og áskoranir frá áhorfendum. Í viðtali við Vísi lýsti hann jafnframt tveggja sólarhringa dvöl inni á baðherbergi.<ref name="heimild6" /><ref name="heimild2" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Vika með bundið fyrir augun</span> === Önnur áskorun fólst í að vera með bundið fyrir augun. Á TikTok birtust færslur úr verkefninu þar sem Axel klæddist bol merktum áskoruninni. Í viðtali við Vísi sagðist hann hafa verið með augnbindi í 160 klukkustundir og lýsti verkefninu sem viku án sjónar.<ref name="heimild7" /><ref name="heimild2" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Sandholan í Nauthólsvík</span> === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel Mána þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík. Áskorunin átti að standa í sólarhring og var sýnd í beinu streymi á TikTok. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund. Gestir komu á vettvang og fylgdust með verkefninu.<ref name="heimild1" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Áskorun í hjólastól</span> === Axel birti einnig myndbönd af áskorun í hjólastól. Í færslunum „Ég er live núna!“ og „Ætli ég nái að klára þetta í dag?“ sést hann í hjólastólnum utandyra. Færslurnar tengja verkefnið við beint streymi. Nákvæm vegalengd og lokatími hafa ekki verið staðfest í þeim heimildum sem liggja þessari grein til grundvallar.<ref name="heimild8" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Reykjavíkurmaraþon og söfnun</span> === Á opinberri Hlaupastyrkssíðu Reykjavíkurmaraþons er Axel Máni Bjarnason skráður í maraþon til styrktar Berginu headspace. Við yfirferð 28. október 2026 sýndi síðan 55.096 krónur í söfnun á móti 50.000 króna markmiði. Skráningarsíðan staðfestir ekki lokatíma eða að maraþonið hafi verið farið í hjólastól.<ref name="heimild10">[https://www.rmi.is/hlaupastyrkur/hlauparar/24964-axel-mani-bjarnason Axel Máni Bjarnason — Hlaupastyrkur] Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka · opinber skráningar- og söfnunarsíða · staða skoðuð 28. október 2026. </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Sólarhringsáskorun uppi í lofti</span> === Í TikTok-færslunni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“ kynnti Axel verkefni uppi í lofti. Myndskeiðið sýnir hann hátt yfir nærliggjandi byggð. Yfirskriftin lýsir 24 klukkustunda áskorun; nákvæm hæð og hvort sólarhringnum var lokið hafa ekki verið staðfest.<ref name="heimild9">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 24 tímar engin jörð... er það hægt?] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Hlaupabrettið og fleiri verkefni</span> === Á TikTok-síðunni eru einnig færslur um sólarhring í World Class, verkefni í skóglendi og hundrað áskoranir á Akureyri. Þær sýna fjölbreytni verkefnanna, en fyrirsagnir færslna einar og sér staðfesta ekki að öllum markmiðum hafi verið náð.<ref name="heimild11">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7668288719358528790 Worldclass í 24 tíma] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref><ref name="heimild12">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7669166267873643779 100 áskoranir á Akureyri!] Seliking · TikTok · frumheimild. Skógarverkefni: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653207757939690774 Er ég að fara meika þetta?] og [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653420627507973398 Ætlar einhver að finna mig?] </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Skriðið í átt að Bessastöðum</span> === Axel lagði af stað frá Njarðvík 19. október 2026 og hugðist skríða að Bessastöðum með umslag til Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Ferðinni var streymt á TikTok. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="heimild2" /><ref name="heimild3" /> Vísir greindi frá því 22. október að álag á hendur hefði hægt á förinni og að upphafleg þriggja daga áætlun hefði lengst. Fréttirnar sem hér er vísað til staðfesta ekki að ferðinni hafi lokið eða að afhending á Bessastöðum hafi farið fram.<ref name="heimild4">[https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir] Magnús Jochum Pálsson · Vísir · 22. október 2026. </ref> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Samfélagsverkefni</span> == Axel Máni Bjarnason og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref name="heimild5">[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla] Reykjavík síðdegis · Bylgjan / Vísir · 7. október 2026. </ref> [https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Viðtal í Reykjavík síðdegis, 7. október 2026.] == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Yfirlit yfir verkefni</span> == Valin verkefni úr opinberum færslum. Röðin hér er eftir efni; nákvæm tímaröð allra áskorana er ekki fullstaðfest. {| class="wikitable" style="width:100%; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.7; border-collapse:collapse;" |- ! Verkefni ! Það sem heimildin sýnir ! Heimild |- ! Baðkarið | Dvöl í baðkari og streymissyrpa. | <ref name="heimild6" /> |- ! Augnbindið | Áskorun án sjónar. | <ref name="heimild7" /> |- ! Hjólastóllinn | Ferð utandyra; vegalengd óstaðfest. | <ref name="heimild8" /> |- ! Reykjavíkurmaraþon | Skráning og söfnun fyrir Bergið headspace. | <ref name="heimild10" /> |- ! Uppi í lofti | Kynning á 24 klukkustunda verkefni; hæð óstaðfest. | <ref name="heimild9" /> |- ! World Class | Færsla um sólarhring í líkamsræktarstöð. | <ref name="heimild11" /> |- ! Fleiri TikTok-verkefni | Skóglendi og áskoranir á Akureyri. | <ref name="heimild12" /> |} == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Tímalína</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.7; border-collapse:collapse;" ! Dagsetning !! Atburður !! Umfjöllun |- | 23. maí 2026 | '''Umfjöllun um sandholu í Nauthólsvík''' | Vísir ræðir við Axel meðan á sólarhringsáskorun stendur.<ref name="heimild1" /> |- | 7. október 2026 | '''Viðtal á Bylgjunni''' | Rætt um handklæðasprett og andlega heilsu ungra karla.<ref name="heimild5" /> |- | 19. október 2026 | '''Ferðin í átt að Bessastöðum hefst''' | Axel leggur af stað skríðandi frá Njarðvík.<ref name="heimild2" /> |- | 22. október 2026 | '''Umslagið og framhald ferðarinnar''' | Mbl.is greinir frá árituðu myndinni; Vísir fjallar um breytta tímaáætlun.<ref name="heimild3" /><ref name="heimild4" /> |} == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Heimildir</span> == <div style="font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.8;"> <references /> </div> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Tenglar</span> == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] </div> ifea4h0peqojxry1543e4hytrpibkl9 1984216 1984215 2026-10-28T22:24:05Z Alexanderodinn1 122301 Bætti ljósmynd af Axel Mána úr Wikimedia Commons í upplýsingaboxið. 1984216 wikitext text/x-wiki <div class="axel-article" style="font-family:Georgia,'Times New Roman',serif; font-size:17px; line-height:1.75; color:#20262e; background:#fff; padding:20px; overflow:auto;"> <div style="font-family:Arial,sans-serif; font-size:11px; letter-spacing:1.8px; color:#65717c; margin-bottom:8px;">FÓLK / SAMFÉLAGSMIÐLAR</div> <div style="font-family:Georgia,serif; font-size:43px; line-height:1.2; font-weight:normal; letter-spacing:-1px; margin-bottom:24px;">Axel Máni Bjarnason</div> {| class="infobox" style="float:right; width:290px; max-width:100%; margin:0 0 25px 32px; border:1px solid #cfd6dc; border-collapse:collapse; background:#f7f8fa; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.6;" ! colspan="2" style="font-family:Georgia,serif; font-size:23px; font-weight:normal; text-align:center; padding:16px 12px; background:#f7f8fa;" | Axel Máni Bjarnason |- | colspan="2" style="padding:0 12px 12px; text-align:center; border:0; background:#f7f8fa;" | [[Mynd:Axel-mani-nautholsvik.png|frameless|264px|alt=Axel Máni með höfuðið upp úr sandi í Nauthólsvík.]] <div style="font-size:11px; line-height:1.5; color:#65717c; text-align:left; padding-top:8px;">Axel Máni í sandholu í Nauthólsvík.</div> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Nafn | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Axel Máni Bjarnason<ref name="heimild3">[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/10/22/skridur_til_bessastada_med_aritada_mynd_af_ser/ Skríður til Bessastaða með áritaða mynd af sér] Mbl.is · 22. október 2026. </ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Miðill | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | TikTok |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Notandanafn | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking]<ref name="heimild2">[https://www.visir.is/g/20262951288d/bolginn-a-hondunum-skridandi-til-bessastada Bólginn á höndunum skríðandi til Bessastaða] Oddur Ævar Gunnarsson · Vísir · 20. október 2026. </ref> |- ! scope="row" style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Umfjöllun | style="text-align:left; padding:10px 12px; border-top:1px solid #dce1e5; background:#f7f8fa;" | Áskoranir í beinu streymi |} <div style="font-size:19px; line-height:1.8; margin-bottom:28px;"> '''Axel Máni Bjarnason''' er efnisgerðarmaður á samfélagsmiðlum sem hefur vakið athygli fyrir óvenjulegar áskoranir í beinu streymi á TikTok. Heimildir og eigin færslur hans fjalla meðal annars um dvöl í baðkari, áskorun með augnbindi, verkefni í hjólastól, dvöl í sandholu í Nauthólsvík og ferð skríðandi frá Njarðvík í átt að Bessastöðum.<ref name="heimild1">[https://www.visir.is/g/20262888034d/grafinn-i-sand-i-solar-hring Grafinn í sand í sólarhring] Sigurgeir Þorkelsson · Vísir · 23. maí 2026. </ref><ref name="heimild3" /><ref name="heimild6">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627879213793627414 Lokaspretturinn! — baðkarið] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7627494481335504150 færslu um áskoranir frá áhorfendum]. </ref><ref name="heimild7">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7628707264152554755 Þetta verður áhugavert — augnbindisáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Sjá einnig [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7630856813423971606 Lærði helling!] </ref><ref name="heimild8">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650613121865796886 Ég er live núna! — hjólastólaáskorunin] Seliking · TikTok · frumheimild. Framhald: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7650834934369635606 Ætli ég nái að klára þetta í dag?] </ref> </div> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Samfélagsmiðlar</span> == Í viðtali við Vísi í október 2026 lýsti Axel Máni því að hann hefði í um hálft ár birt ýmiss konar áskoranir á samfélagsmiðlum. Þar nefndi hann meðal annars langa dvöl innandyra, áskorun með bundið fyrir augun og göngu á hlaupabretti. Í fréttum Vísis eru TikTok-færslur hans birtar undir notandanafninu [https://www.tiktok.com/@seliking @seliking].<ref name="heimild2" /> Axel hefur í viðtölum tengt verkefnin við að hvetja fólk til að framkvæma hugmyndir sínar þótt þær séu óvenjulegar. Hann hefur jafnframt sagt að markmiðið með skriðinu til Bessastaða hafi verið að fjölga fylgjendum á samfélagsmiðlum.<ref name="heimild1" /><ref name="heimild2" /> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Áskoranir og fjölmiðlaumfjöllun</span> == === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Baðkarið og fyrstu streymisverkefnin</span> === Meðal fyrstu áskorana sem sjást á TikTok-síðu Axels er dvöl í baðkari. Í myndbandinu „Lokaspretturinn!“ sést hann liggja í baðkarinu með sængurfötum. Fleiri færslur úr sömu syrpu fjalla um beint streymi og áskoranir frá áhorfendum. Í viðtali við Vísi lýsti hann jafnframt tveggja sólarhringa dvöl inni á baðherbergi.<ref name="heimild6" /><ref name="heimild2" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Vika með bundið fyrir augun</span> === Önnur áskorun fólst í að vera með bundið fyrir augun. Á TikTok birtust færslur úr verkefninu þar sem Axel klæddist bol merktum áskoruninni. Í viðtali við Vísi sagðist hann hafa verið með augnbindi í 160 klukkustundir og lýsti verkefninu sem viku án sjónar.<ref name="heimild7" /><ref name="heimild2" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Sandholan í Nauthólsvík</span> === Þann 23. maí 2026 fjallaði Vísir um Axel Mána þar sem hann dvaldi niðurgrafinn í sandi í Nauthólsvík. Áskorunin átti að standa í sólarhring og var sýnd í beinu streymi á TikTok. Þegar viðtalið var tekið sagðist hann hafa verið í holunni í um 21 klukkustund. Gestir komu á vettvang og fylgdust með verkefninu.<ref name="heimild1" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Áskorun í hjólastól</span> === Axel birti einnig myndbönd af áskorun í hjólastól. Í færslunum „Ég er live núna!“ og „Ætli ég nái að klára þetta í dag?“ sést hann í hjólastólnum utandyra. Færslurnar tengja verkefnið við beint streymi. Nákvæm vegalengd og lokatími hafa ekki verið staðfest í þeim heimildum sem liggja þessari grein til grundvallar.<ref name="heimild8" /> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Reykjavíkurmaraþon og söfnun</span> === Á opinberri Hlaupastyrkssíðu Reykjavíkurmaraþons er Axel Máni Bjarnason skráður í maraþon til styrktar Berginu headspace. Við yfirferð 28. október 2026 sýndi síðan 55.096 krónur í söfnun á móti 50.000 króna markmiði. Skráningarsíðan staðfestir ekki lokatíma eða að maraþonið hafi verið farið í hjólastól.<ref name="heimild10">[https://www.rmi.is/hlaupastyrkur/hlauparar/24964-axel-mani-bjarnason Axel Máni Bjarnason — Hlaupastyrkur] Reykjavíkurmaraþon Íslandsbanka · opinber skráningar- og söfnunarsíða · staða skoðuð 28. október 2026. </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Sólarhringsáskorun uppi í lofti</span> === Í TikTok-færslunni „24 tímar engin jörð... er það hægt?“ kynnti Axel verkefni uppi í lofti. Myndskeiðið sýnir hann hátt yfir nærliggjandi byggð. Yfirskriftin lýsir 24 klukkustunda áskorun; nákvæm hæð og hvort sólarhringnum var lokið hafa ekki verið staðfest.<ref name="heimild9">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7665830147395833110 24 tímar engin jörð... er það hægt?] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Hlaupabrettið og fleiri verkefni</span> === Á TikTok-síðunni eru einnig færslur um sólarhring í World Class, verkefni í skóglendi og hundrað áskoranir á Akureyri. Þær sýna fjölbreytni verkefnanna, en fyrirsagnir færslna einar og sér staðfesta ekki að öllum markmiðum hafi verið náð.<ref name="heimild11">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7668288719358528790 Worldclass í 24 tíma] Seliking · TikTok · frumheimild. </ref><ref name="heimild12">[https://www.tiktok.com/@seliking/video/7669166267873643779 100 áskoranir á Akureyri!] Seliking · TikTok · frumheimild. Skógarverkefni: [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653207757939690774 Er ég að fara meika þetta?] og [https://www.tiktok.com/@seliking/video/7653420627507973398 Ætlar einhver að finna mig?] </ref> === <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:20px; font-weight:600; color:#20262e;">Skriðið í átt að Bessastöðum</span> === Axel lagði af stað frá Njarðvík 19. október 2026 og hugðist skríða að Bessastöðum með umslag til Höllu Tómasdóttur, forseta Íslands. Ferðinni var streymt á TikTok. Í frétt mbl.is 22. október kom fram að umslagið innihéldi áritaða mynd af honum sjálfum.<ref name="heimild2" /><ref name="heimild3" /> Vísir greindi frá því 22. október að álag á hendur hefði hægt á förinni og að upphafleg þriggja daga áætlun hefði lengst. Fréttirnar sem hér er vísað til staðfesta ekki að ferðinni hafi lokið eða að afhending á Bessastöðum hafi farið fram.<ref name="heimild4">[https://www.visir.is/g/20262952246d/aetladi-ad-skrida-i-thrja-daga-en-horfir-fram-a-sex Skaddaður á höndunum og allavega þrír dagar eftir] Magnús Jochum Pálsson · Vísir · 22. október 2026. </ref> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Samfélagsverkefni</span> == Axel Máni Bjarnason og Guðmundur Jóhann Guðlaugsson voru gestir í Reykjavík síðdegis á Bylgjunni 7. október 2026 í viðtali um handklæðasprett til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla.<ref name="heimild5">[https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Handklæðasprettur til að vekja athygli á andlegri heilsu ungra karla] Reykjavík síðdegis · Bylgjan / Vísir · 7. október 2026. </ref> [https://www.visir.is/k/6a5aaeda-2db8-4506-958c-275c3cc56661-1791397409535/handklaedasprettur-til-ad-vekja-athygli-a-andlegri-heilsu-ungra-karla Viðtal í Reykjavík síðdegis, 7. október 2026.] == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Yfirlit yfir verkefni</span> == Valin verkefni úr opinberum færslum. Röðin hér er eftir efni; nákvæm tímaröð allra áskorana er ekki fullstaðfest. {| class="wikitable" style="width:100%; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.7; border-collapse:collapse;" |- ! Verkefni ! Það sem heimildin sýnir ! Heimild |- ! Baðkarið | Dvöl í baðkari og streymissyrpa. | <ref name="heimild6" /> |- ! Augnbindið | Áskorun án sjónar. | <ref name="heimild7" /> |- ! Hjólastóllinn | Ferð utandyra; vegalengd óstaðfest. | <ref name="heimild8" /> |- ! Reykjavíkurmaraþon | Skráning og söfnun fyrir Bergið headspace. | <ref name="heimild10" /> |- ! Uppi í lofti | Kynning á 24 klukkustunda verkefni; hæð óstaðfest. | <ref name="heimild9" /> |- ! World Class | Færsla um sólarhring í líkamsræktarstöð. | <ref name="heimild11" /> |- ! Fleiri TikTok-verkefni | Skóglendi og áskoranir á Akureyri. | <ref name="heimild12" /> |} == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Tímalína</span> == {| class="wikitable" style="width:100%; font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.7; border-collapse:collapse;" ! Dagsetning !! Atburður !! Umfjöllun |- | 23. maí 2026 | '''Umfjöllun um sandholu í Nauthólsvík''' | Vísir ræðir við Axel meðan á sólarhringsáskorun stendur.<ref name="heimild1" /> |- | 7. október 2026 | '''Viðtal á Bylgjunni''' | Rætt um handklæðasprett og andlega heilsu ungra karla.<ref name="heimild5" /> |- | 19. október 2026 | '''Ferðin í átt að Bessastöðum hefst''' | Axel leggur af stað skríðandi frá Njarðvík.<ref name="heimild2" /> |- | 22. október 2026 | '''Umslagið og framhald ferðarinnar''' | Mbl.is greinir frá árituðu myndinni; Vísir fjallar um breytta tímaáætlun.<ref name="heimild3" /><ref name="heimild4" /> |} == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Heimildir</span> == <div style="font-family:Arial,sans-serif; font-size:13px; line-height:1.8;"> <references /> </div> == <span style="font-family:Georgia,serif; font-size:27px; font-weight:normal; color:#20262e;">Tenglar</span> == * [https://www.tiktok.com/@seliking Seliking á TikTok] </div> tvigxj2whh173a0805lymvl3lu4t9om 0 193300 1984217 2026-10-28T22:25:55Z Svarði2 42280 Nýtt 1984217 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Fagus mexicana'' | image = Fagus mexicana, Acatlán, Vera Cruz, Mexico 26333195.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Barstow, M. |year=2017 |title=''Fagus grandifolia'' |article-number=e.T62004694A62004696 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62004694A62004696.en |access-date=3 September 2023}}</ref> | image2 = Fagus mexicana, Acajete, Vera Cruz, Mexico 25926341.jpg | image2_caption = Blöð og aldin ameríkubeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. mexicana''''' | binomial = ''Fagus mexicana'' | binomial_authority = [[Maximino Martínez|Martínez]] | range_map = Fagus mexicana range map 1.png | range_map_caption = Útbreiðsla mexíkóbeykis | synonyms = ''Fagus grandifolia var. mexicana <small>(Martínez) Little'' </small> Fagus grandifolia subsp. mexicana <small>(Martínez) A.E.Murray</small> }} Mexíkóbeyki '''''Fagus mexicana'''''. er lauftré af beykiætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHT|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-27}}</ref> Það er ættað fjöllum norðaustur og mið Mexíkó.<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4020-5208-8_3 | doi=10.1007/978-1-4020-5208-8_3 | chapter=The effects of climate change on the long-term conservation of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'', an important species of the Cloud Forest in Eastern Mexico | title=Forest Diversity and Management | series=Topics in Biodiversity and Conservation | date=2006 | last1=Téllez-Valdés | first1=Oswaldo | last2=Dávila-Aranda | first2=Patricia | last3=Lira-Saade | first3=Rafael | volume=2 | pages=35–47 | isbn=978-1-4020-5207-1 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Williams-Linera | first1 = Guadalupe | last2 = Devall | first2 = Margaret S. | last3 = Alvarez-Aquino | first3 = Claudia | year = 2000 | title = A Relict Population of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'' at the Acatlan Volcano, Mexico: Structure, Litterfall, Phenology and Dendroecology | journal = Journal of Biogeography | volume = 27 | issue = 6| pages = 1297–1309 | jstor=2656078 | doi=10.1046/j.1365-2699.2000.00500.x| bibcode = 2000JBiog..27.1297W | s2cid = 84997258 }}</ref> Það er náskylt ameríkubeyki og þar til nýlega talið undirtegund þess.<ref>{{cite journal | last1 = Ernesto | first1 = Ch. Rodríguez-Ramírez | last2 = Sánchez-González | first2 = Arturo | last3 = Ángeles-Pérez | first3 = Gregorio | year = 2013 | title = Current distribution and coverage of Mexican beech forests ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' in Mexico | url = https://www.int-res.com/articles/esr_oa/n020p205.pdf | journal = Endangered Species Research | volume = 20 | issue = 3| pages = 205–216 | doi = 10.3354/esr00498 | doi-access = free }}</ref><ref>{{GRIN | ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' | 452017 | accessdate = 19 January 2018}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50273368?tab=references CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Mexico City. cited by Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 13 Dec 2013]</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus mexicana}} {{wikilífverur|Fagus mexicana}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] kxwkt8ymr7c0tuzjr16j0r3n6t1tmwg 1984218 1984217 2026-10-28T22:26:22Z Svarði2 42280 Svarði2 færði [[Fagus mexicana]] á [[Mexíkóbeyki]]: Íslenskt nafn 1984217 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Fagus mexicana'' | image = Fagus mexicana, Acatlán, Vera Cruz, Mexico 26333195.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Barstow, M. |year=2017 |title=''Fagus grandifolia'' |article-number=e.T62004694A62004696 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62004694A62004696.en |access-date=3 September 2023}}</ref> | image2 = Fagus mexicana, Acajete, Vera Cruz, Mexico 25926341.jpg | image2_caption = Blöð og aldin ameríkubeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. mexicana''''' | binomial = ''Fagus mexicana'' | binomial_authority = [[Maximino Martínez|Martínez]] | range_map = Fagus mexicana range map 1.png | range_map_caption = Útbreiðsla mexíkóbeykis | synonyms = ''Fagus grandifolia var. mexicana <small>(Martínez) Little'' </small> Fagus grandifolia subsp. mexicana <small>(Martínez) A.E.Murray</small> }} Mexíkóbeyki '''''Fagus mexicana'''''. er lauftré af beykiætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHT|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-27}}</ref> Það er ættað fjöllum norðaustur og mið Mexíkó.<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4020-5208-8_3 | doi=10.1007/978-1-4020-5208-8_3 | chapter=The effects of climate change on the long-term conservation of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'', an important species of the Cloud Forest in Eastern Mexico | title=Forest Diversity and Management | series=Topics in Biodiversity and Conservation | date=2006 | last1=Téllez-Valdés | first1=Oswaldo | last2=Dávila-Aranda | first2=Patricia | last3=Lira-Saade | first3=Rafael | volume=2 | pages=35–47 | isbn=978-1-4020-5207-1 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Williams-Linera | first1 = Guadalupe | last2 = Devall | first2 = Margaret S. | last3 = Alvarez-Aquino | first3 = Claudia | year = 2000 | title = A Relict Population of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'' at the Acatlan Volcano, Mexico: Structure, Litterfall, Phenology and Dendroecology | journal = Journal of Biogeography | volume = 27 | issue = 6| pages = 1297–1309 | jstor=2656078 | doi=10.1046/j.1365-2699.2000.00500.x| bibcode = 2000JBiog..27.1297W | s2cid = 84997258 }}</ref> Það er náskylt ameríkubeyki og þar til nýlega talið undirtegund þess.<ref>{{cite journal | last1 = Ernesto | first1 = Ch. Rodríguez-Ramírez | last2 = Sánchez-González | first2 = Arturo | last3 = Ángeles-Pérez | first3 = Gregorio | year = 2013 | title = Current distribution and coverage of Mexican beech forests ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' in Mexico | url = https://www.int-res.com/articles/esr_oa/n020p205.pdf | journal = Endangered Species Research | volume = 20 | issue = 3| pages = 205–216 | doi = 10.3354/esr00498 | doi-access = free }}</ref><ref>{{GRIN | ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' | 452017 | accessdate = 19 January 2018}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50273368?tab=references CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Mexico City. cited by Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 13 Dec 2013]</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus mexicana}} {{wikilífverur|Fagus mexicana}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] kxwkt8ymr7c0tuzjr16j0r3n6t1tmwg 1984256 1984218 2026-10-29T09:36:40Z Berserkur 10188 1984256 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Fagus mexicana'' | image = Fagus mexicana, Acatlán, Vera Cruz, Mexico 26333195.jpg | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Barstow, M. |year=2017 |title=''Fagus grandifolia'' |article-number=e.T62004694A62004696 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T62004694A62004696.en |access-date=3 September 2023}}</ref> | image2 = Fagus mexicana, Acajete, Vera Cruz, Mexico 25926341.jpg | image2_caption = Blöð og aldin ameríkubeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. mexicana''''' | binomial = ''Fagus mexicana'' | binomial_authority = [[Maximino Martínez|Martínez]] | range_map = Fagus mexicana range map 1.png | range_map_caption = Útbreiðsla mexíkóbeykis | synonyms = ''Fagus grandifolia var. mexicana <small>(Martínez) Little'' </small> Fagus grandifolia subsp. mexicana <small>(Martínez) A.E.Murray</small> }} '''Mexíkóbeyki''' (Fagus mexicana) er [[lauftré]] af [[beykiætt]].<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHT|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-10-27}}</ref> Það er ættað fjöllum norðaustur- og mið-[[Mexíkó]].<ref>{{cite book | chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F978-1-4020-5208-8_3 | doi=10.1007/978-1-4020-5208-8_3 | chapter=The effects of climate change on the long-term conservation of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'', an important species of the Cloud Forest in Eastern Mexico | title=Forest Diversity and Management | series=Topics in Biodiversity and Conservation | date=2006 | last1=Téllez-Valdés | first1=Oswaldo | last2=Dávila-Aranda | first2=Patricia | last3=Lira-Saade | first3=Rafael | volume=2 | pages=35–47 | isbn=978-1-4020-5207-1 }}</ref><ref>{{cite journal | last1 = Williams-Linera | first1 = Guadalupe | last2 = Devall | first2 = Margaret S. | last3 = Alvarez-Aquino | first3 = Claudia | year = 2000 | title = A Relict Population of ''Fagus grandifolia'' var. ''mexicana'' at the Acatlan Volcano, Mexico: Structure, Litterfall, Phenology and Dendroecology | journal = Journal of Biogeography | volume = 27 | issue = 6| pages = 1297–1309 | jstor=2656078 | doi=10.1046/j.1365-2699.2000.00500.x| bibcode = 2000JBiog..27.1297W | s2cid = 84997258 }}</ref> Það er náskylt [[ameríkubeyki]] og þar til nýlega talið undirtegund þess.<ref>{{cite journal | last1 = Ernesto | first1 = Ch. Rodríguez-Ramírez | last2 = Sánchez-González | first2 = Arturo | last3 = Ángeles-Pérez | first3 = Gregorio | year = 2013 | title = Current distribution and coverage of Mexican beech forests ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' in Mexico | url = https://www.int-res.com/articles/esr_oa/n020p205.pdf | journal = Endangered Species Research | volume = 20 | issue = 3| pages = 205–216 | doi = 10.3354/esr00498 | doi-access = free }}</ref><ref>{{GRIN | ''Fagus grandifolia'' subsp. ''mexicana'' | 452017 | accessdate = 19 January 2018}}</ref><ref>[http://www.tropicos.org/Name/50273368?tab=references CONABIO. 2009. Catálogo taxonómico de especies de México. 1. In Capital Nat. México. CONABIO, Mexico City. cited by Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. 13 Dec 2013]</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus mexicana}} {{wikilífverur|Fagus mexicana}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] knec7g43rv7g2c0ks3ccuqnpebknkxu 0 193301 1984219 2026-10-28T22:26:22Z Svarði2 42280 Svarði2 færði [[Fagus mexicana]] á [[Mexíkóbeyki]]: Íslenskt nafn 1984219 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Mexíkóbeyki]] r2xmdx4r8u7ck324fgrktdci8qzd8gj 0 193302 1984247 2026-10-29T08:29:32Z Akigka 183 Tilvísun á [[Verbúðirnar við Grandagarð]] 1984247 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Verbúðirnar við Grandagarð]] 3x06ns5mc9mxy07x2lvfdpkuro3he5d 0 193303 1984272 2026-10-29T11:50:22Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Ingibjörg Hákonardóttir af Noregi]] á [[Ingibjörg Hákonardóttir]] 1984272 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Ingibjörg Hákonardóttir]] s25ftu08ox0b2b6pxbazoqwdo8yyv5z