Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 2320 1984628 1978310 2026-11-01T07:44:57Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984628 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill1|[[Sjálfstæðisflokkurinn (gamli)|Sjálfstæðisflokkinn]] stofnaðan [[1907]]}} {{hreingera|laga sögukafla o.fl}} {{Stjórnmálaflokkur | litur = {{Flokkslitur|Sjálfstæðis}} | flokksnafn_íslenska = Sjálfstæðisflokkurinn | mynd = [[File:Independence Party (Iceland), 2017 logo.svg|200px|Independence_Party_(Iceland),_2017_logo]] | fylgi = {{lækkun}} 19,4%¹ | formaður = [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] | varaformaður = [[Jens Garðar Helgason]] | ritari = [[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] | frkvstjr = [[Tryggvi Másson]] | þingflokksformaður = [[Ólafur Adolfsson]] | stofnár = 1929 | höfuðstöðvar = Kringlan 5 | hugmyndafræði = [[Frjálslynd íhaldsstefna]], [[frjálshyggja]], [[Hægristefna]], [[frjálslyndi]], [[íhaldsstefna]] | einkennislitur = blár {{Color box|{{Flokkslitur|Sjálfstæðis}}}} | vettvangur1 = Sæti á Alþingi | sæti1 = 14 | sæti1alls = 63 | vettvangur2 = Sæti í sveitarstjórnum | sæti2 = 130 | sæti2alls = 529 | bókstafur = D | vefsíða = [https://www.xd.is www.xd.is] | fótnóta = ¹Fylgi í síðustu [[Alþingiskosningar 2024|Alþingiskosningum]] | ungliðahreyfing = [[Samband ungra sjálfstæðismanna]] | Formaður Ungliðahreyfingar = [[Júlíus_Viggó_Ólafsson|Júlíus Viggó Ólafsson]] }} '''Sjálfstæðisflokkurinn''' er [[íslenskir stjórnmálaflokkar|íslenskur stjórnmálaflokkur]] sem kennir sig við [[Hægristefna|hægristefnu]]. Sjálfstæðisflokkurinn hefur lengst af verið stærsti flokkur landsins sé miðað við [[kjörfylgi]] sem flokkurinn hefur fengið í kosningum bæði til [[þingkosningar á Íslandi|þings]] og [[sveitarstjórnarkosningar á Íslandi|sveitarstjórna]]. Sjálfstæðisflokkurinn er einnig sá flokkur sem státar af flestum skráðum flokksmönnum. Sína bestu kosningu fékk flokkurinn árið [[Alþingiskosningar 1933|1933]] 48,0% en þá verstu árið [[Alþingiskosningar 2024|2024]] eða 19,4%. Sjálfstæðisflokkurinn hefur setið í 22 af þeim 31 ríkisstjórnum sem myndaðar hefur verið frá stofnun hans og veitt 15 þeirra forystu. Sjálfstæðisflokkurinn hefur átt tæplega 45% meðalfylgi í bæjar- og sveitarfélögum frá stofnun. Í Reykjavík hafði flokkurinn hreinan meirihluta um áratuga skeið, allt til 1978 og aftur 1982 til 1994. == Hugmyndafræði == Sjálfstæðisflokkurinn segir hlutverk sitt „að vinna í innanlandsmálum að víðsýnni og þjóðlegri [[umbótastefna|umbótastefnu]] á grundvelli [[einstaklingsfrelsi]]s og [[atvinnufrelsi]]s með hagsmuni allra [[stétt]]a fyrir augum.“. Hinn hluti Sjálfstæðisstefnunnar er söguleg arfleifð [[sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttu Íslendinga]] um að Ísland eigi skilyrðislaust að vera sjálfstætt ríki.<ref>[http://xd.is/?action=umflokkinn&id=562 Um flokkinn]</ref> == Saga == Sjálfstæðisflokkurinn var stofnaður [[25. maí]] árið [[1929]] við sameiningu [[Íhaldsflokkurinn|Íhaldsflokksins]] og [[Frjálslyndi flokkurinn (1)|Frjálslynda flokksins]]. Fyrsti formaður flokksins var [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jón Þorláksson]], verkfræðingur og síðar [[borgarstjóri Reykjavíkur]], til 1934 þegar [[Ólafur Thors]] tók við. Flokkurinn tók þátt í ríkisstjórn í fyrsta sinn frá miðju ári 1932 til miðs árs 1934.<ref>{{Cite web|url=https://xd.is/um-flokkinn/saga-flokksins/|title=Saga flokksins - Sjálfstæðisflokkurinn|date=2016-02-25|language=is|access-date=2025-07-31}}</ref> == Leiðtogar flokksins == {{Aðalgrein|Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins|Listi yfir formenn og varaformenn Sjálfstæðisflokksins}} Núverandi formaður flokksins er [[Guðrún Hafsteinsdóttir]] og [[Jens Garðar Helgason]] er varaformaður og [[Vilhjálmur Árnason (stjórnmálamaður)|Vilhjálmur Árnason]] er ritari flokksins.<ref>{{Cite web|url=https://xd.is/forysta-sjalfstaedisflokksins/|title=Forysta Sjálfstæðisflokksins - Sjálfstæðisflokkurinn|date=2018-09-26|language=is|access-date=2025-07-31}}</ref> Allir formenn flokksins, fyrir utan Guðrúnu Hafsteinsdóttur, hafa gegnt embætti forsætisráðherra á Íslandi. [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jón Þorláksson]] var forsætisráðherra [[1926]]-[[1927]] (fyrir Íhaldsflokkinn) en var síðan formaður Sjálfstæðisflokksins frá stofnun til ársins [[1934]]. [[Ólafur Thors]] var forsætisráðherra [[1942]], [[1944]]-[[1947]], [[1949]]-[[1950]], [[1953]]-[[1956]] og [[1959]]-[[1963]]. Ólafur leiddi Sjálfstæðisflokkinn frá [[1934]] til [[1961]]. [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] var forsætisráðherra á árunum [[1963]]-[[1970]]. [[Jóhann Hafstein]] var forsætisráðherra [[1970]]-[[1971]], Jóhann gegndi formennsku í Sjálfstæðisflokknum til ársins [[1973]]. [[Geir Hallgrímsson]] var forsætisráðherra [[1974]]-[[1978]] en formaður Sjálfstæðisflokksins til [[1983]]. Geir sigraði Gunnar Thoroddsen í varaformannskjöri á landsfundi [[1971]] og tók við formennsku á Flokksráðsfundi árið [[1973]] er Jóhann Hafstein sagði af sér formennsku af heilsufarsástæðum. [[Þorsteinn Pálsson]] var forsætisráðherra [[1987]]-[[1988]] og [[Davíð Oddsson]] var forsætisráðherra á árunum [[1991]]-[[2003]]. [[Geir H. Haarde]] tók við forsætisráðuneytinu [[15. júní]] [[2006]]. Davíð sigraði Þorstein í formannskjöri á landsfundi Sjálfstæðisflokksins árið 1991. Það var eina skiptið sem formaður Sjálfstæðisflokksins hefur tapað formannskjöri. Bjarni Benediktsson var forsætisráðherra [[2017|2017-2017.]] Auk þeirra var sjálfstæðismaðurinn [[Gunnar Thoroddsen]] forsætisráðherra á árunum [[1980]]-[[1983]]. [[Sigurður Eggerz]], einn af stofnendum Sjálfstæðisflokkins, var forsætisráðherra í tvígang, [[1914]]-[[1915]] og [[1922]]-[[1924]]. [[Einar Arnórsson]] ráðherra Íslands [[1915]]-[[1918]], sat á þingi fyrir Sjálfstæðisflokkinn [[1931]]-[[1932]]. [[Magnús Guðmundsson]], fyrsti varaformaður Sjálfstæðisflokksins, gegndi störfum forsætisráðherra frá andláti [[Jón Magnússon (f. 1859)|Jóns Magnússonar]] uns stjórn [[Jón Þorláksson (stjórnmálamaður)|Jóns Þorlákssonar]] tók við sumarið [[1926]]. == Árangur í alþingiskosningum == {|class="wikitable" style="text-align: right;" |- !Kosningar !Atkvæði !% !Þingsæti !+/– !Sæti !Stjórnarþátttaka |- ![[Alþingiskosningar 1931|1931]] |16.891 |43,8 |{{Composition bar|15|42|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 15 |{{stöðugt}} 2. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1933|1933]] |17.131 |48,0 |{{Composition bar|20|42|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 5 |{{hækkun}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1934|1934]] |21.974 |42,3 |{{Composition bar|20|49|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 0 |{{stöðugt}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1937|1937]] |24.132 |41,3 |{{Composition bar|17|49|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 3 |{{lækkun}} 2. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1942 (júlí)|1942 (júl)]] |22.975 |39,5 |{{Composition bar|17|49|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 2. |{{Já|Minnihlutastjórn}} |- ![[Alþingiskosningar 1942 (október)|1942 (okt)]] |23.001 |38,5 |{{Composition bar|20|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 3 |{{hækkun}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1946|1946]] |26.428 |39,5 |{{Composition bar|20|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1949|1949]] |28.546 |39,5 |{{Composition bar|19|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Minnihlutastjórn}} |- ![[Alþingiskosningar 1953|1953]] |28.738 |37,1 |{{Composition bar|21|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 2 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1956|1956]] |35.027 |42,4 |{{Composition bar|19|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{stöðugt}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1959 (júní)|1959 (jún)]] |36.029 |42,5 |{{Composition bar|20|52|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1959 (október)|1959 (okt)]] |33.800 |39,7 |{{Composition bar|24|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 4 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1963|1963]] |37.021 |41,4 |{{Composition bar|24|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1967|1967]] |36.036 |37,5 |{{Composition bar|23|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1971|1971]] |38.170 |36,2 |{{Composition bar|22|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1974|1974]] |48.764 |42,7 |{{Composition bar|25|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 3 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1978|1978]] |39.982 |32,7 |{{Composition bar|20|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 5 |{{stöðugt}} 1. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 1979|1979]] |43.838 |35,4 |{{Composition bar|21|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Að hluta|Hluti þingflokks í stjórn}} |- ![[Alþingiskosningar 1983|1983]] |50.251 |38,6 |{{Composition bar|23|60|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 2 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1987|1987]] |41.490 |27,2 |{{Composition bar|18|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 5 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1991|1991]] |60.836 |38,6 |{{Composition bar|26|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 8 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1995|1995]] |61.183 |37,1 |{{Composition bar|25|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 1999|1999]] |67.513 |40,7 |{{Composition bar|26|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 1 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2003|2003]] |61.701 |33,6 |{{Composition bar|22|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 4 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2007|2007]] |66.754 |36,6 |{{Composition bar|25|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 3 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2009|2009]] |44.371 |23,7 |{{Composition bar|16|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 9 |{{lækkun}} 2. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |- ![[Alþingiskosningar 2013|2013]] |50.454 |26,7 |{{Composition bar|19|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 3 |{{hækkun}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2016|2016]] |54.990 |29,0 |{{Composition bar|21|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{hækkun}} 2 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2017|2017]] |49.543 |25,2 |{{Composition bar|16|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 5 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2021|2021]] |48.708 |24,4 |{{Composition bar|16|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{stöðugt}} 0 |{{stöðugt}} 1. |{{Já|Í stjórnarsamstarfi}} |- ![[Alþingiskosningar 2024|2024]] |41.143 |19,4 |{{Composition bar|14|63|hex={{flokkslitur|Sjálfstæðisflokkurinn}}}} |{{lækkun}} 2 |{{lækkun}} 2. |{{Nei|Stjórnarandstaða}} |} == Tengt efni == * [[Íslensk stjórnmál]] * [[Listi yfir formenn og varaformenn Sjálfstæðisflokksins]] * [[Samband ungra sjálfstæðismanna]] * [[Frjálshyggja]] * [[Formannskosningar Sjálfstæðisflokksins]] == Heimildir == <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Tenglar == {{commonscat}} * '''[https://www.xd.is Vefsíða Sjálfstæðisflokksins]''' * [http://althingi.is/dba-bin/thmn.pl?timi=.&radsv=U&thingfl=S Þingmenn Sjálfstæðisflokksins] * [http://www.betriborg.is/ Borgarstjórnarflokkur sjálfstæðismanna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060218133715/http://www.betriborg.is/ |date=2006-02-18 }} * [https://web.archive.org/web/20260330170503/https://sus.is/ Samband ungra sjálfstæðismanna] * [http://www.sjalfstaediskonur.is/ Sjálfstæðiskonur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060627194055/http://www.sjalfstaediskonur.is/ |date=2006-06-27 }} * [http://www.felagshyggja.net/xd.htm Sjálfstæðisstefnan, greinar forystumanna Sjálfstæðisflokksins] * [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3293276&issId=241532&lang=0 ''Klofningur Sjálfstæðisflokksins gamla 1915''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1970]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálaflokkar]] {{S|1929}} 4bcps4anofu6ufldrorhwoy04t6u61t 0 2702 1984542 1914585 2026-10-31T12:01:47Z Akigka 183 /* Atburðir */ 1984542 wikitext text/x-wiki {{Dagatal|október}} '''31. október''' er 304. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (305. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 61 dagur er eftir af árinu. Dagurinn er oft þekktur hjá börnum og foreldrum sem [[Hrekkjavaka|Hrekkjavakan]], en þá fara börn í hverfinu í hús og sníkja [[sælgæti]]. == Atburðir == * [[475]] - Orestes skipaði son sinn, [[Romulus Augustus]], keisara Vestrómverska ríkisins. * [[1396]] - [[Ísabella af Valois]], sex ára dóttir [[Karl 6. Frakkakonungur|Karls 6.]] Frakkakonungs, giftist [[Ríkharður 2. Englandskonungur|Ríkharði 2.]] Englandskonungi (29 ára) og var hjónabandið hluti af vopnahléssamningi milli Frakklands og Englands. * [[1517]] - [[Marteinn Lúther]] hengdi skjal í [[95 greinar|95 greinum]] á kirkjudyrnar í [[Wittenberg|Wittenbergkastala]] og hóf með því [[siðbótin]]a. * [[1654]] - [[Friðrik María]] var krýndur [[kjörfursti]] í [[Bæjaraland]]i. * [[1817]] - Í [[Reykjavík]] var minnst þriggja alda afmælis siðbótar [[Marteinn Lúther|Marteins Lúthers]]. * [[1876]] - [[Fellibylur]] skall á austurströnd [[Indland]]s. 200.000 manns létu lífið. * [[1931]] - Akstur [[Strætisvagnar Reykjavíkur|Strætisvagna Reykjavíkur]] hófst og var fyrsta leiðin [[Lækjartorg]]-[[Kleppur]]. * [[1934]] - [[Hæstiréttur Íslands]] dæmdi [[Þórbergur Þórðarson|Þórberg Þórðarson]] til að greiða 200 [[Íslensk króna|krónur]] í sekt fyrir meiðandi ummæli um [[Adolf Hitler]] og stjórn [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkisins]]. * [[1936]] - ''[[Þjóðviljinn (1936-1992)|Þjóðviljinn]]'' hóf göngu sína og studdi [[Kommúnistaflokkurinn|Kommúnistaflokkinn]] og síðar [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkinn]] og [[Alþýðubandalagið]]. * [[1964]] - Á [[Miklatún]]i í Reykjavík var afhjúpuð stytta af [[Einar Benediktsson|Einari Benediktssyni]] til að minnast aldarafmælis skáldsins. * [[1966]] - [[Baltikaferðin|Baltikuferðinni]] lýkur við komuna til [[Reykjavíkurhöfn|Reykjavíkurhafnar]]. * [[1970]] - [[Svarti september í Jórdaníu]]: Yasser Arafat undirritaði friðarsamkomulag sem hluti Palestínumanna hafnaði. * [[1971]] - [[Írski lýðveldisherinn]] stóð fyrir sprengjutilræði efst í [[BT-turninn|Póstturninum]] í [[London]]. * [[1972]] - [[Geir Hallgrímsson]] óskaði lausnar frá embætti [[Borgarstjóri Reykjavíkur|borgarstjóra]] í Reykjavík. [[Birgir Ísleifur Gunnarsson]] tók við. * [[1975]] - [[Marokkó]] sendi [[her]] sinn inn í [[Vestur-Sahara|Spænsku-Sahara]] í aðdraganda [[Græna gangan|Grænu göngunnar]]. * [[1976]] - Fyrsta skóflustunga var tekin að [[Borgarleikhúsið|Borgarleikhúsinu]] í Reykjavík. * [[1981]] - Kvikmyndin ''[[Útlaginn]]'' var frumsýnd á Íslandi. * [[1984]] - Forsætisráðherra Indlands, [[Indira Gandhi]], var myrt af tveimur öryggisvörðum sínum í hefndarskyni fyrir blóðbaðið í [[Amritsar]]. Sonur hennar, [[Rajiv Gandhi]], tók við sem forsætisráðherra. * [[1989]] - Hálf milljón manna tók þátt í fjöldamótmælum í [[Leipzig]]. * [[1991]] - [[Hrekkjavökubylurinn]] hófst í norðausturhluta Bandaríkjanna. * [[1992]] - [[Jóhannes Páll 2.]] páfi afnam dóm rannsóknarréttarins yfir [[Galileo Galilei]] og baðst formlega afsökunar á honum. * [[1996]] - 96 farþegar létust auk þriggja á jörðu niðri þegar [[TAM Transportes Aéreos Regionais flug 402]] hrapaði á íbúðahverfi í [[São Paulo]]. * [[1999]] - [[EgyptAir flug 990]] hrapaði við Nantucket í Bandaríkjunum. Allir um borð, 217 talsins, fórust. * [[2000]] - 83 létust þegar [[Singapore Airlines flug 006]] lenti í árekstri á [[Chiang Kai Shek-flugvöllur|Chiang Kai Shek-flugvelli]]. * [[2010]] - Yfir 30 létust þegar [[Al-Kaída]] gerði árás á [[sýrlensk-kaþólska kirkjan|sýrlensk-kaþólska kirkju]] í Bagdad. * 2010 - [[Dilma Rousseff]] var kjörin forseti Brasilíu, fyrst kvenna. * 2010 - [[Heimssýningin í Sjanghæ]] hófst. * [[2011]] - [[Mennta-, vísinda- og menningarstofnun Sameinuðu þjóðanna]] (UNESCO) samþykkti í kosningu að veita [[Palestína|Palestínu]] aðild. * 2011 - Mannfjöldinn á [[jörðin]]ni náði 7 milljörðum samkvæmt mati [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]]. <onlyinclude> * [[2014]] - Forseti Búrkína Fasó, [[Blaise Compaoré]], sagði af sér eftir að herinn tók völdin. * 2014 - Geimfarið „[[VSS Enterprise]]“, af gerðinni [[SpaceShipTwo]], hrapaði. Einn flugmaður fórst. * [[2015]] - Heimssýningin [[Expo 2015]] hófst í Mílanó. * 2015 - 224 létust þegar rússneska farþegavélin [[Metrojet flug 9268]] hrapaði á [[Sínaískagi|Sínaískaga]] í [[Egyptaland]]i. * [[2017]] - [[Pallbílsárásin í New York 2017]]: Maður ók [[pallbíll|pallbíl]] á göngu- og hjólreiðafólk við [[Hudson River Park]] í New York-borg með þeim afleiðingum að 8 létust * [[2020]] - Fellibylurinn [[Goni (fellibylur)|Goni]] gekk á land í [[Catanduanes]] á Filippseyjum og olli miklu tjóni. * 2020 - [[Brandenborgarflugvöllur í Berlín]] var opnaður eftir 14 ára byggingartímabil. * [[2021]] - [[Loftslagsráðstefna Sameinuðu þjóðanna 2021]] hófst í Glasgow í Skotlandi.</onlyinclude> == Fædd == * [[1291]] - [[Philippe de Vitry]], franskt tónskáld (d. [[1361]]). * [[1345]] - [[Fernardó 1. Portúgalskonungur]] (d. [[1383]]). * [[1424]] - [[Vladislás 3.]] Póllandskonungur (d. [[1444]]). * [[1620]] - [[John Evelyn]], enskur dagbókarhöfundur (d. [[1706]]). * [[1622]] - [[Pierre Paul Puget]], franskur listamaður (d. [[1694]]). * [[1632]] - [[Jan Vermeer]], hollenskur listmálari (d. [[1675]]). * [[1636]] - [[Ferdinand María]] kjörfursti af Bæjaralandi (d. [[1679]]). * [[1705]] - [[Klemens 14.]] páfi (d. [[1774]]). * [[1711]] - [[Laura Bassi]], ítölsk vísindakona sem var fyrsta konan sem opinberlega stundaði háskólakennslu í Evrópu. * [[1795]] - [[John Keats]], enskt skáld (d. [[1821]]). * [[1815]] - [[Karl Weierstrass]], þýskur stærðfræðingur (d. [[1897]]). * [[1838]] - [[Luis 1.]] Portúgalskonungur (d. [[1889]]). * [[1864]] - [[Einar Benediktsson]], athafnaskáld (d. [[1940]]). * [[1869]] - [[Eyjólfur Jónsson (ljósmyndari)|Eyjólfur Jónsson]], íslenskur ljósmyndari (d. [[1944]]). * [[1875]] - [[Vallabhbhai Patel]], indverskur stjórnmálamaður (d. [[1950]]). * [[1887]] - [[Chiang Kai-shek]], kínverskur stjórnmálamaður (d. [[1975]]). * [[1903]] - [[Bertrand de Jouvenel]], franskur stjórnmálaheimspekingur (d. [[1987]]). * [[1920]] - [[Dick Francis]], breskur rithöfundur (d. [[2010]]). * [[1920]] - [[Takashi Kano]], japanskur knattspyrnumaður (d. [[2000]]). * [[1922]] - [[Norodom Sihanouk]], konungur Kambódíu (d. [[2012]]). * [[1927]] - [[Edmund Gettier]], bandarískur heimspekingur. * [[1930]] - [[Michael Collins (geimfari)|Michael Collins]], bandarískur geimfari (d. [[2021]]). * [[1935]] - [[Hjörleifur Guttormsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1940]] - [[Ragnhildur Óskarsdóttir]] eða [[Róska]], íslensk listakona (d. [[1996]]). * [[1940]] - [[Pétur Einarsson]], íslenskur leikari. * [[1942]] - [[David Ogden Stiers]], bandarískur leikari. * [[1947]] - [[Herman Van Rompuy]], belgískur stjórnmálamaður. * [[1949]] - [[Bob Siebenberg]], bandarískur tónlistarmaður ([[Supertramp]]). * [[1950]] - [[John Candy]], kanadískur leikari (d. [[1994]]). * [[1953]] - [[Jóhanna Kristín Yngvadóttir]], íslensk myndlistarkona (d. [[1991]]). * [[1953]] - [[José Alberto Costa]], portúgalskur knattspyrnumaður. * [[1955]] - [[Guðmundur Árni Stefánsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[1961]] - [[Peter Jackson]], nýsjálenskur leikstjóri. * [[1963]] - [[Guðmundur Franklín Jónsson]], íslenskur viðskiptamaður. * [[1963]] - [[Dunga]], brasilískur knattspyrnumaður. * [[1963]] - [[Rob Schneider]], bandarískur leikari. * [[1964]] - [[Marco van Basten]], hollenskur knattspyrnumaður. * [[1967]] - [[Vanilla Ice]], bandarískur söngvari. * [[1970]] - [[Nolan North]], bandarískur leikari. * [[1977]] - [[Chikara Fujimoto]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1978]] - [[Alfredo Anderson]], panamískur knattspyrnumaður. * [[1980]] - [[Kengo Nakamura]], japanskur knattspyrnumaður. * [[1991]] - [[Marianne Hasperhoven]], hollensk fyrirsæta. * [[1997]] - [[Marcus Rashford]], enskur knattspyrnumaður. * [[2000]] - [[Willow Smith]], bandarísk leik- og söngkona. * [[2005]] - [[Elenóra Spánarprinsessa]]. == Dáin == * [[1214]] - [[Elinóra Kastilíudrottning]], kona Alfreðs 8. (f. [[1162]]). * [[1841]] - [[Georg Anton Friedrich Ast]], þýskur heimspekingur og fornfræðingur (f. [[1778]]). * [[1926]] - [[Harry Houdini]], ungverskur töframaður (f. [[1874]]). * [[1945]] - [[Alfred Edward Taylor]], breskur heimspekingur (f. [[1869]]). * [[1957]] - [[Jón Sigurðsson frá Kaldaðarnesi]], íslenskur þýðandi (f. [[1886]]). * [[1971]] - [[Kristín L. Sigurðardóttir]], íslensk stjórnmálakona (f. [[1898]]). * [[1979]] - [[Putte Kock]], sænskur íþróttamaður (f. [[1901]]). * [[1984]] - [[Indira Gandhi]], indverskur stjórnmálamaður (f. [[1917]]). * [[1986]] - [[Hinrik Frehen]], biskup á Íslandi (f. [[1917]]). * [[1993]] - [[Federico Fellini]], ítalskur leikstjóri (f. [[1920]]). * [[1993]] - [[River Phoenix]], bandarískur leikari (f. [[1970]]). * [[1998]] - [[Hulda Dóra Jakobsdóttir]], bæjarstjóri Kópavogs (f. [[1911]]). * [[2020]] - [[Sean Connery]], skoskur leikari (f. [[1930]]). == Hátíðisdagar == * [[Hrekkjavaka]] {{Mánuðirnir}} [[Flokkur:Október]] 7k81n9wybia9oc35chx26dteq6jtm2g 4 3491 1984593 1978359 2026-10-31T23:53:39Z TKSnaevarr 53243 1984593 wikitext text/x-wiki [[Mynd: Regulus regulus japonensis face.JPG|frameless|right|170px|Kollar]] * … að '''[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur]]''' er eini konungurinn sem hefur verið grafinn í Bandaríkjunum? * … að bókin '''''[[Lolita]]''''' er talin hafa verið byggð á sambandi [[Charlie Chaplin]] og [[Lita Grey|Litu Grey]] árið 1924? *… að misjafnt er eftir löndum hvort texti '''[[skjáþýðing]]a''' sé miðjujafnaður eða vinstrijafnaður? *… að viðurnefnið „Napóleon á sviði glæpanna“, sem haft var um '''[[Moriarty prófessor]]''', óvin [[Sherlock Holmes]], var fengið af raunverulegum glæpaforingja að nafni [[Adam Worth]]? *… að fræðiheiti '''[[Kollar|kolla]]''', ''regulidae'' (''sjá mynd''), er dregið af latneska orðinu „lítill kóngur“ og vísar til litsterkrar kórónu eða kamps fullorðinna fugla? [[Flokkur:Forsíðusnið]] e92wqaps3d2t5b7upzvcfj1su43wo7r 0 5458 1984591 1973346 2026-10-31T23:40:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984591 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = England | nafn_í_eignarfalli = Englands | fáni = Flag of England.svg | skjaldarmerki = Royal Arms of England (1198-1340).svg | staðsetningarkort = England_in_the_UK_and_Europe.svg | kjörorð = Dieu et mon droit | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Guð og réttur minn | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[London]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 =[[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andy Burnham]] | staða = Sameining | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = 12. júlí 927 | atburður2 = Sameining við Skotland | dagsetning2 = 1. maí 1707 | flatarmál = 130.279 | fólksfjöldi = 56.286.961 | mannfjöldaár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 432 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] (£) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''England''' (borið fram /ˈɪŋglənd/ á [[enska|ensku]]) er land sem er hluti af [[Bretland]]i. Íbúar Englands eru yfir 83% af íbúum Bretlands. England á landamæri að [[Skotland]]i í norðri, [[Wales]] í vestri og strönd við [[Norðursjór|Norðursjó]], [[Írlandshaf]], [[Keltahaf]], [[Bristol-sund]] og [[Ermarsund]]. Landið nær yfir 5/8 hluta af [[Stóra-Bretland]]i auk yfir [[eyjar Englands|100 minni eyja]], þar á meðal [[Scilly-eyjar]] og [[Wight-eyja|Wight-eyju]]. Menn settust að á Englandi á [[síðfornsteinöld]], en nafnið er fengið frá [[Englar|Englum]], [[Germanir|germönskum]] ættflokki sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og drógu nafn sitt af skaganum [[Angeln]] í Norður-Þýskalandi. England var sameinað í eitt ríki á 10. öld og hefur haft mikil menningarleg og efnahagsleg áhrif um víða veröld síðan á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] sem hófst á 15. öld.<ref>{{cite web |title=England&nbsp;– Culture |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-date=16 May 2008 |publisher=britainusa.com |access-date=1 February 2009}}</ref> [[Enska|Ensk tunga]], [[ensk lög]] og [[enska biskupakirkjan]] hafa orðið undirstaða [[réttarkerfi]]s margra landa og enskt [[þingræði]] hefur verið tekið upp víða.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm |title=Country profile: United Kingdom |publisher=news.bbc.co.uk |work=BBC News |access-date=1 February 2009 |date=26 October 2009}}</ref> [[Iðnbyltingin]] hófst á Englandi seint á 18. öld og England varð fyrsta iðvædda samfélag heims.<ref>{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |publisher=Ace.mmu.ac.uk |title=Industrial Revolution |access-date=1 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |archive-date=27 April 2008 }}</ref> Á Englandi eru tveir elstu háskólar hins enskumælandi heims: [[Oxford-háskóli]] (stofnaður 1096) og [[Cambridge-háskóli]] (stofnaður 1209), sem teljast báðir með fremstu háskólum heims.<ref>[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings "2022-2023 Best Global Universities Rankings"], ''[[U.S. News & World Report]]''</ref> [[Konungsríkið England]] innlimaði [[Wales]] árið 1535 en hætti að vera til sem sjálfstætt ríki árið 1707 þegar það sameinaðist [[Skotland]]i með [[bresku sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] þegar sameinaða konungsríkið [[Bretland]] var stofnað.<ref>{{Cite book |first=William E. |last=Burns |title=A Brief History of Great Britain |page=[https://books.google.com/books?id=Fjf4YynnC90C&pg=PT21#v=onepage xxi]}}; {{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny |title=Acts of Union 1707 |website=parliament.uk |access-date=27 January 2011}}</ref> Árið 1801 sameinaðist þetta ríki [[Írland]]i með [[bresku sambandslögin 1801|nýjum sambandslögum]] og til varð sameinað konungsríki Bretlands og Írlands. Árið 1922 sagði [[Írska fríríkið]] sig frá þessu ríki og eftir stóð þá sameinað konungsríki Bretlands og Norður-Írlands.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|title=The Partition Of Ireland: A Short History|last=Phelan|first=Kate|website=Culture Trip|date=4 October 2016|access-date=20 May 2019|archive-date=27 ágúst 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827140219/https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|url-status=dead}}</ref> Landslag á Englandi er að mestu flatt með lágum hæðadrögum, aðallega í [[Midlands]] og [[Suður-England]]i. Flest fjöllin eru í norðurhlutanum, í [[Lake District]] og [[Pennínafjöll]]um, en líka í vestri í [[Dartmoor]] og [[Shropshire Hills]]. Höfuðborg landsins er [[London]] sem er stærsta þéttbýli Bretlands með 14,2 milljón íbúa árið 2021. Íbúar Englands eru 56,3 milljónir, eða 84% af íbúum Bretlands.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{cite web|last1=Park|first1=Neil|date=24 June 2020|title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest#population-growth-in-england-wales-scotland-and-northern-ireland|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics (United Kingdom)]]}}</ref> Langflestir búa í og við London, í [[Suðaustur-England]]i og borgum í [[Midlands]], [[Norðvestur-England]]i og [[Yorkshire]] þar sem stórar iðnaðarborgir byggðust upp á 19. öld.<ref name=2011census>[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |date=2016-01-05 }}. Accessed 31 May 2013.</ref> == Heiti == Heitið England kemur úr [[fornenska|fornensku]], ''Englaland'', sem merkir „land Engla“.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=England |title=England |website=Online Etymology Dictionary |access-date=21 July 2010}}</ref> Þessir [[Englar]] voru [[Germanir|germanskur]] ættflokkur sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og er talinn hafa komið frá skaganum [[Angeln]], sem í dag er hluti af [[Danmörk]]u og Norður-[[Þýskaland]]i ([[Slésvík]]-[[Holtsetaland]]i). Elsta heimildin um landið er úr handriti með þýðingu á ''[[Kirkjusaga Englendinga|Kirkjusögu Englendinga]]'' eftir [[Beda prestur|Beda prest]], þar sem það kemur fyrir sem ''Engla londe''. Hugtakið merkti landið þar sem Englendingar búa, og náði því líka yfir það sem síðar varð suðausturhluti Skotlands, en var þá hluti [[Norðymbraland]]s og byggt Englendingum. Í ''[[Krónika Engilsaxa|Króniku Engilsaxa]]'' segir að ''[[Dómsdagsbókin]]'' hafi náð yfir allt England, í merkingunni enska konungsríkið, en nokkrum árum síðar stendur þar að [[Malcolm 3.]] hafi farið frá Skotlandi inn í [[Lothian]] í Englalandi, sem þá er eldri merkingin.{{sfn|Molyneaux|2015|pp=6–7}} Samkvæmt ''[[Oxford Dictionary]]'' kom nútímastafsetning orðsins fyrst fyrir árið 1538. Elstu heimildir um Engla eru í ''[[Germanía (Tacitus)|Germaníu]]'' [[Tacitus]]ar frá 1. öld þar sem latneska heitið ''Anglii'' kemur fyrir.<ref name="Fordham">{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |title=Germania |publisher=[[Tacitus]] |access-date=5 September 2009 |archive-date=16 september 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916075339/http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |url-status=dead }}</ref> Uppruni ættbálkaheitisins er umdeildur. Stungið hefur verið upp á því að það sé dregið ýmist af orðinu ''öng'' („beygja“ eða „krókur“) eða ''angr'' („mjór“) og vísi þá annað hvort til skagans við mynni árinnar [[Slien]] eða þess hve árósinn er þröngur.<ref>Pyles, Thomas and John Algeo 1993. ''Origins and development of the English language''. 4th edition. (New York: Harcourt, Brace, Jovanovich). </ref><ref>Barber, Charles, Joan C. Beal and Philip A. Shaw 2009. Other Indo-European languages have derivities of the PIE Sten or Lepto or Dol-ə'kho as root words for narrow. ''The English language. A historical introduction''. Second edition of Barber (1993). Cambridge: University Press.</ref> Ekki er vitað af hverju þetta nafn varð að landaheiti, frekar en önnur ættbálkaheiti (til dæmis [[Saxar]]), en hugsanlega var það til að greina Saxa á Englandi frá Söxum á meginlandinu.<ref>{{harvnb|Crystal|2004| pp=26–27}}</ref> Í [[skosk gelíska|skoskri gelísku]] heitir landið hins vegar eftir Söxum, ''Sasunn''.<ref>{{cite book |last=Forbes |first=John |title=The Principles of Gaelic Grammar |year=1848 |publisher=Oliver, Boyd and Tweeddale |location=Edinburgh}}</ref> Velska heitið yfir ensku er líka dregið af Söxum, ''Saesneg''. Í skáldamáli hefur England líka verið nefnt [[Loegria]] (dregið af velska heitinu ''Lloegr'') og [[Albion]]<ref>{{harvnb|Foster|1988|p=9}}</ref> sem upphaflega náði yfir allt Stóra-Bretland. == Saga == {{aðalgrein|Saga Englands}} === Forsögulegur tími === Bein- og tinnusteinstól hafa fundist í [[Norfolk]] og [[Suffolk]] sem sýna að ''[[Homo erectus]]'' bjó á Englandi fyrir 700.000 árum. Þá tengdist England meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] um [[landbrú]]. [[Ermarsund]]ið var á sem að lágu [[þverá]]rnar [[Thames]] og [[Signa (á)|Signa]]. Á síðustu [[ísöld]] eyddist byggð á þessu svæði. England var síðan ekki byggt aftur fyrr en fyrir 13.000 árum. Þeir íbúar tóku síðar upp [[Keltar|keltneska]] menningu. [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|[[Stonehenge]] er stórt mannvirki frá [[nýsteinöld]].]] [[File:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Veggir hæðavirkisins [[Maiden Castle]] í Dorset.]] Elstu merki um menn á því svæði sem nú er þekkt sem England eru leifar af ''[[Homo antecessor]]'' frá um 780.000 árum. Elstu bein frummanna sem fundist hafa í Englandi eru 500.000 ára gömul.<ref>{{Cite web |date=24 May 2007 |title=500,000 BC&nbsp;– Boxgrove |url=http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm |access-date=20 December 2010 |website=Current Archaeology |publisher=Current Publishing}}</ref> Vitað er að nútímamenn bjuggu á svæðinu á [[síðfornsteinöld]], þótt elstu merki um fasta búsetu séu aðeins um 6000 ára gömul.<ref>{{Cite web |title=Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box |url=http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505012542/http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=20 December 2010 |publisher=Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chalk east |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |archive-date=5 March 2011 |access-date=20 December 2010 |publisher=A Geo East Project}}</ref> Eftir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] voru einungis stór spendýr eins og [[mammútur|mammútar]], [[vísundur|vísundar]] og [[loðnashyrningur|loðnashyrningar]] eftir. Fyrir um 11.000 árum, þegar ísbreiðurnar hörfuðu, fluttust menn aftur inn á svæðið. Erfðarannsóknir benda til þess að þeir hafi komið frá norðurhluta [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]].{{Sfn|Oppenheimer|2006|p=173}} Sjávarborð var lægra en í dag og Bretland tengdist Írlandi og Evrópu með landbrúm.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Rivers: Tectonic and structural background |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |access-date=9 September 2009 |publisher=University of Cambridge}}</ref> Seinna hækkaði sjávarborð svo Bretland og Írland skildust að fyrir um 10.000 árum og Bretland skildist frá meginlandi Evrópu tvö þúsund árum síðar. [[Bikarmenningin]] barst til Bretlands um 2500 f.o.t. með drykkjarílátum úr leir og pottum sem notaðir voru til að bræða kopargrýti.<ref>{{Cite web |title=Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses |url=http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5 |access-date=21 December 2010}}</ref> Á þessum tíma voru stór steinmannvirki, eins og [[Stonehenge]] og [[Avebury]], reist. Með því að bræða saman tin og kopar, sem nóg var af í landinu, var hægt að framleiða [[brons]]. Seinna hófst [[járn]]bræðsla sem leiddi til gerðar betri [[plógur|plóga]] og sterkari [[vopn]]a.<ref>{{Cite book |last=Reid |first=Struan |url=https://books.google.com/books?id=bn88JPk_Fr0C&q=inventions+in+trade |title=Inventions and Trade. P.8 |date=1994 |isbn=978-0-921921-30-1 |access-date=23 December 2010}}</ref> [[Keltar|Keltnesk menning]], afkomandi [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]] og [[La Tène-menningin|La Téne-menningarinnar]], barst til Bretlands frá Mið-Evrópu. Keltneska málið [[breska]] var töluð í landinu á þessum tíma. Samfélagið skiptist í ættbálka. Í ''[[Geographia]]'' áætlar [[Kládíus Ptólmæos]] að þeir hafi verið um 20 talsins. Eldri skiptingar eru óþekktar því Bretar skildu engar ritaðar heimildir eftir sig. Líkt og aðrar þjóðir við jaðar [[Rómaveldi]]s höfðu Bretar lengi stundað viðskipti við Rómverja. [[Júlíus Sesar]] reyndi tvisvar að gera innrás 55 f.Kr., og tókst að koma rómverskum leppkonungi til valda hjá [[Trínóvantar|Trínóvöntum]]. [[File:Queen Boudica by John Opie.jpg|thumb|right|[[Bóadíkea]] leiddi uppreisn gegn Rómaveldi.]] Rómverjar réðust fyrst inn í Bretland árið 43 e.Kr., í valdatíð [[Kládíus]]ar keisara. Í kjölfarið [[Hernám Rómverja á Bretlandi|lögðu þeir undir sig meginhluta landsins]]. Landið var gert að rómverska skattlandinu [[Rómverska Bretland|Britanníu]].<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=2 December 2000 |title=Dig uncovers Boudicca's brutal streak |work=The Observer |location=London |url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,406152,00.html |url-status=dead |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022061846/http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0%2C6903%2C406152%2C00.html |archive-date=22 October 2003}}</ref> Þekktasti ættbálkurinn sem veitti þeim mótspyrnu voru [[Catuvellauni]] undir forystu [[Caratacus]]ar. Síðar leiddi [[Bóadíkea]], drottning [[Íkenar|Íkena]], uppreisn sem lauk með því að hún framdi sjálfsmorð eftir ósigur í [[orrustan við Watling Street|orrustunni við Watling Street]].<ref>{{Cite web |title=Cornelius Tacitus, The Annals |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true |access-date=22 December 2010 |publisher=Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed}}</ref> Höfundur einnar bókar um rómverska Bretland hefur áætlað að Rómverjar hafi drepið milli 100 og 250.000 manns, af um 2 milljónum íbúa.<ref>{{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World |date=2016 |publisher=Hachette UK |page=276}}</ref> Á þessum tíma varð [[grísk-rómversk menning]] ríkjandi með [[rómarréttur|rómverskum lögum]], [[rómversk byggingalist|rómverskri byggingalist]], vatnsveitum, holræsum, skipulegum landbúnaði og silki.<ref>{{Cite web |last=Bedoyere |first=Guy |title=Architecture in Roman Britain |url=http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703012351/http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |archive-date=3 July 2009 |access-date=23 December 2010 |website=Heritage Key}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bylBAAAAIAAJ&q=roman+law+after+roman+invasion+of+britain&pg=PA276 |title=The History of Progress in Great Britain |volume=2 |first=Robert |last=Philip |access-date=23 December 2010 |date=1860}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1qiFEQ1tAHQC&q=roman+occupation+brought+to+britain+a+sewage+system&pg=PT119 |title=Medicine through time |publisher=Heinemann |first1=Bob |last1=Rees |first2=Paul |last2=Shute |first3=Nigel |last3=Kelly |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-435-30841-4 |date=9 January 2003}}</ref> Á 3. öld dó keisarinn [[Septimius Severus]] í [[Eboracum]] (nú [[York]]), þar sem [[Konstantínus mikli]] var lýstur keisari einni öld síðar.{{Sfn|Rankov|1994|p=16}} Það er umdeilt hvenær kristni barst fyrst til Englands. Það hefur ekki verið seinna en á 4. öld, og líklega mun fyrr. Samkvæmt [[Beda prestur|Beda presti]] voru trúboðar sendir frá Róm af [[Elevþeríus páfi|Elevþeríusi páfa]] að beiðni höfðingjans [[Lúsíus af Bretlandi|Lúsíusar af Bretland]] árið 180, til að skera úr um deilur um austræna og vestræna kirkjusiði sem ollu ósætti innan kirkjunnar. Til eru hefðir sem tengjast [[Glastonbury]] sem snúast um komu [[Jósef frá Arímaþeu|Jósefs frá Arímaþeu]].{{Sfn|Wright|2008|p=143}} Um 410 hafði rómverskum herdeildum í Bretlandi fækkað vegna [[hnignun Rómaveldis|hnignunar Rómaveldis]]. Þær voru sendar annað til að berjast á landamærasvæðum eða taka þátt í borgarastyrjöldum.<ref name="james_anglosaxons" /> Keltnesk klausturlífi blómstruðu: [[Heilagur Patrekur]] (Írland á 5. öld) og [[Brendan sæfari]] (6. öld), [[Comgall]], [[heilagur Davíð]], [[Aiden]] og [[Kólumkilli]]. Kristni varð á þessum tíma fyrir áhrifum frá fornri keltneskri menningu. Klaustrin voru miðstöðvar kirkjusókna, og klausturleiðtogar voru eins og ættbálkahöfðingjar til forna.<ref name="Lehane">{{Cite book |last=Lehane |first=Brendan |title=Early Christian Christianity |date=1968 |publisher=John Murray}}</ref> === Miðaldir === [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Endurgerð af spangarhjálmi frá [[Sutton Hoo]] í Austur-Anglíu.]] [[Rómaveldi|Rómverski herinn]] hvarf frá Bretlandi sem leiddi til innrása heiðinna sjóræningja frá norðvesturhluta meginlands Evrópu, sérstaklega [[Saxar|Saxa]], [[Englar (Germanar)|Engla]], [[Jótar|Jóta]] og [[Frísland|Fríslendinga]] sem höfðu lengi stundað strandhögg þar. Þessir hópar tóku að setjast að í Bretlandi á 5. og 6. öld, fyrst í austurhluta landsins.<ref name="james_anglosaxons">{{Cite web |last=James |first=Edward |title=Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> Framrás þeirra stöðvaðist um tíma eftir sigur Breta í [[orrustan við Badon|orrustunni við Badon]], en hélt svo áfram. [[Engilsaxar]] lögðu undir sig frjósamt láglendið á Englandi og Bretar hrökkluðust inn á sífellt minni svæði í vesturhluta landsins undir lok 6. aldar. Samtímaheimildir frá þessum tíma eru mjög fáar og það er því stundum kallað [[myrku aldirnar]]. Sagnfræðingar deila því um umfang og eðli landnáms Engilsaxa; en almennt er talið að það hafi verið mest í suðri og austri, en minna í norðri og vestri, þar sem keltnesk mál voru áfram töluð, jafnvel á landsvæðum sem Engilsaxar réðu yfir.<ref>{{Cite web |last=Dark |first=Ken R. |date=2003 |title=Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD |url=https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601080017/https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |first=Toby F. |last=Martin |title=The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England |publisher=Boydell and Brewer Press |date=2015 |pages=174–178}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coates |first=Richard |title=Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English |url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kortlandt |first=Frederik |year=2018 |title=Relative Chronology |url=https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Fox |first=Bethany |title=The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |access-date=2023-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128062639/http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |archive-date=2017-11-28 |url-status=dead }}</ref><ref name="Härke, Heinrich 2011">{{Cite journal |last=Härke |first=Heinrich |title=Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis |journal=Medieval Archaeology |volume=55 |issue=1 |date=2011 |pages=1–28|doi=10.1179/174581711X13103897378311 |s2cid=162331501 }}</ref> [[Engilsaxnesk heiðni]] tók við af rómverskri kristni sem ríkjandi trúarbrögð, en rómverskir trúboðar undir forystu [[Ágústínus frá Kantaraborg|Ágústínusar frá Kantaraborg]] tóku aftur að boða kristni þar frá 597.<ref>{{Cite web |title=The Christian Tradition |url=http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |access-date=5 September 2009 |website=PicturesofEngland.com}}</ref> Afleiðingin varð deilur milli keltneskrar og rómverskrar kristni sem lauk með sigri þeirrar síðarnefndu á [[kirkjuþingið í Whitby|kirkjuþinginu í Whitby]] árið 664, sem að nafninu til snerist um klippingu presta og dagsetningu páskahátíðarinnar.<ref name="Lehane" /> Landnám Saxa virðist hafa skipst í mikinn fjölda smáríkja, en á 7. öld höfðu þau runnið saman í um tylft konungsríkja eins og [[Norðymbraland]], [[Mersía|Mersíu]], [[Wessex]], [[Konungsríkið Austur-Anglía|Austur-Anglíu]], [[Konungsríkið Essex|Essex]], [[Konungsríkið Kent|Kent]] og [[Konungsríkið Sussex|Sussex]]. Næstu aldirnar héldu þessar sameiningar áfram.{{Sfn|Kirby|2000|p=4}} Á 7. öld tókust Norðymbraland og Mersía á um yfirráð yfir landi og á 8. öld náði Mersía undirtökunum í þeim átökum. Fyrsti einvaldurinn sem notaði nafnbótina „[[Listi yfir einvalda Englands|Englandskonungur]]“ var [[Offa af Mersíu]] árið 774 þó svo að listar hefjist oft á [[Egbert af Wessex]] árið [[829]].{{Sfn|Lyon|1960|p=23}} Snemma á 9. öld tók Wessex við sem valdamesta ríkið í Englandi. Seinna á þeirri öld hófust innrásir [[Víkingaöld|Víkinga]] sem lögðu undir sig norður- og austurhluta Englands og hertóku konungsríkin Norðymbraland, Mersíu og Austur-Anglíu. Eina saxneska ríkið sem lifði þetta umrót af var Wessex undir stjórn [[Alfreð mikli|Alfreðs mikla]]. Það stækkaði síðan smátt og smátt með því að ná undir sig löndum frá [[Danalög]]um. Með því móti varð England til sem eitt konungsríki, fyrst undir stjórn [[Aðalsteinn Englandskonungur|Aðalsteins]] árið 927 og síðan eftir landvinninga [[Játráður Englandskonungur|Játráðs]] 953. Árásum víkinga fjölgaði aftur seint á 10. öld og enduðu með því að [[Sveinn tjúguskegg]] lagði England undir sig 1013, og sonur hans, [[Knútur ríki]], árið 1016. Knútur stofnaði skammlíft [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] sem náði líka yfir Danmörku og Noreg. Innlend konungsætt náði aftur völdum þegar [[Játvarður góði]] tók við völdum 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|upright|Hinrik 5. í orrustunni við Agincourt sem lauk með enskum sigri yfir stærri frönsku herliði í hundrað ára stríðinu.]] Deilur um eftirmann Játvarðs leiddu til [[innrás Normanna|innrásar Normanna]] árið 1066 undir forystu [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí.<ref>{{Cite web |title=Overview: The Normans, 1066–1154 |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> [[Normannar]] voru sjálfir ættaðir frá Norðurlöndunum og höfðu sest að í Normandí í Frakklandi á 9. og 10. öld.<ref>{{harvnb|Crouch|2006|pp=2–4}}</ref> Með hernámi Normanna var nær allri ensku yfirstéttinni skipt út fyrir nýjan frönskumælandi aðal, sem hafði mikil og varanleg áhrif á þróun enskrar tungu.<ref>{{Cite news |date=20 February 2008 |title=Norman invasion word impact study |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm |access-date=3 December 2010}}</ref> [[Plantagenet-ætt]] frá Anjou í Frakklandi erfði ensku krúnuna, undir forystu [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinriks 2.]]. England varð þar með hluti af ört stækkandi ríki [[Angevínar|Angevína]], sem ríktu meðal annars yfir [[Akvitanía|Akvitaníu]].<ref name="Bartlett p124">{{harvnb|Bartlett|1999|p=124}}.</ref> Plantagenet-ætt hélt völdum í þrjár aldir. Meðal frægustu konunga af þeirri ætt má nefna [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharð ljónshjarta]], [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarð 1.]], [[Játvarður 3. Englandskonungur|Játvarð 3.]] og [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]].<ref name="Bartlett p124" /> Á þessum tíma urðu miklar breytingar á verslun og lagasetningu, meðal annars með undirritun ''[[Magna Carta]]'' sem takmarkaði völd konungs og tryggði réttindi frjálsborinna manna. Kaþólsk [[klausturlífi]] blómstruðu og háskólarnir í Oxford og Cambridge voru stofnaðir með stuðningi konungs. [[Furstadæmið Wales]] varð að léni Plantagenet-ættar á 13. öld<ref>{{Cite web |title=Edward I (r. 1272–1307) |url=http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624181028/http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-date=24 June 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> og páfi veitti konungi titilinn [[lávarður Írlands]]. Á 14. öld gerðu bæði Plantagenet-ætt og [[Valois-ætt]] tilkall til þess að erfa krúnuna í Frakklandi frá [[Kapetingar|Kapetingum]]. Í kjölfarið hófst [[hundrað ára stríðið]].{{Sfn|Fowler|1967|p=208}} [[Svarti dauði]] barst til Englands árið 1348 og er talið að um helmingur íbúa hafi látist.<ref>{{harvnb|Ziegler|2003|p=230}}; {{harvnb|Goldberg|1996|p=4}}.</ref> Frá 1453 til 1487 stóð [[rósastríðið]] yfir, borgarastyrjöld milli tveggja greina konungsfjölskyldunnar: [[York-ætt]]ar og [[Lancaster-ætt]]ar.{{Sfn|Crofton|2007|p=111}} Að lokum missti York-ætt krúnuna til velskrar aðalsættar, [[Túdorætt]]ar, sem voru grein af Lancaster-ætt undir forystu [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriks Tudor]] sem gerði innrás í England með velskum og bretónskum málaliðum og vann sigur í [[orrustan við Bosworth Field|orrustunni við Bosworth Field]]. [[Ríkharður 3. Englandskonungur]] af York-ætt féll í bardaganum.<ref>{{Cite web |title=Richard III (r. 1483–1485) |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080710093939/http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-date=10 July 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> === Árnýöld === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 310 | caption_align = left | align = right | image1 = After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg | caption1 = [[Hinrik 8.]] (1491–1547) | image2 = Elizabeth I in Parliament Robes.jpg | caption2 = [[Elísabet 1.]] (1558–1603) | caption3 = | caption4 = | width = 200 }} Á [[Túdortímabilið|Túdortímabilinu]] barst [[endurreisnin]] til Englands með ítölskum hirðmönnum sem kynntu fyrir ensku hirðinni listræn viðmið og heimspeki klassískrar fornaldar.<ref>{{cite book |last=Hay |first=Denys |url=https://books.google.com/books?id=jzm2Vu9h-CYC&q=italian+influence+on+the+english+renaissance&pg=PA165 |title=Renaissance essays |page=65 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-907628-96-5 |year=1988}}</ref> [[Enski flotinn]] varð til og könnun [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]] hófst fyrir alvöru.<ref>{{cite web |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |title=Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy |access-date=24. desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118040146/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Goldwin |url=https://books.google.com/books?id=RdOTQUDgH54C&q=england+under+the+tudors+by+goldwin+smith |title=England Under the Tudors |page=176 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-1-60620-939-4}}</ref> [[Hinrik 8.]] sleit sambandið við kaþólsku kirkjuna í Róm með [[Drottnunarlögin 1534|Drottnunarlögunum]] árið 1534 þar sem hann lýsti því yfir að konungur væri æðsti ráðamaður [[Enska kirkjan|ensku kirkjunnar]]. Ólíkt meginstraumi [[mótmælendatrú]]ar í Evrópu, voru ástæður [[enska siðbótin|ensku siðbótarinnar]] pólitískar fremur en trúarlegar. Hinrik felldi líka Wales (heimaland Túdorættarinnar) saman við England með [[lög um lög í Wales 1535-1542|lögum um lög í Wales]]. Í valdatíð dætra Hinriks, [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1.]] og [[Elísabet 1.|Elísabetar 1.]], urðu mikil trúarleg átök í landinu. Sú fyrrnefnda færði landið nær kaþólsku kirkjunni, meðan sú síðari sleit það aftur frá henni og kom á [[biskupakirkja|biskupakirkju]] með valdi. [[Elísabetartímabilið]] er oft nefnt sem dæmi um [[gullöld]] í enskri sögu. Á þeim tíma náði [[enska endurreisnin]] hátindi sínum og myndlist, ljóðlist, tónlist og bókmenntir blómstruðu.<ref>Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1</ref> Tímabilið er þekktast fyrir leikhúslíf og fræg leikskáld. Á þessum tíma var stjórn Englands vel skipulögð og áhrifarík vegna hinna miklu umbóta Túdorættarinnar.<ref>{{Cite web|title=Tudor Parliaments|url=https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm|access-date=4 April 2021|website=Spartacus Educational|language=en}}</ref> England átti í harðri samkeppni við [[spænska heimsveldið]] sem hófst þegar fyrsta enska nýlendan í Ameríku var stofnuð af [[Walter Raleigh]] í [[Virginía|Virginíu]] og nefnd [[Roanoke-nýlendan]]. Nýlendustofnunin mistókst og er síðan þekkt sem týnda nýlendan eftir að hún fannst yfirgefin þegar birgðaskip kom þangað.<ref>{{cite book |last=Ordahl |first=Karen |url=https://books.google.com/books?id=W8cr4Vgt9ekC&q=roanoke+colony |title=Roanak:the abandoned colony |publisher=Rowman & Littlefield publishers Inc |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-7425-5263-0 |date=25 February 2007}}</ref> Með stofnun [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]] hóf England líka samkeppni við [[hollenska heimsveldið]] og [[franska heimsveldið]] í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]]. Á Elísabetartímabilinu átti England í stríðsátökum við Spán sem sendi [[flotinn ósigrandi|flotann ósigrandi]] árið 1588 til að endurreisa kaþólska trú í Englandi. Lélegt skipulag og óhagstætt veður, auk árása enskra skipa undir stjórn [[Charles Howard, jarl af Nottingham|Charles Howard]], urðu til þess að innrásin mistókst. Spánn hugðist endurtaka leikinn 1596 og 1597 en í bæði skiptin hröktu óveður skipin af leið. === Samband við Skotland === Yfirstjórn Stóra-Bretlands breyttist varanlega árið 1603 þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] erfði ensku krúnuna. Þá gengu England og Skotland í [[konungssamband]] en voru áfram tvö ríki.<ref name="Britons">{{harvnb|Colley|1992|p=12}}.; {{cite web |title=Making the Act of Union |url=http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075346/http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-date=9 June 2008}}</ref> Jakob tók að kalla sig „konung Stóra-Bretlands“ þótt enginn grundvöllur væri fyrir þeim titli í enskum lögum.<ref>{{cite web |url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |title=The term "Great Britain" in the Middle Ages |last=Hay |first=Denys |publisher=ads.ahds.ac.uk |access-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325061737/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-date=25 March 2009 }}</ref> Jakob lét gefa út [[Jakobsbiblían|Jakobsbiblíuna]], sem einu lögmætu útgáfu [[Biblían|Biblíunnar]] á ensku árið 1611. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|upright|left|Konungsvaldið var endurreist í Englandi þegar Karl 2. tók við völdum.]] Í valdatíð sonar Jakobs, [[Karl 1. Englandskonungur|Karls 1.]], braust út [[enska borgarastyrjöldin|borgarastríð]] milli stuðningsmanna konungs annars vegar og [[langa þingið|langa þingsins]] hins vegar. Konungssinnar og þingsinnar voru þekktir sem „[[kavaler]]ar“ og „[[hnatthöfði|hnatthöfðar]]“. Þeir skiptust eftir landfræðilegum, pólitískum, trúarlegum og samfélagslegum átakalínum. Átök brutust líka út í öðrum ríkjum Bretlandseyja og urðu þekkt sem [[þríríkjastríðin]] þar sem þau áttu sér stað í konungsríkjunum þremur, Írlandi, Skotlandi og Englandi. Þingsinnar báru á endanum sigur úr býtum og Karl var tekinn af lífi. Leiðtogi þingliðsins, [[Oliver Cromwell]], varð lávarður ríkisins árið 1653 og [[enska samveldið]] tók við af konungsveldinu.<ref name="Ocromwell">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell |title=Oliver Cromwell (English statesman) |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar Cromwell lést og sonur hans, [[Richard Cromwell]], sagði af sér sem lávarður, var [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]] boðaður aftur og krýndur konungur árið 1660. Það markar upphaf [[Stúartendurreisnin|Stúartendurreisnarinnar]] þar sem leikhúsin voru opnuð á ný og listirnar blómstruðu.<ref>Lyndsey Bakewell, "Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016) [https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf online].</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] 1688 var [[þingbundin konungsstjórn]] fest í lög með [[Réttindaskráin 1689|réttindaskrá]], þar sem konungi var gert að ríkja með þinginu. Aðeins þingið gat lagt fram ný lög og konungur mátti hvorki leysa upp þing, boða nýja skatta eða kveða menn í herinn án samþykkis þingsins.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mPoqfoiIp4sC&q=with+the+restoration+it+was+not+constitutionally+established+that+king+and+parliament+should+rule+together&pg=PA340 |title=World Civilization |first1=Philip J. |last1=Adler |first2=Randall L. |last2=Pouwels |page=340 |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-495-50262-3 |date=27 November 2007}}</ref> Frá þeim tíma hefur enginn konungur komið inn í [[neðri deild breska þingsins]] meðan á þingi stendur. Tákn þess er athöfn sem fer fram árlega þar sem dyrum þingsins er skellt framan í fulltrúa konungs.<ref>[http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/guides/newsid_81000/81909.stm "Democracy Live: Black Rod"]. BBC. Retrieved 6 August 2008; </ref> Vísindi tóku miklum framförum eftir stofnun [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélagsins]] árið 1660. Árið 1666 varð [[Lundúnabruninn mikli]] til þess að stór hluti miðborgar London eyðilagðist og var endurbyggður skömmu síðar.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml |work=BBC News |title=London's Burning: The Great Fire |access-date=25 September 2009}}</ref> Margar stórbyggingar voru hannaðar af arkitektinum [[Christopher Wren]]. Tveir flokkar komu fram á þinginu: [[Toríar]] og [[Viggar (Bretland)|Viggar]]. Toríar studdu upphaflega hinn kaþólska [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]], en sumir þeirra gengu í lið með Viggum í dýrlegu byltingunni og buðu [[Vilhjálmur 2. Englandskonungur|Vilhjálmi af Óraníu]] krúnuna. Andstæðingar Vilhjálms voru kallaðir [[Jakobítar]] og þeir nutu einkum fylgis í norðurhluta landsins og Skotlandi. Undir stjórn [[Stúartætt]]ar þandist verslunarveldi Englendinga út um allan heim og hagsæld jókst. Stærsti kaupskipafloti Evrópu varð til í Bretlandi.<ref>{{Cite web|title=The History Press {{!}} The Stuarts|url=https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts|access-date=11 April 2021|website=www.thehistorypress.co.uk|language=en}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þing Englands og Skotlands samþykktu hvert í sínu lagi að sameina löndin tvö og stofna [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] árið 1707.<ref name="unionwithscotland" /><ref name="Britons" /> Ýmsar stofnanir, löggjöf og kirkjuskipan, voru áfram aðskilin. === Nútíminn === [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|[[Thames-á]] á [[Georgstímabilið|Georgstímabilinu]] frá svölum á Somerset House í átt að Saint Paul's (um 1750).]] Eftir að Konungsríkið Stóra-Bretland var stofnað áttu [[Konunglega breska vísindafélagið]], [[skoska upplýsingin]] og [[enska upplýsingin]] þátt í nýjungum í visindum og verkfræði, meðan mikill vöxtur í [[þríhyrningsverslunin]]ni á Atlantshafi sem naut verndar [[konunglegi breski sjóherinn|konunglega breska sjóhersins]] skapaði undirstöður undir [[breska heimsveldið]]. Í Englandi hófst [[iðnbyltingin]] sem olli miklum efnahagslegum, samfélagslegum og menningarlegum breytingum á ensku samfélagi. Á þeim tíma iðnvæddist landbúnaðurinn, iðnaðarframleiðslan og námavinnsla, auk þess sem nýir innviðir fyrir vöruflutninga og fólksflutninga stóðu undir útþenslu og þróun iðnfyrirtækja.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |title=The Workshop of the World |author=Hudson, Pat |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> Árið 1761 var [[Bridgewater-skurðurinn]] opnaður í Norðvestur-Englandi og markaði upphaf skurðatímabilsins í Bretlandi.<ref name="Briton20015">{{Harvnb|Office for National Statistics|2000|p=5}}; {{harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=4}}.</ref> Árið 1825 hóf fyrsta varanlega farþegalestin starfsemi: [[Stockton- og Darlington-lestin]].<ref name="Briton20015"/> [[File:Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg|thumb|[[Orrustan við Trafalgar]] var sjóorrusta milli breska sjóhersins og sameinaðs spænsks og fransks flota í Napóleonsstyrjöldunum.<ref>{{Cite web|date=28 July 2014|title=Department of History – Napoleonic Wars|url=http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728203458/http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|url-status=dead|archive-date=28 July 2014|access-date=8. apríl 2021}}</ref>]] Vegna [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] fluttust margir verkamenn frá sveitum Englands í ört vaxandi þéttbýliskjarna til að vinna í verksmiðjum, til dæmis í [[Birmingham]] og [[Manchester]], sem voru nefndar „verkstæði heimsins“ og „vöruhúsaborgin“.<ref>{{Harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=9}}.; {{cite web |url=http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |access-date=4 October 2009 |title=Heritage |publisher=visitbirmingham.com |author=Birmingham City Council |author-link=Birmingham City Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426080011/http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-date=26 April 2012}}</ref> Manchester var fyrsta iðnaðarborg heimsins.<ref name="Industrial city">{{cite web|title=Manchester – the first industrial city|url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309184810/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|archive-date=9 March 2012|access-date=17 March 2012|publisher=Entry on Sciencemuseum website}}</ref> Þegar [[franska byltingin]] hófst hélst stöðugleiki í Englandi. [[William Pitt yngri]] var forsætisráðherra í valdatíð [[Georg 3. Bretakonungur|Georgs 3.]] Staðgengilsstjórn [[Georg 4.|Georgs 4.]] var þekkt fyrir framfarir í listum og arkitektúr.<ref>{{Cite web|title=Regency {{!}} British Architectural Dates and Styles {{!}} Property {{!}} UK {{!}} Mayfair Office|url=https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|access-date=8 April 2021|website=www.mayfairoffice.co.uk|archive-date=17 apríl 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|url-status=dead}}</ref> Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] hugðist Napóleon gera innrás í Bretland úr suðaustri, en það gerðist þó aldrei og [[Horatio Nelson]] vann sigur á her Napóleons á sjó, meðan [[Arthur Wellesley]] vann sigur á landi. Sigur Breta í [[orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] staðfesti yfirburði breska sjóhersins.<ref>Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Á [[Napóleonstímabilið|Napóleonstímabilinu]] varð til bresk sjálfsmynd og hugmynd um [[Bretar|Breta]] sem sameinaða þjóð Englendinga, Skota og Wales-búa.<ref name="Colley1">{{Harvnb|Colley|1992|p=1}}.</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|[[Viktoríutímabilið]] er oft nefnt em dæmi um [[gullöld]]. Málverk eftir [[William Powell Frith]] sem á að sýna menningarmun.]] London varð stærsta og fjölmennasta þéttbýlissvæði heims á [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]] og verslun, her og floti breska heimsveldisins nutu mikillar virðingar.<ref>{{cite book |last=Haggard |first=Robert F. |url=https://books.google.com/books?id=53VUwDw_UYMC&q=prestige+of+the+british+empire+in+victorian+times&pg=PA13 |title=The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900 |page=13 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-313-31305-9 |year=2001}}</ref> Á þessum tíma urðu miklar tækniframfarir sem leiddu til aukinnar velsældar.<ref name=":17">{{Cite web|last=Atterbury|first=Paul|date=17 February 2011|title=Victorian Technology|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml|access-date=13 October 2020|website=BBC History}}</ref> Róttækar stjórnmálahreyfingar eins og [[Chartistar]] og [[súffragettur]] áttu þátt í að hraða lagalegum umbótum sem leiddu til almenns kosningaréttar.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five |title=Women: From Abolition to the Vote |author=Crawford, Elizabeth |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> [[Samuel Hynes]] lýsti [[Játvarðstímabilið|Játvarðstímabilinu]] sem þægilegum tíma þar sem konur gengu með [[myndahattur|myndahatta]] og kusu ekki, ríkt fólk skammaðist sín ekki fyrir að sýna ríkidæmi sitt, og [[Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei|sólin settist aldrei á breska fánann]].<ref>{{Cite web|title=Manor House. Edwardian Life {{pipe}} PBS|url=https://www.pbs.org/manorhouse/edwardianlife/introduction.html|website=www.pbs.org}}</ref> Breytingar á valdajafnvægi í Austur- og Mið-Evrópu leiddu til [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]] þar sem hundruð þúsunda enskra hermanna börðust fyrir Bretland sem hluti af [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] Tveimur áratugum síðar var Bretland enn hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Undir lok [[Þykjustustríðið|þykjustustríðsins]] varð [[Winston Churchill]] forsætisráðherra. Margar enskar borgir urðu fyrir miklu tjóni í [[Orrustan um Bretland|loftárásum Þjóðverja]]. Eftir stríðið hófst hröð [[afnýlenduvæðing]] [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] og tækniþróun olli miklum breytingum á daglegu lífi fólks. Bílar urðu helsti samgöngumátinn og [[þotuhreyfill]]inn (önnur ensk uppfinning) leiddi til þess að flugferðir urðu hagkvæmari.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html |title=Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle |author=Golley, John |date=10 August 1996 |access-date=2 December 2010 |newspaper=The Independent |location=London}}</ref> Búseta fólks í Englandi breyttist með tilkomu bifreiða og heilsugæslan [[National Health Service]] hóf að veita almenningi ókeypis heilbrigðisþjónustu árið 1948. Þessi þróun leiddi til breytinga á sveitarfélögum í Englandi um miðja 20. öld.<ref>{{Harvnb|Clark|Steed|Marshall|1973|p=1}}; {{Harvnb|Wilson|Game|2002|p=55}}.</ref> Frá og með 20. öld hafa miklir fólksflutningar orðið til Englands, aðallega frá öðrum hlutum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]], en líka frá öðrum [[Breska samveldið|samveldislöndum]], sérstaklega [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]].<ref>{{harvnb|Gallagher|2006|pp=10–11}}.</ref> Frá 8. áratug 20. aldar hefur störfum fækkað í iðnaði og fjölgað í [[þjónustugeirinn|þjónustugeiranum]].<ref name="Thatcher">{{harvnb|Reitan|2003|p=50}}.</ref> England varð hluti af [[Evrópska efnahagssvæðið|evrópska efnahagssvæðinu]] sem síðar varð [[Evrópusambandið]]. Frá lokum 20. aldar breyttist stjórn Bretlands þannig að aukin völd færðust til endurreistra þinga Skotlands, Wales og Norður-Írlands.<ref>{{cite journal |last=Keating |first=Michael |author-link=Michael Keating (political scientist) |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://archive.org/details/sim_publius_winter-1998_28_1/page/217 |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |page=217 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> [[England og Wales]] er þó áfram til sem sérstakt lögsagnarumdæmi innan Bretlands.<ref name="BBC Wales">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml |title=The coming of the Tudors and the Act of Union |year=2009 |publisher=BBC News |website=[[BBC Wales]] |access-date=9 September 2009}}</ref> Aukin valddreifing hefur leitt til meiri áherslu á sérstaka enska sjálfsmynd.<ref>{{harvnb|Kenny|English|Hayton|2008|p=3}}; {{Harvnb|Ward|2004|p=180}}.</ref> Ekkert sérstakt þing eða stjórn Englands er til, og hugmyndum um slíka sérstjórn hefur verið hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslum.<ref name="refreject"/> == Landfræði == England nær yfir tvo þriðju hluta [[Stóra-Bretland]]s með eyjum, eins og [[Wighteyja|Wighteyju]] og [[Scilly-eyjar|Scilly-eyjum]]. [[Skotland]] liggur að landinu í norðri og [[Wales]] í vestri. England er nær [[Meginland Evrópu|meginlandi Evrópu]] en aðrir hlutar Bretlands. [[Ermarsund]] greinir England að meginlandinu og er 52 [[kílómetri|km]] að breidd þar sem það er grennst.<ref name="Engchannel">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel |title=English Channel |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=15 August 2009}}</ref> [[Ermarsundsgöngin]] skammt frá [[Folkestone]] tengja England beint við [[Frakkland]]i.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |publisher=EuroTunnel.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081116055538/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |archive-date=16 November 2008}}</ref> England á líka strönd að [[Norðursjór|Norðursjó]] og [[Atlantshaf]]i. Helstu hafnarborgir landsins, London, [[Liverpool]] og [[Newcastle upon Tyne]], liggja við árnar [[Thames]], [[Mersey]] og [[Tyne-á]]. Lengsta áin sem rennur um England er [[Severn]], 354 km að lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/ |publisher=BBC |title=The River Severn |access-date=5 December 2010}}</ref> Hún rennur út í [[Bristolsund]] og er þekkt fyrir [[Severn-röstin]]a, [[sjávarfallaröst]] sem getur myndað 2 metra brimöldur.<ref>{{cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |title=Severn Bore and Trent Aegir |publisher=Environment Agency |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |archive-date=22 November 2010}}</ref> Lengsta áin sem aðeins rennur um England er þó Thames sem er 346 km að lengd.<ref name="Thames">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do |title=River Thames and London (England) |website=London Evening Standard |location=London |access-date=17 August 2009 |archive-date=6 júní 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do |url-status=dead }}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> [[File:Malvern Hills - England.jpg|left|thumb|[[Malvern-hæðir]] í ensku sýslunum [[Worcestershire]] og [[Herefordshire]] eru skilgreindar sem svæði einstakrar náttúrufegurðar.]] Í Englandi eru mörg vötn. Stærsta stöðuvatn landsins er [[Windermere]] í vatnasvæðinu [[Lake District]].<ref name="metoffice_nw">{{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |title=North West England & Isle of Man: climate |publisher=Met Office |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605003213/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |archive-date=5 June 2011 }}</ref> Landslag í Englandi einkennist aðallega af lágum hæðardrögum, en í norðri er landið fjalllendara. Þar eru [[Pennínafjöll]], sem eru fjallgarður sem liggur frá austri til vesturs, [[Kúmbríufjöll]] í Lake District og [[Cheviot-hæðir]] við landamæri Englands og Skotlands. Hæsti tindur Englands er [[Scafell Pike]], 978 metrar á hæð.<ref name="metoffice_nw" /> [[Shropshire-hæðir]] liggja að landamærum Wales, og [[Dartmoor]] og [[Exmoor]] eru heiðarlönd í suðvestri. Í [[Austur-Anglía|Austur-Anglíu]] er flatt undirlendi notað sem beitiland. Þetta svæði er kallað [[Fens]]. [[Tees–Exe-línan]] er stundum notuð til að greina norður- og vesturhlutann, með eldra bergi og meira hálendi; frá suður- og austurhlutanum sem einkennist af meira flatlendi og setbergi.<ref>{{cite book|title=World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&q=tees+exe+line+england+lowland+upland&pg=PA100|publisher=Joseph J. Hobbs|access-date=6 December 2017|isbn=978-0-495-38950-7|date=13 March 2008}}</ref> Elstu fjöll landsins eru [[Pennínafjöll]] sem eru stundum kölluð „hryggjarsúla landsins“ og eru frá lokum [[fornlífsöld|fornlífsaldar]] frá því fyrir um 300 milljón árum..<ref>{{cite web |url=http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html |title=Pennines |publisher=Smmit Post |access-date=8 September 2009}}</ref> Þau eru meðal annars mynduð úr [[sandsteinn|sandsteini]] og [[kalksteinn|kalksteini]] og þar er líka að finna [[kol]]alög. [[Karst]]landslag er að finna í [[Yorkshire]] og [[Derbyshire]]. Við fjöllin eru mýrlendi og frjósamir dalir þar sem árnar skera sig inn í þau. [[Yorkshire Dales-þjóðgarðurinn|Yorkshire Dales]] og [[Peak District]] eru tveir þjóðgarðar í Pennínafjöllum. Í suðvestri eru heiðarlöndin Dartmoor og Exmoor sem liggja á granítklöpp og þar sem milt úthafsloftslag er ríkjandi. Bæði heiðarlöndin eru þjóðgarðar.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |title=National Parks&nbsp;– About us |publisher=nationalparks.gov.uk |access-date=5 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |archive-date=27 October 2010 |url-status=dead }}</ref> [[Ensku láglöndin]] eru í mið- og suðurhluta landsins og einkennast af grónum hæðardrögum, eins og [[Cotswold-hæðir|Cotswold-hæðum]], [[Chiltern-hæðir|Chiltern-hæðum]], [[North Downs]] og [[South Downs]]. Við ströndina eru hvítir kalksteinsklettar, eins og við [[Dover]]. Þar eru líka sléttur eins og [[Salisbury-sléttan]], [[Somerset-flatlendið]], [[Suðurstrandarsléttan]] og [[Fenin (Englandi)|Fenin]]. == Stjórnmál == [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|[[Westminster-höll]] er samkomustaður [[breska þingið|breska þingsins]].]] England er hluti af Bretlandi, þar sem er [[þingbundið konungsvald]] með [[þingræði]]skerfi.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 13 April 2021</ref> England hefur ekki haft sína eigin ríkisstjórn síðan 1707 en með [[Sambandslögin 1707|sambandslögunum]] sameinuðust [[konungsríkið Skotland]] og [[konungsríkið England]] í [[konungsríkið Stóra-Bretland]].<ref name="unionwithscotland">{{cite web |title=The first Parliament of Great Britain |url=http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621165514/http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-date=21 June 2008}}</ref> Fyrir sambandið var landinu stjórnað af [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|konungi]] og [[enska þingið|þinginu]]. Í dag fer [[breska þingið]] með stjórn Englands, en önnur lönd Bretlands hafa sínar eigin ríkisstjórnir og þing sem starfa í umboði þess.<ref name="Devolution">{{cite web |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx |title=Devolution in the United Kingdom |date=26 March 2009 |author=Cabinet Office |author-link=Cabinet Office |publisher=cabinetoffice.gov.uk |access-date=16 August 2009}}</ref> Í [[Neðri málstofa breska þingsins|neðri málstofu breska þingsins]] sitja 532 fulltrúar einmenningskjördæma á Englandi, af 650 þingmönnum deildarinnar.<ref>{{cite web |title=Lists of MPs |url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/ |publisher=Parliament.uk |access-date=21 May 2009}}</ref> Eftir [[þingkosningar í Bretlandi 2019]] voru fulltrúar úr [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokknum]] 345, 179 úr [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokknum]], sjö úr [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokknum]], einn úr [[Græningjaflokkur Englands og Wales|Græningjum]], og [[forseti neðri málstofu breska þingsins]], [[Lindsay Hoyle]]. Eftir að breska þingið fól þingum annarra landa Bretlands að fara með stjórn að hluta í Skotlandi, Wales og Norður-Írlandi, hefur verið rætt um að koma á líku fyrirkomulagi í Englandi. Upphaflega var rætt um að hvert [[héruð Englands|hérað]] fengi eigin þing, en þegar tillögunni var hafnað af [[Norðaustur-England]]i í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2004, var hætt við það.<ref name="refreject">{{cite news |last=Sherman |first=Jill |author2=Andrew Norfolk |date=5 November 2004 |title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |archive-date=25 May 2010}}</ref> Eitt vandamál er [[spurningin um Vestur-Lothian]] þar sem þingmenn úr Skotlandi og Wales geta kosið um löggjöf sem snertir eingöngu England, meðan enskir þingmenn geta ekki kosið um mál sem hin þingin fást við.<ref>{{cite news |title=West Lothian question |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7702326.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=31 October 2008}}</ref> Þetta hefur verið sett í samhengi við það að England er eina land Bretlands þar sem ekki eru ókeypis lyfseðlar og skráningargjöld í háskóla<ref name="msnmoney">{{cite web |title=Are Scottish people better off? |url=http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417222726/http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-date=17 April 2008 |publisher=MSN Money |access-date=5 September 2009}}</ref> og hefur leitt til vaxandi enskrar þjóðernishyggju.<ref>{{cite news |title=English nationalism "threat to UK" |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/596703.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=9 January 2000}}</ref> Sumir hafa því stungið upp á stofnun sérstaks ensks þings<ref>{{cite news |last=Davidson |first=Lorraine |date=3 June 2008 |title=Gordon Brown pressed on English parliament |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529115803/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |archive-date=29 May 2010}}</ref> meðan aðrir hafa mælt með því að aðeins enskir þingmenn fái að kjósa um löggjöf sem eingöngu varðar England.<ref>{{cite news |title=English votes for English laws' plan by Tories |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/english-votes-for-english-laws-plan-by-tories-857647.html |access-date=5 September 2009 |work=The Independent |location=London |first=Andrew |last=Grice |date=1 July 2008}}</ref> == Efnahagslíf == [[Mynd:City of London Skyline.jpg|thumb|350px|[[Lundúnaborg]] er miðstöð heimsefnahags.]] England er eitt af stærstu efnahagskerfum [[Evrópa|Evrópu]] og fimmta stærsta í heimi. Hagkerfi Englands notar [[engilsaxneskt haglíkan]]. Það er eitt af fjórum hagkerfum á Bretlandi, og 100 af 500 stærstum fyrirtækjum í Evrópu eru með höfuðstöðvar í [[London]]. Sem hluti Bretlands er England aðalmiðstöð fyrir efnahagsmál heimsins. England er eitt iðnvæddu landa í heimi. Aðaliðnaðasvæði eru efna- og lyfjaiðnaðir og tækniiðnaðir eins og [[geimverkfræði]], [[vopn]]aiðnaður og framleiðslu [[hugbúnaður|hugbúnaða]]. London flytur út aðallega iðnaðarvörur and flytja inn efni eins og jarðolía, te, ull, hrásykur, timbur, smjör, málmur og kjöt. Í fyrra flutti út England meira en 30.000 [[tonn]] nautakjöta eiga 75.000.000 [[breskt pund|breskra punda]]. [[Frakkland]], [[Ítalía]], [[Grikkland]], [[Holland]], [[Belgía]] og [[Spánn]] eru aðalinnflytjendur nautakjöta frá Englandi. Seðlabanki Bretlands sem setur vaxtaprósentur og kemur á peningamálastefnu er [[Englandsbanki]] í London. [[Kauphöllin í London]] er líka í borginni og er aðalkauphöllin í Bretlandi og er stærsta í Evrópu. London er alheimsleiðtogi í fjármáli, börgin er stærsta fjármálamiðstöð í Evrópu. Hefðbundnir framleiðslu- og þungaiðnaðir hafa hnignað undanfarið á Englandi eins og annars staðar á Bretlandi. Um leið hafa [[þjónustugrein]]ar orðið öllu meira mikilvægar. Til dæmis er [[ferðaþjónusta]] sjötti stærsti iðnaðurinn á Bretlandi og gaf hagkerfinu 76 milljónir breskra punda. Árið [[2002]] ræður hún 1.800.000 stöðugildi fólks eða 6,1% vinnandi íbúa. Aðalmiðstöð fyrir ferðamenn er London og börgin laðar að milljónum ferðamanna árlega. Embættislegi gjaldmiðill Bretlands er [[breskt pund]] (stundum ''sterlingspund'' eða ''GBP'', e. ''pound sterling''). == Íbúar == [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Kort af Englandi þar sem sýslurnar eru litaðar með missterkum bláum lit.|Borgar- og sveitasýslur eftir mannfjölda.]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Íbúafjöldi Englands og Wales eftir stjórnsýslueiningum.]] England er langfjölmennasta land Bretlands, með yfir 56 milljón íbúa, sem eru 84% af heildarfjöldanum.<ref name="2011census"/>{{rp|12}}<ref>{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2011-and-mid-2012/index.html |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |publisher=statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |date=8 August 2013 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ef England væri sérstakt ríki væri það 25. fjölmennasta ríki heims miðað við árið 2005.<ref>{{cite web |last=United Nations Department of Economic and Social Affairs |author-link=United Nations Department of Economic and Social Affairs |title=World Population Prospects: Analytical Report for the 2004 |url=https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |publisher=United Nations |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035831/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |archive-date=7 August 2009 |url-status=dead }}</ref> [[Englendingar]] eru [[bresk þjóð]].<ref name="ethnicityengl">{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |publisher=Statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |year=2011 |archive-date=24 janúar 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |url-status=dead }}</ref> Sumar erfðarannsóknir benda til þess að 75-95% þeirra séu afkomendur landnema frá forsögulegum tíma sem fluttust þangað upprunalega frá [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], með um 5% framlagi [[Englar (þjóð)|Engla]] og [[Saxar|Saxa]], auk þó nokkurs framlags frá [[Norðurlönd]]unum.{{sfn|Oppenheimer|2006|p=378}}<ref>{{cite web |title=British and Irish, descendant of the Basques? |url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |publisher=Eitb24.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516142837/http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |archive-date=16 May 2011}}; {{cite news |title=What does being British mean? Ask the Spanish |url=https://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Stephen |last=Oppenheimer |date=10 October 2006a |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715070548/http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |archive-date=15 July 2009 }}</ref> Aðrar rannsóknir meta framlag germanskra þjóða sem allt að 50%.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/science/06brits.html |title=A United Kingdom? Maybe |last=Wade |first=Nicholas |date=6 March 2007 |newspaper=The New York Times |access-date=8 August 2009}}; {{cite journal |title=Evidence for an apartheid-like social structure in early Anglo-Saxon England |pmc=1635457 |year=2006 |volume=273 |issue=1601 |pmid=17002951 |last1=Thomas |first1=M.G. |last2=Stumpf |first2=M.P. |last3=Härke |first3=H. |pages=2651–7 |doi=10.1098/rspb.2006.3627 |journal=Proceedings: Biological Sciences}}</ref> Ýmis menningarsamfélög hafa orðið áhrifamikil á Englandi í gegnum söguna: [[Forsögulegt Bretland|forsöguleg samfélög]], [[Bretar (söguleg þjóð)|Bretar]],<ref>{{cite web |title=Roman Britons after 410 |url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |publisher=Britarch.ac.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522193002/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |archive-date=22 May 2009 |url-status=dead}}</ref> [[Rómaveldi]], [[Engilsaxar]],<ref>{{cite book |title=Anglo-Saxon Origins: The Reality of the Myth |url=https://books.google.com/books?id=D3GPUqysfoAC&q=Anglo-Saxon%20Origins%3A%20The%20Reality%20of%20the%20Myth&pg=PA3 |access-date=5 September 2009 |publisher=Malcolm Todd |isbn=978-1-871516-85-2 |last=Cameron |first=Keith |date=March 1994}}</ref> [[Víkingar]],<ref>{{cite news |title=Legacy of the Vikings |url=https://www.bbc.co.uk/history/trail/conquest/after_viking/legacy_vikings_01.shtml |work=BBC News |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Gelar]] og [[Normannar]]. Samfélög brottfluttra Englendinga er víða að finna í fyrrum löndum breska heimsveldisins, sérstaklega í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{cite news |title=Shifting Identities&nbsp;– statistical data on ethnic identities in the US |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123723/http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |url-status=dead |archive-date=12 January 2016 |publisher=Bnet |access-date=29 July 2009 |year=2001}}</ref> <ref>{{cite web |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |publisher=Statistics Canada |access-date=29 July 2009 |date=2 April 2008 |archive-date=1 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Australian Population: Ethnic Origins |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |author=Centre for Population and Urban Research, Monash University |access-date=29 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |archive-date=19 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title=Inmigración británica en Chile |url=http://www.galeon.com/typepad/ |publisher=Galeon.com |access-date=29 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/ |archive-date=22 August 2009 |url-status=dead }}</ref> Frá lokum 20. aldar hafa margir Englendingar flust til Spánar.<ref>{{cite news |title=An Englishman's home is his casa as thousands go south |url=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Jason |last=Burke |date=9 October 2005}}; {{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration |title=Record numbers leave the country for life abroad |first=Alan |last=Travis |author2=Sarah Knapton |date=16 November 2007 |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar ''[[Dómsdagsbókin]]'' var samin árið 1086 var íbúafjöldi Englands tvær milljónir. Um 10% bjuggu þá í þéttbýli.<ref>{{cite web |author=University of Wisconsin |title=Medieval English society |url=http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |access-date=14 August 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111025121640/http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |archive-date=25 October 2011 |url-status=dead}}</ref> Árið 1801 var íbúafjöldinn 8,3 milljónir og árið 1901 var hann orðinn 30,5 milljónir.<ref>{{cite report |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Focus on People and Migration |url=http://ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/index.html |date=7 December 2005 |chapter=Chapter 1 – The UK population: past, present and future |chapter-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-1.pdf |access-date=16 February 2017 |format=PDF }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Efnahagslegur vöxtur í [[Suðaustur-England]]i hefur gert það að áfangastað fyrir fólksflutninga annars staðar að í Bretlandi.<ref name="ethnicityengl"/> Þó nokkur fjöldi Íra hefur líka flust til Englands.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm |title=One in four Britons claim Irish roots |work=BBC News |access-date=26 November 2010 |date=16 March 2001}}</ref> Hlutfall íbúa af evrópskum uppruna er 87,5%. Þar á meðal eru íbúar af þýskum<ref name="migra"/> og pólskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/> Innflytjendur hafa flust til Englands lengra að síðan á 6. áratugnum. Um 6% íbúa Englands tilheyra fjölskyldum sem komu upprunalega frá [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] ([[Indland]]i, [[Pakistan]] og [[Bangladess]]).<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra">{{cite news |title=British Immigration Map Revealed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=7 September 2005}}</ref> Um 0,7% íbúa eru af kínverskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> 2,9% íbúa eru þeldökkir af afrískum og karabískum uppruna, sérstaklega frá fyrrum breskum nýlendum þar.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> Árið 2007 tilheyrðu 22% skólabarna í Englandi minnihlutaþjóðarbrotum<ref name="Paton">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=One fifth of children from ethnic minorities |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Graeme |last=Paton |date=1 October 2007 |access-date=14 August 2014}}</ref> og árið 2011 var fjöldi þeirra 26,5%.<ref name="Shepherd">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority |title=Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority |newspaper=The Guardian |location=London |first=Jessica |last=Shepherd |date=22 June 2011 |access-date=17 January 2014}}</ref> Um helmingur fólksfjölgunar milli 1991 og 2001 var vegna aðflutnings.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |title=Immigration rise increases segregation in British cities |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |work=The Times |location=London |access-date=8 August 2009 |archive-date=11 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead }}</ref> Deilur um þennan aðflutning eru áberandi í enskum stjórnmálum.<ref>{{cite web |title=Immigration debate hots up in England |url=http://www.dawn.com/news/821775/immigration-debate-hots-up-in-england |publisher=The Independent News Service |date=26 November 2008 |access-date=14 August 2014}}</ref> Í könnun innanríkisráðuneytisins árið 2009 sögðust 80% aðspurðra vilja takmarka aðflutning fólks.<ref>{{cite news |title=80% say cap immigration |url=http://www.express.co.uk/posts/view/115745/80-say-cap-immigration |newspaper=Daily Express |location=London |date=23 July 2009 |first=Gabriel |last=Milland |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Hagstofa Bretlands]] áætlar að íbúum muni fjölga um 9 milljónir milli 2014 og 2039.<ref>{{cite report |title=National Population Projections: 2014-based Statistical Bulletin |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationprojections/bulletins/nationalpopulationprojections/2015-10-29 |date=29 October 2015 |publisher=Office for National Statistics}}</ref> [[Kornbretar]] eru eina þjóðarbrotið sem er upprunnið á Englandi, sem er viðurkennt af ríkisstjórn Bretlands samkvæmt [[Rammasamkomulag um vernd þjóðarbrota|Rammasamkomulagi um vernd þjóðarbrota]] frá 2014.<ref name="ReferenceB">{{cite news |title=Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |access-date=23 April 2014 |newspaper=The Independent |date=23 April 2014 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424100108/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |url-status=dead }}</ref> === Tungumál === {{aðalgrein|Enska}} Enska varð til á Englandi og er aðaltungumál Englands í dag. Enska er vesturgermanskt [[indóevrópsk tungumál|indóevrópskt]] tungumál og er skylt [[Skoska|skosku]] og [[frísneska|frísnesku]]. Í sögu málsins er tímabilið fram til ársins [[1066]] nefnt [[fornenska]] en frá árinu 1066 til [[15. öld|15. aldar]] er talað um [[miðenska|miðensku]] og frá 15. öld um nútímaensku. Allt frá árinu 1066 hefur enska orðið fyrir miklum áhrifum frá latínu og frönsku, ekki síst orðaforðinn sem er nú að verulegu leyti af latneskum rótum líkt og í [[Rómönsk mál|rómönsku málunum]]. === Borgir === [[London]] er stærsta borg Bretlands og er líka [[höfuðborg]] landsins. Þær eru stærsta þéttbýli á landinu. [[Birmingham]] er önnur stærsta borgin. Aðrar stórar borgir eru [[Manchester]], [[Leeds]], [[Liverpool]], [[Newcastle]], [[Sheffield]], [[Bristol]], [[Coventry]], [[Bradford]], [[Leicester]] og [[Nottingham]]. Stærsta höfnin er [[Poole]] á suðströndinni. {|class="wikitable" |- !Röð !Þéttbýli !Fólksfjöldi<br />(manntal 2011) !Staðir !Stærri þéttbýlisstaðir |- !1 |[[Þéttbýli Stór-Lundúnasvæðisins]] |9.787.426 |67 |[[London]] |- !2 |[[Stór-Manchester]] |2.553.379 |57 |[[Manchester]], [[Salford]], [[Bolton]], [[Stockport]], [[Oldham]] |- !3 |[[Þéttbýli Vestur-Miðhéraðanna]] |2.440.986 |22 |[[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Dudley]], [[Walsall]] |- !4 |[[Þéttbýli Vestur-Yorkshire]] |1.777.934 |26 |[[Leeds]], [[Bradford]], [[Huddersfield]], [[Wakefield]] |- !5 |[[Þéttbýlið Liverpool]] |864.122 |8 |[[Liverpool]], [[St Helens (Merseyside)|St Helens]], [[Bootle]], [[Huyton-with-Roby]] |- !6 |[[Þéttbýlið South-Hampshire]] |855.569 |16 |[[Southampton]], [[Portsmouth]] |- !7 |[[Tyneside]] |774.891 |25 |[[Newcastle upon Tyne]], [[North Shields]], [[South Shields]], [[Gateshead]], [[Jarrow]] |- !8 |[[Þéttbýlið Nottingham]] |729.977 |15 |[[Nottingham]], [[Beeston (Nottinghamshire)|Beeston]] og [[Stapleford (Nottinghamshire)|Stapleford]], [[Carlton, Nottinghamshire|Carlton]], [[Long Eaton]] |- !9 |[[Þéttbýlið Sheffield]] |685.368 |7 |[[Sheffield]], [[Rotherham]], [[Chapeltown (Suður-Yorkshire)|Chapeltown]], [[Mosborough]]/[[Highlane]] |- !10 |[[Þéttbýlið Bristol]] |617.280 |7 |[[Bristol]], [[Kingswood, South Gloucestershire|Kingswood]], [[Mangotsfield]], [[Stoke Gifford]] |} == Menning == {{aðalgrein|Ensk menning}} Ensk menning er breið og fjölbreytileg. Englendingar hafa spilað inn í þróun [[list]]a og [[vísindi|vísindanna]]. Margir mikilvægir vísindamenn og heimspekingar fæddust á Englandi eða hafa búið á Englandi, til dæmis [[Isaac Newton]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Charles Darwin]], [[Ernest Rutherford]] (fæddur á [[Nýja-Sjáland]]i), [[John Locke]], [[John Stuart Mill]], [[Bertrand Russell]], [[Thomas Hobbes]] og hagfræðingar svo sem [[David Ricardo]] og [[John Maynard Keynes]]. [[Karl Marx]] skrifaði mest af ritverkum sínum í [[Manchester]]. === Matargerð === Mörg lönd telja að ensk matargerð sé gróf og einföld. Ensk matargerð umbreyttist á sjötta áratuginum undir áhrifum frá [[Indland]]i og [[Kína]] sem fylgdu innflytjendum. Dæmi af hefðbundnum enskum mat eru: [[Mynd:English Breakfast.jpg|thumb|180px|Enskur morgunverður]] {{dálkar |width= | col1 = * [[Eplabaka]] * [[Bjúgu og stappa]] * [[Bedfordshire clanger]] * [[Bubble and Squeak]] * [[Kornbresk kjötbaka]] * [[Bústaðarbaka]] * [[Devonshire rjómaté]] * [[Fiskur og franskar]] | col2width = | col2 = * [[Enskur morgunverður]] * [[Kjötsósa|Kjötsósur]] * [[Hlaupaáll]] * [[Lancashire grýta]] * [[Lincolnshire bjúga|Lincolnshire bjúgu]] * [[Kjötbaka|Kjötbökur]] * [[Baka og stappa]] * [[Ploughmans hádegisverður]] | col3 = * [[Svínabaka|Svínabökur]] * [[Scouse]] * [[Smalabaka]] * [[Spotted Dick]] * [[Nýrnabaka]] * [[Sunnudagssteik]]ur * [[Toad in the hole]] * [[Yorkshire pudding]] }} === Verkfræði === England er fæðingarstaður [[Iðnbyltingin|Iðnbyltingarinnar]] og margir uppfinningamenn bjuggu á Englandi á [[18. öld|18.]] og [[19. öld]]. Frægir verkfræðingar eru til dæmis [[Isambard Kingdom Brunel]], [[Charles Babbage]], [[Tim Berners-Lee]], [[John Dalton]], [[James Dyson]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Stephenson]], [[Joseph Swan]] og [[Alan Turing]]. === Vísindi og heimspeki === [[Mynd:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|[[Charles Darwin]].]] Meðal mikilhæfra vísindamanna frá Englandi má nefna [[Isaac Newton]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Boyle]], [[Joseph Priestley]], [[J. J. Thomson]], [[Charles Babbage]], [[Charles Darwin]], [[Stephen Hawking]], [[Christopher Wren]], [[Alan Turing]], [[Francis Crick]], [[Joseph Lister]], [[Tim Berners-Lee]], [[Andrew Wiles]] og [[Richard Dawkins]]. Enskir heimspekingar áttu ríkan þátt í að móta vestræna heimspeki. Þar má nefna [[William af Ockham]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Jeremy Bentham]], [[Thomas Paine]], [[John Stuart Mill]], [[Herbert Spencer]], [[Bertrand Russell]], [[G.E. Moore]], [[A.J. Ayer]], [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]], [[G.E.M. Anscombe]] og [[Bernard Williams]]. === Bókmenntir === [[Mynd:CHANDOS3.jpg|thumb|upright|right|Leikskáld [[William Shakespeare]].]] Saga enskra bókmennta er rótgróin. Margir [[rithöfundur|rithöfundar]] eru frá Englandi til dæmis leikskáldin [[William Shakespeare]], [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]] og [[John Webster]], til viðbótar rithöfundarnir [[Daniel Defoe]], [[Henry Fielding]], [[Jane Austen]], [[William Makepeace Thackeray]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Charles Dickens]], [[Mary Shelley]], [[H. G. Wells]], [[George Eliot]], [[Rudyard Kipling]], [[D.H. Lawrence]], [[E.M. Forster]], [[Virginia Woolf]], [[George Orwell]] og [[Harold Pinter]]. [[J.K. Rowling]], [[Enid Blyton]] og [[Agatha Christie]] eru rithöfundar sem hafa orðið frægir á [[20. öld]]. === Tónlist === Tónskáld frá Englandi eru ekki eins fræg og rithöfundarnir þaðan. Flytjendur eins og [[Bítlarnir]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]], [[Elton John]], [[Queen]] og [[The Rolling Stones]] eru meðal þeirra sem hafa selt mest af plötum í heiminum. England er einnig fæðingarstaður margra [[tónlistarstefna]] til dæmis [[harðrokk]]s, [[þungarokk]]s, [[Britpop]]s, [[glamrokk]]s, [[drum and bass]], [[framsækið rokk|framsækins rokks]], [[pönk]]s, [[gotneskt rokk|gotnesks rokks]] og [[triphop]]s. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Cite book |last=Colley |first=Linda |url=https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll |title=Britons: Forging the Nation, 1701–1837 |publisher=Yale University Press |date=1992 |isbn=978-0-300-05737-9 |author-link=Linda Colley}} * {{Cite book |last=Crofton |first=Ian |title=The Kings and Queens of England |publisher=Quercus |date=2007 |isbn=978-1-84724-065-1}} * {{Cite book |last=Crouch |first=David |url=https://archive.org/details/isbn_9781852855956 |title=Normans: The History of a Dynasty |publisher=Hambledon Continuum |date=2006 |isbn=978-1-85285-595-6 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |url=https://archive.org/details/storiesofenglish00crys |title=The Stories of English |publisher=The Overlook Press |date=2004 |isbn=978-1-58567-601-9 |author-link=David Crystal}} * {{Cite book |last=Fowler |first=Kenneth |url=https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl |title=The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498 |publisher=Putnam |date=1967 |isbn=978-0-236-30832-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Gallagher |first=Michael |title=The United Kingdom Today |publisher=Franklin Watts |date=2006 |isbn=978-0-7496-6488-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Goldberg |first=Jeremy |title=The Black Death in England |publisher=Paul Watkins |date=1996 |isbn=978-1-871615-56-2 |editor-last=Mark Ormrod & P.G. Lindley |location=Stamford |chapter=Introduction |author-link=Jeremy Goldberg}} * {{Cite book |last=Kirby |first=D.P. |title=The earliest English kings |publisher=Routledge |date=2000 |isbn=978-0-415-24210-3}} * {{Cite book |last=Molyneaux |first=George |title=The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/formationofengli0000moly |publisher=Oxford University Press |date=2015 |isbn=978-0-19-871791-1}} * {{Cite book |last=Rankov |first=Boris |title=The Praetorian Guard |url=https://archive.org/details/praetorianguard0000rank |publisher=Osprey Publishing |date=1994 |isbn=978-1-85532-361-2}} * {{Cite book |last=Reitan |first=Earl Aaron |title=The Thatcher Revolution |publisher=Rowman & Littlefield |date=2003 |isbn=978-0-7425-2203-9}} * {{Cite book |last=Oppenheimer |first=Stephen |url=https://archive.org/details/isbn_9780786718900 |title=Origins of the British |publisher=Carroll & Graf |date=2006 |isbn=978-0-7867-1890-0 |author-link=Stephen Oppenheimer}} * {{Cite book |last=Wright |first=Kevin J |url=https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig |title=The Christian Travel Planner |publisher=Thomas Nelson Inc |date=2008 |isbn=978-1-4016-0374-8 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Ziegler |first=Philip |title=The Black Death |url=https://archive.org/details/blackdeath00unse |publisher=Sutton Publishing Ltd. |date=2003 |isbn=978-0-7509-3202-8 |edition=New |location=Sutton |author-link=Philip Ziegler}} == Tenglar == {{Wiktionary|England}} * [https://www.ons.gov.uk/ Office for National Statistics] - Hagstofa Bretlands. * [https://visitengland.com/ ''Visit England''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305164945/https://www.visitengland.com/ |date=2023-03-05 }} — Vefur frá Ferðamálaráði Bretlands. * [https://www.gov.uk/ Opinber vefur ríkisstjórnar Bretlands]. * [https://bbc.co.uk/england/ Fréttir frá Englandi á vef BBC]. * [https://www.gov.uk/government/organisations/natural-england Natural England] — náttúrufræðistofnun Englands. * [https://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage] — félag um enskan menningararf. * {{Vísindavefurinn|14634|Hversu gamalt er England og hvernig myndaðist það?}} {{Evrópa}} [[Flokkur:England| ]] cj3g45orndqu9gvenf8mlf5bl0frx1k 0 13302 1984613 1983682 2026-11-01T01:52:38Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984613 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fahrradhelm.jpg|thumb|Nútíma hjólreiðahjálmur]] '''Hjólreiðahjálmur''' er gerð [[hjálmur|hjálms]] sem ætlaðir eru til notkunar á [[reiðhjól]]i. Önnur orð notuð um sama hlut eru '''hjólahjálmur''' og '''reiðhjólahjálmur'''. == Hönnun == Hjólreiðahjálmar voru búnir til með það að markmiði að minnka líkur á höfuðmeiðslum við fall af reiðhjóli. Hjálmarnir eru prófaðir með því að láta þá falla úr tveggja metra hæð (að hámarki) með líkön af höfðum inní. Hraðabreytingin er mæld. Árekstrar bifreiða við hjólreiðamenn geta hæglega komið af stað miklu meiri skelli en sem nemur falli úr tveggja metra hæð. == Umræða og lögleiðing == Mikill umræða um gagnsemi þess að skylda hjólreiðamenn til þess að nota hjálm hefur verið síðan um [[1990]], bæði á meðal leikmanna, hjólreiðasamtaka, heilbrigðisstarfsmanna og vísindamanna. Það má segja að sannfærandi rök séu til bæði með og á móti hjálmaskyldu sem koma frá öllum þessum hópum. Reynsla af lögleiðingu hjálmaskyldu í Ástralíu, Nýja Sjálandi og viðar, gefa mikilvægar vísbendingar um gagnsemina. Andstæðingar hjálmaskyldu telja sér hafa sterk rök þar. Fylgjendur hjálmaskyldu benda á skýrslur frá m.a. Ástralíu, sem segja að hjálmaskyldan hafi fækkað höfuðmeiðslum. Andstæðingar benda á að fjöldi hjólreiðamanna fækkuðu á sama tímabíli, líklega að miklu leyti vegna hjálmaskyldunnar, og hefur gleymst að taka tilli til þessa í útreikningunum fylgjenda hjálmaskyldu. Ennfremur fækkuðu höfuðmeiðslum gangandi vegfarenda líka. Í þriðja stað segja efasemdamenn að engin tenging við tímasetningu hjálmskyldu sé sjáanleg á línuritum sem sýna þróun höfuðmeiðsla á hjólreiðamönnum yfir fjölda ára fyrir og eftir lögleiðingu reiðhjólahjálma. Styrkurinn í málflutningi fylgjenda hjálmaskyldu byggir á fjölda vísindagreina um athuganir á litlum, mjög ólíkum hópum af hjólreiðamönnum sem hafa sjálfir kosið að nota hjálma. Frægasta skýrslan, eftir Thompson, Rivara og Thompson ([[1989]]) hefur verið harkalega gagnrýnd fyrir galla í aðferðafræði, en [[Alþjóða heilbrigðisstofnunin]] (World Health Organisation - WHO) og aðrir treysta á hana og sambærilegar skýrslur. == Lög um skyldunotkun á Íslandi == Samkvæmt lög nr. 44 7. maí 1993 um breytingu á umferðarlögum (1987 nr. 50, 30. mars), getur ráðherra "sett reglur um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar" (72. grein umfðerðarlaga). Gildandi reglur frá 1999 segir að börn yngri en 15 ára eiga að nota hlífðarhjálm vð hjólreiðar, nema ef læknisvottorð um undanþágu liggi fyrir. Snemma á árinu 2005 lagði [[Samband Íslenskra tryggingafélaga]] fram tillögu um að skylda alla til að nota [[hjálmur|hlífðarhjálm]] við hjólreiðar. Tillagan var rætt í [[umferðarráð]]i og send til umsagnar. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20110712183914/http://www.cyclehelmets.org/ Bicycle Helmet Research Foundation] Rannsóknarsetur efasemdamanna um gagnsemi stóraukins áherslu á hjólreiðahjálma * [http://www.helmets.org/ Bicycle Helmet Safety Institute] Rök með hjálmaskyldu * [http://www.lydheilsustod.is/fraedsla/fraedsluefni/arvekni-slysavarnir-barna/Undirflokkur/hjalmar/ Lýðheilsustöð: Rétt stilling hjálms] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070106075906/http://www.lydheilsustod.is/fraedsla/fraedsluefni/arvekni-slysavarnir-barna/Undirflokkur/hjalmar/ |date=2007-01-06 }} ATH: Lögin eru útfærð sem reglur og gilda um börn yngri en 15 ára. * [https://web.archive.org/web/20070310232032/http://www.samgonguraduneyti.is/log-og-reglugerdir/Auglysingarogfl/nr/427 REGLUR um notkun hlífðarhjálms við hjólreiðar barna, nr. 631/1999] * [http://www.ecf.com/1021_1 Letter to Jacques Barrot, Vice President of European Commission, Commissioner for Transport, on the bicycle helmet issue] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060709074505/http://www.ecf.com/1021_1 |date=2006-07-09 }} Bréf ECF til ESB / Barrot um hjólreiðahjálma [[Flokkur:Hjólreiðar]] dibvwjk0oyes41g8qnkovl55mn6ygf3 0 13959 1984588 1679009 2026-10-31T22:40:04Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984588 wikitext text/x-wiki '''Alþjóðasteindarfræðisamtökin''' ([[enska]]: ''International Mineralogical Association'', [[skammstöfun]]: ''IMA'') eru [[alþjóðasamtök]] sem beita sér fyrir [[steindafræði]] sem [[vísindagrein]] og að staðla [[fræðiheiti]] þeirra rúmlega 4.000 [[steind]]a sem þekktar eru. == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20051108003108/http://wwwobs.univ-bpclermont.fr/ima/ Vefsíða Alþjóðasteindarfræðisamtakana] [[Flokkur:Steindafræði]] [[Flokkur:Alþjóðastofnanir]] sw830sruxon6axnt0h6xkagrgg9wnvd 0 16337 1984545 1977978 2026-10-31T12:28:15Z Akigka 183 1984545 wikitext text/x-wiki {{mannaðgreiningartengill|Jón Ólafsson|Jón Ólafsson}} [[File:Jon Olafsson (1850- 1916).jpg|thumb|Jón Ólafsson.]] '''Jón Ólafsson''' ([[20. mars]] [[1850]] – [[11. júlí]] [[1916]]) var [[Ísland|íslenskur]] [[blaðamaður]], [[ritstjóri]] og [[alþingismaður]]. Jón fæddist á Kolfreyjustað í [[Fáskrúðsfjörður|Fáskrúðsfirði]]. Hann hóf nám við [[Latínuskólinn|Latínuskólann]] aðeins þrettán ára gamall en lauk ekki námi enda þegar á skólaárum sínum farinn að sinna blaðamennsku. Tvisvar hrökklaðist hann úr landi vegna skrifa sem ergðu stjórnvöld, en hann þótti hvassyrtur og óbanginn við að senda tóninn þangað sem honum fannst að ætti við. Í fyrra skiptið flúði hann til [[Noregur|Noregs]] eftir að hafa birt ''Íslendingabrag'' í blaðinu ''Baldri'', en það var svæsin níðvísa um danska stjórn. Hann var kærður fyrir skrifin en að lokum sýknaður í yfirrétti. Síðar lenti honum saman við [[Hilmar Finsen]] landshöfðingja og fluttist þá um tíma til [[Norður-Ameríka|Ameríku]]. Frá 1877 til 1881 ritstýrði hann blaðinu ''Skuld'' sem gefið var út á [[Eskifjörður|Eskifirði]]. Eftir það tók hann við ritstjórn [[Þjóðólfur|Þjóðólfs]] í nokkur ár. Frá 1890 til 1897 bjó hann í Vesturheimi og ritstýrði þar ýmsum blöðum. Hann var ekki síst þektur fyrir sinn kveðskap en hann orti til dæmis 21 árs gamall „[[Máninn hátt á himni skín]]". Þingmennsku gegndi Jón með hléum frá 1880 til 1913, var hann í fyrstu einn af dyggustu stuðningsmönnum [[Benedikt_Sveinsson_(sýslumaður)|Benedikts Sveinssonar]] en lauk þingferlinum í [[Heimastjórnarflokkurinn|Heimastjórnarflokknum]]. == Vesturheimur == Jón skrifaði ritið [[Alaska (bók)|Alaska]] þar sem hann setti fram draumkennda framtíðarsýn þar sem Íslendingar næðu að verða stórþjóð með því að stofna nýlendu í [[Alaska]]ríki sem [[Bandaríkin]] höfðu nýlega fest kaup á. {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill=[[Ritstjórar Skírnis|Ritstjóri Skírnis]] | frá = [[1896]] |til = [[1902]] |fyrir = [[Einar H. Kvaran]] | eftir = [[Þorsteinn Gíslason]] }} {{Töfluendir}} == Tenglar == *[http://www.althingi.is/cv.php4?nfaerslunr=327 Alþingi - Æviágrip:Jón Ólafsson] *[https://timarit.is/page/4717540?iabr=on#page/n105/mode/1up/search/%22Gr%C3%ADmur%20Thomsen%22 Um Jón Ólafsson.] Jón Jónsson frá Sleðabrjót, Iðunn - nýr flokkur 1. júlí 1917, bls. 100&ndash;122. * [https://opinvisindi.is/bitstream/handle/20.500.11815/1219/Auður%20Aðalsteinsdóttir-B5.pdf?sequence=1&isAllowed=y Bókmenntagagnrýni á almannavettvangi;] Auður Aðalsteinsdóttir, doktorsritgerð við Háskóla Íslands febrúar 2016. {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1850|1916}} [[Flokkur:Þingmenn Heimastjórnarflokksins]] [[Flokkur:Þingmenn Sambandsflokksins]] fk6494eo2uscpqyaugw8e7nzr4ag6gg 0 21595 1984609 1949008 2026-11-01T00:51:49Z Akigka 183 /* Heimildir */ 1984609 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Reykjavik placenames.svg|thumb|300px|right|Kort sem sýnir örnefni í Reykjavík og nágrenni.]] '''Örfirisey''' (einnig þekkt sem '''Örfirsey''' og áður '''Örfærisey''', '''Öffursey''', '''Örfursey''' og '''Effirsey''') er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem nú hefur verið tengd með landfyllingu við meginland [[Reykjavík]]ur. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|alt=Kort af Örfirisey frá 1787|vinstri|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787]] [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumbnail|Örfirisey í fjarska]] Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Örfirisey var kölluð Effersey áður fyrr. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna. Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>[http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ Alfræði Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |date=2017-11-03 }} eftir Guðjón Friðriksson</ref> {{hreinsa}} == Olíubirgðastöðin í Örfirisey == Í Örfirisey er olíubirgðastöð en árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að byggja þar olíubirgðageyma. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins hf og hafa olíufélögin samstarf þar hvað varðar öryggismál og rekstur [[löndun]]arlagna. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi, en Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöðvar eru starfræktar. Árið 1986 var fyrsti hluti [[Eyjargarður|Eyjargarðs]] byggður og lestun strandflutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]] því ekki þótti ásættanlegt að [[bensín]]i væri lestað í skip í miðri fiskiskipahöfn. Á svipað leyti var geymslu á bensíni í olíubirgðastöðinni [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] og olíubirgðastöð Skeljungs í Skerjafirði hætt. Í upphafi var eldsneyti landað í stöðina gegnum neðansjávarleiðslur þar sem innflutningsskip lágu við legufæri norðan við stöðina en með tilkomu Eyjargarðs II sem [[Reykjavíkurhöfn]] byggði geta innflutningsskip allt að 45.000 [[DWT]] lagst að bryggju á öruggan hátt. Með þeirri framkvæmd jókst öryggi olíuinnflutnings í Örfirisey og var olíuinnflutningur til Reykjavíkur sameinaður á einum stað. Lagnir og annar búnaður á Eyjargarði er sameign Olíudreifingar ehf og Skeljungs. Bygging Eyjargarðs II fór í [[umhverfismat]] samkvæmt þágildandi lögum og var fyrsta framkvæmdin sem fór í gegnum slíkt mat. Umsagnaraðilar í umhverfismati töldu að bygging garðsins væri til bóta fyrir umhverfismál olíulöndunar í [[Reykjavík]]. == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == *{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}} == Tenglar == * [https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn] * [http://www.timarit.is/?issueID=420573&pageSelected=5&lang=0 ''Örfirisey''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1980]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=417779&pageSelected=10&lang=0 ''Í Örfirisey''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1946] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305192732/http://timarit.is/?issueID=417779&pageSelected=10&lang=0 |date=2016-03-05 }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1419541 ''Það kvað vera fallegt í Kína''; grein í Morgunblaðinu 1971] * [http://www.sjominjasafn.is/fraedsla/orfirisey/ Örfirisey (Sjóminjasafn Íslands)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120320170224/http://www.sjominjasafn.is/fraedsla/orfirisey/ |date=2012-03-20 }} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] la655hs1ezekxkbzagpgc2adzolw4ai 1984611 1984609 2026-11-01T00:56:31Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1984611 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Reykjavik placenames.svg|thumb|300px|right|Kort sem sýnir örnefni í Reykjavík og nágrenni.]] '''Örfirisey''' (einnig þekkt sem '''Örfirsey''' og áður '''Örfærisey''', '''Öffursey''', '''Örfursey''' og '''Effirsey''') er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem nú hefur verið tengd með landfyllingu við meginland [[Reykjavík]]ur. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|alt=Kort af Örfirisey frá 1787|vinstri|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787]] [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumbnail|Örfirisey í fjarska]] Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Örfirisey var kölluð Effersey áður fyrr. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna. Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>[http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ Alfræði Reykjavíkur] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |date=2017-11-03 }} eftir Guðjón Friðriksson</ref> {{hreinsa}} == Olíubirgðastöðin í Örfirisey == Í Örfirisey er olíubirgðastöð en árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að byggja þar olíubirgðageyma. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins hf og hafa olíufélögin samstarf þar hvað varðar öryggismál og rekstur [[löndun]]arlagna. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi, en Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöðvar eru starfræktar. Árið 1986 var fyrsti hluti [[Eyjargarður|Eyjargarðs]] byggður og lestun strandflutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]] því ekki þótti ásættanlegt að [[bensín]]i væri lestað í skip í miðri fiskiskipahöfn. Á svipað leyti var geymslu á bensíni í olíubirgðastöðinni [[Hafnarfjörður|Hafnarfirði]] og olíubirgðastöð Skeljungs í Skerjafirði hætt. Í upphafi var eldsneyti landað í stöðina gegnum neðansjávarleiðslur þar sem innflutningsskip lágu við legufæri norðan við stöðina en með tilkomu Eyjargarðs II sem [[Reykjavíkurhöfn]] byggði geta innflutningsskip allt að 45.000 [[DWT]] lagst að bryggju á öruggan hátt. Með þeirri framkvæmd jókst öryggi olíuinnflutnings í Örfirisey og var olíuinnflutningur til Reykjavíkur sameinaður á einum stað. Lagnir og annar búnaður á Eyjargarði er sameign Olíudreifingar ehf og Skeljungs. Bygging Eyjargarðs II fór í [[umhverfismat]] samkvæmt þágildandi lögum og var fyrsta framkvæmdin sem fór í gegnum slíkt mat. Umsagnaraðilar í umhverfismati töldu að bygging garðsins væri til bóta fyrir umhverfismál olíulöndunar í [[Reykjavík]]. == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == *{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}} == Tenglar == * {{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}} * {{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}} * {{tímarit.is|417779|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}} * {{tímarit.is|1419541|Það kvað vera fallegt í Kína|blað=Morgunblaðið|dags=14. mars 1971|bls=7}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] quj8g6c4swdie0wkna4qz5rbcnxy2p4 1984612 1984611 2026-11-01T01:40:15Z Akigka 183 1984612 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Örfirisey var kölluð Effersey áður fyrr. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 5sgzvcd6fbiv5cek8yfulp0fy6jy441 1984614 1984612 2026-11-01T01:53:26Z Akigka 183 1984614 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Sundskáli var reistur í Örfiriseyj árið 1925. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] hksjpvnpnin3tilrw5zpbienu0vmhv9 1984615 1984614 2026-11-01T02:09:07Z Akigka 183 1984615 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Sundskáli var reistur í Örfiriseyj árið 1925. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] ce6nsc12cru1mmylwoc4lrr2cclc4pp 1984616 1984615 2026-11-01T02:11:34Z Akigka 183 1984616 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd. Eyjargarður teygir sig til vesturs.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Sundskáli var reistur í Örfiriseyj árið 1925. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirirsey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] szdgrq2io3ji3imak2uwhzwpei2pxg0 1984617 1984616 2026-11-01T02:14:18Z Akigka 183 1984617 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd. Eyjargarður teygir sig til vesturs.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Sundskáli var reistur í Örfiriseyj árið 1925. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirisey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] phg2akvmkofnzryjivcudpir68f0bse 1984618 1984617 2026-11-01T02:15:53Z Akigka 183 1984618 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd. Eyjargarður teygir sig til vesturs.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Sundskáli var reistur í Örfirisey árið 1925. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirisey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 68h8dxzb9g6afo9ir6wgdxmfg1tnauf 1984620 1984618 2026-11-01T02:23:29Z Akigka 183 1984620 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd. Eyjargarður teygir sig til vesturs.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirisey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> Sundskáli var reistur í Örfirisey árið 1925. Í [[síðari heimsstyrjöld]] lagði [[breski herinn]] eyjuna alla undir herskálabyggð. Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] 5x5jhrtql94g55phma60ed643sowkd8 1984635 1984620 2026-11-01T10:29:52Z Akigka 183 1984635 wikitext text/x-wiki {{fyrir|landslagsþáttinn|örfirisey (landslagsþáttur)}} [[Mynd:Utsikt over Reykjavik (cropped Örfirisey).jpg|thumb|Örfirisey efst á mynd. Eyjargarður teygir sig til vesturs.]] '''Örfirisey''' er fyrrverandi [[örfirisey (landslagsþáttur)|örfirisey]] við [[Kollafjörður (Faxaflóa)|Kollafjörð]] sem seinna var varanlega tengd við meginland [[Reykjavík]]ur með [[Grandagarður|Grandagarði]]. Svæðið telst til [[Vesturbær Reykjavíkur|Vesturbæjarins]]. Norðan við Grandagarð er nú stór landfylling þar sem er verslunar- og iðnaðarhverfið [[Grandi]]. Norðvesturhorn eyjarinnar/nessins heitir Reykjanes. Á Örfirisey var kaupstaðurinn Hólmurinn í Reykjavík frá 17. öld til 1780. Fyrstu olíugeymslurnar voru settar þar upp 1918 og eftir [[síðari heimsstyrjöld]] var byggð þar upp olíubirgðastöð. Nú er þar eina olíubirgðastöðin sem er starfrækt í Reykjavík. Nokkur gömul verksmiðjuhús standa á Örfirisey, en þeim hefur flestum verið fengið nýtt hlutverk. Dæmi um það er [[Marshallhúsið]] sem var upphaflega reist sem síldarverksmiðja, en hýsir nú [[Nýlistasafnið]]. Örfirisey er hluti af athafnasvæðinu í [[Reykjavíkurhöfn]]. Frá norðurtanga eyjarinnar liggur olíubryggjan Eyjargarður í austur, og í suðaustur frá suðurenda eyjarinnar liggur Norðurgarður, sem hefur verið stækkaður að hluta til að rúma frystigeymslur útgerðarfyrirtækja. Á austurströnd Örfiriseyjar er lítið lokað svæði fyrir uppsátur báta. Í Norðurbugt, vestan við Norðurgarð, er lítil smábátahöfn og olíudæla fyrir sjálfsafgreiðslu á díselolíu í báta. == Heiti == Nafnið Örfirisey er dregið af því að eyjan er landföst á [[sjávarföll|háfjöru]]. Nafnið kemur líka fyrir í heimildum sem Örfirsey, Örfærisey, Öffursey, Örfursey, Effirsey og Effersey. [[Færeyska]] ættarnafnið Effersöe er dregið af nafni Örfiriseyjar.<ref>{{vísindavefurinn|4587|Hvort er réttara að segja Örfirisey eða Örfirsey?|höfundur=Svavar Sigmundsson|dags=1.11.2004}}</ref> == Saga == [[Mynd:Örfirisey on a map from 1787.jpg|thumb|Kort af Örfirisey frá 1787.]] Fyrr á tímum var ræktað korn og veiddur selur í Örfirisey. Í [[Oddgeirsmáldagi|Oddgeirsmáldaga]] frá árinu 1379 er kveðið á um að [[Jónskirkja í Vík]] eigi [[landsældingur|landsælding]] (eitt sáld, þ.e. um 100&nbsp;kg útsæðiskorns) og [[selalátur]] í Örfirisey. Þar var sjálfstæð bújörð frá um 1500 til 1861 þegar byggð lagðist þar af. Áður fyrr var í Örfirisey aðsetur kaupmanna. Kaupmannsbúðirnar á [[Grandahólmi|Grandahólma]] norðan við eyjuna voru fluttar þangað á 17. öld. Þær voru svo fluttar til Reykjavíkur 1780. Árið 1835 varð Örfirisey hluti af lögsagnarumdæmi Reykjavíkur og 1906 eignaðist borgin eyjuna.<ref>{{tímarit.is|3300520|Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=2. febrúar 1980|bls=10-11}}</ref> Um aldamótin 1900 var grútarbræðsla rekin í eyjunni sem mikla lykt lagði af.<ref>{{tímarit.is|3276841|Í Örfirisey|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=19. maí 1946|bls=247-249}}</ref> Hafnargarður var reistur á grandanum út í eyna við þegar [[Reykjavíkurhöfn]] var byggð.<ref>{{cite web|url=http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/|title=Alfræði Reykjavíkur|archive-url=https://web.archive.org/web/20171103040544/http://gudjonfr.is/alfraedi-reykjavikur/ |archive-date=2017-11-03|author=Guðjón Friðriksson}}</ref> Síðan þá hefur eyjan verið stækkuð með landfyllingum í allar áttir.<ref name="fornleifar">{{cite report|url=https://skraning.minjastofnun.is/Verkefni_2322.pdf|title=Fornleifaskráning Örfirisey og Grandinn|author=Anna Lísa Guðmundsdóttir|year=2009|publisher=Minjasafn Reykjavíkur}}</ref> Sundskáli var reistur í Örfirisey árið 1925. Í [[síðari heimsstyrjöld]] lagði [[breski herinn]] eyjuna alla undir herskálabyggð. Faxaverksmiðjan (nú [[Marshallhúsið]]) var reist þar undir síldarbræðslu 1948, en aldrei náðist að veiða nógu mikið af síld til að halda henni í fullum rekstri.<ref>{{cite news|url=https://www.visir.is/paper/borgarblod/borgarblod_2020_18.pdf|title=Frá verslun til útvegs og aftur til verslunar|work=Vesturbæjarblaðið|pages=10-11|date=Júní 2020}}</ref> == Olíubirgðastöðin == Í Örfirisey er olíubirgðastöð. Upphaf olíulöndunar í Örfirisey má rekja til þess þegar [[Landsverslunin]] fékk leyfi til að landa þar steinolíu árið 1918.<ref name="fornleifar" /> Árið 1950 hóf [[Olíufélagið ESSO|Olíufélagið]] að reisa olíutanka í eyjunni. Árið 1970 fékk [[Skeljungur]] úthlutað lóð við hlið lóðar Olíufélagsins. Árið 1995 voru þrjár olíubirgðastöðvar starfræktar í [[Reykjavík]]: stöðin í Örfirisey, birgðastöð Skeljungs hf í [[Skerjafjörður|Skerjafirði]] og olíubirgðastöð [[Olíuverzlun Íslands|Olíuverzlunar Íslands]] í [[Laugarnes]]i. Á því ári var hafinn undirbúningur að sameiningu reksturs olíubirgðastöðva [[Olíudreifing]]ar í Örfirisey og voru þrír geymar fluttir úr stöðinni í Laugarnesi í Örfirisey í þeim tilgangi. Laugarnesstöðin var tekin úr notkun 1997. Árið 1998 seldi Skeljungur lóð félagsins í Skerjafirði og síðan þá er Örfirisey eini staðurinn í höfuðborginni sem olíubirgðastöð er starfrækt.<ref>{{cite report|url=https://ust.is/library/sida/atvinnulif/starfsleyfi-og-eftirlitsskyrslur/101%20Grunn%C3%A1standssk%C3%BDrsla%202023.pdf|title=Grunnástandsskýrla Örfirisey|page=4-5|author=Gestur Guðjónsson|publisher=Olíudreifing}}</ref> Árið 1986 var fyrsti hluti Eyjargarðs byggður og lestun flutningaskipa flutt þangað frá [[olía|olíubryggju]] við [[Grandagarður|Grandagarð]]. Ekki þótti lengur ásættanlegt að lesta [[bensín]]i í miðri fiskihöfn. Þegar lokið var við annan áfanga Eyjargarðs 1999 gátu stór olíuflutningaskip lagt þar að. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] [[Flokkur:Vesturbær Reykjavíkur]] sasbflxizsrb63h5q91v28htg1owj2y 0 21942 1984622 1972297 2026-11-01T02:59:48Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984622 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Jurtir | fossil_range = [[miðfrumlífsöld]] til nútíma | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = Jurtir | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = ''Plantae'' | regnum_authority = [[Herbert Copeland|Copeland]], 1956 | subdivision_ranks = Fylkingar | subdivision = ;[[Grænplöntur]] * [[Grænþörungar]] (''[[Chlorophyta]]'') * [[Kransþörungar]] (''[[Charophyta]]'') '''[[Kímplöntur]] (''[[Embryophyta]])''' * '''[[Æðlausar plöntur]]''' ** [[Soppmosar]] (''[[Marchantiophyta]]'') ** [[Hornmosar]] (''[[Anthocerotophyta]]'') ** [[Mosar]] (''[[Bryophyta]]'') ** †''[[Horneophytopsida]]'' * '''[[Æðplöntur]]''' ** †''[[Rhyniophyta]]'' ** †''[[Zosterophyllophyta]]'' ** [[Jafnar]] (''[[Lycopodiophyta]]'') ** †''[[Trimerophytophyta]]'' ** [[Byrkningar]] (''[[Pteridophyta]]'') ** †''[[Progymnospermophyta]]'' * '''[[Fræplöntur]] (''[[Spermatophyta]]'')''' ** †[[Fræburknar]] (''[[Pteridospermatophyta]]'') ** [[Berfrævingar]] (''[[Pinophyta]]'') ** [[Köngulpálmar]] (''[[Cycadophyta]]'') ** [[Musteristré]] (''[[Ginkgophyta]]'') ** [[Gnetuviðir]] (''[[Gnetophyta]]'') ** [[Dulfrævingar]] (''[[Magnoliophyta]]'') †''[[Nematophyta]]'' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} '''Jurtir''' eða '''plöntur''' ([[fræðiheiti]]: ''Plantae'') eru stór hópur [[lífvera]] sem telur um 380.000 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] og myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]], '''jurtaríkið'''. Til jurta teljast meðal annars [[tré]], [[blómplanta|blómplöntur]], [[gras|grös]] og [[burkni|burknar]]. Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] sem þýðir að þær fá orku úr [[sólarljós]]i. Þær nota [[grænukorn]], sem þær hafa fengið með [[innanfrumusamlífi]] við [[blábaktería|blábakteríur]] og innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]], til að framleiða [[sykra|sykrur]] úr [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og [[vatn]]i. Nær allar jurtir ljóstillífa. Einu undantekningarnar eru [[sníkjujurt]]ir sem hafa misst þennan hæfileika og lifa á öðrum jurtum eða [[sveppir|sveppum]]. [[Aristóteles]] skipti öllum lífverum í jurtir og dýr og taldi meðal annars [[þörungar|þörunga]] og sveppi til jurta. Þetta urðu svo jurtaríki (''Vegetabilia'' og síðar ''Plantae'') og [[dýraríki]] (''Animalia'') hjá [[Carl von Linné|Carli von Linné]]. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki. Í þessari grein er jurtaríkið skilgreint sem allar [[grænplöntur]], og nær þá yfir bæði [[grænþörungar|grænþörunga]] og [[kímplöntur]] ([[hornmosar|hornmosa]], [[soppmosar|soppmosa]], [[baukmosar|baukmosa]], [[jafnar|jafna]], [[burknar|burkna]], [[barrtré]] og aðra [[berfrævingar|berfrævinga]] og [[dulfrævingar|dulfrævinga]]). Erfðafræðilega teljast grænplöntur til [[fornblaðgrænungar|fornblaðgrænunga]] (''Archaeplastida''), ásamt [[rauðþörungar|rauðþörungum]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar|bláþörungum]] (''Glaucophyta''). Um 380.000 [[tegund (líffræði)|tegundir]] jurta eru þekktar. Þar af er langstærsti hlutinn, um 280.000 tegundir, [[fræplöntur]]. Jurtir ná yfir allt frá einfruma lífverum að risavöxnum [[tré|trjám]]. Þær framleiða stóran hluta af [[súrefni]]ssameindum jarðar, og sykrurnar sem þær búa til eru helsti orkugjafi [[vistkerfi|vistkerfa]]. Aðrar [[lífvera|lífverur]], þar á meðal [[dýr]], lifa á jurtum, ýmist með því að éta þær beint, eða með því að nærast á öðrum [[jurtaæta|jurtaætum]]. [[Maðurinn|Menn]] hagnýta plöntur með margvíslegum hætti. [[Korn]], [[ávöxtur|ávextir]] og [[grænmeti]] hafa verið mikilvægur hluti af fæðu manna í þúsundir ára. Í sumum tilvikum hafa menn þróað [[ræktunarafbrigði]] af tilteknum [[matjurt]]um, með [[valræktun]] yfir margar aldir. Jurtir eru mikilvæg uppspretta [[byggingarefni|byggingarefna]], sem skraut og [[skriffæri]]. Menn hafa auk þess nýtt margar jurtir [[lækningajurt|til lækninga]] og í [[lyf]]jagerð.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315794|title=Lækningajurtir og galdraplöntur|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2000|author=Vilmundur Hansen|pages=4-5}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|title=Um ýmsar íslenskar lækningajurtir|journal=Heilbrigðistíðindi|year=1872|number=3-4|pages=30-32|author=Jón Hjaltalín|archive-date=2013-06-02|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602140631/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1182612|title=Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum|journal=Vísir|year=1955|number=159|page=5|author=Ingólfur Davíðsson}}</ref> Jurtir eru meginrannsóknarefni [[grasafræði]], sem er undirgrein [[líffræði]]. == Skilgreiningar == Allar lífverur voru áður flokkaðar í tvo flokka: jurtir og [[dýr]]. Þessa flokkun má rekja til [[Aristóteles]]ar (384-322 f.Kr.) sem setti þá fram í [[líffræði Aristótelesar]].<ref>{{Cite book |last=Hull |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=ymrg0lMEYt0C&q=PA84 |title=Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2010 |page=82 |isbn=9780226360492 }}</ref> Hann gerði greinarmun á lífverum sem hefðu „tilfinninganæma sál“ eða aðeins „vaxtarsál“ eins og plöntur.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/110 111]–119}}</ref> [[Þeófrastos]] þróaði flokkunarfræði Aristótelesar áfram.<ref name="OxBib">{{Cite web |title=Taxonomy and Classification |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199941728/obo-9780199941728-0065.xml |access-date=2023-03-07 |website=obo }}</ref> Löngu síðar lagði [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] (1707–1778) grunninn að [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]] nútímans, en hélt í þessi tvö ríki: dýraríkið ''Animalia'' og jurtaríkið ''Vegetabilia''.<ref name="OxBib"/> Þegar hugtakið ''Plantae'' er notað til að flokka lífverur á það oftast við um eina af þessum fjórum skilgreiningum: {|class="wikitable" |- ! Nafn ! Inntak ! Skilgreining ! Lýsing |- |[[Kímplöntur]] (''Embryophyta'') |Plantae ''sensu strictissimo'' | Aðeins fjölfruma |'''Jurtir í þrengstum skilningi''' telja [[soppmosar|soppmosa]], [[hornmosar|hornmosa]], [[baukmosar|baukmosa]] og [[æðplöntur]], auk forsögulegra jurta sem líkjast þessum flokkum (s.s. ''Metaphyta'' <small>Whittaker, 1969</small>,<ref name="ib.usp.br">{{cite journal |last1=Whittaker |first1=R. H. |year=1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms |url=https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |pmid=5762760 |bibcode=1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |archive-date=17 November 2017 |url-status=dead }}</ref> ''Plantae'' <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |year=1971 |title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=25 |issue=1 |pages=242–245 |doi=10.2307/2406516 |pmid=28562945 |jstor=2406516 }}</ref>). |- |[[Grænplöntur]] (''Viridiplantae'', ''Viridiphyta'', ''Chlorobionta'' eða ''Chloroplastida'') |Plantae ''sensu stricto'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í þröngum skilningi''' telja [[grænir þörungar|græna þörunga]] og landplöntur sem þróuðust út frá þeim, þar á meðal [[kransþörungar|kransþörunga]]. Innbyrðis skyldleiki þessara lífvera er enn til rannsóknar og nöfnin breytast ört. Greinin ''Viridiplantae'' nær yfir lífverur með [[beðmi]], [[blaðgræna|blaðgrænu]] ''a'' og ''b'', og [[plastíð]] með tveimur himnum sem geta ljóstillífað og geymt mjölva. Þessi skilgreining er notuð í þessari færslu (s.s. ''Plantae'' <small>[[Herbert Copeland|Copeland]], 1956</small><ref>{{cite book |last=Copeland |first=H. F. |year=1956 |title=The Classification of Lower Organisms |publisher=Pacific Books |page=6 |url=https://archive.org/details/classificationof00cope }}</ref>). |- |[[Fornblaðgrænungar]] (''Archaeplastida'', ''Plastida'' eða ''Primoplantae'') |Plantae ''sensu lato'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðum skilningi''', þar á meðal [[rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar]] (''Glaucophyta'') sem framleiða [[rauðþörungamjölvi|rauðþörungamjölva]] í [[utanfrumuefni]]. Þessi grein telur allar þær lífverur sem fengu [[grænukorn]] fyrir milljónum ára með því að gleypa blágeril (s.s. ''Plantae'' <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Tom |author-link=Tom Cavalier-Smith |year=1981 |title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine? |url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |journal=[[BioSystems]] |volume=14 |issue=3–4|pages=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818|bibcode=1981BiSys..14..461C }}</ref>). |- |Eldri úreltar skilgreiningar |Plantae ''sensu amplo'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðustum skilningi''', þar á meðal óskyldir [[þörungar]], [[sveppir]] og [[bakteríur]], samkvæmt eldri úreltum skilgreiningum (s.s. ''Plantae'' eða ''Vegetabilia'' <small>Linnaeus 1751</small>,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1751 |url=https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |title=Philosophia botanica |location=Stockholm |language=Latin |publisher=Godofr. Kiesewetter |page=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623232618/https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |edition=1st }}</ref> ''Plantae'' <small>Haeckel 1866</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |year=1866 |title=Generale Morphologie der Organismen |url=https://archive.org/details/bub_gb_-5k5AAAAcAAJ |publisher=Verlag von Georg Reimer |location=Berlin |at=vol. 1: i–xxxii, 1–574, plates I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, plates I–VIII }}</ref> ''Metaphyta'' <small>Haeckel, 1894</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |date=1894 |url=https://archive.org/details/systematischephy01haec |title=Die systematische Phylogenie }}</ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small><ref name="ib.usp.br" />). |} == Þróun == === Fjölbreytni === [[File:Cosmarium201512081550.JPG|thumb|upright|Skrautþörungurinn ''[[Cosmarium botrytis]]'' er einfruma.]] [[File:US 199 Redwood Highway.jpg|thumb|upright|Strandrauðviðurinn ''[[Sequoia sempervirens]]'' verður allt að 120 metrar á hæð.]] Um 382.000 [[tegund (líffræði)|jurtategundir]] eru viðurkenndar.<ref name=WFO/> Mikill meirihluti þeirra, um 283.000 tegundir, eru [[fræplöntur]].<ref name="IUCNdata">{{cite web |title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010) |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=11 March 2010 |url=https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |archive-date= 21 July 2011 |url-status= live }}</ref> Í töflunni er helstu fylkingum grænna jurta raðað eftir áætluðum fjölda tegunda. Um 85-90% af öllum jurtum eru blómstrandi jurtir (dulfrævingar). Nokkur verkefni hafa reynt að safna færslum um allar þekktar jurtategundir í gagnagrunn, eins og [[World Flora Online]].<ref name=WFO>{{cite web|work=The World Flora Online|title=An Online Flora of All Known Plants |url=http://worldfloraonline.org/|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-12 |title=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer |url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |access-date=2022-05-28 |website=Mongabay Environmental News |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202847/https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |url-status=live }}</ref> Minnstu jurtir heims eru [[einfruma lífvera|einfruma lífverur]] eins og [[skrautþörungar]] (frá 10 μm í þvermál) og ''[[picozoa]]''-þörungar (innan við 3 μm í þvermál),<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=John D.|last2=McCourt |first2=Richard M. |chapter=Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids |editor-first1=John D. |editor-last1=Wehr |editor-first2=Robert G. |editor-last2=Sheath |editor-first3=John Patrick |editor-last3=Kociolek |date=2014 |edition=2 |title=Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-12-385876-4 }}</ref><ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=[[PLOS One|PLOS ONE]] |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> og þær stærstu eru risavaxin [[tré]], eins og [[rauðviður]] (''[[Sequoia sempervirens]]'') sem verður allt að 120 metrar á hæð, og [[tröllagúmviður]] (''[[Eucalyptus regnans]]'') sem verður allt að 100 metrar.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle, Christopher J. |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+'''Helstu fylkingar núlifandi grænna jurta eftir fjölda tegunda''' |- ! Óformlegur flokkur ! Fylkingarnafn ! Almennt nafn ! Fjöldi lýstra núlifandi tegunda |- |rowspan="2" style=vertical-align:top;"|[[Grænir þörungar]] |[[Chlorophyta]] |style="text-align:left;"|[[Grænþörungar]] |style="text-align:right;"|3800–4300 <ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology' |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/343 343], 350, 392, 413, 425, 439, & 448}}</ref><ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Chlorophyta |publisher=[[National University of Ireland, Galway]] |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110003/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=97241&-session=abv4:AC1F1E78164b71ADB2VYE18555D5 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref> |- |[[Charophyta]] |style="text-align:left;"|[[Kransþörungar]] |style="text-align:right;"|2800–6000 <ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110015/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/457 457], 463, & 476}}</ref> |- |rowspan="3" style=vertical-align:top;"|[[Bryophytes]]<br />(mosar) |[[Marchantiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Soppmosar]] |style="text-align:right;"|6000–8000 <ref>{{Cite book |last1=Crandall-Stotler |first1=Barbara |title=Bryophyte Biology |url=https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse |last2=Stotler |first2=Raymond E. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000 |isbn=0-521-66097-1 |editor-last=Shaw |editor-first=A. Jonathan |location=Cambridge |page=[https://archive.org/details/bryophytebiology0000unse/page/21 21] |chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta |editor-last2=Goffinet |editor-first2=Bernard}}</ref> |- |[[Anthocerotophyta]] |style="text-align:left;"|[[Hornmosar]] |style="text-align:right;"|100–200 <ref>{{Cite book |last=Schuster |first=Rudolf M. |title=The Hepaticae and Anthocerotae of North America |publisher=[[Field Museum of Natural History]] |year=1992 |isbn=0-914868-21-7 |volume=VI |location=Chicago |pages=712–713}}</ref> |- |[[Bryophyta]] |style="text-align:left;"|[[Baukmosar]] |style="text-align:right;"|12000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first=Bernard |author2=William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=[[Monographs in Systematic Botany]] |volume=98 |pages=205–239 }}</ref> |- |rowspan="2" style="vertical-align:top;"|[[Pteridophyta]]<br />(byrkningar) |[[Lycopodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Jafnar]] |style="text-align:right;"|1200 <ref name="Raven 2005">{{cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |url-access=registration |edition=7th |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1007-3 }}</ref> |- |[[Polypodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Burknar]] |style="text-align:right;"|11000 <ref name="Raven 2005" /> |- |rowspan="5" style=vertical-align:top;"|[[Spermatophyta]]<br />(fræplöntur) |[[Cycadophyta]] |style="text-align:left;"|[[Köngulpálmar]] |style="text-align:right;"|160 <ref>{{cite book |last1=Gifford |first1=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |url=https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff |edition=3rd |page=[https://archive.org/details/morphologyevolut0000giff/page/358 358] |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1946-5 }}</ref> |- |[[Ginkgophyta]] |style="text-align:left;"|[[Musteristré]] |style="text-align:right;"|1 <ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |isbn=978-0-13-651589-0 }}</ref> |- |[[Pinophyta]] |style="text-align:left;"|[[Barrtré]] |style="text-align:right;"|630 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Gnetophyta]] |style="text-align:left;"|[[Gnetuviðir]] |style="text-align:right;"|70 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Angiospermae]] |style="text-align:left;"|[[Dulfrævingar]] |style="text-align:right;"|258650 <ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627094911/https://www.iucnredlist.org/ |date=27 June 2014 }}''</ref> |} [[Alþjóðlegt nafnakerfi þörunga, sveppa og plantna]]<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url=https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |access-date=2023-03-04 |website=www.iapt-taxon.org |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216164849/https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |archive-date=2019-12-16 |url-status=dead }}</ref> og [[Alþjóðlegt nafnakerfi ræktaðra plantna]]<ref>{{Cite book |last=Gledhill |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC&dq=international+code+of+nomenclature+for+cultivated+plants&pg=PA26 |title=The Names of Plants |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2008 |pages=26 |isbn=978-0-5218-6645-3 }}</ref> halda utanum nafngiftir plantna. === Skyldleikatré === Árið 2019 var stungið upp á eftirfarandi [[skyldleikatré]] út frá greiningu á [[erfðamengi]] og [[umritunarmengi]] úr 1.153 jurtategundum.<ref name="1000plants">{{cite journal |last1=Leebens-Mack |first1=M. |last2=Barker |first2=M. |last3=Carpenter |first3=E. |author4-link=Michael Deyholos |last4=Deyholos |first4=M. K. |last5=Gitzendammer |first5=M. A. |last6=Graham |first6=S.W. |last7=Grosse |first7=I. |last8=Li |first8=Zheng |display-authors=3 |title=One thousand plant transcriptomes and the phylogenomics of green plants |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=574 |issue=7780 |year=2019 |pages=679–685 |doi=10.1038/s41586-019-1693-2 |pmid=31645766 |pmc=6872490 |doi-access=free }}</ref> Staðsetning þörungahópa byggist á erfðamengi úr ættunum ''[[Mesostigmatophyceae]]'' og ''[[Chlorokybophyceae]]'' sem hafa verið raðgreind. Bæði ''chlorophyta'' og ''streptophyta'' þörungar eru taldir [[samstofna (erfðafræði)|samstofna]] í þessari greiningu, þar sem landplöntur þróuðust frá þessum hópum.<ref name="MvirideGenome1">{{cite journal |last1=Liang |first1=Zhe |display-authors=etal |title=Mesostigma viride Genome and Transcriptome Provide Insights into the Origin and Evolution of Streptophyta |journal=[[Advanced Science]] |volume=7 |issue=1 |year=2019 |pages=1901850 |doi=10.1002/advs.201901850 |pmid=31921561 |pmc=6947507 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mv_and_Ca_Genomes">{{cite journal |last1=Wang |first1=Sibo |display-authors=etal |title=Genomes of early-diverging streptophyte algae shed light on plant terrestrialization |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=95–106 |doi=10.1038/s41477-019-0560-3 |pmid=31844283 |pmc=7027972 |doi-access=free }}</ref> Flokkun mosa er bæði samhljóða Puttick ''et al.'' 2018,<ref name="Puttick2018">{{cite journal |last1=Puttick |first1=Mark |display-authors=etal |title=The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte |journal=[[Current Biology]] |volume=28 |issue=5 |year=2018 |pages=733–745 |doi=10.1016/j.cub.2018.01.063 |pmid=29456145|doi-access=free |hdl=10400.1/11601 |hdl-access=free }}</ref> og þróunarferlum sem byggja á raðgreiningu á erfðamengi hornmosa.<ref name="HornwortGenome1">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Jian |display-authors=etal |title=The hornwort genome and early land plant evolution |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=107–118 |doi=10.1038/s41477-019-0588-4|pmid=32042158 |pmc=7027989 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornwortGenome2">{{cite journal |last1=Li |first1=Fay Wei |display-authors=etal |title=Anthoceros genomes illuminate the origin of land plants and the unique biology of hornworts |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=3 |year=2020 |pages=259–272 |doi=10.1038/s41477-020-0618-2|pmid=32170292 |pmc=8075897 |doi-access=free }}</ref> {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%; |label1=[[Fornblaðgrænungar]] |1={{clade |1=[[Rauðþörungar]] [[File:Chondrus crispus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-034 (single).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Bláþörungar]] [[File:Glaucocystis nostochinearum.jpg|50px]] |label2=[[Grænplöntur]] |2={{clade |1=[[Grænþörungar]] [[File:Volvox sp.png|50px]] |2={{clade |1=''[[Prasinococcales]]'' |2=&nbsp; |state2=none |style2=font-size:50%;line-height:50%; <!-- spacer --> |3={{clade |1= {{clade |1=''[[Mesostigmatophyceae]]'' |2={{clade |1=''[[Chlorokybophyceae]]'' |2=[[Spíraldjásn]] [[File:Spirotaenia condensata.jpg|30px]] }} }} |2={{clade |1=''[[Klebsormidiales]]'' [[File:Klebsormidium bilatum Belgium (14759117646).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Kransnál]] [[File:CharaGlobularis.jpg|40px]] |2={{clade |1=''[[Coleochaetales]]'' |2={{clade |label1=[[Okþörungar]] |1=[[File:The freshwater alga Spirogyra.jpg|50px]] |label2=[[Kímplöntur]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[Mosar]] |1={{clade |1=[[Hornmosar]] [[File:Phaeoceros laevis 48205337 (white background).jpg|40px]] |2={{clade |1=[[Soppmosar]] [[File:Conocephalum conicum (e, 144739-474742) 1022.jpg|50px]] |2=[[Baukmosar]] [[File:WWB-0265-127-Polytrichum formosum.png|20px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Jafnar]] [[File:Lycopodium clavatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-219 (extracted).jpg|50px]] |2={{clade |label1=[[Burknar]] |1=[[File:California Arena Point fern.jpg|50px]] |label2=[[Fræplöntur]] |2={{clade |1=[[Berfrævingar]] [[File:PIH 1830 Scots Pine (Pinus sylvestris) graft clone collection in Röykkä Finland.jpg|40px]] |2=[[Dulfrævingar]] [[File:160 Ranunculus repens.jpg|50px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Lífeðlisfræði == === Plöntufrumur === {{aðalgrein|Plöntufruma}} [[Mynd:Plant_cell_structure_Icelandic_text.png|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu frumulíffæri plöntufrumu.]] Plöntufrumur hafa ýmis sérkenni sem aðrir [[heilkjörnungar]] hafa ekki. Þær hafa vatnsfyllta [[safabóla|safabólu]] í miðri frumunni, [[grænukorn]] og sterkan en sveigjanlegan [[frumuveggur|frumuvegg]] sem umlykur [[frumuhimna|frumuhimnuna]]. Grænukornin voru eitt sinn [[samlífi]] frumu óljóstillífandi lífveru og [[blágerlar|blágerils]]. Frumuveggurinn er að mestu úr [[beðmi]] og gerir það að verkum að fruman getur belgst út af vatni, án þess að springa. Safabólan gerir frumunni kleift að breyta um stærð, þrátt fyrir sama magn [[umfrymi]]s.<ref>{{cite web |title=Plant Cells, Chloroplasts, and Cell Walls |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/plant-cells-chloroplasts-and-cell-walls-14053956/ |website=Scitable by Nature Education |access-date=7 March 2023}}</ref> === Bygging === {{aðalgrein|Plöntulíffæri}} [[Mynd:Plant_Anatomy.svg|thumb|right|Líffærafræði fræplantna: (1) [[Sproti|sprotakerfi]], (2) [[rót (plöntur)|rótarkerfi]], (3) [[kímstöngull]], (4) [[brumknappur]], (5) [[lauf]]blað, (6) [[stöngulliður]], (7) [[brum]], (8) [[blaðstilkur]], (9) stilkur, (10) [[stöngulliðamót]], (11) [[stólparót]], (12) [[rótarhár]], (13) rótarendi, (14) [[rótarbjörg]]. ]] Flestar jurtir eru [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]] sem mynda [[frumusérhæfing|sérhæfða]] vefi, eins og [[æðvefur|æðvefi]], [[viðarvefur|viðarvefi]] og [[sáldvefur|sáldvefi]] í [[lauf]]i og [[stöngull|stönglum]]. Plöntur mynda líka sérhæfð [[líffæri]], eins og [[rót (plöntur)|rætur]] til að draga upp vatn og steinefni, stöngla til að styðja plöntunar og flytja vatn og [[plöntuefni]], lauf sem sjá um [[ljóstillífun]], og [[blóm]] fyrir [[æxlun]]. === Ljóstillífun === Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] næringarríkar sameindir ([[sykra|sykrur]]) með orku sem þær fá úr [[ljós]]i. Plöntufrumur innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]] í grænukornum, grænt litarefni sem safnar í sig ljósorku. Efnahvarfinu er lýst með formúlunni:<ref>{{cite web |last=Newton |first=John |title=What Is the Photosynthesis Equation? |url=https://sciencing.com/photosynthesis-equation-6962557.html |website=Sciencing |access-date=7 March 2023}}</ref> :<chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{ljós}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> Þetta efnahvarf leysir [[súrefni]] út í andrúmsloftið. Grænar plöntur, ásamt grænþörungum og blágerlum, framleiða stóran hluta af súrefni heimsins.<ref name="Reinhard Planavsky Olson Lyons 2016">{{cite journal |last1=Reinhard |first1=Christopher T. |last2=Planavsky |first2=Noah J. |last3=Olson |first3=Stephanie L. |last4=Lyons |first4=Timothy W. |last5=Erwin |first5=Douglas H. |display-authors=3 |title=Earth's oxygen cycle and the evolution of animal life |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=113 |issue=32 |date=25 July 2016 |doi=10.1073/pnas.1521544113 |pages=8933–8938|pmid=27457943 |pmc=4987840 |bibcode=2016PNAS..113.8933R |doi-access=free }}</ref><ref name=behrenfeld>{{cite journal |last1=Field |first1=C. B. |last2=Behrenfeld |first2=M. J. |last3=Randerson |first3=J. T. |author4=Falkowski, P. |year=1998 |title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |pages=237–240 |doi=10.1126/science.281.5374.237 |pmid=9657713 |issue=5374 |bibcode=1998Sci...281..237F |url=https://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q |access-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q |archive-date=25 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Tivy 2014">{{cite book |last=Tivy |first=Joy |title=Biogeography: A Study of Plants in the Ecosphere |date=2014 |isbn=978-1-317-89723-1 |oclc=1108871710 |pages=31, 108–110|publisher=Routledge }}</ref> Plöntur sem hafa þróað með sér sníkjulífi geta misst þau gen sem eru undirstaða ljóstillífunar og framleiðslu á blaðgrænu.<ref name="Qu-etal-2019">{{cite journal|first1=Xiao-Jian |last1=Qu |first2=Shou-Jin |last2=Fan |first3=Susann |last3=Wicke |first4=Ting-Shuang |last4=Yi |title=Plastome reduction in the only parasitic gymnosperm ''Parasitaxus'' is due to losses of photosynthesis but not housekeeping genes and apparently involves the secondary gain of a large inverted repeat |journal=Genome Biology and Evolution |volume=11 |issue=10 |date=2019 |pages=2789–2796 |doi=10.1093/gbe/evz187 |pmid=31504501 |pmc=6786476 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur| ]] ni0lvsdywy12n7s66dwdmsqcw97nead 0 23224 1984626 1956534 2026-11-01T07:17:29Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984626 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálaflokkur | flokksnafn_íslenska = Samband ungra sjálfstæðismanna<br>SUS | mynd = [[File:Ungirxd.png|280px|Ungirxd]] | formaður = [[Júlíus Viggó Ólafsson]] | stofnár = 27. júní 1930 | höfuðstöðvar = Valhöll, Háaleitisbraut 1<br> 105 [[Reykjavík]] | vefsíða = https://www.sus.is | litur línu = #29779E | hugmyndafræði = [[Frjálslyndi]], [[Frjálshyggja]], [[Íhaldsstefna]] | litur = #29779E | varaformaður = Tinna Eyvindardóttir Anton Berg Sævarsson | félagatal = 12000-15000 | einkennislitur = Blár | bókstafur = D }} '''Samband ungra sjálfstæðismanna''' (skammstafað '''SUS''') var stofnað á [[Þingvellir|Þingvöllum]] [[27. júní]] [[1930]]. Var sambandið stofnað þegar 15 svæðisbundin félög komu sér saman um að stofnun landssambands ungra sjálfstæðismanna með því að senda fulltrúa sína til stofnþings að þingvöllum. Voru stofnaðilar sambandssins því Fylkir frá Ísafirði, Heimdallur í Reykjavík, Óðinn á Flateyri, Skjöldur í Stykkishólmi, Stefnir í Hafnarfirði, Vörður á Akureyri ásamt sjálfstæðisfélaga í Bolungavík, Borgarnesi, Eskifirði, Sauðárkróki, Siglufirði, Vestmannaeyjum og Vestur-Húnavatnssýslu ásamt því að félög í Ólafsvík og Hnappadalssýslu komu að stofnun sambandsins án þess að senda fulltrúa á þingið. Taldi félagatal sambandsins við stofnun þess 1400 manns sem þótti mikill fjöldi í ljósi þess að Sjálfstæðisflokkurinn var þá um árs gamall. Í lögum sambandsins við stofnun þess kemur fram í 2. grein "Tilgangur sambandsins er: a) að vinna að því, að Ísland taki að fullu öll sín mál í eigin hefnur og gæði landsins til afnota fyrir landsmenn eina. b) að efla í landinu þjóðlega, víðsýna og frjálslynda framfarastefnu á grundvelli einstaklingsfrelsis, atvinnufrelsis og séreignar, með hagsmuni allra stétta fyrir augum. SUS er samband allra svæðisbundinna sjálfstæðisfélaga ungs fólks á aldrinum 15 til 35 ára. Félögin eru 38 talsins, og af þeim er [[Heimdallur (félag)|Heimdallur]] í Reykjavík stærsta félagið. Í félaginu eru milli 12.000-15.000 manns sem eiga aðild að félaginu í gegnum aðildarfélög víðsvegar um landið. Er sambandið því stærsta stjórnmálahreyfing landsins að að frátöldum Sjálfstæðisflokknum. Sambandsþing eru haldin annað hvert ár í ágúst eða september þar sem formaður og 26 stjórnarmenn úr öllum kjördæmum landsins eru kjörnir til tveggja ára. Þess á milli eru haldin málefnaþing annað hvert ár. Stjórnin hittist að jafnaði mánaðarlega. Framkvæmdastjórn, sem fer með daglegan rekstur sambandsins kemur saman vikulega. Skrifstofa sambandins er í Valhöll við Háaleitisbraut 1, Reykjavík. Núverandi formaður SUS er [[Júlíus Viggó Ólafsson]] en hann var kjörinn formaður á sambandsþingi SUS á Selfossi þann 5. október 2025. == Aðildarfélög Sambands ungra sjálfstæðismanna == {| class="wikitable" !Félag !Staður |- |Þór |Akranesi |- |Vörður |Akureyri |- |Jörundur |Blönduósi |- |Mímir |Bolungarvík |- |FUS |Dalasýslu |- |Verðandi |Dalvík |- |Lögurinn |Egilsstöðum |- |Hávarr |Eskifirði |- |Njörður |Fjallabyggð |- |Huginn |Garðabæ |- |Loki |Garði |- |Freyja |Grindavík |- |Gjafi |Grundarfirði |- |Stefnir |Hafnarfirði |- |Fjölnir |Hellu |- |Höfn |Hornafirði |- |Mjölnir |Húsavík |- |Bersi |Hvammstanga |- |Askur |Hveragerði |- |Fylkir |Ísafirði |- |Týr |Kópavogi |- |Viljinn |Mosfellsbæ |- |Egill |Mýrasýslu |- |Heimir |Reykjanesbæ |- |[[Heimdallur (félag)|Heimdallur]] |Reykjavík |- |Víkingur |Sauðárkróki |- |Hersir |Selfossi |- |Baldur |Seltjarnarnesi |- |Óðinn |Seyðisfirði |- |Forseti |Snæfellsbæ |- |Sif |Stykkishólmi |- |Eyverjar |Vestmannaeyjum |- |Hjörleifur |Vík |} == Formenn SUS == {| class="wikitable" !Ár !Formaður |- |1930-1932 |Torfi Hjartarson, Reykjavík |- |1932-1934 |Torfi Hjartarson, Reykjavík |- |1934-1936 |Jóhann G. Möller, Reykjavík |- |1936-1938 |Kristján Guðlaugsson, Reykjavík |- |1938-1940 |Kristján Guðlaugsson, Reykjavík |- |1940-1943 |Gunnar Thoroddsen, Reykjavík |- |1943-1945 |Jóhann Hafstein, Reykjavík |- |1945-1947 |Jóhann Hafstein, Reykjavík |- |1947-1949 |Jóhann Hafstein, Reykjavík |- |1949-1951 |Magnús Jónsson frá Mel, Skagafirði |- |1951-1953 |Magnús Jónsson frá Mel, Skagafirði |- |1953-1955 |Magnús Jónsson frá Mel, Skagafirði |- |1955-1957 |Ásgeir Pétursson, Reykjavík |- |1957-1959 |Geir Hallgrímsson, Reykjavík |- |1959-1961 |Þór Vilhjálmsson, Reykjavík |- |1961-1963 |Þór Vilhjálmsson, Reykjavík |- |1963-1965 |Árni Grétar Finnsson, Hafnarfirði |- |1965-1967 |Árni Grétar Finnsson, Hafnarfirði |- |1967-1969 |Birgir Ísleifur Gunnarsson, Reykjavík |- |1969-1971 |Ellert B. Schram, Reykjavík |- |1971-1973 |Ellert B. Schram, Reykjavík |- |1973-1975 |Friðrik Sophusson, Reykjavík |- |1975-1977 |Friðrik Sophusson, Reykjavík |- |1977-1979 |Jón Magnússon, Reykjavík |- |1979-1981 |Jón Magnússon, Reykjavík |- |1981-1983 |Geir Hilmar Haarde, Reykjavík |- |1983-1985 |Geir Hilmar Haarde, Reykjavík |- |1985-1987 |Vilhjálmur Egilsson, Reykjavík |- |1987-1989 |Árni Sigfússon, Reykjavík |- |1989-1991 |Davíð Stefánsson, Akureyri |- |1991-1993 |Davíð Stefánsson, Akureyri |- |1993-1995 |Guðlaugur Þór Þórðarson, Borgarnesi |- |1995-1997 |Guðlaugur Þór Þórðarson, Borgarnesi |- |1997-1999 |Ásdís Halla Bragadóttir, Reykjavík |- |1999-2001 |Sigurður Kári Kristjánsson, Reykjavík |- |2001-2003 |Ingvi Hrafn Óskarsson, Reykjavík |- |2003-2005 |Hafsteinn Þór Hauksson, Reykjavík |- |2005-2007 |Borgar Þór Einarsson, Reykjavík |- |2007-2009 |Þórlindur Kjartansson, Reykjavík |- |2009-2011 |Ólafur Örn Nielsen, Reykjavík |- |2011-2013 |Davíð Þorláksson, Reykjavík |- |2013-2015 |Magnús Júlíusson, Reykjavík |- |2015-2017 |Laufey Rún Ketilsdóttir, Reykjavík |- |2017-2019 |Ingvar Smári Birgirsson, Kópavogi |- |2019-2021 |Halla Sigrún Mathiesen, Hafnarfirði |- |2021-2023 |Lisbet Sigurðardóttir, Reykjavík |- |2023-2025 |Viktor Pétur Finnsson, Hafnarfirði |- |2025- |[[Júlíus Viggó Ólafsson]], Reykjavík |} ==Tenglar== *[https://web.archive.org/web/20260330170503/https://sus.is/ Vefur sambandsins] *[https://web.archive.org/web/20260610032532/https://sus.is/stjorn-sus/fyrri-stjornir/ Fyrri stjórnir SUS] *[https://timarit.is/page/4966755?iabr=on&fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR13QAdmWLu_54o7E5suAUd2YPZgS3CtISHr90exgBgRg1nKhQZScC2w-cA_aem_AfkFSG-Tm3BwPGQr5qmX6nipurVoQIXRXmau67gR9AEvEmOZcZpryU4g2NrtTIKVORjPoY5z68tqdK2uZBMTS965#page/n1/mode/2up/search/stofna%20samband%20ungra%20sj%C3%A1lfst%C3%A6%C3%B0ismanna Fréttatilkynning frá stofnun SUS] [[Flokkur:Sjálfstæðisflokkurinn]] {{S|1930}} pkjy2qjc05onj2vw4lq2eoid9r5ey4g 0 23623 1984610 1964251 2026-11-01T00:52:16Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984610 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Googleplexwelcomesign.jpg|thumb|right|Skilti fyrir utan höfuðstöðvar fyrirtækisins í [[Mountain View]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]].]] '''Google Inc.''' er [[Bandaríkin|bandarískt]] tölvufyrirtæki. Markmið þess er að veita almenningi yfirsýn yfir allar upplýsingar í heiminum. Til þess þróaði fyrirtækið og rekur nú [[Google leitarvélin|leitarvélina Google]] en auk hennar rekur fyrirtækið ýmsar aðrar sérhæfðari leitarþjónustur. Sjálft fyrirtækið var stofnað í bílskúr árið [[1998]] af [[Larry Page]] og [[Sergey Brin]] en núverandi stjórnarformaður Google er [[Eric E. Schmidt]] og starfsmenn þess orðnir um 54.000 [2012]. Í nóvember árið 2006 keypti Google YouTube fyrir 1,65 milljarða hlutabréfaeign í Google. Í september árið 2008 kom út Google Chrome sem er [[vafri]] frá Google sem byggir á [[WebKit]]-umbrotsvélinni. == Saga == === Upphafið === Ævintýrið í kringum Google hófst árið 1996 þegar doktorsnemarnir [[Larry Page]] og [[Sergey Brin]] við [[Stanford háskóli|Stanford háskóla]] fengu hugmynd að nýrri tækni fyrir leitarvélar á internetinu. Hugmyndin byggðist á því að láta leitarvélina skoða tengsl milli vefsíðna og raða niðurstöðum leitarinnar út frá þessum tengslum. Þetta var ólíkt þáverandi leitarvélum sem allar byggðu niðurstöður sínar á hvar og hversu oft leitarorðið kom fyrir á vefsíðunni. Fyrstir með þessa hugmynd voru þeir reyndar ekki því þegar á þessum tíma var til lítil leitarvél nefnd [[RankDex]] sem byggði á þessari tækni en lítið varð úr henni og sigldi útfærsla þeirra Page og Brin á hugmyndinni fljótt fram úr. Einnig leituðu þeir nýrra leiða á vélbúnaðarsviðinu en í stað þess að keyra vélina á nýjum dýrum vefþjónum þróuðu þeir tækni til að samnýta margar eldri og ódýrari tölvur. Þeir þræddu ruslahauga og úr varð ódýr klasi vefþjóna sem hýsti nýju byltingarkenndu leitarvélina þeirra. Nafnið "Google" er reyndar bara stafsetningarvilla á töluorðinu googol, sem er 1 með 100 núllum á eftir, og höfuðstöðvarnar Googleplex er orðaleikur með aðra enn stærri tölu, googolplex - 1 með googol núllum á eftir. Fyrst láu herlegheitin á léninu ''google.stanford.edu'' en þann 15. september 1997 keyptu félagarnir lénið ''google.com''.<ref>{{Cite journal|last=Brin|first=Sergey|author-link=Sergey Brin|last2=Page|first2=Lawrence|author-link2=Larry Page|year=1998|title=The anatomy of a large-scale hypertextual Web search engine|url=http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|journal=Computer Networks and ISDN Systems|volume=30|issue=1–7|pages=107–117|citeseerx=10.1.1.115.5930|doi=10.1016/S0169-7552(98)00110-X|issn=0169-7552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927004511/http://infolab.stanford.edu/pub/papers/google.pdf|archive-date=2015-09-27|access-date=2019-12-17|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal |last=Barroso |first=L.A. |last2=Dean |first2=J. |last3=Holzle |first3=U. |date=April 29, 2003 |title=Web search for a planet: the google cluster architecture |journal=IEEE Micro |volume=23 |issue=2 |pages=22–28 |doi=10.1109/mm.2003.1196112 |quote=We believe that the best price/performance tradeoff for our applications comes from fashioning a reliable computing infrastructure from clusters of unreliable commodity PCs.|url=https://semanticscholar.org/paper/8db8e53c92af2f97974707119525aa089f6ed53a }}</ref> Upp úr þessu fóru þeir einnig að leita að fjárfestum og gekk misvel. Mörg stór nöfn höfnuðu þeim en aðrir lögðu fé að veði. Einn stofnenda [[Sun-Microsystems]], [[Andy Bechtolsheim]] lagði til dæmis $100.000 fyrirtækið og í kjölfarið fóru að koma fleiri framlög. Í heildina náðu þeir að safna einni milljón dollara og þann [[27. september]] [[1998]] var svo fyrirtækið ''Google Inc.'' stofnað. Það hafði þá aðsetur í bílskúr í [[Kalifornía|Kaliforníu]] og var leitarvélin Google farin að svara um 10.000 fyrirspurnum daglega. Í mars 1999 fluttist fyrirtækið með sína átta starfsmenn í hina frægu byggingu við [[165 University Avenue]] í bænum [[Palo Alto]] í Kísildal. Þá voru daglegar fyrirspurnir komnar upp í 500.000. Hluti af þessum notendum kom frá [[AltaVista]] sem þá var ein mest notaða leitarvél þess tíma. Ástæðan var þó markaðsfræðileg skyssa AltaVista fremur en velheppnuð markaðssetning Google en þeir AltaVista menn tóku upp á því að breyta einföldu leitarvélinni sinni í heila vefgátt. Meira fé fór einnig að streyma inn í fyrirtækið. Nú voru þetta ekki lengur lítil fjárframlög frá einstaklingum heldur fjárfestu rótgróin fjárfestingarfyrirtæki eins og [[Kleiner Perkins Caufield & Byers]] og [[Sequoia Capital]] í Google fyrir samtals 25 milljónir bandaríkjadala. Þar að auki fóru fyrirtækjalausnir Google að seljast þegar leið á árið og venjulegi notendahópurinn var farinn að leggja fram þrjár milljónir fyrirspurna á dag. Öllum þessum umsvifum fylgdi nýtt starfsfólk og því þurfti stærra húsnæði. Brugðið var á það ráð að flytja í byggingaklasa í [[Mountain View]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] en þar eru núverandi höfustöðvar Google og kallast [[Googleplex]]. Þann 21. september 1999 hvarf svo ''Beta'' merkingin af Google leitarvélinni. == Að „gúgla“ á vefnum == [[Sagnorð|Sögnin]] að ''gúgla'' (eða ''gúggla'')<ref>{{Cite web|url=https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/66399|title=Íslensk nútímamálsorðabók|website=islenskordabok.arnastofnun.is|language=en|access-date=2023-12-20|archive-date=2023-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220172220/https://islenskordabok.arnastofnun.is/ord/66399|url-status=dead}}</ref> þýðir að nota leitarvél Google til að hafa upp á upplýsingum á veraldarvefnum. Til dæmis „Þór gúglaði uppskriftir“.<ref>{{Cite web|url=https://stafsetning.arnastofnun.is/fletta/111209|title=Íslensk stafsetningarorðabók|website=stafsetning.arnastofnun.is|language=en|access-date=2023-12-20|archive-date=2023-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220172221/https://stafsetning.arnastofnun.is/fletta/111209|url-status=dead}}</ref> Að gúgla er tiltölulega nýlegt [[nýyrði]] í íslensku, en það á uppruna sinn í vinsældum og yfirráðum Google sem leitarvélar. Orðið varð að sögn fyrst í [[enska|ensku]] en núna er það algengt í mörgum öðrum tungumálum. Fyrirtækið Google er samt sem áður á móti notkun orðsins þar eð eigendur þess óttast að [[vörumerki]] þess muni þynnast út við ofnotkun.<ref>{{cite web|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/08/04/AR2006080401536.html|title=So Google Is No Brand X, but What Is 'Genericide'?|author=Frank Ahrens|date=2006-08-05|accessdate =8. maí 2006|publisher = Washington Post}}</ref><ref>{{cite web |last=Krantz |first=Michael |date=[[25. október]], [[2006]] |url=http://googleblog.blogspot.com/2006/10/do-you-google.html |title=Do you "Google?" |publisher=The Official Google Blog |accessdate=11. ágúst 2007}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://www.google.com/intl/en/corporate/history.html|titill=Saga Google|mánuðurskoðað=12. febrúar|árskoðað=2006}} == Tengt efni == * [http://www.google.com/ www.google.com] [[Flokkur:Google|Google]] [[Flokkur:Bandarísk fyrirtæki]] [[Flokkur:Bandarísk hugbúnaðarfyrirtæki]] 1k5mz3pod8fxrn62zeijbfue5lxgd1y 0 25157 1984623 1798924 2026-11-01T04:07:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984623 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Larry Page in the European Parliament, 17.06.2009 (cropped).jpg|200px|thumb|hægri|Larry Page]] '''Lawrence E. „Larry“ Page''' ([[Fæðing|fæddur]] [[26. mars]] [[1973]]) stofnaði [[Google]] ásamt [[Sergey Brin]]. Larry er fæddur i [[Lansing]] í [[Michigan]]-fylki í [[Bandaríki|Bandaríkjunum]] og er með gráðu í [[tölvunafræði]] frá [[Stanford University|Stanford háskóla]]. Skv. [[Forbes]] er Larry 27. ríkasti maður heims, með metnar eignir upp á 12.8 milljarða dollara. == Tengill == * [https://web.archive.org/web/20080517201655/http://www-db.stanford.edu/~page/ Síða Larry hjá Stanford] {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Page, Larry}} {{fe|1973|Page, Larry}} [[Flokkur:Bandarískir athafnamenn]] [[Flokkur:Bandarískir tölvunarfræðingar|Page, Larry]] [[Flokkur:Bandarískir milljarðamæringar]] [[Flokkur:Google|Page, Larry]] 22vwgveru5ur6v8717yn5rmokgjbcgd 0 33017 1984638 1984194 2026-11-01T10:35:48Z Akigka 183 1984638 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í Austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 12o5juthgxjnm3fpfuqbh8d17264zkz 1984639 1984638 2026-11-01T10:37:28Z Akigka 183 1984639 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju á Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} ehdri6fzf9z988r43jj2wia85mvu591 1984641 1984639 2026-11-01T10:39:34Z Akigka 183 1984641 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnaskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} aqylrftdmsaxly9jv556624bp7mtnaf 1984642 1984641 2026-11-01T10:40:00Z Akigka 183 1984642 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en flutti árið 2021 að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 5wzd8yegk1gxc5jzy82geyb2xzq5v7u 1984643 1984642 2026-11-01T10:44:33Z Akigka 183 1984643 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Örfiriseyjargarð) til austurs frá Örfirisey. Frá austri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 19e3lyofui4q5lzpw7qyjhadlaeanbs 1984646 1984643 2026-11-01T10:58:06Z Akigka 183 /* Saga */ 1984646 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[Síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} hi9w56kko3tfez6jzwf9ka9xudysuxs 1984647 1984646 2026-11-01T10:58:50Z Akigka 183 /* Saga */ 1984647 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnumiðstöðin [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} qm5mdzuguh6hbexqrnz81xpj9e7ne7i 1984648 1984647 2026-11-01T11:03:32Z Akigka 183 1984648 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnuhúsið [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 55bqgbpkpkhj8dthg16tyi5thhjpl33 1984655 1984648 2026-11-01T11:42:31Z Akigka 183 /* Saga */ 1984655 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnuhúsið [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Tollhúsið]] var reist innst í höfninni milli 1967 og 1971. Þar átti að tollafgreiða farþegaskip og flutningaskip í sal á neðstu hæð, en vegna breytinga á farþegaflutningum og löndun úr flutningaskipum var byggingin aldrei notuð eins og til stóð í upphafi.<ref>{{tímarit.is|7814789|Úr tollheimtu í listsköpun|blað=Vesturbæjarblaðið|bls=8|dags=September 2022}}</ref> [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} 9g7efw4uzi6s3en7oi8do08apk31l8q 1984656 1984655 2026-11-01T11:46:26Z Akigka 183 /* Saga */ 1984656 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]] '''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.<ref>{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}</ref> Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).<ref>{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}</ref> Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina. Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnuhúsið [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}</ref> Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}</ref> Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}</ref> Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}</ref> ==Saga== [[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]] Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]]. Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir. [[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]] Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið. Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).<ref>{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}</ref> Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við. Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju. [[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]] Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn. Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Tollhúsið]] var reist innst í höfninni milli 1967 og 1971. Þar átti að tollafgreiða farþegaskip og flutningaskip í sal á neðstu hæð, en vegna fækkunar farþegaskipa og flutnings vöruflutninga í Sundahöfn var byggingin aldrei notuð á þann hátt sem til stóð í upphafi.<ref>{{tímarit.is|7814789|Úr tollheimtu í listsköpun|blað=Vesturbæjarblaðið|bls=8|dags=September 2022}}</ref> [[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]] Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði. Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.<ref>{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna] * {{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}} * {{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}} * {{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}} * {{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]] [[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]] {{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}} bk10mey007ti0xp1cs8jths5o96got3 0 37517 1984565 1699984 2026-10-31T19:46:02Z ~2026-57965-31 122399 "Eldhús eftir máli" bætt við listann 1984565 wikitext text/x-wiki '''Listi yfir íslenskar stuttmyndir''' {| class="wikitable sortable" ! style="background-color:#ddd" | Ár ! style="background-color:#ddd" | Stuttmynd ! style="background-color:#ddd" | Leikstjóri |- | 1992 || [[Allt gott]] || [[Hrafn Gunnlaugsson]] |- | 2007 || [[Anna og skapsveiflurnar (stuttmynd)|Anna og skapsveiflurnar]] || |- | 1980 || [[Brennu-njálssaga (stuttmynd)|Brennu-njálssaga]] || [[Friðrik Þór Friðriksson]] |- | || Breiðafjarðareyjar || [[Óli Örn Andreasson]] |- | 2002 || [[Bræður berjast (stuttmynd)|Bræður berjast]] || |- | 1999 || [[Citizen Cam (stuttmynd)|Citizen Cam]] || |- | 2001 || [[Eilífðin (stuttmynd)|Eilífðin]] || |- |2020 |Eldhús eftir máli |Atli Arnarsson, Sólrún Ylfa Ingimarsdóttir |- | 1981 || [[Eldsmiðurinn (stuttmynd)|Eldsmiðurinn]] || [[Friðrik Þór Friðriksson]] |- | 1974 || [[Eldur í Heimaey (stuttmynd)|Eldur í Heimaey]] || |- | 1989 || [[Flugþrá (stuttmynd)|Flugþrá]]|| |- | 1999 || [[Flying Blind (stuttmynd)|Flying Blind]] || |- | 2004 || [[Fragile (stuttmynd)|Fragile]] || |- | 1995 || [[Gas (stuttmynd)|Gas]] || |- | 2001 || [[Gildran (stuttmynd)|Gildran]] || [[Örn Ingi Gíslason]] |- | 2002 || [[GnihtemoS (stuttmynd)|GnihtemoS]] || |- | 2006 || [[Gódir gestir (stuttmynd)|Gódir gestir]] || |- | 1985 || [[Hringurinn (kvikmynd)|Hringurinn]] || [[Friðrik Þór Friðriksson]] |- | 2003 || [[Karamellumyndin (stuttmynd)|Karamellumyndin]] || |- | 1965 || [[Labbað um Lónsöræfi (stuttmynd)|Labbað um Lónsöræfi]] || |- | 2004 || [[Legal Criminals (stuttmynd)|Legal Criminals]] || |- | 2002 || [[Litla lirfan ljóta (stuttmynd)|Litla lirfan ljóta]] || |- | 2004 || [[Með mann á bakinu (stuttmynd)|Með mann á bakinu]] || |- | 1994 || [[Negli þig næst (stuttmynd)|Negli þig næst]] || |- | 1994 || [[Nifl (stuttmynd)|Nifl]] || |- | 2000 || [[On Top Down Under (stuttmynd)|On Top Down Under]] || [[Friðrik Þór Friðriksson]] |- | 2004 || [[Savior (stuttmynd)|Savior]] || |- | 2006 || [[Sea of Perdition (stuttmynd)|Sea of Perdition]] || |- | 2004 || [[Slavek the Shit (stuttmynd)|Slavek the Shit]] || |- | 1990 || [[SSL-25 (stuttmynd)|SSL-25]] || |- | 2000 || [[Stenfolket (stuttmynd)|Stenfolket]] || |- | 1964 || [[Surtur fer sunnan (stuttmynd)|Surtur fer sunnan]] || |- | 2004 || [[Síðasti bærinn í dalnum (stuttmynd)|Síðasti bærinn í dalnum]] || Rúnar Rúnarsson |- | 1996 || [[Sól, sól skín á mig... (stuttmynd)|Sól, sól skín á mig...]] || |- | 1955 || [[Tunglið, tunglið, taktu mig (stuttmynd)|Tunglið, tunglið, taktu mig]] || |- | 1951 || [[Töfraflaskan (stuttmynd)|Töfraflaskan]] || |- | 2005 || [[Töframaðurinn (stuttmynd)|Töframaðurinn]] || |- | 1952 || [[Ágirnd og Alheimsmeistarinn (stuttmynd)|Ágirnd og Alheimsmeistarinn]] || |- | 1992 || [[Ævintýri á okkar tímum (stuttmynd)|Ævintýri á okkar tímum]] || |- | 1995 || [[Í draumi sérhvers manns (stuttmynd)|Í draumi sérhvers manns]] || |- | 2001 || [[Øllet på bjerget (stuttmynd)|Øllet på bjerget]] || |- | 1980 || [[Þrymskviða (kvikmynd)|Þrymskviða]] || [[Sigurður Örn Brynjólfsson]] |- | 2005 || [[Þröng sýn (stuttmynd)|Þröng sýn]] || |- | 1923 || [[Ævintýri Jóns og Gvendar]] || [[Loftur Guðmundsson]] |} {{Íslensk kvikmyndagerð}} == Tenglar == * [http://this.is/shortcut/saga.html Stuttmyndadagar í Reykjavík 1992-2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061004132447/http://this.is/shortcut/saga.html |date=2006-10-04 }} [[Flokkur:Kvikmyndir]] [[Flokkur:Íslenskar stuttmyndir| ]] 8lap40phobegb129c8fqyygpd7xqsr9 0 37645 1984550 1906894 2026-10-31T14:14:47Z Berserkur 10188 1984550 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]| [[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Jacquerie meaux.jpg|thumb|right|[[Jacquerie-bændauppreisnin]] bæld niður.]] Árið '''1358''' ('''MCCCLVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Jón skalli Eiríksson]] var skipaður biskup á [[Hólabiskupar|Hólum]]. * [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árni Þórðarson]], [[Andrés Gíslason]], [[Jón Guttormsson skráveifa]] og [[Þorsteinn Eyjólfsson]] komu til landsins með [[hirðstjóri|hirðstjórnarvöld]] sem þeir skiptu á milli sín. * [[Sigurður Guðmundsson (lögmaður á Svalbarði)|Sigurður Guðmundsson]] varð lögmaður sunnan og austan. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[11. janúar]] - Soldáninn af [[Marokkó]], Abu Inan Faris, var myrtur af aðstoðarmanni sínum. * [[18. febrúar]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] og [[Konungsríkið Króatía]] gerður Zadar-samninginn. Feneyingar misstu áhrifasvæði sín í [[Dalmatía|Dalmatíu]]. * [[16. mars]] - [[Hákon 6. Magnússon]], konungur Noregs, veitti bænum [[Skien]] borgarréttindi með sérstökum verslunarfríðindum. * [[8. maí]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Játvarður 3. Englandskonungur]] og [[Jóhann 2. Frakkakonungur]] skrifuðu undir samning í Windsor-kastala. Lausnargjald fyrir Jóhann sem var í haldi Englendinga átti að vera greitt á 6 árum og áttu Frakkar að láta af hendi fjórðung landsvæðis Frakklands. Frakkar gátu ekki greitt gjaldið sem eindagi var í nóvember. * [[28. maí]] - [[Jacquerie-bændauppreisnin]] hófst í [[Frakkland]]i. Bændur myrtu aðalsfólk og eyðilögðu kastala. ===Ódagsett=== * [[Hansakaupmenn]] gerðu borgina [[Lübeck]] að aðalstöðvum sínum. * Páfi [[bannfæring|bannfærði]] [[Magnús Eiríksson smek]] Noregskonung vegna ógreiddrar skuldar hans við páfastól. * [[Nanjing]] í Kína varð líklega stærsta borg heims. ;Fædd * [[24. ágúst]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur]] (d. [[1390]]). ;Dáin * [[20. júlí]] - [[Albert 2. af Austurríki|Albert 2.]], hertogi af Austurríki. * [[22. ágúst]] - [[Ísabella af Frakklandi, Englandsdrottning|Ísabella af Frakklandi]], drottning [[Játvarður 2.|Játvarðar 2.]] Englandskonungs (f. [[1295]]). * [[Ísabella Bruce]] drottning Noregs, seinni kona [[Eiríkur Magnússon prestahatari|Eiríks Magnússonar]] prestahatara. [[Flokkur:1358]] [[Flokkur:1351-1360]] gz75n6z4eeetl79bxzof56irqxmqi5l 1984551 1984550 2026-10-31T14:17:21Z Berserkur 10188 1984551 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]| [[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Jacquerie meaux.jpg|thumb|right|[[Jacquerie-bændauppreisnin]] bæld niður.]] Árið '''1358''' ('''MCCCLVIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Ísland == * [[Jón skalli Eiríksson]] var skipaður biskup á [[Hólabiskupar|Hólum]]. * [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árni Þórðarson]], [[Andrés Gíslason]], [[Jón Guttormsson skráveifa]] og [[Þorsteinn Eyjólfsson]] komu til landsins með [[hirðstjóri|hirðstjórnarvöld]] sem þeir skiptu á milli sín. * [[Sigurður Guðmundsson (lögmaður á Svalbarði)|Sigurður Guðmundsson]] varð lögmaður sunnan og austan. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[11. janúar]] - Soldáninn af [[Marokkó]], Abu Inan Faris, var myrtur af aðstoðarmanni sínum. * [[18. febrúar]] - [[Lýðveldið Feneyjar]] og [[Konungsríkið Króatía]] gerðu Zadar-samninginn. Feneyingar misstu áhrifasvæði sín í [[Dalmatía|Dalmatíu]]. * [[16. mars]] - [[Hákon 6. Magnússon]], konungur Noregs, veitti bænum [[Skien]] borgarréttindi með sérstökum verslunarfríðindum. * [[8. maí]] - [[Hundrað ára stríðið]]: [[Játvarður 3. Englandskonungur]] og [[Jóhann 2. Frakkakonungur]] skrifuðu undir samning í Windsor-kastala. Lausnargjald fyrir Jóhann sem var í haldi Englendinga átti að vera greitt á 6 árum og áttu Frakkar að láta af hendi fjórðung landsvæðis Frakklands. Frakkar gátu ekki greitt gjaldið sem eindagi var í nóvember. * [[28. maí]] - [[Jacquerie-bændauppreisnin]] hófst í [[Frakkland]]i. Bændur myrtu aðalsfólk og eyðilögðu kastala. ===Ódagsett=== * [[Hansakaupmenn]] gerðu borgina [[Lübeck]] að aðalstöðvum sínum. * Páfi [[bannfæring|bannfærði]] [[Magnús Eiríksson smek]] Noregskonung vegna ógreiddrar skuldar hans við páfastól. * [[Nanjing]] í Kína varð líklega stærsta borg heims. ;Fædd * [[24. ágúst]] - [[Jóhann 1. Kastilíukonungur]] (d. [[1390]]). ;Dáin * [[20. júlí]] - [[Albert 2. af Austurríki|Albert 2.]], hertogi af Austurríki. * [[22. ágúst]] - [[Ísabella af Frakklandi, Englandsdrottning|Ísabella af Frakklandi]], drottning [[Játvarður 2.|Játvarðar 2.]] Englandskonungs (f. [[1295]]). * [[Ísabella Bruce]] drottning Noregs, seinni kona [[Eiríkur Magnússon prestahatari|Eiríks Magnússonar]] prestahatara. [[Flokkur:1358]] [[Flokkur:1351-1360]] ay59uxeurgpu6kejt3bdtula3mw5jip 0 37646 1984547 1906895 2026-10-31T13:45:13Z Berserkur 10188 1984547 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|[[1361]]|[[1362]]| [[1341-1350]]|[[1351-1360]]|[[1361-1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1359''' ('''MCCCLIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == [[Mynd:Owain Glyndŵr at Cardiff City Hall.jpg|thumb|right|Stytta af [[Owain Glyndŵr]] í ráðhúsinu í [[Cardiff]].]] * [[Jón skalli Eiríksson]] kom til [[Ísland]]s, fyrsti biskupinn sem skipaður hafði verið beint af [[páfi|páfa]]. Skipið sem hann var á, ''Benediktsbáturinn'', brotnaði í spón við landsteinana en allir björguðust. * Bæir í [[Mýrdalur|Mýrdal]] (Mýdal) eyddust vegna öskufalls, segir í annálum. Raunar á það gos að hafa verið í Trölladyngju en það stenst ekki. Líklega er hér um að ræða [[Katla|Kötlugos]] og þá það sama og sett hefur verið á árið [[1357]], en ártalið er raunar óvíst. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup bannfærði [[Eysteinn Ásgrímsson|Eystein Ásgrímsson]] munk, höfund [[Lilja (kvæði)|Lilju]]. Þeir sættust þó fljótlega. * [[Ormur Snorrason]] varð lögmaður sunnan og austan. * Kirkjan á [[Gásir|Gásum]] brotnaði í óveðri. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[11. mars]] - Albert af Bæjaralandi, valdhafi í Hollandi, skipaði að hindra alla skipaskurði frá borginni [[Delft]] sem var í uppreisn. Borgin var undir umsátri í tvo mánuði þar til uppgjöf varð. * [[19. apríl]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Vopnahlé frá [[1357]] rann út. * [[11. júní]] - [[Konungsríkið Kastilía]] og [[Konungsríkið Aragónía]] áttust við í sjóorrustu um yfirráð yfir borginni [[Barselóna]]. Aragónía sem var með fámennara lið vann sigur og nýtti sér skotvopn og sprengjur. * [[28. október]] - [[Játvarður 3.]] Englandskonungur réðst inn í [[Calais]] eftir að friðarviðræður við Frakka fóru út um þúfur. * [[Berlín]] gekk í [[Hansasambandið]]. ;Fædd * [[Owain Glyndŵr]], síðasti velski [[prinsinn af Wales]] (d. [[1416]]) (fæðingarár þó ekki fullvíst). ;Dáin * [[21. júní]] - [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur]] (f. [[1339]]). * [[27. september]] - [[Jóhann mildi af Holtsetalandi|Jóhann mildi]], greifi af Holtsetalandi (f. um [[1297]]). * [[25. október]] – [[Beatrice af Kastilíu]], drottning Portúgals (f. [[1293]]). * [[13. nóvember]] – [[Ívan 2. af Rússlandi]], stórhertogi af Moskvu (f. [[1326]]). [[Flokkur:1359]] [[Flokkur:1351-1360]] j5xujk8rehjbranci7ofakqidhixtwr 0 38169 1984580 1937173 2026-10-31T21:12:48Z ~2026-58099-31 122403 Leiðréttar innsláttarvillur. 1984580 wikitext text/x-wiki {{Bifreið | mynd = Ford cz ubt.JPG | heiti = Ford Mustang | aka = | framleiðandi = [[Ford]] | fyrirtæki = | framleiðsluár = [[1964]]- | framleiðsluland = [[Bandaríkin]]<br>(Dearborn [[Michigan]] (1964-2005))<br>(Flat Rock, Michigan (2005- )) | forveri = | arftaki = | flokkur = Sportbíll | yfirbygging = 2ja dyra [[blæjubíll]],<br>2ja dyra coupé,<br>2ja dyra [[stallbakur]],<br>2ja dyra [[hlaðbakur]] | grunnur = Ford Fox (1979-1993),<br>SN-95 (1995-2004)<br>Ford D2C (2005- ) | drifbúnaður = Afturhjóladrifinn | vél = 2005- :<br>4,0 l V6 (210 hestöfl),<br>4,6 l V8 (300 hestöfl),<br>5,4 l V8 (500 hestöfl) | skipting = 3ja gíra sjálfskiptur,<br>4ra gíra sjálfskiptur,<br>5 gíra sjálfskiptur,<br>4ra gíra beinskiptur,<br>5 gíra beinskiptur,<br>6 gíra beinskiptur | hjólhaf = | lengd = | breidd = | hæð = | veghæð = | sporvídd að framan = | sporvídd að aftan = | þyngd = | eldsneytistankur = | skyldar bifreiðar = [[Shelby Mustang]] | svipaðar bifreiðar = [[AMC Javelin]],<br>[[Chevrolet Camaro]],<br>[[Dodge Challanger]] | hönnuður = }} '''Ford Mustang''', er [[sportbíll]] framleiddur af [[Bandaríkin|bandaríska]] bifreiðaframleiðandanum [[Ford]]. Þessi bíll kom fyrst á markað 17.apríl 1964 með 170cid 6cyl línu vél eða 260cid V8 vél. Opinberlega er miðað við 1965, en fyrstu bílarnir (frá apríl til sept. 1964) eru allir skráðir sem árgerð 1965 og voru eingöngu fáanlegir sem "Hardtop" og "Convertible", "Fastback" bíllinn kom síðar eins og GT pakkinn. Frá og með sept. 1964 voru vélarnar 6 cyl 200cid og V8 vélin 289 cid fáanleg í þremur stærðum, 200hö. 225hö og 271hö, en 302cid vélin var framleidd út frá fyrri 289cid vélinni og kom á markað 1967 aðallega til þess að koma kúpiktommu tölunni yfir 300 cid., eini munurinn er sá að hún er slaglengri en 289cid og þar af leiðandi er hún aðeins stærri. Margar útgáfur af vélinni hafa verið hannaðar frá fyrri tíð. Þar má geta 351cid vélinni sem kom fram árið [[1970]], en 351ci var hönnuð til að eyða minna eldsneyti, þessi breyting kom rétt fyrir [[Olíukreppan 1973|olíukreppuna]]] sem byrjaði [[1973]]. Þar er talað um að framleiðsla og útlit bílsins hafi farið versnandi og fóru Ford að framleiða bíla með litlum vélum og jafnvel bíla með svipaðari hönnun og japanskir framleiðendur, Þar var hagnýtni og kraftur í fyrirrúmi hjá Ford. Íslenski [http://www.mustang.is/ Ford Mustang] klúbburinn var stofnaður [[17. apríl]] árið [[2000]] í tilefni af 36 ára afmæli Mustangsins. {{Stubbur|bíll}} [[Flokkur:Ford Motor Company]] 2gsslaje9kcrvou08zjjld8a8hifs6b 10 40778 1984544 1423505 2026-10-31T12:23:45Z Akigka 183 1984544 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = Forngrísk lýrísk skáld | title = [[Lýrísku skáldin níu]]&nbsp;— [[Forngrískar bókmenntir]] | listclass = hlist | state = {{{state|autocollapse}}} |list1 = * [[Alkman]] * [[Saffó]] * [[Alkajos]] * [[Anakreon]] * [[Stesikkóros]] * [[Ibykos]] * [[Símonídes frá Keos]] * [[Pindaros]] * [[Bakkylídes]] }}<noinclude> [[Flokkur:Þemasnið|{{PAGENAME}}]]</noinclude> qvnwjxww7odmyxjrnbms6p3mjzj066e 0 43275 1984567 1957760 2026-10-31T20:39:17Z Akigka 183 1984567 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider man II.jpg | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry bíður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] ihofo91ykh7i5si80y9ao3a51qne0g7 1984568 1984567 2026-10-31T20:40:28Z Akigka 183 /* Söguþráður */ 1984568 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider man II.jpg | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] fpwd33uhr53slvqrk2hyyvqr48c1en8 1984569 1984568 2026-10-31T20:47:18Z Akigka 183 1984569 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider man II.jpg | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2004. Myndin er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] 5rwl9yuautbdx3hpoeybxf17n7xptwo 1984571 1984569 2026-10-31T20:47:58Z Akigka 183 /* Tilvísanir */ 1984571 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider man II.jpg | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2004. Myndin er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] [[Flokkur:Columbia Pictures-kvikmyndir]] izn4ecvhregvtg0rlz1jf6vdtahzjqr 1984572 1984571 2026-10-31T20:48:19Z Akigka 183 1984572 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider man II | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2004. Myndin er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] [[Flokkur:Columbia Pictures-kvikmyndir]] e6y481z46axrd6n07o8srobbp85x525 1984573 1984572 2026-10-31T20:48:40Z Akigka 183 1984573 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 2 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2004. Myndin er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur nemandi/ljósmyndari sem er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] [[Flokkur:Columbia Pictures-kvikmyndir]] o960dauynoyu68a78jxecvlhsocaqtf 1984574 1984573 2026-10-31T20:50:56Z Akigka 183 /* Söguþráður */ 1984574 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 2 | plagat = Spider man II.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 2 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Alfred Gough]] <br />[[Miles Miller]] <br />[[Michael Chabon]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Alfred Molina]] <br />[[Rosemary Harris]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Donna Murphy]] | framleiðandi = [[Avi Arad]] <br />[[Laura Ziskin]] | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<ref name="AFI">{{cite web |title=Spider-Man 2 |url=https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |publisher=[[American Film Institute]] |access-date=December 24, 2020|archive-date=February 9, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190209124146/https://catalog.afi.com/Film/54372-SPIDER-MAN-2?sid=c00a3d29-e653-4a94-b140-acafd83ff013&sr=5.242215&cp=1&pos=4 |url-status=live }}</ref><br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions<ref name="TheNumbers">{{cite web|title=Spider-Man 2 |url=https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |access-date=November 2, 2024|archive-date=August 9, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809115435/https://www.the-numbers.com/movie/Spider-Man-2#tab=summary |url-status=live }}</ref> | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Releasing]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = {{USA}} [[30. júní]], [[2004]] <br />{{ISL}} [[9. júlí]], [[2004]] | sýningartími = 127 mín. | aldurstakmark = Bönnuð innan 12 | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $180 M<ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title=Spider-Man 2 |id=0316654 |access-date=January 17, 2021 |archive-date=January 17, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210117234558/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0316654/ |url-status=live }}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn (kvikmynd)|Köngulóarmaðurinn]] | framhald = [[Köngulóarmaðurinn 3]] | verðlaun = | imdb_id = 0316654 }} '''''Köngulóarmaðurinn 2''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 2'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2004. Myndin er framhald myndarinnar ''[[Köngulóarmaðurinn (mynd)|Köngulóarmaðurinn]]'' sem aftur var byggð á [[Köngulóarmaðurinn|samnefndum myndasögum]] úr [[Marvel]]-myndasöguheiminum. Myndin var frumsýnd í Bandaríkjunum 30. júní . Myndin var sem fyrr framleidd af [[Marvel Entertainment]] og dreift af [[Sony Pictures Releasing]]. [[Sam Raimi]] leikstýrði myndinni, líkt og fyrri myndinni, og [[Tobey Maguire]], [[Kirsten Dunst]], [[James Franco]], [[Rosemary Harris]] og [[J.K. Simmons]] tóku aftur upp hlutverk sín. [[Alfred Molina]] og [[Dylan Baker]] komu nýir í leikarahópinn. == Söguþráður == Tvö ár eru liðin frá því að fyrstu myndinni lauk. Peter Parker (Maguire) á erfitt með að lifa tvöföldu lífi sem Köngulóarmaðurinn og venjulegur háskólanemi. Hann vinnur sem ljósmyndari en er sífellt rekinn úr starfi því hann kemur alltaf of seint. Dr. Curt Connors (Dylan Baker), kennari Peters, hefur áhyggjur af einkunnum hans og mætingu, og óttast að hann falli. Peter á líka erfitt með að hitta vini sína, Mary Jane Watson (Dunst), sem er leikkona á [[Broadway]], og Harry Osborn (Franco), sem hefur tekið við fyrirtæki föður síns. Auk þess er vinskapur Harry og Peter að flosna upp. Harry telur Köngulóarmanninn hafa drepið föður hans og að Peter sé að hylma yfir með honum. Faðir Harrys var í raun ofurillmennið [[Græni púkinn]], sem Harry vissi ekki. May frænka (Rosemary Harris) á vandræðum með leiguna. Blaðaútgefandinn J. Jonah Jameson (Simmons) heldur auk þess áfram að koma óorði á Köngulóarmanninn með blaði sínu. Harry býður Peter að tala við átrúnaðargoðið hans, dr. Otto Octavius (Alfred Molina). Harry fjármagnar tilraun Octaviusar. Peter þiggur það þar sem hann á að gera ritgerð um Octavius fyrir skólann. Octavius (sem er góðvinur dr. Connors) líkar vel við Peter og þeir ræða tímunum saman um [[kjarneðlisfræði]] og nýju uppfinninguna hans. Otto býður Peter á sýningu á uppfinningunni næsta dag. Uppfinningin eru fjórir vélarmar sem festast við mænu Octaviusar, svo hann geti stjórnað þeim. Armarnir eru ónæmir fyrir hita og segulsviði og hann notar þá til að stýra [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]] í [[þrívetni]]. Armarnir eru einnig með mikla [[gervigreind]], en Otto notar hömlunarkubb til að koma í veg fyrir að þeir stjórni honum. Tilraunin byrjar vel þar til segulaflið verður of mikið og allir hlutir í byggingunni fljúga í átt að „þrívetnissólinni“. Peter tekst að stöðva kjarnasamrunatækið (sem Köngulóarmaðurinn) en hömlunarkubbur Ottos eyðileggst og eiginkona hans (Donna Murphy) deyr. Harry verður næstum gjaldþrota. Skömmu síðar ná armarnir stjórn á Otto og sannfæra hann um að byggja nýtt tæki. Hann vantar peninga og armarnir sannfæra hann um að stela þeim. Hann fer í banka þar sem Peter er staddur með frænku sinni. Peter hleypur út, fer í búninginn og reynir að stöðva Otto. Otto rænir May, en Köngulóarmaðurinn bjargar henni. May breytir þá um skoðun á Köngulóarmanninum og sér að hann er hetja. Otto kemst undan með peningana en blöðin kalla hann [[Dr. Kolkrabbi|Dr. Kolkrabba]]. Samband Peters og Mary Jane versnar. Hún er vonsvikin yfir því að hann hefur aldrei séð leikritið sem hún leikur í. Hún trúlofast seinna geimfaranum John Jameson, syni J. Jonah Jameson. Þetta veldur Peter mikilli ástarsorg, ásamt því að hann er að missa köngulóarkrafta sína. Peter gefst því upp á að vera Köngulóarmaðurinn. Í fyrstu virðist allt ganga Peter í haginn í kjölfarið. Hann sér leikrit Mary Jane, honum tekst að mæta í skólann og halda starfinu. Harry er að missa vitið út af leitinni að Köngulóarmanninum og hann fær heimsókn frá Octaviusi, sem heimtar þrívetni fyrir tilraunina sína. Harry segist gefa honum þrívetnið ef hann færi honum Köngulóarmanninn lifandi. Hann segir honum að skoða Parker því hann hljóti að vita hvar Köngulóarmaðurinn er. Mary Jane er með bakþanka út af væntanlegu brúðkaupi sínu og biður Peter að hitta sig. Á þeim fundi vill hún fá að vita hvort hann elski hana. Octavius brýst inn, rænir Mary Jane og segir Peter að finna Köngulóarmanninn. Eftir að Octavius fer fær Peter kraftana sína aftur og mætir Otto sem Köngulóarmaðurinn. Þeir berjast fyrst uppi á klukkuturni og falla síðan niður á lest. Otto eyðileggur bremsur lestarinnar og neyðir Köngulóarmanninn til að stöðva hana. Honum tekst það en verður svo örmagna að Otto getur fært hann til Harrys. Otto færir Harry Köngulóarmanninn og fær þrívetnið. Harry hyggst drepa Köngulóarmanninn og tekur af honum grímuna en bregður þegar hann sér að þetta er Peter. Peter fær Harry til að segja sér hvar Otto er. Peter kemst þangað, en kjarnasamrunatækið er þegar komið í gang. Hann berst við Otto og tekur tækið úr sambandi en ekkert gerist. Hann tekur af sér grímuna til koma vitinu fyrir Otto og sannfærir hann um að farga vélinni. Eina leiðin er drekkja henni í ánni svo Otto notar vélarmana til að brjóta stoðirnar og deyr með vélinni. Mary Jane sér Peter án grímunnar og hann bjargar henni. Á sama tíma sér Harry föður sinn heitinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann að hefna sín og drepa Peter. Harry neitar og kastar hníf í áttina að honum en býtur þá spegil. Handan spegilsins finnur Harry bæli Græna púkans ásamt styrkbreytiformúlunni og vopnunum. Í brúðkaupi Mary Jane og John Jameson yfirgefur Mary Jane John við altarið og fer til Peters. Hún segist vera ásfangin af honum og vill hætta á að vera kærasta Köngulóarmannsins. Myndin endar þar sem Mary Jane horfir á eftir Peter sveifla sér um til að bjarga fólki. == Viðtökur == Myndin gekk mjög vel í kvikmyndahúsum. Hún náði 375,8 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og 421,2 milljón dölum á heimsvísu, samanborið við tæplega 200 milljón dala framleiðslukostnað.<ref name="TheNumbers" /> Myndin fékk almennt góða dóma og var sögð vera jafn góð eða betri en fyrri myndin í röðinni.<ref name="rt">{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|title=Spider-Man 2|archive-date=August 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809105749/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_2|url-status=live}}</ref> Alfred Molina fékk sérstakt hrós fyrir túlkun sína á ofurillmenninu dr. Octopus.<ref>{{cite news|first=Mark |last=Caro |url=http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |title=Caro reviews ''Spider-Man 2'' |work=Chicago Tribune |date=June 28, 2004 |access-date=May 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060828213024/http://metromix.chicagotribune.com/movies/mmx-040628-moviespiderman2,0,7449342.story |archive-date=August 28, 2006 |url-status=dead }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2004}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] [[Flokkur:Columbia Pictures-kvikmyndir]] 1rbjh1nfpzwnn771kkt6py6fwly0ac5 0 43381 1984581 1957761 2026-10-31T21:31:53Z Akigka 183 1984581 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Stan Lee]] <br />[[Steve Ditko]] <br />[[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nótina að biða eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Eddie hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Eddie er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Eddie er í sömu kirkjunni að biðja Guð um að drepa Peter, en fer til að kanna lætin í bjöllunni. Hann uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara að fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji hann ekki fyrirgefningu bara um skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] 1w7zbv6rzu2538ikdq3px6itobluw8d 1984582 1984581 2026-10-31T21:33:18Z Akigka 183 /* Söguþráður */ 1984582 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Stan Lee]] <br />[[Steve Ditko]] <br />[[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nótina að biða eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Eddie hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Eddie er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Eddie er í sömu kirkjunni að biðja Guð um að drepa Peter, en fer til að kanna lætin í bjöllunni. Hann uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji ekki um fyrirgefningu, bara skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] 3wmtlyotft3i1541jwrclo3yujqeag0 1984583 1984582 2026-10-31T21:34:36Z Akigka 183 /* Söguþráður */ 1984583 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Stan Lee]] <br />[[Steve Ditko]] <br />[[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nóttina við að hlusta eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Eddie hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Eddie er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Eddie er í sömu kirkjunni að biðja Guð um að drepa Peter, en fer til að kanna lætin í bjöllunni. Hann uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji ekki um fyrirgefningu, bara skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] 8xmvetxrt0dzm4fstvlycmrrywytv4y 1984584 1984583 2026-10-31T21:35:23Z Akigka 183 1984584 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nóttina við að hlusta eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Eddie hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Eddie er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Eddie er í sömu kirkjunni að biðja Guð um að drepa Peter, en fer til að kanna lætin í bjöllunni. Hann uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji ekki um fyrirgefningu, bara skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] 66vq8n5squvy4560rdwmqd2aqh8rp8f 1984585 1984584 2026-10-31T21:41:49Z Akigka 183 /* Söguþráður */ 1984585 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nóttina við að hlusta eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Brock hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Brock er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Brock er í sömu kirkjunni að biðja guð að drepa Peter. Hann fer til að kanna lætin í bjöllunni og uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji ekki um fyrirgefningu, bara skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] r9d8gfm2o3rxegkg8mlhlhkiuvqljz0 1984592 1984585 2026-10-31T23:51:32Z Akigka 183 /* Tilvísanir */ 1984592 wikitext text/x-wiki {{skáletrun}} {{kvikmynd | nafn = Köngulóarmaðurinn 3 | plagat = Spider man III.jpg | upprunalegt heiti= Spider-Man 3 | caption = | leikstjóri = [[Sam Raimi]] | handritshöfundur = [[Sam Raimi]] <br />[[Ivan Raimi]] <br />[[Alvin Sargent]] | leikarar = [[Tobey Maguire]] <br />[[Kirsten Dunst]] <br />[[James Franco]] <br />[[Thomas Haden Church]] <br />[[Topher Grace]] <br />[[Bryce Dallas Howard]] <br />[[J.K. Simmons]] <br />[[Dylan Baker]] <br />[[Rosemary Harris]] | tónlist eftir = [[Christopher Young]] <br />[[Danny Elfman]] (titilstef) | framleiðandi = {{Plainlist| * [[Laura Ziskin]] * [[Avi Arad]] * [[Grant Curtis]] }} | fyrirtæki = [[Columbia Pictures]]<br />[[Marvel Entertainment]]<br />Laura Ziskin Productions | dreifingaraðili = [[Sony Pictures Release]]<br />[[Sena]] | útgáfudagur = [[4. maí]], [[2007]] | sýningartími = 139 mín. | aldurstakmark = Bannað innan 10 ára | tungumál = [[enska]] | ráðstöfunarfé = $258-350 M<ref>{{cite magazine | first = Diane | last = Garrett | title = Red carpet becoming more global | magazine = [[Variety (magazine)|Variety]] | date = April 16, 2007 | url = https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | access-date = April 17, 2007 | archive-date = August 27, 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200827203648/https://variety.com/2007/film/markets-festivals/red-carpet-becoming-more-global-1117963193/ | url-status = live }}</ref><ref>{{cite web|title='Spider-Man 3': Why So Expensive?|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|website=[[NPR]]|date=April 30, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=May 18, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160518153008/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9914883|url-status=live}}</ref><ref name="Ziskin">{{cite web|title="SPIDER-MAN 3" PRODUCER EXPLAINS BIGGER BUDGET|url=https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|author=Fred Topel|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|date=May 7, 2007|access-date=April 29, 2020|archive-date=December 5, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171205134802/https://editorial.rottentomatoes.com/article/spiderman-3-producer-explains-bigger-budget/|url-status=live}}</ref> | framhald af = [[Köngulóarmaðurinn 2]] | framhald = | verðlaun = | imdb_id = 0413300 }} '''''Köngulóarmaðurinn 3''''' ([[enska]]: ''Spider-Man 3'') bandarísk [[ofurhetjumynd]] frá 2007. Þetta er þriðja og síðasta myndin í röð kvikmynda um [[Köngulóarmaðurinn|Köngulóarmanninn]] sem [[Columbia Pictures]] framleiddu með [[Tobey Maguire]] í titilhlutverkinu í leikstjórn [[Sam Raimi]]. Handritið var samið stuttu eftir frumsýningu myndar númer tvö í röðinni og tökur hófust 2005. [[Columbia Pictures]] og [[Marvel Entertainment]] framleiddu myndina. Tobey Maguire, [[Kirsten Dunst]] og [[James Franco]] tóku aftur upp hlutverk sín og léku á móti nokkrum nýliðum í leikarahópnum. [[Thomas Haden Church]] úr ''[[Sideways]]'' og [[Topher Grace]] sem lék Eric Foreman í ''[[That 70's Show]]'' leika illmennin ásamt Franco. [[Bryce Dallas Howard]] bætist við ásamt [[James Cromwell]]. Myndin var heimsfrumsýnd í [[Tókýó]] [[16. apríl]] [[2007]], en 4. maí annars staðar í heiminum. Myndin kostaði 258 milljón dollara. == Söguþráður == Peter Parker (Tobey Maguire) hefur loksins tekist að koma jafnvægi á tvöfalt líf sitt sem ofurhetjan Köngulóarmaðurinn og námsmaðurinn/ljósmyndarinn Peter Parker. Auk þess er hann byrjaður með draumastúlkunni Mary Jane Watson (Kirsten Dunst) sem er leik- og söngkona á [[Broadway]]. Á leiksýningu sem Mary Jane leikur í hittir Peter fyrrum besta vin sinn, Harry Osborn (James Franco). Harry komst að leyndarmáli hans í fyrri myndinni. Hann kenndi Köngulóarmanninum um dauða föður síns og hyggur á hefndir. Flint Marko (Thomas Haden Church) tekst að sleppa úr fangelsi og hyggst halda áfram að stela peningum til að borga fyrir aðgerð Penny, veikrar dóttur sinnar. Hann kemur við heima hjá sér til að skipta um föt. Eiginkona hans, Emma, heimtar að hann fari. Hann heldur áfram að stela peningum. Á sama tíma eru Peter og Mary Jane á stefnumóti. Skammt frá hrapar loftsteinn og úr honum brýst út svört slímug vera sem eltir Parker eftir að hann og Mary Jane fara. Peter kemur við hjá frænku sinni May (Rosemary Harris) og segir henni að hann ætli að kvænast Mary Jane. Hún er stórhrifin og segir honum frá því þegar Ben frændi bað hana að giftast sér. Hún gefur honum trúlofunarhringinn sem hann gaf henni. Eftir að Peter fer verður hann fyrir árás manns í hátæknibúnaði sem flýgur um á svifbretti. Þetta er Harry sem hefur fetað í fótspor föður síns og breyst í [[Nýi púkinn|Nýja púkann]]. Í bardaganum rotast Harry og er hársbreidd frá dauðanum. Peter fer með hann á sjúkrahús. Á sama tíma er Marko á flótta undan lögreglunni. Hann fer inn á tilraunasvæði þar sem hann lendir í [[eindahraðall|eindahraðli]] sem er fullur af sandi. Hann breytist í lifandi sand sem getur breytt um form. Skömmu síðar vaknar Harry á sjúkrahúsinu. Hann er með skammtímaminnisleysi og man ekkert eftir andúð sinni á Köngulóarmanninum eða að Peter sé hann. Næsta dag fær Mary Jane slæma gagnrýni og er látin hætta í leikritinu. Köngulóarmaðurinn er mjög vinsæll meðal bæjarbúa og fær lykilinn að borginni fyrir að bjarga dóttur lögreglustjórans, Gwen Stacy (Bryce Dallas Howard). Hún er líka bekkjarsystir Peters og þegar Gwen kyssir Köngulóarmanninn verður Mary Jane öfundsjúk. Skömmu síðar rænir Marko brynvörðum bíl. Köngulóarmanninum tekst naumlega að ná peningunum og Marko sleppur. Nýr hrokafullur ljósmyndari að nafni Edward Brock yngri (Topher Grace) hefur störf á dagblaðinu ''Daily Bugle''. J. Jonah Jameson (J.K. Simmons) lætur Parker og Brock keppa um það hvor verði fyrstur til að ná mynd af Köngulóarmanninum fremja glæp. Verðlaunin eru föst staða sem ljósmyndari blaðsins. Eitt kvöldið býður Peter Mary Jane út að borða á frönskum veitingastað. Hann hyggst biðja hana að giftast sér en allt kemur fyrir ekki. Gwen Stacy kemur að þeim og Mary Jane strunsar út. Seinna um kvöldið eru Peter og May boðuð á lögreglustöðina þar sem þeim er sagt að maðurinn sem myrti frænda Peters hafi verið Flint Marko. Peter er með samviskubit yfir að hafa ekki náð að stöðva Marko fyrr. Hann vakir nær alla nóttina við að hlusta eftir tilkynningum um Marko í eigin lögreglutalstöð en sofnar. Þá festir svarta slímveran sig við Peter og hann vaknar í miðri borginni í svörtum búningi. Hann finnur að hann er orðinn sneggri, fimari og sterkari. Peter lætur dr. Connors (Dylan Baker) greina veruna. Hann segist ekki geta gefið honum nákvæmar upplýsingar fyrr en seinna. Connors segir honum að efnið virðist virka eins og [[sambýlisvera]] og gæti verið hættulegt. Seinna sama kvöld heyrir Peter tilkynningu um sandstorm í nágrenni við bankarán. Peter setur á sig svarta búninginn og fer á staðinn. Hann sér að sandurinn hefur farið niður í lestargöng. Brock kemur á staðinn og tekur myndir en Peter eyðileggur myndavélina og eltir Marko. Brock nær myndum með varamyndavél. Peter og Marko berjast í lestargöngunum. Peter hefur yfirhöndina og skolar Marko burt. Hann verður að drullu og Peter telur hann dauðan. Næsta dag heimsækir Mary Jane Harry. Þau borða saman og tala og kyssast. Mary Jane sér eftir því og fer. Harry fær þá minnið aftur og sér föður sinn ([[Willem Dafoe]]) sem biður hann hefna sín með því að láta Peter þjást. Harry hemsækir Mary Jane og hótar að drepa Peter ef hún hætti ekki með honum. Hún gerir það. Seinna talar Peter við Harry sem byrjar á að sýna samúð en segir honum síðan að þau Mary Jane séu byrjuð saman og glottir. Peter skilur að Harry hefur fengið minnið aftur. Peter mætir Harry sjálfur með svarta búninginn innan undir fötunum. Þeir berjast og hafna inni í bæli Púkans. Harry kastar graskerssprengju að Peter, en Peter kastar henni aftur til Harrys. Hún springur við andlit hans. Peter lætur undan svarta búningum og sýnir á sér eigingjarna hlið. Connors hringir í hann og reynir að vara hann við efninu en Peter hlustar ekki. Peter sér að Brock hefur falsað grein um Köngulóarmanninn að ræna bankann. Hann kemur upp um hann og Brock er rekinn. Peter er ráðinn sem ljósmyndari fyrir að færa ''Daily Bugle'' myndir af svarta Köngulóarmanninum. Peter ákveður að hefna sín á Mary Jane með að niðurlægja hana á djassklúbbnum þar sem hún vinnur. Hann tekur Gwen Stacy með, en hún heldur að þetta sé stefnumót. Brock, sem er skotinn í Gwen, sér þau saman og verður ennþá reiðari út í Peter. Á djassklúbbnum efnir Peter til slagsmála og slær óvart Mary Jane. Peter sér nú hvernig búningurinn hefur breytt honum og vill losna við hann. Peter heldur upp klukkuturn á kirkju einni til að rífa búninginn af sér, en búningurinn leyfir honum það ekki. Peter rekur sig í bjölluna. Búningurinn veikist við hljóðin sem auðveldar Peter að rífa hann af. Brock er í sömu kirkjunni að biðja guð að drepa Peter. Hann fer til að kanna lætin í bjöllunni og uppgötvar að Peter er Köngulóarmaðurinn. Svarti búningurinn skynjar að Peter er að reyna að losna við hann og lítur því á hann sem óvin sinn. Hann lekur á Brock og bindur sig við hatur hans á Peter. Við það breytist hann í illmennið [[Eitur (ofurillmenni)|Eitur]]. Brock sem Eitur leitar uppi Flint Marko, sem lifði af átökin við Köngulóarmanninn. Brock fær hann í lið með sér að drepa Köngulóarmanninn. Saman ræna þeir Mary Jane og halda henni í vef á byggingarsvæði. Þeir skora á Köngulóarmanninn að berjast við þá. Peter fer aftur í gamla búninginn, en kemur við hjá Harry til að biðja hann að hjálpa sér. Bernard, bryti Harrys, segir honum að Köngulóarmaðurinn hafi ekki drepið föður hans. Peter kemur á staðinn og Brock ræðst að honum með alla krafta Peters. Hann er auk þess ónæmur fyrir köngulóarskynjun hans og miklu sterkari. Marko breytir sér í risastórt sandskrímsli og saman ná þeir að koma Peter niður. Harry kemur á síðust stundu sem Nýi púkinn til að bjarga vini sínum. Saman berjast þeir við Brock og Marko og bjarga Mary Jane. Harry sigrar Marko með eldvörpu úr svifbrettinu. Hann hyggst síðan stinga Brock á hol með brettinu. Eddie fleygir honum af brettinu og ætlar að nota það til að drepa Peter. en Harry stekkur í veg fyrir hann og er stunginn í bringuna. Peter man skyndilega að búningurinn er veikur fyrir hljóði. Hann ber saman holum rörum og nær Brock úr búningnum. Hann kastar síðan einni af graskerssprengjum Harrys til að eyða verunni. Brock var orðinn háður búningnum og reynir að binda sig við veruna, en þeim er báðum eytt. Marko lifir en er kominn í eðlilega stærð og sér Peter án grímunnar. Hann segist aldrei hafa ætlað að drepa frænda hans. Hann vildi bara fá bílinn, en Ben sagði honum að sleppa byssunni og fara heim. Síðan kom félagi hans (sem Peter mætti í fyrstu myndinni) með peningana og Marko brá og tók óvart í gikkinn. Marko segir að hann biðji ekki um fyrirgefningu, bara skilning. Peter fyrirgefur honum og Marko hverfur á braut. Peter fer til Harrys. Mary Jane situr hjá honum og þau halda í höndina á honum þegar hann deyr. Stuttu eftir jarðarför Harrys byrja Peter og Mary Jane aftur saman. == Viðtökur == ''Köngulóarmaðurinn 3'' gekk vel í kvikmyndahúsum og skilaði 336,5 milljón dala tekjum í Bandaríkjunum og Kanada, og 554,3 milljón dölum annars staðar í heiminum.<ref name="BOM">{{cite web |url=https://boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman3.htm |title=Spider-Man 3 (2007)|website=[[Box Office Mojo]] |access-date=December 15, 2024 |archive-date=February 1, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090201023252/http://boxofficemojo.com/movies/?id=spiderman3.htm |url-status=live }}</ref> Myndin setti heimsmet í miðasölu á einum degi fyrsta föstudaginn eftir frumsýningu, og sló það met á laugardeginum með 117,6 milljón dala tekjum.<ref name="Record breaking">{{cite magazine|author=Ian Mohr|url=https://variety.com/2007/film/box-office/spider-man-3-spins-worldwide-web-1117964415/|title='Spider-Man 3' spins worldwide web|magazine=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=May 7, 2007|access-date=May 7, 2007|archive-date=October 12, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012004009/http://variety.com/article/VR1117964415.html?categoryid=13&cs=1|url-status=live}}</ref> Hún fékk þó heldur verri dóma en fyrri tvær myndirnar<ref>{{cite web|url=https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_3|title=Spider-Man 3 (2007)|publisher=[[Rotten Tomatoes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220109091002/https://www.rottentomatoes.com/m/spiderman_3|archive-date=January 9, 2022|url-status=live}}</ref> og var gagnrýnd fyrir hæga framvindu,<ref>{{cite news |first=Manohla |last=Dargis |url=http://movies2.nytimes.com/2007/05/04/movies/04spid.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070508194835/http://movies2.nytimes.com/2007/05/04/movies/04spid.html |url-status=dead |archive-date=May 8, 2007 |title=Superhero Sandbagged |newspaper=[[The New York Times]] |date=May 4, 2007 |access-date=May 6, 2007}}</ref> of marga andstæðinga,<ref>{{cite news|author=James Berardinelli|url=http://preview.reelviews.net/movies/s/spider-man3.html|title=Berardinelli reviews ''Spider-Man 3''|publisher=[[ReelViews]]|access-date=May 7, 2007|archive-date=June 26, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626065404/http://preview.reelviews.net/movies/s/spider-man3.html|url-status=live}}</ref> og of marga undirþræði.<ref>{{cite news|author=Roger Ebert|title=Ebert reviews ''Spider-Man 3''|publisher=RogerEbert.com|date=November 16, 2007|access-date=August 7, 2023|author-link=Roger Ebert|url=https://www.rogerebert.com/reviews/spider-man-3-2007}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{K|2007}} [[Flokkur:Kvikmyndir um Köngulóarmanninn]] qvr0w6of1v9ss2k35ffu9dv8ebxek8d 0 44117 1984543 1982161 2026-10-31T12:21:57Z Berserkur 10188 1984543 wikitext text/x-wiki {{Hljómsveit | nafn = Queens of the Stone Age | mynd = Queens of the Stone Age - SSE Arena Wembley - Saturday 18th November 2017 QOTSAWembley181117-29 (24730972488) (cropped).jpg | mynd_lýsing = Queens of the Stone Age (2017) | uppruni = Palm Desert, Kaliforníu | land = {{USA}} Bandaríkin | ár_starfandi = 1996- | stefna = [[Rokk]], [[stóner rokk]], [[jaðarrokk]], [[harðrokk]] | útgefandi = [[Interscope Records|Interscope]], Man's Ruin, Loosegroove, Matador | dreifing = | meðlimir = [[Josh Homme]], [[Troy Van Leeuwen]], John Theodore, John Fertita, Micheael Schuman | fyrri_meðlimir = [[Joey Castillo]], [[Nick Olivieri]], [[Mark Lanegan]], [[Alfredo Hernandez]], [[Gene Trautman]], [[Alain Johannes]], [[Natasha Schneider]], [[Dave Grohl]] | vefsíða = https://www.qotsa.com/ |}} '''Queens of the Stone Age''' (QotSA) er [[Bandaríkin|bandarísk]] rokk eða [[stóner rokk]]-hljómsveit sem var stofnuð [[1996]] og er upprunin frá Palm Desert í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Stofnandi hennar og aðallagasmiður er [[Josh Homme]] en hann og upphafsmeðlimirnir Qotsa, Nick Oliveri og Alfredo Hernandez, voru áður í hljómsveitinni [[Kyuss]]. == Saga == === Queens of the Stone Age === Upphaflega var sveitin stofnuð árið [[1996]] undir nafninu ''Gamma Ray'' en sveitin þurfti svo að breyta um nafn ári seinna eftir að þýsk [[power metal]]-hljómsveit með sama nafn hótaði að kæra þá. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/queens-of-the-stone-age-mn0000376422 Queens of the Stone Age - Biography] Allmusic.com</ref> Fyrsta plata sveitarinnar kom út árið 1998 en þar spilaði Homme bæði á gítar og bassa en vinur hans, . Platan hét einfaldlega ''Queens of the Stone Age'' en stuttu eftir að upptökum var lokið gengu bassaleikarinn [[Nick Oliveri]] og trommuleikarinn Alfredo Hernandez, sem báðir voru í [[Kyuss]] til liðs við sveitina ásamt gítarleikaranum Dave Catching. === Rated R === Eftir fyrstu plötuna voru mannabreytingar í hljómsveitinni með reglulegu millibili og sveitin gaf svo út sína aðra breiðskífu árið [[2000]] en hún fékk nafnið „Rated R“. Hún fékk góða dóma gagnrýnenda en vinsældir hennar voru þó takmarkaðar. Sveitin fékk þó að koma fram á Ozzfest 2000 og Rock in Rio ári seinna en þar var Nick Oliveri handtekinn fyrir að koma nakinn fram á sviðinu. <ref>[https://web.archive.org/web/20130531011109/http://www.mtv.com/news/articles/1438389/nude-queens-stone-age-bassist-arrested-rio.jhtml Nude Queens Of The Stone Age Bassist Arrested In Rio ] MTV.com</ref> === Songs for the Deaf === Árið 2002 kom svo út þriðja breiðskífa sveitarinnar „Songs for the Deaf“ en á henni trommaði fyrrum liðsmaður [[Nirvana]] og forsprakki [[Foo Fighters]], [[Dave Grohl]]. Einnig hafði gítarleikari [[A Perfect Circle]], Troy Van Leeuwen, gengið til liðs við sveitina auk þess sem fyrrum söngvari [[Screaming Trees]], [[Mark Lanegan]] kom við sögu og söng nokkur lög. Þessi plata skaut QOTSA almennilega uppá stjörnuhimininn og lög eins og „No One Knows“ og „Go With The Flow“ urðu vinsæl og voru spiluð á [[MTV]]. Þrátt fyrir gríðarlega velgengni vildi [[Dave Grohl]] ekki vera áfram í sveitinni og sneri aftur til fyrri verkefna. Í hans stað kom svo hinn tattúveraði Joey Castillo sem gegndi slagverksskyldum sveitarinnar til 2012. Eftir farsælan feril var svo Nick Oliveri rekinn úr sveitinni snemma árs 2004 fyrir vanvirðingu við aðdáendur og óhóflega mikið partýstand. Seinna sagði Homme svo reyndar að raunverulega ástæða fyrir þessu væri sú að Oliveri hefði beitt kærustu sína líkamlegu ofbeldi. <ref>[https://www.billboard.com/music/music-news/homme-comes-clean-on-oliveri-firing-62176/ Homme comes clean on Oliveri firing] Billboard.com</ref> === Lullabies to Paralyze === Þremur árum seinna eða 2005 kom svo fjórða breiðskífan, „Lullabies to Paralyze“, en þá hafði hinn fjölhæfi Alain Johannes gengið til liðs við sveitina. Platan seldist einstaklega vel og jók enn frekar á vinsældir sveitarinnar. Billy Gibbons úr [[ZZ Top]] gestaði á plötunni. Helsta smáskífa plötunnar var lagið „Little Sister“ . Seinna sama ár gaf sveitin svo út tónleikamynddisk/geisladisk sem heitir „Over the Years and through the Woods“. Á disknum eru upptökur af tvennum tónleikum sveitarinnar í London en einnig aukaefni úr ýmsum áttum frá árunum 1998-2005. === Era Vulgaris === Fimmta breiðskífan, „Era Vulgaris“, kom út [[12. júní]] [[2007]] en þar spilaði Michael Shuman á bassa og Dean Fertita (áður í [[The Racounters]]) á hljómborð. Fyrsta smáskífan á plötunni var „Sick, Sick, Sick“ og önnur „3's and 7's“. Auk þess komu þekktir tónlistarmenn við sögu á plötunni eins og [[Trent Reznor]] forsprakki [[Nine Inch Nails]] og Julian Casablancas söngvari [[The Strokes]]. Á plötunni má finna lag sem áður kom út með Desert Sessions (hliðarverkefni Homme og vina hans), en það heitir „I wanna make it wit chu“. ===Á Íslandi=== Sveitin spilaði á Íslandi árið 2005 með [[Foo Fighters]] í [[Egilshöll]] <ref>[https://timarit.is/page/3763686#page/n67/mode/2up Kraftmikil kamelljón] Fréttablaðið 21. maí 2005</ref> og sneri aftur haustið 2026 og spilaði í [[Laugardalshöll]]. ==Breiðskífur== *Queens of the Stone Age (1998) *Rated R (2000) *Songs for the Deaf (2002) *Lullabies to Paralyze (2005) *Era Vulgaris (2007) *...Like Clockwork (2013) *Villains (2017) *In Times New Roman… (2023) *Perfecth (2026) ===Stuttskífur=== * Kyuss/Queens of the Stone Age (1997) ==Tilvísanir== <references/> {{S|1996}} [[Flokkur:Bandarískar rokkhljómsveitir]] r4rp36g32yask7u6or0nptlyj37odsf 1984629 1984543 2026-11-01T08:14:35Z Niegodzisie 65073 /* Breiðskífur */ 1984629 wikitext text/x-wiki {{Hljómsveit | nafn = Queens of the Stone Age | mynd = Queens of the Stone Age - SSE Arena Wembley - Saturday 18th November 2017 QOTSAWembley181117-29 (24730972488) (cropped).jpg | mynd_lýsing = Queens of the Stone Age (2017) | uppruni = Palm Desert, Kaliforníu | land = {{USA}} Bandaríkin | ár_starfandi = 1996- | stefna = [[Rokk]], [[stóner rokk]], [[jaðarrokk]], [[harðrokk]] | útgefandi = [[Interscope Records|Interscope]], Man's Ruin, Loosegroove, Matador | dreifing = | meðlimir = [[Josh Homme]], [[Troy Van Leeuwen]], John Theodore, John Fertita, Micheael Schuman | fyrri_meðlimir = [[Joey Castillo]], [[Nick Olivieri]], [[Mark Lanegan]], [[Alfredo Hernandez]], [[Gene Trautman]], [[Alain Johannes]], [[Natasha Schneider]], [[Dave Grohl]] | vefsíða = https://www.qotsa.com/ |}} '''Queens of the Stone Age''' (QotSA) er [[Bandaríkin|bandarísk]] rokk eða [[stóner rokk]]-hljómsveit sem var stofnuð [[1996]] og er upprunin frá Palm Desert í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Stofnandi hennar og aðallagasmiður er [[Josh Homme]] en hann og upphafsmeðlimirnir Qotsa, Nick Oliveri og Alfredo Hernandez, voru áður í hljómsveitinni [[Kyuss]]. == Saga == === Queens of the Stone Age === Upphaflega var sveitin stofnuð árið [[1996]] undir nafninu ''Gamma Ray'' en sveitin þurfti svo að breyta um nafn ári seinna eftir að þýsk [[power metal]]-hljómsveit með sama nafn hótaði að kæra þá. <ref>[https://www.allmusic.com/artist/queens-of-the-stone-age-mn0000376422 Queens of the Stone Age - Biography] Allmusic.com</ref> Fyrsta plata sveitarinnar kom út árið 1998 en þar spilaði Homme bæði á gítar og bassa en vinur hans, . Platan hét einfaldlega ''Queens of the Stone Age'' en stuttu eftir að upptökum var lokið gengu bassaleikarinn [[Nick Oliveri]] og trommuleikarinn Alfredo Hernandez, sem báðir voru í [[Kyuss]] til liðs við sveitina ásamt gítarleikaranum Dave Catching. === Rated R === Eftir fyrstu plötuna voru mannabreytingar í hljómsveitinni með reglulegu millibili og sveitin gaf svo út sína aðra breiðskífu árið [[2000]] en hún fékk nafnið „Rated R“. Hún fékk góða dóma gagnrýnenda en vinsældir hennar voru þó takmarkaðar. Sveitin fékk þó að koma fram á Ozzfest 2000 og Rock in Rio ári seinna en þar var Nick Oliveri handtekinn fyrir að koma nakinn fram á sviðinu. <ref>[https://web.archive.org/web/20130531011109/http://www.mtv.com/news/articles/1438389/nude-queens-stone-age-bassist-arrested-rio.jhtml Nude Queens Of The Stone Age Bassist Arrested In Rio ] MTV.com</ref> === Songs for the Deaf === Árið 2002 kom svo út þriðja breiðskífa sveitarinnar „Songs for the Deaf“ en á henni trommaði fyrrum liðsmaður [[Nirvana]] og forsprakki [[Foo Fighters]], [[Dave Grohl]]. Einnig hafði gítarleikari [[A Perfect Circle]], Troy Van Leeuwen, gengið til liðs við sveitina auk þess sem fyrrum söngvari [[Screaming Trees]], [[Mark Lanegan]] kom við sögu og söng nokkur lög. Þessi plata skaut QOTSA almennilega uppá stjörnuhimininn og lög eins og „No One Knows“ og „Go With The Flow“ urðu vinsæl og voru spiluð á [[MTV]]. Þrátt fyrir gríðarlega velgengni vildi [[Dave Grohl]] ekki vera áfram í sveitinni og sneri aftur til fyrri verkefna. Í hans stað kom svo hinn tattúveraði Joey Castillo sem gegndi slagverksskyldum sveitarinnar til 2012. Eftir farsælan feril var svo Nick Oliveri rekinn úr sveitinni snemma árs 2004 fyrir vanvirðingu við aðdáendur og óhóflega mikið partýstand. Seinna sagði Homme svo reyndar að raunverulega ástæða fyrir þessu væri sú að Oliveri hefði beitt kærustu sína líkamlegu ofbeldi. <ref>[https://www.billboard.com/music/music-news/homme-comes-clean-on-oliveri-firing-62176/ Homme comes clean on Oliveri firing] Billboard.com</ref> === Lullabies to Paralyze === Þremur árum seinna eða 2005 kom svo fjórða breiðskífan, „Lullabies to Paralyze“, en þá hafði hinn fjölhæfi Alain Johannes gengið til liðs við sveitina. Platan seldist einstaklega vel og jók enn frekar á vinsældir sveitarinnar. Billy Gibbons úr [[ZZ Top]] gestaði á plötunni. Helsta smáskífa plötunnar var lagið „Little Sister“ . Seinna sama ár gaf sveitin svo út tónleikamynddisk/geisladisk sem heitir „Over the Years and through the Woods“. Á disknum eru upptökur af tvennum tónleikum sveitarinnar í London en einnig aukaefni úr ýmsum áttum frá árunum 1998-2005. === Era Vulgaris === Fimmta breiðskífan, „Era Vulgaris“, kom út [[12. júní]] [[2007]] en þar spilaði Michael Shuman á bassa og Dean Fertita (áður í [[The Racounters]]) á hljómborð. Fyrsta smáskífan á plötunni var „Sick, Sick, Sick“ og önnur „3's and 7's“. Auk þess komu þekktir tónlistarmenn við sögu á plötunni eins og [[Trent Reznor]] forsprakki [[Nine Inch Nails]] og Julian Casablancas söngvari [[The Strokes]]. Á plötunni má finna lag sem áður kom út með Desert Sessions (hliðarverkefni Homme og vina hans), en það heitir „I wanna make it wit chu“. ===Á Íslandi=== Sveitin spilaði á Íslandi árið 2005 með [[Foo Fighters]] í [[Egilshöll]] <ref>[https://timarit.is/page/3763686#page/n67/mode/2up Kraftmikil kamelljón] Fréttablaðið 21. maí 2005</ref> og sneri aftur haustið 2026 og spilaði í [[Laugardalshöll]]. ==Breiðskífur== *Queens of the Stone Age (1998) *Rated R (2000) *Songs for the Deaf (2002) *Lullabies to Paralyze (2005) *Era Vulgaris (2007) *…Like Clockwork (2013) *Villains (2017) *In Times New Roman… (2023) *Perfecth (2026) ===Stuttskífur=== * Kyuss/Queens of the Stone Age (1997) ==Tilvísanir== <references/> {{S|1996}} [[Flokkur:Bandarískar rokkhljómsveitir]] dtph7ajg1bmvm1us912koz5e76bz86q 0 52034 1984630 1984523 2026-11-01T08:19:02Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984630 wikitext text/x-wiki {{Rithöfundur | nafn = Stephen King | mynd = Stephen King at the 2024 Toronto International Film Festival 2 (cropped).jpg | myndastærð = 240px | myndalýsing = King árið 2024. | dulnefni = Richard Bachman<br/>John Swithen<br/>Beryl Evans | fæðingardagur = {{Fæðingardagur og aldur|1947|9|21}} | fæðingarstaður = {{USA}} [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]], [[Bandaríkin]] | dauðadagur = | dauðastaður = | starf = Skáldsagnahöfundur<br/>Smásagnahöfundur<br/>Handritshöfundur<br/>Greinahöfundur<br/>Leikstjóri | þjóðerni = {{USA}} [[Bandaríkin|Bandarískur]] | virkur = | tegund = Hryllingsskáldsögur<br/>[[Fantasía|Fantasíur]]<br/>[[Vísindaskáldsaga|Vísindaskáldsögur]] | umfangsefni = | stefna = | frumraun = | undiráhrifumfrá = Robert Bloch, [[Ray Bradbury]], [[William Golding]], Shirley Jackson, Fritz Leiber, [[H.P. Lovecraft]], Richard Matheson, John D. MacDonald, [[Edgar Allan Poe]], [[J. R. R. Tolkien]], Stanley G. Weinbaum, Robert Browning (Dark Tower), Daphne du Maurier (Bag of Bones) | varáhrifavaldur = Bentley Little, Dean Koontz, Scott Sigler | undirskrift = Stephen King Signature.png | vefsíða = [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] | neðanmálsgreinar = }} '''Stephen Edwin King''' (f. 21. september 1947) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[rithöfundur]]. Stephen King hefur skrifað aðallega skáldsögur og þar má helst nefna bækur eins og ''The Green Mile'', ''The Shining'', ''It'', ''Misery'' og ''The Body''. ==Ævi== ===Á sínum ungu árum=== Stephen King fæddist í [[Portland (Maine)|Portland]], [[Maine]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Foreldrar hans voru Donald Edwin King og Nellie Ruth Pillsbury. Eldri bróðir Kings er David King, en hann var ættleiddur strax við fæðingu árið 1945. Donald, faðir Kings, yfirgaf fjölskylduna þegar King var tveggja ára gamall. Móðir hans lést úr krabbameini árið 1975.<ref>{{Cite web|last=Logan |first=Jamie Carter |title=Stephen King Biography: Master of Horror & Fate |url=https://biographics.org/stephen-king-biography-master-horror-fate/ |work=biographics.org |date=2017-12-14 |access-date=2025-06-20}}</ref> ===Leiðin til frægðar=== Fyrsta skáldsaga Kings var ''Carrie'' sem samnefnd kvikmynd var gerð eftir. Skáldsöguna sendi hann til [[:en:Doubleday (publisher)|Doubleday]] sem launuðu honum með $2.500 fyrir 30.000 eintök. Svo keypti [[:en:New American Library|New American Library]] réttindi til kiljuútgáfunnar fyrir $400.000, og King fékk helming hagnaðarins af bókinni.<ref>{{Cite web |last=Meeks |first=Randy |title=From Dumpster to Bestseller: The Remarkable Tale of Stephen King’s Carrie |url=https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |work=softonic.com |date=2023-05-02 |access-date=2025-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208222040/https://en.softonic.com/articles/when-stephen-king-made-the-worst-mistake-of-his-life-throwing-carrie-into-the-trash |archive-date=2023-12-08 |url-status=dead}}</ref> ==Verk== ===Skáldsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Carrie'' || style="text-align:center|1974 || style="text-align:center|199 || |- | || ''Salem's Lot'' || style="text-align:center|1975 || style="text-align:center|439 || |- | ''Duld'' || ''The Shining'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|447 || Útgefin á íslensku 1990 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Uppreisnin'' || ''Rage'' || style="text-align:center|1977 || style="text-align:center|211 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Stand'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|823 || |- | || ''The Long Walk'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|384 || Sem Richard Bachman |- | ''Sjáandinn''|| ''The Dead Zone'' || style="text-align:center|1979 || style="text-align:center|428 || Útgefin á íslensku 2021 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | ''Eldvakinn'' || ''Firestarter'' || style="text-align:center|1980 || style="text-align:center|426 || Útgefin á íslensku 1989 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''Roadwork'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|274 || Sem Richard Bachman |- | ''Umsátur'' || ''Cujo'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|319 || Vann British Fantasy Award (1982);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=1131 |title=Cujo |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1988 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | ''Flóttamaðurinn'' || ''The Running Man'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|219 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1991 (Fróði; þýðandi: Karl Th. Birgisson) |- | || ''The Dark Tower: The Gunslinger'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|224 || |- | || ''Christine'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|526 || |- | || ''Pet Sematary'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|374 || |- | || ''Cycle of the Werewolf'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|127 || Myndskreytt af [[:en:Bernie Wrightson|Bernie Wrightson]] |- | || ''The Talisman'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|646 || Skrifuð með [[:en:Peter Straub|Peter Straub]] |- | ''Visnaðu'' || ''Thinner'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|309 || Sem Richard Bachman;<br/>útgefin á íslensku 1986 (Frjálst framtak; þýðandi: Gauti Kristmannsson) |- | || ''The Eyes of the Dragon'' || style="text-align:center|1984 || style="text-align:center|326 || Takmörkuð útgáfa (1000 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/eyes-of-the-dragon.html |title=The Eyes of the Dragon |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað 1987<ref>The Eyes of the Dragon, 1987 – [[:en:OCLC|OCLC]] catalog [https://www.worldcat.org/oclc/503194687]</ref> |- | || ''It'' || style="text-align:center|1986 || style="text-align:center|1138 || Vann August Derleth Award (1987)<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=765 |title=It |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Dark Tower II: The Drawing of the Three'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|400 || |- | ''Eymd'' || ''Misery'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|310 || Vann Bram Stoker Award (1988);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1988 |title=Bram Stoker Awards 1988 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1987 (Frjálst framtak; þýðandi: Karl Th. Birgisson) og 2004 ([[Vaka-Helgafell]]) |- | || ''The Tommyknockers'' || style="text-align:center|1987 || style="text-align:center|558 || |- | || ''The Dark Half'' || style="text-align:center|1989 || style="text-align:center|431 || |- | || ''The Stand: The Complete & Uncut Edition'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|1153 || |- | || ''The Dark Tower III: The Waste Lands'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|512 || |- | || ''Needful Things'' || style="text-align:center|1991 || style="text-align:center|690 || |- | ''Háskaleikur'' || ''Gerald's Game'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|352 || Útgefin á íslensku 1993 (Fróði; þýðandi: Guðbrandur Gíslason) |- | ''Örlög'' || ''Dolores Claiborne'' || style="text-align:center|1992 || style="text-align:center|305 || Útgefin á íslensku 1995 (Fróði; þýðandi: [[Guðni Th. Jóhannesson]]) og 2004 (Vaka-Helgafell) |- | || ''Insomnia'' || style="text-align:center|1994 || style="text-align:center|787 || |- | ''Úr álögum'' || ''Rose Madder'' || style="text-align:center|1995 || style="text-align:center|420 || Útgefin á íslensku 1996 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Græna Mílan'' || ''The Green Mile'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|400 || Vann Bram Stoker Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1997 |title=Bram Stoker Awards 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku í 6 hlutum (''Telpurnar tvær'', ''Músin í mílunni'', ''Hendur Coffeys'', ''Illur dauðdagi Eduards Delacroix'', ''Næturferð'', ''Coffey á mílunni'') 1997 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Örvænting'' || ''Desperation'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|704 || Tvíburasaga við ''The Regulators'';<br/>vann Locus Award (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.worldswithoutend.com/novel.asp?id=6662 |title=Desperation |work=Worlds Without End|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Prix Ozone (1997);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Prix_Ozone_1997 |title=Prix Ozone 1997 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Árásin'' || ''The Regulators'' || style="text-align:center|1996 || style="text-align:center|480 || Sem Richard Bachman;<br/>tvíburasaga við ''Desperation'';<br/>útgefin á íslensku 1999 (Fróði; þýðandi: Björn Jónsson) |- | || ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|787 || |- | || ''Bag of Bones'' || style="text-align:center|1998 || style="text-align:center|529 || Vann Bram Stoker Award (1999),<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1999 |title=Bram Stoker Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> British Fantasy Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1999 |title=British Fantasy Award 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Locus Award (1999)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1999 |title=Locus Awards 1999 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | ''Stúlkan sem elskaði Tom Gordon'' || ''The Girl Who Loved Tom Gordon'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|224 || Útgefin á íslensku 2000 ([[Bókaútgáfan_Iðunn|Iðunn]]; þýðandi: Björn Jónsson) |- | ''Draumagildran'' || ''Dreamcatcher'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|620 || Útgefin á íslensku 2001 (Iðunn; þýðandi: Björn Jónsson). |- | || ''Black House'' || style="text-align:center|2001 || style="text-align:center|625 || Framhald af ''The Talisman'' (1984);<br/>skrifuð með Peter Straub;<br/>vann Phantastik Preis Award (2003)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2003 |title=Phantastik Preis 2003 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''8 gata Buick'' || ''From a Buick 8'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|368 || Útgefin á íslensku 2003 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''The Dark Tower I: The Gunslinger'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|256 || Endurskrifuð útgáfa frá 1982 |- | || ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' || style="text-align:center|2003 || style="text-align:center|714 || |- | || ''The Dark Tower VI: Song of Susannah'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || |- | || ''The Dark Tower VII: The Dark Tower'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|845 || Vann British Fantasy Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2005 |title=British Fantasy Awards 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> og Phantastik Preis Award (2005)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2005 |title=Phantastik Preis 2005 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Colorado Kid'' || style="text-align:center|2005 || style="text-align:center|184 || |- | ''Gemsinn'' || ''Cell'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|351 || Útgefin á íslensku 2006 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | ''Ekkjan'' || ''Lisey's Story'' || style="text-align:center|2006 || style="text-align:center|528 || Vann Bram Stoker Award (2007);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2007 |title=Bram Stoker Awards 2007 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref><br/>útgefin á íslensku 2007 (Iðunn; þýðandi: Helgi Már Barðason) |- | || ''Blaze'' || style="text-align:center|2007 || style="text-align:center|304 || Sem Richard Bachman |- | || ''Duma Key'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|607 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Under the Dome'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|1074 || |- | || ''Blockade Billy'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|112 || Endurskrifuð og útgefin sem smásaga (45 blaðsíður) með 19 öðrum smásögum í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''22.11.63'' || ''11/22/63'' || style="text-align:center|2011 || style="text-align:center|849 || Útgefin á íslensku 2022 (Ugla; þýðandi: Þórdís Bachmann) |- | || ''The Dark Tower: The Wind Through the Keyhole'' || style="text-align:center|2012 || style="text-align:center|336 || Áttunda ''Dark Tower'' skáldsagan, en er í söguþræðinum á milli ''The Dark Tower IV: Wizard and Glass'' og ''The Dark Tower V: Wolves of the Calla'' bindanna |- | || ''Joyland'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|288 || |- | || ''Doctor Sleep'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|531 || Framhald af ''The Shining'' (1977);<br/>vann Bram Stoker Award (2014)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2014 |title=Bram Stoker Awards 2014 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Mr. Mercedes'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|436 || Fyrsta bókin í ''Bill Hodges Trilogy'';<br/>vann Edgar Award (2015)<ref>{{cite web|url=https://www.bookbrowse.com/awards/detail/index.cfm/book_award_number/10/edgar-awards#jump-2015 |title=Mr Mercedes |work=BookBrowse – Edgar Awards Award Winners 2015 |accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Revival'' || style="text-align:center|2014 || style="text-align:center|403 || |- | || ''Finders Keepers'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|434 || Önnur bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''End of Watch'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|496 || Þriðja bókin í ''Bill Hodges Trilogy'' |- | || ''Gwendy's Button Box'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|175 || Skrifuð með [[:en:Richard Chizmar|Richard Chizmar]] |- | || ''Sleeping Beauties'' || style="text-align:center|2017 || style="text-align:center|702 || Skrifuð með [[:en:Owen King|Owen King]];<br/>vann Dragon Award (2018)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Dragon_Awards_2018 |title=Dragon Awards 2018 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Outsider'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Elevation'' || style="text-align:center|2018 || style="text-align:center|144 || |- | || ''The Institute'' || style="text-align:center|2019 || style="text-align:center|576 || |- | || ''Later'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|256 || |- | || ''Billy Summer's'' || style="text-align:center|2021 || style="text-align:center|528 || |- | || ''Gwendy's Final Task'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|412 || Framhald af ''Gwendy's Button Box'' (2017) og ''Gwendy's Magic Feather'' (2019, eftir Richard Chizmar einan);<br/>skrifuð með Richard Chizmar |- | || ''Fairy Tale'' || style="text-align:center|2022 || style="text-align:center|599 || |- | || ''Holly'' || style="text-align:center|2023 || style="text-align:center|464 || Óbeint framhald af ''Bill Hodges Trilogy'' (2014–2016) |- | || ''Never Flinch'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|448 || |- | || ''Other Worlds Than These'' || style="text-align:center|2026 || style="text-align:center|691 || Framhald af ''The Talisman'' (1984) og ''Black House'' (2001);<br/>skrifuð með Peter Straub |- |} ===Safnbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Íslenskur titill !! Upprunalegur titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | || ''Night Shift''<br/>- ''Jerusalem's Lot''; ''Graveyard Shift''; ''Night Surf''; ''I Am the Doorway''; ''The Mangler''; ''The Boogeyman''; ''Gray Matter''; ''Battleground''; ''Trucks''; ''Sometimes They Come Back''; ''Strawberry Spring''; ''The Ledge''; ''The Lawnmower Man''; ''Quitters, Inc.''; ''I Know What You Need''; ''Children of the Corn''; ''The Last Rung on the Ladder''; ''The Man Who Loved Flowers''; ''One for the Road''; ''The Woman in the Room'' || style="text-align:center|1978 || style="text-align:center|336 || Vann Balrog Award (1980)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Balrog_Awards_1980 |title=Balrog Awards 1980 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | <br/>- ''Betrun''; ''Námfús drengur''; ''Fjórir á ferð''; ''Öndunaraðferðin'' || ''Different Seasons''<br/>- ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Apt Pupil''; ''The Body''; ''The Breathing Method'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|527 || Þessar sögur útgefnar á íslensku 1997 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Betrun“ inniheldur tvær sögur - ''Betrun'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson; ''Námfús drengur'', þýðandi: Björn Jónsson) og 1998 (Fróði; eitt bindi undir heiti „Leit“ inniheldur tvær sögur - ''Fjórir á ferð'' og ''Öndunaraðferðin'', þýðandi: Björn Jónsson);<br/>smásagan ''The Breathing Method'' vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_1983 |title=British Fantasy Awards 1983 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Skeleton Crew''<br/>- ''The Mist''; ''Here There Be Tygers''; ''The Monkey''; ''Cain Rose Up''; ''Mrs. Todd's Shortcut''; ''The Jaunt''; ''The Wedding Gig''; ''Paranoid: A Chant''; ''The Raft''; ''Word Processor of the Gods''; ''The Man Who Would Not Shake Hands''; ''Beachworld''; ''The Reaper's Image''; ''Nona''; ''For Owen''; ''Survivor Type''; ''Uncle Otto's Truck''; ''Morning Deliveries (Milkman #1)''; ''Big Wheels: A Tale of the Laundry Game (Milkman #2)''; ''Gramma''; ''The Ballad of the Flexible Bullet''; ''The Reach'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|512 || Vann Locus Award (1986);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1986 |title=Locus Awards 1986 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''The Reach'', endurútgefin í þessari safnbók, vann World Fantasy Award (1982) undir titlinum ''Do the Dead Sing?''<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/World_Fantasy_Awards_1982 |title=World Fantasy Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/The_Reach |title=The Reach |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''The Bachman Books''<br/>- ''Rage''; ''The Long Walk''; ''Roadwork''; ''The Running Man'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|692 || |- | <br/>- ''Furðuflug''; ''Bókasafnslöggan'' || ''Four Past Midnight''<br/>- ''The Langoliers''; ''The Library Policeman''; ''Secret Window, Secret Garden''; ''The Sun Dog'' || style="text-align:center|1990 || style="text-align:center|763 || Vann Bram Stoker Award (1991);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1991 |title=Bram Stoker Awards 1991 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>tvær af þessum sögum útgefnar á íslensku: 1992 (Fróði; ''Furðuflug'', þýðendur: Karl Th. Birgisson og Guðni Th. Jóhannesson) og 1994 (Fróði; ''Bókasafnslöggan'', þýðandi: Guðni Th. Jóhannesson). |- | || ''Nightmares & Dreamscapes''<br/>- ''Dolan's Cadillac''; ''The End of the Whole Mess''; ''Suffer the Little Children''; ''The Night Flier''; ''Popsy''; ''It Grows on You''; ''Chattery Teeth''; ''Dedication''; ''The Moving Finger''; ''Sneakers''; ''You Know They Got a Hell of a Band''; ''Home Delivery''; ''Rainy Season''; ''My Pretty Pony''; ''Sorry, Right Number''; ''The Ten O'Clock People''; ''Crouch End''; ''The House on Maple Street''; ''The Fifth Quarter''; ''The Doctor's Case''; ''Umney's Last Case''; ''Head Down''; ''Brooklyn August''; ''The Beggar and the Diamond'' || style="text-align:center|1993 || style="text-align:center|816 || Smásagan ''The Fifth Quarter'' útgefin árið 1972 undir dulnefni John Swithen |- | || ''Six Stories''<br/>- ''Lunch at the Gotham Café''; ''L.T.'s Theory of Pets''; ''Luckey Quarter''; ''Autopsy Room Four''; ''Blind Willie''; ''The Man in the Black Suit'' || style="text-align:center|1997 || style="text-align:center|199 || Takmörkuð útgáfa (1100 eintök);<br/>fimm þessara smásagna endurútgefnar fyrir almennan bókamarkað í ''Everything's Eventual'' (2002); ''Blind Willie'' endurútgefin í ''Hearts in Atlantis'' (1999);<br/>smásagan ''Lunch at the Gotham Café'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (1996)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_1996 |title=Bram Stoker Awards 1996 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Lunch_at_the_Gotham_Caf%C3%A9 |title=Lunch at the Gotham Café |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''Hearts in Atlantis''<br/>- ''Low Men in Yellow Coats''; ''Hearts in Atlantis''; ''Blind Willie''; ''Why We're in Vietnam''; ''Heavenly Shades of Night Are Falling'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|528 || Vann Phantastik Preis Award (2000)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Phantastik_Preis_2000 |title=Phantastik Preis 2000 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-21}}</ref> |- | || ''Everything's Eventual''<br/>- ''Autopsy Room Four''; ''The Man in the Black Suit''; ''All That You Love Will Be Carried Away''; ''The Death of Jack Hamilton''; ''In the Deathroom''; ''The Little Sisters of Eluria''; ''Everything's Eventual''; ''L.T.s Theory of Pets''; ''The Road Virus Heads North''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''That Feeling, That Can Only Say What It Is in French''; ''1408''; ''Riding the Bullet''; ''Luckey Quarter'' || style="text-align:center|2002 || style="text-align:center|464 || |- | || ''Just After Sunset''<br/>- ''Willa''; ''The Gingerbread Girl''; ''Harvey's Dream''; ''Rest Stop''; ''Stationary Bike''; ''The Things They Left Behind''; ''Graduation Afternoon''; ''N.''; ''The Cat from Hell''; ''The New York Times at Special Bargain Rate''; ''Mute''; ''Ayana''; ''A Very Tight Place'' || style="text-align:center|2008 || style="text-align:center|367 || Vann Bram Stoker Award (2009)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2009 |title=Bram Stoker Awards 2009 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''Stephen King Goes to the Movies''<br/>- ''1408''; ''The Mangler''; ''Low Men in Yellow Coats''; ''Rita Hayworth and Shawshank Redemption''; ''Children of the Corn'' || style="text-align:center|2009 || style="text-align:center|592 || Inniheldur fimm áður safnaðar sögur og úr þeim öllum höfðu verið gerðar kvikmyndir |- | || ''Full Dark, No Stars''<br/>- ''1922''; ''Big Driver''; ''Fair Extension''; ''A Good Marriage'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|368 || Vann British Fantasy Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/British_Fantasy_Awards_2011 |title=British Fantasy Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Bram Stoker Award (2011)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2011 |title=Bram Stoker Awards 2011 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | || ''The Bazaar of Bad Dreams''<br/>- ''Mile 81''; ''Premium Harmony''; ''Batman and Robin Have an Altercation''; ''The Dune''; ''Bad Little Kid''; ''A Death''; ''The Bone Church''; ''Morality''; ''Afterlife''; ''Ur''; ''Herman Wouk Is Still Alive''; ''Under the Weather''; ''Blockade Billy''; ''Mister Yummy''; ''Tommy''; ''The Little Green God of Agony''; ''That Bus Is Another World''; ''Obits''; ''Drunken Fireworks''; ''Summer Thunder'' || style="text-align:center|2015 || style="text-align:center|495 || Vann Shirley Jackson Award (2016);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2016 |title=Shirley Jackson Awards 2016 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref><br/>smásagan ''Herman Wouk Is Still Alive'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Bram Stoker Award (2012);<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2012 |title=Bram Stoker Awards 2012 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Herman_Wouk_is_Still_Alive |title=Herman Wouk is Still Alive |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref><br/>smásagan ''Morality'', endurútgefin í þessari safnbók, vann Shirley Jackson Award (2010)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Shirley_Jackson_Awards_2010 |title=Shirley Jackson Awards 2010 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2025-04-19}}</ref><ref>{{cite web|url=https://stephenking.fandom.com/wiki/Morality |title=Morality |work=fandom.com |accessdate=2025-04-19}}</ref> |- | || ''If It Bleeds''<br/>- ''Mr. Harrigan's Phone''; ''The Life of Chuck''; ''If It Bleeds''; ''Rat'' || style="text-align:center|2020 || style="text-align:center|448 || |- | || ''You Like It Darker''<br/>- ''Two Talented Bastids''; ''The Fifth Step''; ''Willie the Weirdo''; ''Danny Coughlin's Bad Dream''; ''Finn''; ''On Slide Inn Road''; ''Red Screen''; ''The Turbulence Expert''; ''Laurie''; ''Rattlesnakes''; ''The Dreamers''; ''The Answer Man'' || style="text-align:center|2024 || style="text-align:center|502 || Smásagan ''Rattlesnakes'' vann Ignotus Award (2025)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Ignotus_Awards_2025 |title=Ignotus Awards 2025 |work=Science Fiction Awards Database |accessdate=2026-10-31}}</ref> | |} ===Raunsögur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Danse Macabre'' || style="text-align:center|1981 || style="text-align:center|400 || Vann Hugo Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Hugo_Awards_1982 |title=Hugo Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (1982)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_1982 |title=Locus Awards 1982 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Nightmares in the Sky'' || style="text-align:center|1988 || style="text-align:center|128 || Myndirnar tók f-stop Fitzgerald |- | ''On Writing'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|288 || Vann Bram Stoker Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Bram_Stoker_Awards_2001 |title=Bram Stoker Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> og Locus Award (2001)<ref>{{cite web|url=https://www.sfadb.com/Locus_Awards_2001 |title=Locus Awards 2001 |work=Science Fiction Awards Database|accessdate=2025-03-17}}</ref> |- | ''Secret Windows'' || style="text-align:center|2000 || style="text-align:center|433 || |- | ''Faithful'' || style="text-align:center|2004 || style="text-align:center|432 || Skrifuð með [[:en:Stewart O'Nan|Stewart O'Nan]] |- | ''Guns'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|25 || |- |} ===Rafbækur=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Athugasemdir |- | ''Riding the Bullet'' || style="text-align:center|2000 || Útgefin í prenti í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''Ur'' || style="text-align:center|2009 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''Mile 81'' || style="text-align:center|2011 || Útgefin í prenti í ''The Bazaar of Bad Dreams'' (2015) |- | ''A Face in the Crowd'' || style="text-align:center|2012 || Skrifuð með Stewart O'Nan;<br/>útgefin í prenti árið 2023<ref>A Face in the Crowd, 2023 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/1366109997]</ref> |} ===Aðrar=== {| class="wikitable sortable" style="font-size:90%; text-align:left" |- ! Titill !! Útgefin !! Blaðsíður !! Athugasemdir |- | ''Creepshow'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|64 || Teiknimyndasaga;<br/>myndskreytt af Bernie Wrightson |- | ''The Plant [Installment One]'' || style="text-align:center|1982 || style="text-align:center|32 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-one.html |title=The Plant [Installment One] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000<ref>The Plant, 2000 – OCLC catalog [https://www.worldcat.org/oclc/44638199]</ref> |- | ''The Plant [Installment Two]'' || style="text-align:center|1983 || style="text-align:center|36 || Ókláruð framhaldssaga;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-two.html |title=The Plant [Installment Two] |accessdate=2025-03-17|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''The Plant [Installment Three]'' || style="text-align:center|1985 || style="text-align:center|54 || Síðasta bók í þessari ókláruðu framhaldssögu;<br/>takmörkuð útgáfa (200 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/plant-installment-three.html |title=The Plant [Installment Three] |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>útgefin fyrir almennan bókamarkað sem rafbók árið 2000 |- | ''Blood and Smoke'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|– || Hljóðbók lesin af Stephen King sem inniheldur þrjár smásögur (''In the Deathroom''; ''Lunch at the Gotham Café''; ''1408''); ''Lunch at the Gotham Café'' hafði verið útgefin fyrr í prenti með fimm öðrum smásögum í takmarkaðri útgáfu ''Six Stories'' (1997); þær allar þrjár saman voru útgefnar í prenti með 11 öðrum smásögum í ''Everything's Eventual'' (2002) |- | ''The New Lieutenant's Rap'' || style="text-align:center|1999 || style="text-align:center|15 || Takmörkuð útgáfa (500 eintök);<ref>{{cite web|url=https://stephenking.com/works/limited/new-lieutenants-rap.html |title=The New Lieutenant's Rap |accessdate=2025-03-14|website=stephenking.com}}</ref><br/>textinn í þessari bók er prentaður í rithönd Kings;<br/>endurskrifuð og útgefin fyrir almennan bókamarkað sem ''Why We're in Vietnam'' í safnbókinni ''Hearts in Atlantis'' (1999) |- | ''American Vampire'' || style="text-align:center|2010 || style="text-align:center|– || Teiknimyndasaga (fimm hefti);<br/>skrifuð með [[:en:Scott Snyder|Scott Snyder]] og myndskreytt af [[:en:Rafael Albuquerque|Rafael Albuquerque]];<br/>endurútgefin sem bók (200 blaðsíður) 2010 |- | ''Ghost Brothers of Darkland County'' || style="text-align:center|2013 || style="text-align:center|110 || Söngleikur;<br/>skrifaður með [[:en:T Bone Burnett|T Bone Burnett]] og [[:en:John Mellencamp|John Mellencamp]] |- | ''Charlie the Choo-Choo'' || style="text-align:center|2016 || style="text-align:center|24 || Undir dulnefni Beryl Evans;<br/>barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Ned Dameron|Ned Dameron]] |- | ''Hansel and Gretel'' || style="text-align:center|2025 || style="text-align:center|48 || Barnabók;<br/>myndskreytt af [[:en:Maurice Sendak|Maurice Sendak]] |- |} ==Tilvísanir== <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> ==Tenglar== * [https://stephenking.com/ Opinber heimasíða] * {{imdb nafn|0000175}} * [https://www.nndb.com/people/221/000024149/ Stephen King] á [[:en:NNDB|Notable Names Database]] * [https://www.sfadb.com/Stephen_King Verðlaun og tilnefningar – Stephen King] á [https://www.sfadb.com/ Science Fiction Awards Database] {{DEFAULTSORT:King, Stephen}} {{stubbur|æviágrip|bókmenntir}} {{f|1947}} [[Flokkur:Bandarískir rithöfundar]] 0ozeggl1avy0saaa21jpkmj8lzhrfcb 0 56173 1984631 1972928 2026-11-01T08:20:08Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984631 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Constitution of the United States - DPLA - 9ca804144bd5965e992ae3528bc3c6a3 (page 1).jpg|thumb|Fyrsta blaðsíðan úr stjórnarskrá Bandaríkjanna]] '''Stjórnarskrá Bandaríkjanna''' ([[enska]]: ''Constitution of the United States'') er æðsta lögskjal [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og æðri lögum [[flyki Bandaríkjanna|fylkjanna]]. Hún er rammi um skipulag [[Bandarísk stjórnvöld|bandarískra stjórnvalda]] og tengsl stjórnvalda við ríkin og ríkisborgara landsins. [[Stjórnarskrá]]in skilgreinir [[Þrískipting ríkisvalds|þrískiptingu ríkisvalds]] og hverjir eiga að fara með hvaða hlutverk fyrir sig. [[Löggjafarvald]]ið er í höndum þingsins, [[framkvæmdavald|framkvæmdarvaldið]] er í höndum [[Forseti Bandaríkjanna|forsetans]] og [[Dómsvald|dómsvaldið]] er hjá [[Hæstiréttur|Hæstarétt]]. Þeir sem skrifuðu stjórnarskrána eru oftast nefndir feður stjórnarskrárinnar. Þessir aðilar voru pólitískir leiðtogar og skrifuðu undir [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]] árið [[1776]] og heita þeir: [[Benjamin Franklin]], [[George Washington]], [[John Adams]], [[Thomas Jefferson]], [[John Jay]], [[James Madison]] og [[Alexander Hamilton]]. Stjórnarskráin var samþykkt þann [[17. september]] [[1787]] og staðfest [[21. júní]] [[1788]] af níu ríkjum af þeim 13 sem mynduðu [[Bandaríkin]] á þeim tíma. Viðaukar við stjórnarskrána eru [[27]] og eru fyrstu tíu þekktir sem [[Réttindaskrá Bandaríkjanna]] ,,Bill of Rights‘‘ og þykja hvað merkastir. Upprunalega stjórnarskráin er [[11]] blaðsíður að lengd og er hún elsta stjórnarskrá í heiminum sem ennþá er í notkun. Upprunalega skjalið, sem var handskrifað af [[Jacob Shallus]], er varðveitt í [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna|Þjóðskjalasafni Bandaríkjanna]] sem er í [[Washington DC]].<ref>NARA (e.d.) [http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "National Archives Article on the Constitutional Convention"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624075829/http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html |date=2013-06-24 }}. Sótt 22. október 2010.</ref> == Stjórnarskráin – átök == Pólitískar deilur á milli stjórnmálahugmynda endurspeglast í stjórnarskránni. Deilan snýst um valdadreifingu á milli stærri og smærri ríkja, [[alríkisvald]] eða sterk ríki. Skiptar skoðanir voru á útfærslu með þrískiptinguna. Það varð síðan ofan á að [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúadeildin]] væri fulltrúi fólksins, [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildin]] yrði í forsvari fyrir ríkin og [[forseti Bandaríkjanna|forsetinn]] yrði kosinn af fulltrúum ríkjanna. Fjölmörg atriði voru ný í stjórnarskránni en önnur ekki. Það sem hafði hvað mestu áhrifin frá [[Evrópa|Evrópu]] voru skilgreiningar [[Montesquieu]] og hans áherslur á jafnvægi á milli þessara þriggja valdasviða. Höfundar stjórnarskrárinnar voru meðvitaðir um að breytingar væru þarfar ef hún ætti að geta haldið sér og vaxið með [[Þjóð|þjóðinni]]. Ólíkt mörgum öðrum stjórnarskrám er breytingum í bandarísku stjórnarskránni bætt við meginmál og er það gert þannig að nýi textinn komi ekki í staðinn fyrir þann sem er þar fyrir né breyti þeim texta sem fyrir er, heldur er bara viðbót.<ref>Library of Congress.(e.d.) [http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Constitution.html "Primary Documents in American History: The United States Constitution".]. Sótt 22. október 2010.</ref> == Sjö greinar stjórnarskrárinnar == [[Fyrsta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Fyrsta grein stjórnarskrárinnar]] lýsir því að bandaríska þingið sé tveggja deilda þing, fulltrúardeildin og öldungadeildin. Fjallað er um þau skilyrði sem þarf að fullnægja til að vera kosinn inn á þing til dæmis aldur og búsetu. Fulltrúadeildar þingmenn skulu hafa náð 25 ára aldri og vera Bandarískir [[ríkisborgari|ríkisborgarar]], búsettir í því ríki sem þeir bjóða sig fram fyrir. Öldungadeildar þingmenn skulu vera að minnsta kosti 30 ára og hafa verið bandarískir ríkisborgarar í að minnsta kosti níu ár, þeir þurfa einnig að búa í því ríki sem þeir bjóði sig fram fyrir. Löggjafarvald skal vera á höndum [[Bandaríkjaþing|þingsins]] bæði fulltrúardeildar og öldungadeildar. [[Önnur grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í annarri grein]] er greint frá að framkvæmdarvaldið er í höndum forseta og [[kjörtímabil]] forseta eru fjögur ár og varaforseti situr sama tíma. Ef forsetinn getur ekki gegnt embætti sínu þá tekur varaforsetinn við. Hlutverk forseta er nokkur þar á meðal: yfirmaður herafla Bandaríkjanna, hann getur veitt lausnir og náðir en forseti getur ekki náðað sjálfan sig. Forseta er heimilt að skipa [[sendiherra]], [[ráðherra]] og [[Dómari|dómara]] hæstaréttar en það er gert með 2/3 samþykkti öldungaþingdeildarinnar. Til að lög fái gildi þarf forseti að skrifa undir. [[Þriðja grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í þriðju grein]] er fjallað um dómsvald, þar er tekið fram að [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] sé aðaldómsvald. Einnig að þingið geti búið til lægri dómstóla sem starfi innan ríkjanna en lúti lögum Hæstaréttar. Í greininni er skilgreindur rétturinn til réttarhalda með [[kviðdómur|kviðdómi]] í sakamálum og að dómsvald skilgreini [[Glæpur|glæpi]] og hvaða refsingu skuli sæta. [[Fjórða grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í fjórðu grein]] er lýst sambandi á milli ríkja og framkvæmdavalds alríkisins. Tekið er fram að ríki hafi ekki rétt til að mismuna þegnum annarra ríkja. Þá er settur fram lagalegur grunnur að ferðafrelsi milli ríkjanna. Hér er tekið fram að taka megi við nýjum ríkjum. Þá er alríkinu skylt að tryggja hverju ríki sitt eigið [[löggjafarvald|löggjafar]] og [[framkvæmdarvald]] ásamt því að vernda ríkin fyrir utanaðkomandi árásum. [[Fimmta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í fimmtu grein]] er fjallað um viðauka við stjórnarskrána en til þess eru farnar þrjár leiðir. Í fyrsta lagi þarf þingið samþykki með 2/3 hluta [[atkvæði|atkvæða]] í báðum deildum þingsins og skal svo samþykkt af ríkjunum. Í annan stað mega ríkin með 2/3 hluta atkvæða fara fram á endurskoðun viðaukanna sem sendir eru þinginu og svo aftur til ríkjanna til staðfestingar. Í þriðja lagi getur þingið farið fram á staðfestingu af sérstakri nefnd. Að lokum þurfa 3/4 hluti ríkjanna að samþykkja viðaukana á stjórnarskrá svo þeir taki gildi. [[Sjötta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í sjöttu grein]] er tekið fram að lög bandaríkjanna, [[Sáttmáli|sáttmálar]] og lög gerð í þeirra nafni séu ávalt æðri lögum ríkjanna og að þau megi ekki stangast á. Hún tekur fram að allir löggjafar í alríki sem og ríkjum, [[Embættismaður|embættismenn]] og dómarar sverji þess eið að styðja við lög stjórnarskrárinnar. [[Sjötta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í sjöundu grein]] er tekið fram að stjórnarskráin taki gildi þegar 9 ríki hafi staðfest hana og að þá gildi hún aðeins um þau ríki sem staðfesti hana.<ref name="NARA">NARA (e.d.) [http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "National Archives Article on the Entire Constitutional Convention"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130624075829/http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html |date=2013-06-24 }}. Sótt 22. október 2010.</ref> == Réttindaskráin == Samþykktir hafa verið 27 viðaukar við stjórnarskrána en fyrstu 10 eru hluti af svonefndri Réttindaskrá ,,[[Réttindaskrá Bandaríkjanna|Bill of Rights]]‘‘. * [[Fyrsti viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|Fyrsti viðauki]]: Tryggir [[trúfrelsi]], frelsi til tjáningar og frelsi til að leita réttar síns. * [[Annar viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|Annar viðauki]]: Tryggir rétt einstaklinga til að eiga [[vopn]]. * [[Þriðji viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|Þriðji viðauki]]: Bannar vistun hermanna á heimilum án samþykkis eiganda þeirra á friðartímum, en heimilt á ófriðartímum sé það í samræmi við lög. * Fjórði viðauki: Tryggir að leit á heimilum, handtökur og [[eignaspjöll]] fari ekki fram nema nægjanlegar vísbendingar séu um saknæmt athæfi. * Fimmti viðauki: Tryggir að ekki sé hægt að kæra tvisvar fyrir sama brotið; ekki sé hægt að krefja vitni um að svara ásökunum sem gætu komið sök á hann sjálfan; tryggir að öllum þeim sem séu handteknir, sé kynnt stjórnarskrárvarin réttindi sín. * Sjötti viðauki: Tryggir opin réttarhöld með hlutlausum kviðdómi í [[Sakamál|sakamálum]], ákærði hefur rétt á [[verjandi|verjanda]] og má krefjast þess að vitni beri [[vitni]] í hans návist. * Sjöundi viðauki: Tryggir borgaraleg [[réttarhöld]] með [[Kviðdómur|kviðdómi]]. * Áttundi viðauki: Bannar að setja megi óhóflegar tryggingar eða sektir, ásamt ómannúðlegum eða óvenjulegum refsingum. * Níundu viðauki: Kveður á um að réttindi þau sem tilgreind séu í stjórnarskránni séu ekki tæmandi upptalin og því megi hvorki synja fólki um önnur réttindi né vanvirða þau á þeim grundvelli. * Tíundi viðauki: Tryggir að fylkin eða fólkið sjálft fái að ráða öllu því sem ekki kemur fram í stjórnarskrá Bandaríkjanna.<ref name="NARA"/> == Viðaukar 11 til 27 == 17 síðari viðaukar hafa verið samþykktir eftir að Réttindaskráin tók gildi. Þeir hafa flestir endurspeglað áframhaldandi viðleitni til að víkka út borgaralegt og stjórnmálalegt frelsi, en aðrir eru tæknilegra eðlis og breyta litlu um undirstöðu og uppbyggingu [[Stjórnvöld|stjórnvalda]] sem sett var í stjórnarskrána [[1787]]. Elstur þessara viðauka er frá árinu [[1795]], en sá nýjasti öðlaðist gildi árið [[1992]]. Aðeins einn viðauki viðauki hefur verið felldur úr gildi, en það er [[Átjándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|átjándi viðaukinn]], sem tók gildi 16. janúar 1919 en var afnuminn 5. desember 1933. Kvað hann á um bann við áfengissölu í Bandaríkjunum. Af síðari viðaukum eru viðaukar [[Þrettándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|þrettán]], [[Fjórtándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|fjórtán]] og [[Fimmtándi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|fimmtán]] áhrifamestir en þeir voru samþykktir í kjölfar þrælastríðsins og tryggðu m.a. afnám [[Þrælahald|þrælahalds]] í Bandaríkjunum, og hinum sigruðu Suðurríkjum var gert að samþykkja viðaukana áður en þau fengu að ný fulla inngöngu í ríkjasambandið. Á ensku er talað um "The Reconstruction Amendments". Mismunandi er hve lengi það tekur fylkin að samþykkja viðauka sem samþykktir hafa verið af þinginu. Síðasti viðaukinn við stjórnarskrá Bandaríkjanna, sá [[Tuttugasti og sjöundi viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|tuttugasti og sjöundi]] öðlaðist gildi 1992, en hann kveður á um að breytingar á launum þingmanna taki ekki gildi fyrr en eftir næstu kosningar. Sá viðauki var samþykktur af þinginu árið 1789, alls 202 ár 7 mánuði og 12 daga. Til samanburðar tók það fylkin aðeins þrjá mánuði og átta daga að samþykkja þann [[Tuttugasti og sjötti viðauki stjórnarskrár Bandaríkjanna|tuttugasta og sjötta]], en hann kveður á um að kosningaréttur skuli miðast við átján ára aldur. Þingið hafði samþykkt viðaukann og sent til fylkjanna þann 23. mars 1971, en 1 júlí sama ár öðlaðist hann gildi eftir að þrír fjórðu fylkja Bandaríkjanna höfðu samþykkt hann. Aðeins sex viðaukar af þrjátíu og þremur sem þingið hefur samþykkt hafa ekki verið samþykktar af tilhlýðilegum fjölda fylkja.<ref name="NARA"/> == Gagnrýni á stjórnarskrána == Prófessor [[Larry Sabato]] hefur lagt til að gera þurfi breytingu á stjórnaskránni sem geri [[prófkjör forsetaframbjóðenda]] skilvirkari. Hann telur dræma þátttöku í [[Prófkjör|prófkjörum]] vera að sökum þess hve snemma þau eru haldin og telur einnig ósanngjarnt að sum ríki hafi ávalt forskot á að halda þau. Þetta væri hægt að lagfæra með viðaukum við stjórnarskrána.<ref>Larry J. Sabato (26. september, 2007). [http://www.usatoday.com/printedition/news/20070926/opcomwednesday.art.htm. "An amendment is needed to fix the primary mess". USA Today.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}. Yale University Press. Sótt 22. október 2010.</ref> Prófessor [[Sanford Levinson]] hefur gagnrýnt stjórnarskrána fyrir að hafa engin úrræði reynist forseti vera óhæfur eða mikið veikur. Þá hefur [[Robert A. Dahl]] gagnrýnt stjórnarskrána fyrir að grafa undan [[lýðræði]] t.d. með því að notast við [[Kjörmaður|kjörmenn]] í [[Forsetakosningar|forsetakosningum]] í stað raunfylgis.<ref>Robert A. Dahl (11. febrúar, 2002). [http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300092180 "How Democratic Is the American Constitution?"]. Yale University Press. Sótt 22. október 2010.</ref> == Að breyta stjórnarskránni == Það er ekki hægt að breyta upprunalegu stjórnarskránni en hins vegar þá er hægt að bæta inn viðaukum við stjórnarskránna. Til að bæta viðauka við stjórnarskránna þurfa tveir þriðju beggja þingdeilda (290 fulltrúadeildarþingmenn og 67 öldungadeildarþingmenn) að samþykkja nýjan viðauka og í kjölfarið þurfa þrír fjórðu ríkisþinga (38 af 50) að staðfesta viðaukann <ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|title=The Constitution|website=The White House|language=en-US|access-date=2024-10-17|archive-date=2023-08-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230823190152/https://www.whitehouse.gov/about-the-white-house/our-government/the-constitution/|url-status=dead}}</ref>. Síðast var bætt inn viðauka árið 1992<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Twenty-seventh-Amendment|title=Twenty-seventh Amendment {{!}} Ratification, Congressional Pay, Limitations {{!}} Britannica|date=2024-10-09|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-10-17}}</ref>. Sá hái þröskuldur sem þarf til að bæta við viðauka gerir að verkum að viðaukum er ekki bætt inn nema á áratuga fresti. == Heimildir == <div class="references-small"><references /></div> == Tengt efni == * [[Stjórnarskrá]] {{Bandarísk stjórnmál}} {{Stjórnarskrá Bandaríkjanna}} [[Flokkur:Stjórnarskrá Bandaríkjanna| ]] [[Flokkur:Bandarísk stjórnmál]] [[Flokkur:Saga Bandaríkjanna]] 6urd3j8gelag6gw4h9hyfh2ys27cltx 14 60723 1984603 1605978 2026-11-01T00:34:54Z TKSnaevarr 53243 1984603 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Forsætisráðherra Bretlands|Listi yfir forsætisráðherra Bretlands}}{{CommonsCat|Prime ministers of the United Kingdom|forsætisráðherrum Bretlands}} [[Flokkur:Breskir ráðherrar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar eftir löndum|Bretlands]] [[Flokkur:Evrópskir forsætisráðherrar|Bretland]] [[Flokkur:Ríkisstjórnarleiðtogar eftir löndum|Bretland]] sj9jl3z918az6iwrescupbf1kuj71pa 14 61455 1984601 1610640 2026-11-01T00:33:10Z TKSnaevarr 53243 1984601 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Forseti Brasilíu}}{{CommonsCat|Presidents of Brazil|forsetum Brasilíu}} [[Flokkur:Brasilískir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar Brasilíu]] [[Flokkur:Forsetar eftir löndum|Brasilía]] [[Flokkur:Ríkisstjórnarleiðtogar eftir löndum|Brasilía]] tiqu7ldal35arf89zr2fght6uhp281h 0 65785 1984606 1983643 2026-11-01T00:42:09Z Stillbusy 42433 1984606 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Þerney_01.jpg|thumb|right|Þerney.]] '''Þerney''' er [[eyja]] í [[Kollafjörður_(Faxaflóa)|Kollafirði]]. Þerney er nefnd eftir [[Kría|kríunni]] sem fyrrum var nefnd „þerna“.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15>{{cite journal|first=Hafliði |last=Vilhelmsson |url=https://timarit.is/page/4078714?iabr=on#page/n14/mode/1up |title=Þerney, hvíldarparadís húsdýranna í Laugardal |journal=[[Tíminn]] |page=15 |access-date=2026-10-23 |date=1994-12-10}}</ref> Hún er um 0,54 ferkílómetrar að stærð. Þerney er notuð sem sumarleyfisstaður fyrir dýr sem [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn]] hefur á sínum vegum.<ref name=Reykjavíkurborg>{{vefheimild|url=https://reykjavik.is/engey-akurey-therney-og-lundey |titill=Engey, Akurey, Þerney og Lundey |vefsíða=Reykjavíkurborg |skoðað=2022-12-16}}</ref> Þangað fara þau í tveimur hópum, fyrri helmingurinn um miðjan júlí og seinni helmingurinn miðjan ágúst. Reynt er að miða við að dýrin fái jafn langt frí og starfsfólk í garðinum eða um mánuð.{{Heimild vantar}} Í Þerney var kirkja um 1200 og líka er hennar getið árin 1397 og 1575.<ref name=grein-timinn_1994-12-10_bls.-15/> Á 18. öld var leiguliði bóndans verðlaunaður með konungsúrskurði fyrir garðhleðslu í eyjunni.{{Heimild vantar}} Árið 1931 drukknuðu þrír menn þegar þeir voru að flytja kú með bát frá Þerney til lands.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1221391?iabr=on#page/n3/mode/1upmode/1up |title=Slys – Þrír menn drukkna við Þerney |journal=[[Morgunblaðið]] |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1931-06-11}}</ref> Árið 1932 voru fluttar til Þerneyjar í sóttkví 25 kindur (7 hrútar og 18 ár) af tegund {{ill|Border Leicester|en|Border Leicester}} frá [[Inverness]] í [[Skotland]]i. Þær allar yfirgáfu Þerney í september 1932, og flestar þeirra fóru á [[Halldórsstaðir (Laxárdal)|Halldórsstaði]], nema tveir hrútar sem fóru á hvorn bændaskólann.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/997036?iabr=on#page/n0/mode/1up |title=Innflutningur sauðfjár |journal=Tíminn |page=1 |access-date=2026-10-22 |date=1933-02-25}}</ref> Árið eftir var gerð önnur tilraun til að flytja inn dýr frá útlöndum til Þerneyjar í sóttkví.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1224697?iabr=on#page/n1/mode/1up |title=Útlenda fjeð í Þerney – Karakúl kindur og enskir nautgripir |journal=Morgunblaðið |page=2 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-27}}</ref> Þann 4. júlí 1933 komu fimm nautgripir frá Skotlandi til Íslands og svo til Þerneyjar í einangrun,<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140096?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Innflutningur nautgripa |journal=[[Vísir (dagblað)|Vísir]] |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-04}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405405?iabr=on#page/n12/mode/1up |title=Frá Skotlandi |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=93 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> og þann 8. júlí 1933 voru fluttar 20 {{ill|karakúl-kindur|en|Karakul sheep}} – nokkrar hreinræktaðar og aðrar blandaðar – frá [[Halle]] í [[Þýskaland]]i þangað.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/1140172?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Karakúl-féð |journal=Vísir |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-23}}</ref><ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/5405403?iabr=on#page/n10/mode/1up |title=(án titils uppi á síðunni) |journal=Félagsrit Sláturfélags Suðurlands |page=91 |access-date=2026-10-22 |date=1933-07-01}}</ref> Í september 1933 var féð tekið úr eynni og dreift út um land.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068184?iabr=on#page/n3/mode/1up |title=Karakúlféð |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=4 |access-date=2026-10-22 |date=1933-09-23}}</ref> Hinsvegar fór að koma fram [[hringskyrfi]] á nautgripunum og breiddist sýkin út í nautgripi bóndans þar. Öllu innfluttu búfénu var slátrað og flestum nautgripum bóndans á Þerney.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7068247?iabr=on#page/n2/mode/1up |title=Á víð og dreif – Skozku nautin |journal=Framsókn: bændablað–samvinnublað |page=3 |access-date=2026-10-22 |date=1934-01-13}}</ref> Þerney er ásamt [[Lundey (Kollafirði)|Lundey]], [[Akurey (Kollafirði)|Akurey]] og [[Engey (Kollafirði)|Engey]] á [[Náttúruminjaskrá]].<ref name=Reykjavíkurborg/> Eyjan er í eigu Reykjavíkurborgar.<ref>{{cite journal|first=Jón Þ. |last=Ólafsson |author-link=Jón Þ. Ólafsson|url=https://timarit.is/page/4889095?iabr=on#page/n33/mode/2up |title=Saltfiskverkun við Sundin blá – Þerney |journal=[[Ægir (tímarit)|Ægir]] |pages=594–595 |access-date=2026-10-23 |date=1990-11-01}}</ref><ref>{{cite journal|first=Hjálmtýr |last=Pétursson |url=https://timarit.is/page/3727391?iabr=on#page/n5/mode/1up |title=Þegar Landsbankinn kúgaði Sambandið |journal=Tíminn |page=6 |access-date=2026-10-23 |date=1972-10-01}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://is.nat.is/therney/ Þerney], nat.is * [https://www.ferlir.is/?id=6930 Álfsnes – Glóra – Niðurkot – Urðarkot – Háheiði – Víðines – Þerney], ferlir.is {{Reykjavík}} {{Stubbur|landafræði|Ísland}} [[Flokkur:Eyjar við Ísland]] [[Flokkur:Örnefni í Reykjavík]] 7fl1cfin75i6lvlq12ngoy5nvkhkz7z 0 70716 1984604 1939131 2026-11-01T00:41:36Z Sv1floki 44350 1984604 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Venusargildra | status = VU | status_system = iucn2.3 | status_ref = | image = VFT_ne1.JPG | image_caption = Gapandi lauf Venusargildrunnar | image_width = 240px | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Hjartagrasbálkur]] (''Caryophyllales'') | familia = [[Sóldaggarætt]] (''Droseraceae'') | genus = '''''Dionaea''''' | species= '''Venusargildra''' | binomial = ''Dionaea muscipula'' | binomial_authority = [[Daniel Solander|Sol.]] ''ex'' [[John Ellis (naturalist)|Ellis]] (1768) | range_map =Dionaea distribution.svg | range_map_width = 240px | range_map_caption = Heimkynni | synonyms = * ''Dionaea corymbosa''<br /><small>(Raf.) Steud. (1840)</small> * ''Dionaea crinita''<br /><small>Sol. (1990) ''nom.superfl.''</small> * ''Dionaea dentata''<br /><small>D'Amato (1998) ''nom.nud.''</small> * ''Dionaea heterodoxa''<br /><small>D'Amato (1998) ''nom.nud.''</small> * ''Dionaea muscicapa''<br /><small>St.Hil. (1824) ''sphalm.typogr.''</small> * ''Dionaea sensitiva''<br /><small>Salisb. (1796)</small> * ''Dionaea sessiliflora''<br /><small>(''auct. non'' G.Don: Raf.) Steud. (1840)</small> * ''Dionaea uniflora''<br /><small>(''auct. non'' Willd.: Raf.) Steud. (1840)</small> * ''Drosera corymbosa''<br /><small>Raf. (1833)</small> * ''Drosera sessiliflora''<br /><small>''auct. non'' G.Don: Raf. (1833)</small> * ''Drosera uniflora''<br /><small>''auct. non'' Willd.: Raf. (1833)</small> }} '''Venusargildra''' (eða '''flugugrípur''' <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Dýraætur í jurtaríkinu; grein í Náttúrufræðingnum 1970]</ref>) ([[fræðiheiti]]: ''Dionaea muscipula'') er [[fjölær]] [[kjötætuplanta]] af sóldaggarætt. Plantan er þekkt fyrir að grípa um og melta [[Fluga|flugur]], [[Kónguló|kóngulær]] og önnur [[skordýr]]. Hún er eina plantan af ættkvíslinni Dionaea og á uppruna sinn á litlu svæði í norður og suður Carolina, þar sem hún lifir aðallega í rökum og mosa vöxnum svæðum. Þar sem venusargildran er planta og þar af leiðandi ljóstillífandi lífvera þá reiða þær sig ekki á dýr fyrir orku heldur nota þær næringu úr dýrum til þess að komast af í slæmum jarðvegi. Það er talið að venusargildrur geti lifað í allt að 20 ár, en ástand tegundarinnar er viðkvæmt samkvæmt [[Rauði listi IUCN|rauða lista IUCN]]<ref name="iucn">{{Cite iucn| author =Schnell, D., Catling, P., Folkerts, G., Frost, C., Gardner, R., ''et al.'' |year=2000| url = https://www.iucnredlist.org/species/39636/10253384|title=Dionaea muscipula| access-date =10 May 2016}} Listed as Vulnerable (VU A1acd, B1+2c v2.3) </ref> og eru þær meðal annars í hættu vegna eyðileggingar búsvæða og vegna þess að þær eru teknar í of miklu magni úr náttúrunni. Venusargildran er vinsæl pottaplanta en flestar plönturnar sem eru í sölu hafa verið teknar frá minnkandi villtum stofnum.<ref>{{Cite web |url=https://www.nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |title=Geymd eintak |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628031459/http://nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |url-status=dead }}</ref> == Lýsing == Plantan sjálf er græn og rauð-bleik á lit. Hún vex í votum og súrum jarðvegi sem skortir oft nauðsynleg næringarefni. Plantan þarf að vera undir opnum himni, ekki undir trjám, til þess að lifa. Venusarplantan æxlast eins og aðrir [[dulfrævingar]], frjóvguð blóm bera fræ og blómgast plantan á hverju ári.<ref>{{Cite web |url=https://www.nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |title=Geymd eintak |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628031459/http://nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |url-status=dead }}</ref> [[Mynd:Drawing of Venus Flytrap.jpg|thumb|vinstri]] Stilkur blaðanna er um 20-30 cm langur og efst ber plantan nokkur hvít blóm, blaðkan sjálf fremur lítil og kringuleit en hún er gerð úr tveimur bleðum sem falla saman þegar bráð er náð. Á jöðrum bleðanna eru broddhár, og þegar laufin læsa sig um dýr, virka þau líkt og rimlar og halda því innilokuðu.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Dýraætur í jurtaríkinu; grein í Náttúrufræðingnum 1970]</ref> == Kjötæta == Venusargildran er kjötæta en það er óalgengt meðal platna þar sem flestum plöntum nægir ljóstillífun og næring úr jarðvegi. Á plöntunum eru sex viðkvæm hár sem nema þegar að bráð kemur við þau og þá lokast blöðin utan um dýrið. Til þess að plantan eyði ekki orku ef dýrið er ekki lengur þar þá lokast blöðin aðeins þegar að hárin hafa verið snert nokkrum sinnum.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Dýraætur í jurtaríkinu; grein í Náttúrufræðingnum 1970]</ref> Í venjulegu hitastigi að degi til þá geta blöðin lokast á aðeins hálfri sekúndu.<ref>http://www.britannica.com/plant/Venus-flytrap</ref> Broddhárin sem eru á jöðrum blaðanna leggjast þétt saman og sjá til þess að dýrið komist ekki í burtu.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Dýraætur í jurtaríkinu; grein í Náttúrufræðingnum 1970]</ref> Kirtlar á yfirboði blaðsins framleiða meltingarsafa sem leysir dýrið upp og blöðin þrýstast saman sem kremur dýrið. Það er mismunandi hversu lengi það tekur plöntuna að melta dýrið eftir því hversu stór bráðin er en það getur tekið allt að þrjár vikur og á meðan eru blöðin samanklemmd allan tímann.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Dýraætur í jurtaríkinu; grein í Náttúrufræðingnum 1970]</ref> Eftir að lauf hefur veitt þrjú til fjögur dýr þá deyr það.<ref>http://www.britannica.com/plant/Venus-flytrap</ref> Venusargildran er sérstök á meðal kjötætuplantna þar sem tegundin er ein af mjög fáum sem nota hreyfingu til þess að veiða bráð.<ref>{{Cite web |url=https://www.nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |title=Geymd eintak |access-date=2016-05-17 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628031459/http://nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |url-status=dead }}</ref> == Þróun == Kjötætuplöntur hafa þróast sjálfstætt sex sinnum í mismunandi ættum og ættbálkum, það eru yfir 600 þekktar tegundir kjötætuplanta og mynda mjög fjölbreyttan hóp. Það eru nokkrar mismunandi gerðir af gildrum sem þessar plöntur hafa þróað með sér, þær eru ýmist virkar eða óvirkar eftir því hvort plantan hreyfist til þess að veiða bráðina. Venusargildran er virk og hefur svokallaðar smellu-gildrur, þar sem hröð hreyfing blaðanna smella saman og loka bráðina inni. Kjötætuplöntur nota ensím og bakteríur við að brjóta niður bráð og er melting þeirra hliðstæð meltingu dýra. <ref>http://www.britannica.com/plant/carnivorous-plant </ref> [[Mynd:Venusfalle Fang.jpg|thumb|vinstri]] Venusargildran þróaðist útfrá hefðbundnari gerð af kjötætuplöntum sem eru óvirkar og notast við klístruð laufblöð til þess að veiða bráð. Vísindamenn telja að ákveðin skref hafi átt sér stað í þróun venusargildrunnar. Það fyrsta að plantan hefur þróast til þess að hreyfa anga og lauf sína í tiltekna átt og þannig hefur hún átt betri möguleika á því að dýr festist við klístruð blöðin. Næst hefði plantan orðið betri í að greina hreyfingu og bregðast við. Þar næst hefði plantan þurft að verða sérhæfðari í að greina dýr en ekki aðeins hvað sem er, til dæmis rusl sem fyki með vindinum. Að lokum hefur plantan þróað með sér skynjunarhár sem nema bráð, einskonar tennur sem vefjast utan um bráðina og nýja meltingarkirtla, ásamt því að missa um leið kirtlana sem framleiddu klístrið á blöðunum.<ref>http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8151000/8151644.stm</ref> Vísindamenn telja að það sem knúði þessa þróun áfram hafi verið ávinningurinn sem kemur með því að veiða stærri bráð. Venusargildran meltir stærri dýr mun betur heldur en plöntur sem notast við klístruðu blöðin. Skordýr sem er tvöfalt lengra hefur um átta sinnum meira næringargildi og þess vegna verða gildrur venusargildrunnar stærri eftir því sem plantan sjálf stækkar en flest allar aðrar kjötætuplöntur hafa alltaf sömu stærð gildra. Vísindamenn telja einnig að þessi þróun hafi haft fleiri kosti í för með sér, eins og að koma í veg fyrir að önnur rándýr steli bráðinni af plöntunni eða að næringarefnin skolist í brutu með rigningu áður en plantan hefur náð að taka þau upp.<ref>http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8151000/8151644.stm</ref> == Tilvísanir == <references/> == Heimildir == Carnivorous plant, skoðað þann 17. maí 2016: http://www.britannica.com/plant/carnivorous-plant Dýraætur í jurtaríkinu, Náttúrufræðingurinn (1970), skoðað þann 17. maí 2016: http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4270191 Venus flytrap, af [[Encyclopædia Britannica]], skoðað þann 17. maí 2016: http://www.britannica.com/plant/Venus-flytrap Venus flytrap, af National Wildlife Federation, skoðað þann 17. maí 2016: https://www.nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160628031459/http://nwf.org/Wildlife/Wildlife-Library/Plants/Venus-Flytrap.aspx |date=2016-06-28 }} Venus flytrap origins uncovered, skoðað þann 17. maí 2016: http://news.bbc.co.uk/earth/hi/earth_news/newsid_8151000/8151644.stm {{Stubbur|Líffræði}} [[Flokkur:Sóldaggarætt]] mamw76iq9lfjfr0rr797u9xvye8gu8n 0 83742 1984552 1722348 2026-10-31T14:21:28Z Akigka 183 1984552 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Heidelberg 20060420 021.jpg|thumb|Kirkja heilags anda í Heidelberg.]] [[Mynd:Heiliggeistkirche Heidelberg bei Nacht vom Schlossgarten aus fotografiert .jpg|thumb|Kirkja heilags anda Heidelberg um kvöld frá kastalagarðinum.]] [[Mynd:Innenraumblick auf die linke Seite mit Orgel Kanzel Taufbecken Altar der Heiliggeistkirche Heidelberg.jpeg|vinstri|thumb|Orgel, predikunarstóll, skírnarfontur og altari.]] '''Kirkja heilags anda í Heidelberg''' ([[þýska]]: ''Heiliggeistkirche Heidelberg'') er höfuðkirkja borgarinnar [[Heidelberg]] í [[Þýskaland]]i. Hún er [[grafarkirkja]] [[kjörfursti|kjörfurstanna]] í [[Pfalz]]. == Saga == Kirkjan var upphaflega ekki reist sem höfuðkirkja borgarinnar, heldur sem grafarkirkja kjörfurstanna. Höfuðkirkjan þá var [[Péturskirkjan í Heidelberg|Péturskirkjan]] í sömu borg. Kirkja heilags anda var reist á [[14. öldin|14.]] og [[15. öldin|15. öld]] á stað þar sem áður stóð kirkja með sama heiti. Talið er að upprunalega kirkjan hafi eyðilagst í eldi eða í vatnavöxtum árinnar [[Neckar]]. Þegar kjörfurstinn [[Róbert 3. af Pfalz]] var kjörinn konungur [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] árið [[1400]] tilnefndi hann kirkjuna, sem þá var enn í byggingu, sem grafarkirkju sína. Hann lést 10 árum síðar og var lagður til hvílu í kórnum. Þar hafa síðan hinir ýmsu kjörfurstar verið jarðsettir. Kirkjan var alla tíð í nánum tengslum við [[Háskólinn í Heidelberg|háskólann í borginni]]. Mikið af fé háskólans fór til viðhalds kirkjunnar. Hún hýsti einnig háskólabókasafnið ([[Bibliotheca Palatina]]) og stúdentar sóttu messu þangað. Aðaldyr kirkjunnar voru notaðar sem nokkurs konar upplýsingatafla fyrir stúdenta þar sem hægt var að festa upp miða með tilkynningum og upplýsingum. Formlega var kirkjan ekki fullreist fyrr en turninn var tilbúinn, en hann var vígður [[1515]]. Árið [[1622]] hertók hershöfðinginn [[Tilly]] borgina í [[þrjátíu ára stríðið|þrjátíu ára stríðinu]]. Hann hlífði borginni við skemmdum, en tók háskólabókasafnið úr kirkjunni og sendi það sem gjöf til páfans í Róm, sem þá var [[Gregoríus 15.]] Árið [[1693]] réðust [[Frakkland|Frakkar]] á Heidelberg í [[Erfðastríðið í Pfalz|erfðastríðinu í Pfalz]]. Þeir eyðilögðu grafir kjörfurstanna í kórnum og rændu dýrgripum. Loks lokuðu þeir fólk inni í kirkjuna og kveiktu í. Í brunanum féllu kirkjubjöllurnar niður, ásamt hluta af burðarvirkinu. Þegar hliðarhurð var opnuð reyndi fólk að streyma út og tróðust þá margir undir. Viðgerðir á kirkjunni fóru fram 1698-1700 og fékk hún þá núverandi þak. Árið 1709 fékk turninn svo núverandi þak. Meðan á viðgerðum stóð var ákveðið að skipta kirkjunni milli [[Mótmælendatrú|mótmælenda]] og [[Kaþólska kirkjan|kaþólikka]]. Settur var skilveggur milli kirkjuskipsins og kórsins. Skipið var fyrir mótmælendur, en kaþólikkar notuðu kórinn. Skilveggur þessi var í kirkjunni allt fram til 1936, þegar [[nasismi|nasistar]] fjarlægðu hann og gerðu kirkjuna að lúterskri kirkju. Kirkjan slapp að mestu við skemmdir í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]], en þegar nasistar sprengdu [[Karl-Theodor-brúin|gömlu brúna]] yfir Neckar, brotnuðu allir gluggarnir í höggbylgjunni. Núverandi gluggar eru því allir nýir. == Grafir == [[Mynd:Ruprecht & Elisabeth Heiliggeistkirche (Karl Lange) 1896.jpg|thumb|Konungsplattinn.]] Róbert 3. var sá fyrsti sem lagður var til hvílu í kór kirkjunnar árið 1410. Hann var þá bæði kjörfursti og konungur þýska ríkisins (sem Róbert 1.). Eftir það voru hinir ýmsu kjörfurstar lagðir þar til hinstu hvílu, ásamt fjölskyldumeðlimum. Alls voru 54 grafir í kirkjunni. Stærsta og fegursta gröfin var fyrir kjörfurstann Otthinrik. Árið 1693 voru nánast allar grafir eyðilagðar af Frökkum, sem einnig rændu kirkjuna listmunum og verðmætum. Aðeins minningaplattinn fyrir kjörfurstann Róbert 3. og eiginkonu hans slapp, enda úr málmi. Plattinn er enn í kirkjunni í dag, en hefur verið færður til nokkrum sinnum. == Annað markvert == * Engir listmunir frá [[Miðaldir|miðöldum]] eru í kirkjunni í dag, þar sem þeir eyðilögðust í brunanum 1693. * Kirkjan hefur samtals átt 13 [[orgel]]. Nokkrir þekktir einstaklingar hafa leikið á orgel í kirkjunni. Má þar nefna [[Mozart]] (1763), [[Felix Mendelssohn Bartholdy]] (1837) og [[Albert Schweitzer]] (nokkrum sinnum frá 1929-49). * Kirkjan er gjarnan notuð fyrir tónleika í dag, sérstaklega orgel- og kórtónleika. * Árið 1972 var kirkjan notuð fyrir rokktónleika hljómsveitarinnar [[Quintessence]] frá Englandi. Þeir nutu mikilla vinsælda hjá stúdentum og ungu fólki, en atburðurinn olli hneykslan hjá eldra fólki. == Heimildir == {{wpheimild|tungumál=de|titill=Heiliggeistkirche (Heidelberg)|mánuðurskoðað=janúar|árskoðað=2010}} [[Flokkur:Kirkjur í Þýskalandi]] [[Flokkur:Heidelberg]] 6cj0lhoo957bq5twnrh9z2w9wzedmvb 0 89688 1984548 1611888 2026-10-31T13:47:46Z Berserkur 10188 1984548 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Izabel.jpg|thumb|right|Ísabella drottning. Mynd frá 14. öld.]] '''Ísabella af Frakklandi''' (um [[1295]] – [[22. ágúst]] [[1358]]), stundum kölluð ''Franska úlfynjan'', var drottning [[England]]s frá 1308, þegar hún giftist [[Játvarður 2.|Játvarði 2.]], og þar til hann var þvingaður til að segja af sér í janúar [[1327]]. Eftir það stýrði hún ríkinu í félagi við elskhuga sinn, [[Roger Mortimer]], þar til [[Játvarður 3.]] sonur hennar tók völdin í sínar hendur 1330. == Uppvöxtur og gifting == Ísabella var dóttir [[Filippus 4. Frakkakonungur|Filippusar 4.]] Frakkakonungs og [[Jóhanna 1. Navarradrottning|Jóhönnu af Navarra]], yngsta barn þeirra sem upp komst og eina dóttirin en þrír eldri bræður hennar urðu allir konungar Frakklands. Ísabella prinsessa var orðlögð fyrir fegurð, eins og raunar bæði faðir hennar, Filippus fagri, og bræður hennar. Hún var líka sögð afar vel gefin, heillandi og átti auðvelt með að fá aðra á sitt mál. [[Mynd:Philippe le Bel famille.jpg|thumb|left|Ísabella með foreldrum sínum og bræðrum.]] Gengið var frá trúlofun hennar og Játvarðar [[1303]], þegar hún var líklega átta ára en hann 19 ára, en hjónabandið hafði þó verið ákveðið á meðan hún var enn í vöggu. Þegar Ísabella náði tólf ára aldri, sem var algengur giftingaraldur evrópskra kóngsdætra, var hún send til Englands og þar gengu þau Játvarður í hjónband í janúar [[1308]]. Hann hafði þá tekið við konungdæmi við lát föður síns sumarið áður. Lífið var ekki auðvelt fyrir hina ungu drottningu. Maður hennar, sem var glæsimenni og mjög vinsæll meðal þegna sinna í upphafi stjórnartíðar sinnar, hafði ekki mikinn áhuga á henni en þeim mun meira dálæti á vini sínum [[Piers Gaveston]], átti í deilum við aðalsmenn og barðist við Skota. Ísabella spilaði á aðstæður eftir bestu getu, studdi mann sinn og kom sér í vinfengi við Gaveston en eftir að óvinir hans í hópi aðalsmanna myrtu hann versnaði staða hennar. Hún var með Játvarði í herförinni í [[Skotland]]i þegar Englendingar misstu síðustu ítök sín þar og sluppu konungshjónin þá naumlega undan. Hún ferðaðist líka stundum til Frakklands, með Játvarði eða ein, og sinnti þá oft erindum fyrir mann sinn því hún hafði mjög góð sambönd við frönsku hirðina og var vel að sér um utanríkismál. Í ferð sem þau Játvarður fóru þangað [[1313]] gaf hún mágkonum sínum, [[Margrét af Búrgund|Margréti af Búrgund]], konu [[Loðvík 10.|Loðvíks]], og [[Blanka af Búrgund|Blönku af Búrgund]], konu [[Karl 4. Frakkakonungur|Karls]], útsaumaðar pyngjur. Við hátíðakvöldverð í London nokkru síðar veitti Ísabella því athygli að tveir normannskir aðalsmenn báru nú þessar buddur og dró hún þá ályktun að mágkonurnar ættu í ástarsambandi við þá. Þegar hún fór aftur til Frakklands [[1314]] sagði hún Filippusi föður sínum frá þessu og varð það til þess að mágkonurnar tvær (og raunar einnig sú þriðja, [[Jóhanna af Búrgund]], kona [[Filippus 5. Frakkakonungur|Filippusar]]) voru handteknar og varpað í dýflissu. Þar sátu Margrét og Blanka þar sem þær áttu ólifað en Jóhönnu var sleppt eftir ár og talin sýkn saka. Með þessu bakaði Ísabella sér nokkrar óvinsældir í Frakklandi með. == Despenser-feðgar == [[Mynd:Isabella of France welcomed to Paris.jpg|thumb|right|Ísabella kemur til Parísar.]] Játvarður fann sér svo nýtt uppáhald, [[Hugh Despenser yngri]], en Ísabellu kom illa saman við hann og föður hans, [[Hugh Despenser eldri|Hugh eldri]]. Játvarður og Despenser-feðgarnir urðu sömuleiðis sífellt óvinsælli meðal aðalsmanna. Ísabella neitaði að sverja Hugh yngri hollustueið og var í kjölfarið svipt þeim völdum sem hún hafði haft við hirðina. Þegar Játvarður sendi hana til Frakklands [[1325]] til að gera friðarsamning við Karl bróður hennar greip hún tækifærið þegar Játvarður sendi Játvarð elsta son þeirra til Parísar til að votta Karli hollustu vegna hertogadæmisins [[Gaskóníu]], eins og Ísabella hafði samið um, og tilkynnti manni sínum að hvorugt þeirra sneri aftur fyrr en Despenser-feðgar hefðu verið gerðir brottrækir. Líklega hefur hún þó alls ekki búist við að Játvarður yrði við því, enda hafði hún þá hafið ástarsamband við enska aðalsmanninn Roger Mortimer, jarl af March, sem var útlagi í París eftir að hafa strokið úr [[Lundúnaturni]] [[1323]]. Mortimer, sem var harður andstæðingur konungs og Despenser-feðga, var giftur og tólf barna faðir. Ísabella tók mikla áhættu með þessu ástarsambandi því þótt ekki þætti tiltökumál þótt evrópskir konungar og hefðarmenn á miðöldum tækju sér hjákonur gegndi öðru máli um konur, eins og örlög mágkvenna hennar voru dæmi um. Flest bendir til þess að samband hennar og Mortimers hafi verið mjög ástríðufullt og þau áttu mörg áhugamál sameiginleg. == Innrás drottningarinnar == [[Mynd:Isabela navrat Anglie.jpg|thumb|left|Ísabella siglir til Englands.]] Sumarið [[1326]] héldu Ísabella og Mortimer norður til greifadæmisins [[Hainaut]] (nú í [[Belgía|Belgíu]] og Frakklandi) en kona [[Vilhjálmur 1. af Hainaut|Vilhjálms 1.]] greifa þar, [[Jóhanna af Valois, greifaynja af Hainaut|Jóhanna af Valois]], var frænka hennar, sonardóttir [[Filippus 3. Frakkakonungur|Filippusar 3.]] Frakkakonungs. Ísabella gerði samkomulag við þau um trúlofun Játvarðar sonar síns og [[Filippa af Hainaut|Filippu]] dóttur þeirra. Hún fékk þegar greiddan vænan heimanmund og hafði áður fengið lán hjá Karli bróður sínum. Þessa peninga notaði hún til að leigja sér [[málaliði|málaliða]] og útvega skip. Síðan sigldu þau Mortimer til Englands 22. september. Þau voru þó fáliðuð, sumir segja að þau hafi aðeins haft 300 hermenn en fleiri tala þó um 1500. Játvarður hefði átt að eiga auðvelt með að verjast innrásinni, sem hann hafði átt von á, en menn streymdu fljótt til liðs við þau, þar á meðal [[Tómas jarl af Norfolk]], hálfbróðir Játvarðar konungs, og [[Hinrik jarl af Lancaster|Hinrik Plantagenet]], jarl af Lancaster og öflugasti andstæðingur Játvarðar. Þann [[27. september]] höfðu fregnir af innrásinni borist til [[London]] og mikill órói greip um sig í höfuðborginni. Játvarður óttaðist um hag sinn og flúði London 2. október áleiðis til [[Wales]]. Þegar þar var komið sögu höfðu Ísabella og Mortimer gert bandalag við alla helstu andstæðinga Játvarðar og náðu þau London auðveldlega á sitt vald. Síðan lét hún lið sitt elta Játvarð og settist um [[Bristol]], þar sem Despenser eldri hafði búið um sig. Hún vann borgina eftir viku umsátur og náði til sín dætrum sínum, Elinóru og Jóhönnu, sem Despenser hafði haft á valdi sínu. Hinrik og Despenser yngri náðust loks í Wales [[16. nóvember]]. == Ríkisstjóri == [[Mynd:Suplice.jpg|thumb|right|Despenser eldri tekinn af lífi.]] Þar með var öll mótspyrna brotin á bak aftur og Lancastermenn og aðrir óvinir Játvarðs og Despenserfeðga hófu hefndaraðgerðir. Despenser eldri var tekinn af lífi og lík hans höggvið í búta og gefið hundum að éta. Despenser yngri var pyndaður og líflátinn [[24. nóvember]]. En þegar búið var að taka helstu fylgismenn Despenserfeðga af lífi sýndu Ísabella og Mortimer meiri miskunn og margir lægra settir aðalsmenn voru náðaðir. Eftir stóð spurningin um hvað ætti að gera við Játvarð, sem enn var konungur Englangs og eiginmaður Ísabellu. Úr varð að [[þingið]], þar sem stuðningsmenn Ísabellu og Mortimers voru í meirihluta, samþykkti að fara fram á við konung að hann segði af sér. Ákærurnar voru lesnar yfir honum [[20. janúar]] [[1327]] og féllst konungur á að afsala sér völdum í hendur Játvarðar sonar síns. Afsögnin var tilkynnt í London [[24. janúar]]. Játvarður var áfram í haldi og er ekki fullljóst hver örlög hans urðu en almennt er þó talið að hann hafi verið drepinn [[11. október]] [[1327]] að undirlagi Ísabellu og Mortimers, enda gátu þau aldrei verið örugg um sig meðan hann lifði því alltaf var hætta á að einhverjir fylgismanna hans freistuðu þess að frelsa hann og koma honum aftur til valda. Næstu árin stýrðu Ísabella og Mortimer landinu saman þótt Ísabella teldist ein ríkisstjóri. Þau söfnuðu miklum auði og voru talin ágjörn en eyddu líka miklu og lifðu óhófslífi. Þau sönkuðu að sér löndum og titlum og á örfáum árum varð Ísabella einn stærsti landeigandi í öllu Englandi. Brúðkaup Játvarðar 3. konungs og Filippu af Hainaut var haldið með miklum glæsibrag í London [[1228]] en Ísabella neitaði að afhenda Filippu jarðeignir sem drottningu Englands var ætlað að hafa tekjur af og hélt þeim fyrir sjálfa sig. Hún gerði líka samning við Skotakonung um að Játvarður afsalaði sér öllu tilkalli til landa í Skotlandi og viðurkenndi [[Róbert 1. Skotakonungur|Róbert Bruce]] sem konung, [[Jóhanna Skotadrottning|Jóhanna]] dóttir Ísabellu skyldi giftast [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíð]], syni hans, og landamærin voru einnig fastákveðin. Í staðinn greiddu Skotar Englendingum 20.000 sterlingspund, sem Ísabella stakk raunar í eigin vasa. Þessi samningur var óvinsæll í Englandi ásamt fleiri ráðstöfunum Ísabellu og Mortimers og þau fóru að missa stuðning aðalsmanna. Í árslok 1328 reis hertoginn af Lancaster upp á móti þeim og [[borgarastyrjöld]] hófst að nýju en var þó skammvinn því að Ísabella og Játvarður konungur náðu Lancaster á sitt vald, þyrmdu lífi hans en dæmdu hann til að greiða afar þunga fjársekt. Játmundur af Kent, hálfbróðir Játvarðar 2., hafði stutt Ísabellu þegar hún gerði innrásina en hafði nú snúist á sveif með bróður sínum, sem hann hélt fram að væri á lífi. Árið 1330 var hann handtekinn, sakaður um þátttöku í samsæri, og tekinn af lífi. Aftakan var raunar svo óvinsæl að [[böðull]]inn neitaði að mæta og sá eini sem fékkst til að ganga í verkið var sjálfur dauðadæmdur fangi sem vann sér til lífs að hálshöggva jarlinn. == Steypt af stóli == [[Mynd:Izabela France.jpg|thumb|left|Ísabella á ferðalagi.]] Játvarður konungur var þegar hér var komið sögu orðinn sautján ára og mjög ósáttur við þau völd sem Mortimer hafði og við stjórn hans og móður sinnar. Hann aflaði sér stuðnings útvalinna aðalsmanna og kirkjuleiðtoga gegn þeim. Þau voru nú farin að óttast um sinn hag og bjuggu um sig í [[Nottinghamkastali|Nottinghamkastala]]. Þann 19. október fóru menn hans inn í kastalann um leynigöng, náðu honum á sitt vald og handtóku Mortimer. Þingið var svo kallað saman og Mortimer ákærður fyrir [[landráð]]. Ísabella var útmáluð sem saklaust fórnarlamb og ekkert var minnst á ástarsamband þeirra. Mortimer var tekinn af lífi en Játvarður sýndi honum þá mildi að líkið var ekki hlutað sundur eða stjaksett. Ísabellu var haldið í stofufangelsi til [[1332]] en þá fekk hún að flytja sig í Rising-kastala í [[Norfolk]] sem hún átti sjálf. Hún var svipt meirihluta landareigna sinna en Játvarður sá henni fyrir rausnarlegum lífeyri og hún lifði munaðarlífi. Hún hélt mikið upp á barnabörn sin, einkum þó [[Játvarður svarti prins|Játvarð svarta prins]], elsta son Játvarðs 3., sem hún arfleiddi að mestöllum eignum sínum. Hún varð mjög trúuð með aldrinum og ferðaðist oft um og heimsótti helga staði. Hún hélt þó sambandi sínu við hirðina, kom þangað stundum og fékk mikið af heimsóknum. Ísabella dó 22. ágúst 1358 og var jarðsungin í London. Þau Játvarður höfðu átt fjögur börn, Játvarð 3., Jóhann jarl af [[Cornwall]], sem dó tvítugur [[1336]], Elinóru, sem giftist Reinoud svarta, greifa af [[Gelderland]] (nú í Hollandi að mestu) og [[Jóhanna af Englandi, Skotadrottning|Jóhönnu]], fyrri konu [[Davíð 2. Skotakonungur|Davíðs 2.]] Skotakonungs. Með Mortimer átti Ísabella engin börn. Mikið hefur verið skrifað um Ísabellu drottningu, bæði sagnfræðirit og sögulegar skáldsögur, og hefur hún fengið afar misjöfn eftirmæli. Oft er hún sýnd sem fagurt en slóttugt flærðarkvendi, jafnvel sem morðóður hommahatari sem hefur það sem meginmarkmið að tortíma manni sínum og elskhugum hans. Í öðrum verkum er hún þó sýnd í annarri og mun jákvæðari mynd. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = En|titill = Isabella of France|mánuðurskoðað = 24. ágúst|árskoðað = 2010}} {{fd|1295|1358}} [[Flokkur:Drottningar Englands]] [[Flokkur:Franskar konungsdætur]] [[Flokkur:Plantagenetætt]] 4d427513jpjm4n3qaynj314dupn2chw 0 92911 1984621 1891981 2026-11-01T02:23:30Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 5 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984621 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Seal_of_the_United_States_Supreme_Court.svg|thumb|Ríkisinnsigli dómsvalds Bandaríkjanna]] '''Hæstiréttur Bandaríkjanna''' er æðsta [[dómsstig]] [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Hæstarétt Bandaríkjanna skipa níu hæstaréttardómarar og gegnir einn þeirra um leið embætti forseta hæstaréttar. Í samráði við og með staðfestingu [[öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeild]]arinnar skipar [[forseti Bandaríkjanna]] hæstaréttardómara. Hæstaréttardómarar eru æviráðnir, að viðhöfðu virðulegu hátterni samkvæmt þriðju grein stjórnarskrárinnar<ref>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html The Constitution of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819235454/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html |date=2011-08-19 }}.</ref>, og halda þeir embætti sínu til andláts, þar til þeir segja af sér, setjast í helgan stein eða hljóta [[sakfelling]]u vegna formlegrar ákæru um embættisafglöp fyrir [[Landsdómur: Bandaríkin|landsdómi]] ''(e. impeachment)''. Hæstiréttur Bandaríkjanna dæmir fyrst og fremst í málum áfrýjuðum til hans af lægri dómsstigum í Bandaríkjunum en til eru einstaka mál þess eðlis að fyrsta dómsstig þeirra er hjá honum. Með óformlegum hætti er oft talað um hæstarétt Bandaríkjanna sem háréttinn ''(e. High Court)'' og/eða skótus ''(e. SCOTUS)'', en hið síðarnefnda er skammstöfun enska heiti réttarins ''(e. Supreme Court of the United States)'', borið fram eins og samsetning bókstafanna gefur til kynna. Húsakynni hæstaréttar Bandaríkjanna eru í [[Washington]]. == Saga == Hæstiréttur Bandaríkjanna er eini dómstólinn sem kveðið er á um í [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]]. Upphaflega átti hæstirétturinn að standa saman af sex hæstaréttardómurum en hafa þeir verið níu talsins nær alla tíð frá upphafi hans. Hæstiréttur Bandaríkjanna kom fyrst saman árið [[1790]]. Fyrst um sinn komu fá mál á borð hæstaréttar Bandaríkjanna en fyrsta [[dómsuppkvaðning]] hans varð í réttarfarsmáli [[West gegn Ellsworth]] árið [[1791]].<ref>United States reports volumes 2 – 107 (1791 – 1882). [http://www.supremecourt.gov/opinions/datesofdecisions.pdf Dates of Supreme Court decisions and arguments.]. Sótt 25. október 2010.</ref> Á þeim tíma var hæstirétturinn án húsakynna og heimilisfangs og skorti almennt virðingu og upphefð.<ref>Gerber, S. D. (1998). ''Seriatim: The Supreme Court Before John Marshall.'' Bls 3. New York og London: New York university press.</ref> Á tíma [[John Marshall|Johns Marshall]] í embætti forseta hæstaréttar Bandaríkjanna, á árabilinu [[1801]] – [[1835]], urðu miklar breytingar á háttum réttarins, upphefð hans og virðingu. Meðal þeirra breytinga sem urðu þá var yfirlýsing réttarins um að hann væri æðsti túlkandi stjórnarskrárinnar og einnig féllu dómar sem drógu skýrar línur um hlutverk hans í hinu stjórnarskrárbundna valdajafnvægi milli [[Fylki Bandaríkjanna|ríkjanna]] og alríkisins<ref>Newsweek.com. (e.d.). [http://www.newsweek.com/2009/02/20/why-marbury-v-madison-still-matters.html "Why Marbury V. Madison Still Matters."]. Sótt 25. október 2010.</ref>. Við lok embættistíðar John Marshall lagði rétturinn niður þá aðferð að hver hæstaréttardómari kvæði upp sinn eigin úrskurð og var þess í stað tekin upp aðferð [[meirihlutaúrskurður|meirihlutaúrskurða]], þ.e. að einfaldur meirihluti hæstaréttardómara kvæði upp einn sameiginlegan dómsúrskurð<ref>Washingtonpost.com (e.d.). [https://archive.today/20120530060153/www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A58066-2000Oct2&notFound=true The Supreme Quiz]. Sótt 25. október 2010.</ref>, og hefur sá háttur verið hafður allar götur síðan þá. == Fjöldi hæstaréttardómara == [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna]] tekur ekki sérstaklega fram fjölda dómara í hæstaréttinum en samkvæmt þriðju grein stjórnarskrárinnar hefur [[Bandaríkjaþing]] yfirráð til að ákveða fjölda dómara<ref>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html The Constitution of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819235454/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html |date=2011-08-19 }}.</ref>. Samkvæmt lögum um dómstólaskipan ''(e. Judiciary Act of 1789)'' frá árinu [[1789]] kveður á um að skipaðir séu sex dómarar. Eftir því sem landið stækkaði landfræðilega bætti Bandaríkjaþing við dómurum til að samsvara aukinni yfirferð dómstólanna ''(e. judicial circuits)''. Bætt var við einum dómara árið [[1807]] og þannig urðu þeir sjö, níu árið [[1837]] og tíu árið [[1863]]. Samkvæmt lögum um dómstólaskipun frá árinu [[1869]] var ákveðið það ár að dómarar skyldu vera níu talsins og hefur sá fjöldi verið sá sami allar götur síðan. == Skipun dómara í hæstarétt Bandaríkjanna == Önnur grein stjórnarskrár Bandaríkjanna veitir Bandaríkjaforseta umboð til að tilnefna dómara en þó einungis með ráðgjöf og samþykki [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|öldungadeildar]]<ref>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html The Constitution of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819235454/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html |date=2011-08-19 }}.</ref>. Flestir forsetar tilnefna dómara í hæstarétt sem deilir sömu [[hugmyndafræði]] en það tryggir þó ekki að sá dómari sem tilnefndur var af viðkomandi forseta taki ákvarðanir út frá því sem er forsetanum í hag. Þar sem stjórnarskráin setur ekki fram nein skilyrði sem dómari þarf að uppfylla getur forsetinn tilnefnt hvern sem er í stöðu dómara. Öldungadeildin þarf þó alltaf að samþykkja dómara áður en hann öðlast stöðu sína sem dómari hæstaréttar. Samþykki öldungadeildar felst í að [[einfaldur meirihluti|einfaldan meirihluta]] þarf til að samþykkja eða hafna frambjóðanda. Ekki samþykkir öldungadeildin alltaf þá sem forsetinn tilnefnir en það hefur gerst tólf sinnum þar sem öldungadeildin tók afgerandi stöðu gegn tilnefningu forsetans og höfnuðu því [[frambjóðandi|frambjóðandanum]] en það telst þó afar sjaldgæft að slíkt gerist. == Seta í embætti == Að meðaltali sitja hæstaréttardómarar í meira en 25 ár áður en þeir ýmist segja af sér eða láta lífið. Í ársbyrjun [[2005]] var meðal starfsaldur núverandi dómara rétt undir tuttugu ár og sá sem yngstur var í starfinu hafði setið frá árinu [[1994]]. Þar sem svona hár [[starfsaldur]] ríkir hjá hæstaréttardómurum er farið afar varlega í ráðningar en það er vegna þess að bæði er vilji fyrir því að ráða dómara sem deila sömu pólitísku hugmyndafræðinni og þeir og von er um að þeir komi til með að halda áfram að hafa áhrif á þá hugmyndafræði næstu áratugina. Að sama skapi er farið afskaplega varlega í þessa ráðningu sökum þess hversu neyðarlegt það getur verið út frá pólitísku sjónarmiði að tilnefna einhvern sem síðar meir er uppvís að smánarlegu leyndarmáli, hvort sem það tengist fjölskyldu eða frama.<ref>Katz, R. S. (2007). ''Political institutions in the United States.'' Bls 136-138. New York: Oxford university press.</ref> Sá dómari sem lengst hefur setið í hæstarétti er [[William O. Douglas]], sem sat 36 ár og 209 daga. Douglas sem var einn eindregnasti talsmaður persónufrelsis og borgaralegra réttinda í sögu réttarins var skipaður 15. apríl 1939 af [[Franklin D. Roosevelt]] sem eftirmaður [[Louis O. Brandeis]]. Þrátt fyrir að hafa fengið heilablóðfall í desember 1974 neitaði Douglas að láta af störfum fyrr en 12. nóvember 1975. Eftirmaður Douglas var [[John Paul Stevens]]. == Hæstiréttur og pólitík == Dómarar hæstaréttarins eru ekki studdir opinberlega af [[stjórnmálaflokkur|stjórnmálaflokkum]] eins og þekkist hjá [[framkvæmdarvald|framkvæmdar-]] og [[löggjafarvald]]inu. Þeim er hinsvegar skipt óformlega niður í þrjá flokka, [[íhaldsstefna|íhaldssama]], [[frjálslyndisstefna|frjálslynda]] og svo þeir sem eru mitt á milli. Þessi skipting tengis þó einungis lagalegri hlið málsins þar sem dómarar eiga að vera óháðir flokkum. Hæstiréttur er ekki laus við pólitísk tengsl en hver dómari ræður til sín aðstoðarmenn sér til stuðnings. Aðstoðarmenn dómarans hafa óskrifað vald sem felst í að hugmyndir þeirra koma fram í gegnum skrif á dómum sem þeir vinna fyrir sinn dómara. Hefur það tíðkast að dómarar velji sér aðstoðarmenn sem tengjast einum flokk fremur en öðrum og má í því samhengi nefna [[Clarence Thomas]] hæstaréttardómara, en hann hefur ráðið til sín 84 aðstoðarmenn á tuttugu árum og hafa þeir allir tengst [[Repúblikanaflokkurinn|Repúblikanaflokknum]].<ref> NYtimes.com (6. september 2010). [http://www.nytimes.com/2010/09/07/us/politics/07clerks.html?_r=2&pagewanted=1&ref=global-home A Sign of the Court’s Polarization: Choice of Clerks]. Sótt 25. október 2010.</ref> == Valdsvið hæstaréttar == Valdsvið hæstaréttar afmarkast í öðrum hluta þriðju greinar stjórnarskrár Bandaríkjanna. Valdsviðinu má skipta í tvo hluta og eru það annarsvegar mál sem rétturinn getur tekið upp beint og hinsvegar mál sem hefur verið áfrýjað frá öðrum dómsstigum.<ref>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html The Constitution of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819235454/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html |date=2011-08-19 }}.</ref> Dómurinn velur mál sem gjarnan eru deilumál innan [[Þjóðfélag|þjóðfélagsins]], mál sem snúa ýmist að þinginu eða forseta landsins og mál sem krefjast [[túlkun]]ar á stjórnarskránni. Þetta eru þá frekar [[óskráð regla|óskráðar reglur]] þar sem hæstiréttur útskýrir aldrei ástæðu valsins.<ref>Washingtonpost.com (2009). [http://www.washingtonpost.com/wp-srv/national/longterm/supcourt/history/choosing.htm Choosing Cases]. Sótt 25. október 2010.</ref> Hæstiréttur getur tekið upp mál án þess að þeim hafi verið [[áfrýja|áfrýjað]] til réttarins. Hæstiréttur er í hlutverki fyrsta dómsstigs í ákveðnum tegunda mála. Dæmi um slík mál eru þegar [[sendiherra]]r eða aðrir [[Ráðherra|ráðherrar]] eiga hlut að máli, í málum þar sem ríki er annar málsaðili og þegar ríki fer í mál við annað ríki vegna deilna.<ref>[http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html The Constitution of the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110819235454/http://www.archives.gov/exhibits/charters/constitution_transcript.html |date=2011-08-19 }}.</ref> == Réttindabyltingin == '''[[Réttindabyltingin]]''' (e. The Rights Revolution) er markvert tímabil í sögu [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[Bandarísk stjórnmál|bandarískri stjórnmálasögu]] sem hófst á sjötta áratug 20. aldar. Upphaf tímabilsins má rekja til ársins 1954, þegar dómur Hæstaréttar féll í máli ''Brown v. Board of Education''. Með dóminum var staðfest að aðskilnaðarstefnan sem hafði viðgengist innan skóla og opinberra stofnana, sérstaklega í Suðurríkjunum, væri brot á [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]].<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Brown v. Board of Education. 347 U.S. 483. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/483/case.html}}</ref> Dómurinn markaði afgerandi stefnubreytingu Hæstaréttar, setti kynþáttamisrétti undir smásjána, mannréttindi í forgrunn umræðunnar og leiddi til þess að lögbundin aðskilnaðarstefna var endanlega afnumin. === Stefnubreyting Hæstaréttar === Hæstiréttur staðfesti stefnubreytinguna með því að taka fyrir fjölmörg sambærileg mál, meðal annarra mál ''Monroe v. Pape'' árið 1961, sem bæði undirdómstig höfðu hafnað. Málið snerist um ofbeldi lögregluþjóna gegn fjölskyldu blökkumanna, en afar sjaldgæft var á þessum árum að slík mál kæmu fyrir æðstu dómstig.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Monroe v. Pape. 365 U.S. 167. Supreme Court of the United States. 1961.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/365/167/case.html}}</ref><ref name="Epp">{{bókaheimild|höfundur=Epp, C. R|titill=The Rights Revolution: Lawyers, Activists, and Supreme Courts in Comparative Perspective|ár=1998|útgefandi=The University Of Chicago Press}}</ref> Fordæmið tryggði framgang sambærilegra mála sem einkenndust af því að opinberir aðilar virtu ekki stjórnarskrárvarin réttindi einstaklingsins. Með þessum breyttu áherslum Hæstaréttar var vernd stjórnarskrárinnar útvíkkuð og minnihlutahópum veitt réttindi til þátttöku í samfélaginu til jafns við aðra þjóðfélagshópa. ==== Vernd borgaralegra réttinda ==== Hæstiréttur umbylti þannig áherslum sínum á um 20 ára tímabili og útvíkkaði [[Réttindaskrá Bandaríkjanna|réttindaskrá stjórnarskrárinnar]] (e. The Bill of Rights). Gjörbreyting varð á mörgum sviðum samfélagsins, ekki síst er varða réttindi blökkumanna, kvenna, fatlaðra og síðar samkynhneigðra. Nokkrum árum áður höfðu mál þar sem tekist var á um borgaraleg réttindi aðeins verið um 10% dómsmála við réttinn, en í lok sjöunda áratugarins voru slík mál um 70% af málaskránni.<ref name="Epp" /> Með stefnubreytingunni lýsti Hæstiréttur því yfir að hann væri verndari réttinda einstaklingsins og hins venjulega borgara, enda snerust breytingarnar ekki hvað síst um hvernig réttur einstaklingsins gagnvart hinu opinbera er skilgreindur og með hvaða hætti ríkisvaldinu er heimilt að ganga á rétt einstaklingsins.<ref name="Epp" /> Með fleiri hæstaréttardómum og tengdum atburðum í kjölfarið, urðu afgerandi kaflaskil í bandarísku samfélagi hvað varðar réttindi minnihlutahópa. Öll mismunun á grundvelli kynþáttar, litarháttar, trúar, kyns eða þjóðernis, var svo bönnuð með samþykkt ''The Civil Rights Act'' árið 1964.<ref>{{vefheimild|titill=The Civil Rights Act|url=http://research.archives.gov/description/299891}}</ref> ==== Ríkjandi þjóðfélagsmenningu mótmælt ==== Réttindabyltingin hefði ekki orðið nema með stuðningi allra valdsþátta samfélagsins, löggjafar-, framkvæmda- og dómsvaldsins. Þrýstingur frá almennum borgurum í gegnum fjöldahreyfingar og kröfur baráttufólks, höfðu þó mikið að segja. Tímabilið einkenntist jafnframt af öflugum grasrótarhreyfingum sem voru andvígar ríkjandi þjóðfélagsmenningu, friðarhreyfingum sem mótmæltu þátttöku Bandaríkjanna í Víetnamstríðinu og baráttuhreyfingum fyrir borgaralegum réttindum, meðal annars ''American Civil Rights Movement''.<ref>{{vefheimild|titill=American civil rights movement|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/119368/American-civil-rights-movement}}</ref> Að mörgu leyti má segja að Réttindabyltingunni sé ekki lokið, því afleiðingar hennar og þeir átakapunktar sem þar birtust lita enn deilur og áherslur í bandarísku samfélagi og eru, umfram margt annað, lykillinn að því hvernig bandarísk stjórnmál ganga fyrir sig. == Sögulegir dómar Réttindabyltingarinnar == Eftirfarandi eru tímamótadómar Hæstaréttar Bandaríkjanna sem telja má hluta af Réttindabyltingunni á sjötta og sjöunda áratug 20. aldar, þegar kaflaskil urðu í bandarísku samfélagi. Dómarnir eiga það sameiginlegt að fjalla um borgaraleg réttindi einstaklingsins og staðfesta stjórnarskrárvarinn rétt þeirra sem áttu undir högg að sækja. Dómarnir tryggðu minnihlutahópum aukin réttindi til þátttöku í samfélaginu til jafns við aðra þjóðfélagshópa og voru hluti af þeim grundvallarbreytingum sem fylgdu Réttindabyltingunni. === Sweatt v. Painter (1950) === Dómurinn í máli ''Sweatt v. Painter'' varð til þess að blökkumenn fengu að ganga í háskóla í [[Texas]] og gekk þvert gegn öðrum sögulegum dómi í máli ''Plessy v. Ferguson'' frá árinu 1896, þar sem staðfest var hugmyndafræðin um að kynþættir gætu lifað og starfað ''aðskildir en jafnir'' (e. separate but equal). Með þeim dómi var komið á lögbundinni kynþáttamismunun milli blökkumanna og hvítra. Niðurstaðan var að stefnan gengi ekki gegn fjórtánda viðauka stjórnarskrárinnar (e. Fourteenth Amendment). Opinberum aðilum var þar með heimilt, í krafti laga einstakra ríkja, að aðskilja kynþætti í opinberu rými, til dæmis í skólum, strætisvögnum, lestum, á hótelum og veitingastöðum, sem og takmarka blönduð hjónabönd.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Sweatt v. Painter. 339 U.S. 629. Supreme Court of the United States. 1950.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/339/629/case.html}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Plessy v. Ferguson. 163 U.S. 537. Supreme Court of the United States. 1896.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/163/537/case.html}}</ref> Dómsmálið fjallaði um laganemann Herman M. Sweatt, blökkumann, sem hafði verið neitað um inngöngu í laganám við [[Texas-háskóli í Austin|Háskólann í Texas]], en á þeim tíma voru blökkumenn ekki velkomnir í háskólanám í Texas og víðar. Í stað þess að ríkið starfrækti sérstakan skóla fyrir blökkumenn, líkt og lægri dómsstig höfðu talið duga, gerði Hæstiréttur skólastjóranum, Theophilus Painter, skylt að opna skólann fyrir blökkumönnum, á þeim forsendum að þar fengju þeir sömu menntun og hvítir, sem og aðgang að sambærilegri aðstöðu og bókakosti. Slíkur jöfnuður milli kynþátta væri ekki mögulegur í aðskildum skólum. Dómurinn hafði síðar áhrif á mál ''Brown v. Board of Education'' árið 1964, sem markaði frekari tímamót varðandi afnám lögbundinnar aðskilnaðarstefnu. Sambærilegt dómsmál þar sem fjallað var um aðskilnað kynþátta í skólakerfinu er meðal annars ''McLaurin v. Oklahoma State Regents'' frá árinu 1950, þar sem læknanema var meinuð innganga í Háskólann í Oklahoma.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Sweatt v. Painter. 339 U.S. 629. Supreme Court of the United States. 1950.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/339/629/case.html}}</ref> === Henderson v. United States (1950) === Dómurinn í máli ''Henderson v. United States'' varð til þess að aðskilnaður kynþátta með sérstökum sætum og gardínum í matarvögnum farþegalesta, var aflagður. Rétturinn tók þó ekki afstöðu til málsins á grundvelli stefnunnar um að kynþættir væru ''aðskildir en jafnir'', heldur gerði þá kröfu um að allir farþegar fengju sömu þjónustu, væru þeir á sama farrými og hefðu keypt samskonar lestarmiða.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Henderson v. United States. 339 U.S. 816. Supreme Court of the United States. 1950.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/339/816/}}</ref> Dómsmálið fjallaði um opinberan starfsmann, Elmer W. Henderson, blökkumann, sem ferðaðist með lest frá [[Washington (borg)|Washington DC]] til [[Atlanta]] í erindagjörðum tengdum starfi sínu. Þegar Henderson vildi nýta sér sérstaka aðstöðu fyrir blökkumenn í matarvagni lestarinnar gat hann það ekki, þar sem hvítir sátu þegar í flestum sætunum. Starfsfólk lestarinnar gaf Henderson ekki leyfi til þess að sitja við hlið hvítu farþeganna, þrátt fyrir að um afmarkað svæði fyrir blökkumenn væri að ræða. Hæstiréttur féllst á kröfu Henderson um að brotið hefði verið á honum á grundvelli ''Interstate Commerce Act'' frá árinu 1887 og hann ætti rétt á sömu þjónustu og aðrir farþegar.<ref>{{vefheimild|titill=Interstate Commerce Act|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=49}}</ref> Rétturinn vísaði til eldri dóms í máli ''Mitchell v. United States'' frá árinu 1941, þar sem sama þjónusta skyldi vera veitt fyrir sama verð, á jafnræðisgrundvelli og óháð kynþætti.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Henderson v. United States. 339 U.S. 816. Supreme Court of the United States. 1950.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/339/816/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Mitchell v. United States. 313 U.S. 80. Supreme Court of the United States. 1941.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/313/80/}}</ref> === Brown v. Board of Education (1954) === Með dóminum í máli ''Brown v. Board of Education'' komst Hæstiréttur að þeirri niðurstöðu að lög ríkja þar sem nemendur í opinberum skólum væru aðskildir eftir kynþætti, stæðust ekki stjórnarskrána. Rétturinn sneri þar með við dóminum í máli ''Plessy v. Ferguson'' frá 1896. Niðurstaða dómsins var samhljóða um að grundvallaróréttlæti fælist í því að nemendur væru aðskildir í opinberum skólum. Þar með var staðfest að lögbundinn aðskilnaður bryti í bága við grein stjórnarskrárinnar sem fjallar um jafna vernd borgaranna gagnvart lögum, óháð kynþætti, jafnræðisreglunni (e. Equal Protection Clause), sem er hluti af fjórtánda viðaukanum. Dómurinn markaði kaflaskil í mannréttindabaráttu sjötta og sjöunda áratugarins og var mikill áfangasigur fyrir ''The Civil Rights Movement''.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Brown v. Board of Education. 347 U.S. 483. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/483/case.html}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=The Civil Rights Movement|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/119368/American-civil-rights-movement}}</ref> Dómsmálið höfðuðu þrettán foreldrar, fyrir hönd 20 barna sinna gegn skólayfirvöldum í borginni Topeka í [[Kansas]]. Málið snerist um að foreldrarnir töldu að reglunum um aðskilnað kynþáttanna í opinberu rými, en jafna stöðu að öðru leyti, væri síður en svo framfylgt. Þess í stað væri aðstaða barnanna, þjónusta hins opinbera og framkoma við börn blökkumanna allt önnur og lakari, en sú framkoma og þjónusta sem ríkið bauð uppá fyrir börn hvítra. Málið er kennt við Oliver L. Brown, en hann var faðir Lindu Brown, sem þurfti að ferðast um langan veg til þess að komast í Monroe Elementary, skóla fyrir börn blökkumanna, en skóli hinna hvítu, Sumner Elementary, var steinsnar frá heimilinu.<ref>{{vefheimild|höfundur=Anderson, R|titill=Legacy of Brown: Many people part of local case, Thirteen parents representing 20 children signed up as Topeka plaintiffs|url=http://cjonline.com/stories/050904/04b_localcase.shtml|publisher=The Topeka Capital-Journal}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Black, White, and Brown|url=http://www.pbs.org/newshour/bb/law-jan-june04-brown_05-12/|publisher=PBS NewsHour}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Brown v. Board of Education of Topeka MSN Encarta|url=http://www.webcitation.org/5kwQQveNZ}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Brown v. Board of Education. 347 U.S. 483. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/483/case.html}}</ref> ==== Aðskilnaðurinn skaðlegur ==== Eitt af því sem er markvert við dóminn í máli ''Brown v. Board of Education'' er að Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu, að þrátt fyrir að aðstaða og framkoma kennara yðri á síðari stigum af sambærilegum gæðum í báðum skólum, væri aðskilnaðurinn í sjálfu sér skaðlegur börnum og stæðist ekki stjórnarskrá. Niðurstaða dómaranna var að börn blökkumanna væru líklegri til að þjást af alvarlegum sálfræðilegum og félagslegum kvillum vegna aðskilnaðarins.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Brown v. Board of Education. 347 U.S. 483. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/483/case.html}}</ref> Sú niðurstaða var studd rannsóknum bandaríska sálfræðingsins Kenneth Clark. Spurningin snerist því ekki lengur um hvort skólarnir væri jafngóðir, líkt og hugmyndin á bakvið dóminn í máli ''Plessy v. Ferguson'' frá 1896 gekk út á, heldur að aðskilnaðurinn sem slíkur, stæðist ekki stjórnarskrána. Stefnan um aðskilnaðinn var studd ''vísindalegum rasisma'' (e. scientific rasism) sem þá var að ná fótfestu víða um heim.<ref>{{vefheimild|höfundur=Sarat, A|titill=Race, Law, and Culture: Reflections on Brown v. Board of Education|url=http://books.google.is/books?id=Tm2I6LNZ7-cC&printsec=frontcover#v=onepage&q&f=false|publisher=Oxford University Press}}</ref><ref>{{vefheimild|höfundur=Forgren, C. A|titill=The Plessy Case|url=http://books.google.is/books?id=fuXX4wQXYlsC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|publisher=Oxford University Press}}</ref> Þeirri hugmyndafræði var afneitað formlega í kjölfar [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimstyrjaldarinnar]] með yfirlýsingu [[UNESCO]], ''The Race Question'', árið 1950.<ref>{{vefheimild|titill=The Race Question|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001282/128291eo.pdf}}</ref> ==== Lögbundið réttlæti ==== Hugmyndin á bakvið dóminn í máli ''Brown v. Board of Education'' er að allir eigi rétt á að njóta lögbundins réttlætis (e. equal justice under law), óháð kynþætti. Sú hugmynd lifði áfram og varð síðar grundvöllur að fleiri dómum og yfirlýsingum Hæstaréttar sem og [[Bandaríkjaþing|Bandaríkjaþings]] á árunum þar á eftir. Þar með var bundinn endi á margskonar misrétti í bandarísku samfélagi, lögbundið óréttlæti gagnvart minnihlutahópum aflagt og stjórnarskrárvarinn réttur einstaklingsins varinn. Stærsta skrefið var stigið tíu árum síðar með undirskrift [[Lyndon B. Johnson]] á ''The Civil Rights Act'' árið 1964, þar sem öll lagaleg mismunun á grundvelli kynþáttar, litarháttar, trúar, kyns eða þjóðernis var bönnuð.<ref>{{vefheimild|titill=The Civil Rights Act|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=97}}</ref> === Bolling v. Sharpe (1954) === Dómurinn í máli ''Bolling v. Sharpe'' varð til þess að aðskilnaður kynþátta í almennum skólum var aflagður. Dómurinn var kveðinn upp samhliða dómi í máli ''Brown v. Board of Education'' þann 17. maí 1954. Hæstiréttur taldi að aðskilnaðurinn stæðist ekki ákvæði fimmta viðauka stjórnarskrárinnar (e. Fifth Amendment), um að allir borgarar eigi rétt á sanngjarni málsmeðferð án þess að vera þvingaðir í varðhald eða lífi og eignum þeirra ógnað (e. Due Process Clause).<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Bolling v. Sharpe. 347 U.S. 497. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/497/case.html}}</ref> Dómsmálið var höfðað af foreldrum barna, líkt og í máli ''Brown v. Board of Education''. Foreldrarnir höfðu óskað eftir því við skólayfirvöld í [[Washington (borg)|Washington DC]], að nýr skóli, John Phillip Sousa Junior High, myndi verða blandaður skóli en ekki eingöngu fyrir börn hvítra. Beiðninni var hafnað af skólastjóranum Melvin Sharpe og skólinn hélt áfram að taka við hvítum nemendum, eingöngu. Hæstiréttur, með [[Earl Warren]] í broddi fylkingar, sneri við ákvörðun skólastjórans og komst að samhljóða niðurstöðu. Warren hafði þá nýlega tekið við sem forseti Hæstaréttar og átti eftir að setja afgerandi mark sitt á niðurstöður réttarins.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Bolling v. Sharpe. 347 U.S. 497. Supreme Court of the United States. 1954.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/497/case.html}}</ref><ref name="Epp" /> === Boynton v. Virginia (1960) === Hæstiréttur staðfesti með dóminum í máli ''Boynton v. Virginia'' að aðskilnaður kynþátta í farartækjum almenningssamgangna og tengdra mannvirkja væri ólöglegur og bryti í bága við ''Interstate Commerce Act'' frá árinu 1887.<ref>{{vefheimild|titill=Interstate Commerce Act|url=http://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=49}}</ref> Í þessu tilviki vísaði rétturinn ekki í ákvæði stjórnarskrárinnar um vernd borgaralegra réttinda. Dómurinn var ekki síst markverður fyrir þær sakir að í kjölfar hans varð til hópur aðgerðasinna, [[Frelsisfarþegarnir]] (e. Freedom Riders). Hópurinn tók sér far með strætisvögnum þvert yfir ríkjamörk, einkum í Suðurríkjunum og ögruðu reglum um aðskilnað í vögnunum. Mörg ríkjanna hundsuðu dóm Hæstaréttar enda gerði ríkisvaldið lítið til að framfylgja honum og aðskilnaðarlögin, ''Jim Crow'' lögin, héldu gildi sínu allt til ársins 1965.<ref>{{vefheimild|titill=Jim Crow lögin|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/303897/Jim-Crow-law}}</ref> Sú öfgafulla andstaða sem aðgerðir Frelsisfarþeganna mætti, varð til þess að ''American Civil Rights Movement'' varð öflugri á landsvísu. Lögreglan í Suðurríkjunum tók hart á lögbrotum Frelsisfarþeganna og starfaði með öfgaþjóðernishreyfingunni ''[[Ku Klux Klan]]'', einkum í Birmingham [[Alabama]], þar sem lögreglan horfði framhjá grófum árásum á aðgerðasinnana.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Boynton v. Virginia. 364 U.S. 454. Supreme Court of the United States. 1960.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/497/case.html}}</ref> Dómsmálið snerist um að ungur blökkumaður, laganeminn Bruce Boynton, neitaði því að yfirgefa sérstakt svæði sem var frátekið fyrir hvíta farþega á veitingastað strætisvagnabiðstöðvar í [[Virginía (fylki)|Virginíu]]. Þrátt fyrir að hafa verið beðinn af starfsfólki veitingastaðarins um að færa sig yfir á svæði sem var sérstaklega ætlað lituðu fólki (e. colored people), þá neitaði hann ítrekað. Hann var handtekinn og síðar sektaður fyrir að óhlýðnast fyrirmælum um að yfirgefa svæðið.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Boynton v. Virginia. 364 U.S. 454. Supreme Court of the United States. 1960.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/347/497/case.html}}</ref> Sambærilegur dómur féll í máli ''Garner v. Louisiana'' ári síðar, þar sem hópur stúdenta, blökkumanna, við Southern University í Baton Rouge [[Louisiana]], mótmælti aðskilnaði með því að neita að yfirgefa svæði sérstaklega ætlað hvítum. Þau voru handtekin og ákærð fyrir að raska ró samborgara sinna á grundvelli ''Disturbing the Peace'' laganna. Í kjölfarið fengu þau stuðning úr ýmsum áttum meðal annars frá ''National Association for the Advancement of Colored People'' og dómsmálaráðuneyti [[John F. Kennedy]]. Þeim þóttu friðsöm mótmælin ekki réttlætanleg og að ekki ætti að dæma stúdentana.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Garner v. Louisiana. 368 U.S. 157. Supreme Court of the United States. 1961.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/368/157/}}</ref> Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu að hegðun hópsins hefði í engu raskað ró borgara og í dóminum kemur fram að friðsömum mótmælum megi frekar líka við tjáningu með orðum. Friðsöm mótmæli væru því tengd tjáningarfrelsisákvæði stjórnarskrárinnar.<ref>{{bókaheimild|höfundur=Geer, J. G.|höfundur2= W. J. Schiller|höfundur3= et al|titill=Gateways to Democracy: An Introduction to American Government|ár=2011|útgefandi=Wadsworth Pub Co}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=First Amendment Timeline|url=http://www.annenbergclassroom.org/Files/Documents/FirstAmendment.pdf}}</ref> === Monroe v. Pape (1961) === Hæstiréttur staðfesti með dómi í máli ''Monroe v. Pape'' að framkvæmd laga um borgaraleg réttindi ''Civil Rights Act'' frá árinu 1897 stæðist ekki stjórnarskrá og fjórtánda viðaukann. Hæstiréttur sneri þar með við dómi undirdómstóla sem höfðu vísað kröfu Monroe-fjölskyldunnar á hendur lögregluþjónum frá dómi og staðfesti að þeir hefðu brotið gegn fjölskyldunni. Rétturinn beindi jafnframt tilmælum til [[Bandaríkjaþing|Bandaríkjaþings]] um að virða bæri stjórnarskrárvarinn rétt borgaranna og rétt þeirra til sanngjarnar málsmeðferðar af hálfu hins opinbera. Ríkin gætu ekki staðið fyrir því að valdinu væri misbeitt gegn borgurunum, í krafti stofnana hins opinbera. Hæstiréttur hafnaði hinsvegar kröfu gegn Chicago-borg sjálfri, þar sem ekki var talið að borgin gæti verið persóna í skilningi laga.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Monroe v. Pape. 365 U.S. 167. Supreme Court of the United States. 1961.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/365/167/case.html}}</ref> Þessum hluta málsins var snúið við með dómi í máli ''Monell v. Department of Social Services of the City of New York'' árið 1978, þar sem staðfest var að borgarstjórnir gætu borið lagalega ábyrgð á því ef opinberir starfsmenn virtu ekki stjórnarskrárvarinn rétt borgaranna.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Monell v. Department of Social Services of the City of New York. 436 U.S. 658. Supreme Court of the United States. 1978.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/436/658/}}</ref> Á þessum tíma var sjaldgæft að æðstu dómstig fjölluðu um mál þar sem opinberir aðilar voru ásakaðir um ofbeldi gagnvart blökkumönnum. Með dóminum tryggði Hæstiréttur framgang fjölda sambærilegra mála auk þess sem ferlar innan opinberra stofnana og lögreglunnar gjörbreyttust í kjölfarið.<ref name="Epp" /> Dómsmálið var höfðað af Monroe fjölskyldunni, foreldrum ásamt sex börnum, blökkumönnum, gegn Chicago-borg. Monroe fjölskyldan var vakin um miðja nótt af þrettán lögregluþjónum á heimili sínu í [[Chicago]] [[Illinois]]. Engar leitarheimildir eða handtökuskipanir höfðu verið gefnar út. Fjölskyldan var látin standa nakin í stofunni á meðan lögregluþjónarnir rótuðu í eigum þeirra, opnuðu hirslur, tæmdu skúffur og skáru í sængurver og rúmdýnur. Fjölskyldufaðirinn var handtekinn og færður til yfirheyrslu á lögreglustöð, þar sem hann var spurður út í ótengt morð sem framið var tveimur dögum áður. Hann var ekki færður fyrir dómara og fékk ekki að hringja heim eða í lögmann, en var sleppt að lokinni yfirheyrslu án nokkurra sakargifta.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Monroe v. Pape. 365 U.S. 167. Supreme Court of the United States. 1961.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/365/167/case.html}}</ref><ref name="Epp" /> === Griffin v. Maryland (1964) === Hæstiréttur komst að þeirri niðurstöðu í máli ''Griffin v. Maryland'' að dómur undirréttar í máli fimm háskólanema frá [[Maryland]], gengi gegn jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar. Ríkið var gert ábyrgt fyrir misbeitingu valds að hálfu opinbers starfsmanns, jafnvel þótt hann hafi ekki verið á vakt sem slíkur, þegar atvikið átti sér stað. Ríkisdómstóll hafði komist að þeirri niðurstöðu að handtakan hafi verið réttmæt, í krafti lögmætrar aðskilnaðarstefnu skemmtigarðs, sem neitaði blökkumönnum um aðgang.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Griffin v. Maryland. 378 U.S. 130. Supreme Court of the United States. 1964.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/378/130/}}</ref> Hæstiréttur hafði nokkrum árum áður komist að samskonar niðurstöðu í máli ''Pennsylvania v. Board of Directors of City Trusts of Philadelphia'' frá árinu 1957, að ríkin gætu ekki stutt þess háttar „einkarekinn“ aðskilnað kynþátta, enda væri það brot á jafnræðisreglu stjórnarskrárinnar, þrátt fyrir að opinberi starfsmaðurinn, lögregluþjónninn, hafi ekki verið á vakt.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Griffin v. Maryland. 378 U.S. 130. Supreme Court of the United States. 1964.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/378/130/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Pennsylvania v. Board of Directors of City Trusts of Philadelphia. 353 U.S. 239. Supreme Court of the United States. 1957.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/353/230/}}</ref> Dómsmálið var höfðað af háskólanemunum fimm, sem allir voru blökkumenn. Skemmtigarðurinn var eingöngu ætlaður hvítum, en nemarnir höfðu komist yfir aðgöngumiða sem aðrir höfðu keypt. Nemarnir voru handteknir eftir að hafa neitað að verða við fyrirmælum um að yfirgefa garðinn og voru síðar sakfelldir og sektaðir fyrir að vera þar í óleyfi.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Griffin v. Maryland. 378 U.S. 130. Supreme Court of the United States. 1964.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/378/130/}}</ref> Tvö sambærileg mál frá árinu 1964 þar sem Hæstiréttur sneri við niðurstöðu ríkisdómstóla og staðfesti að jafnræðisreglan væri brotin, voru mál ''Robinson v. Florida'', þar sem ríkið hafði ekki staðið fyrir því að banna aðskilnað á veitingastað og mál ''Bell v. Maryland'', þar sem hópur stúdenta höfðaði mál eftir að hafa verið rekinn út af veitingastað vegna stefnu um aðskilnað kynþátta á staðnum. Hæstiréttur felldi niður dóminn yfir stúdentunum fimm og beindi því til Maryland-ríkis að endurskoða löggjöfina.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Robinson v. Florida. 378 U.S. 153. Supreme Court of the United States. 1964.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/378/153/case.html}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Bell v. Maryland. 378 U.S. 226. Supreme Court of the United States. 1964.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/378/226/case.html}}</ref> === Loving v. Virginia (1967) === Með dómi í máli ''Loving v. Virginia'' komst Hæstiréttur að samhljóða niðurstöðu um að lög í [[Virginía (fylki)|Virginíu]], sem bönnuðu hjónabönd fólks af mismunandi kynþáttum, stæðust ekki stjórnarskrána. Dómurinn leiddi til þess að lögin voru afnumin. Þar með var lögbundinni mismunun á grundvelli kynþáttar aflétt, hvað hjónabönd varðar. Þetta var í fyrsta skipti sem rétturinn tókst á við álitamálið með hliðsjón af stjórnarskránni; hvort að það stæðist jafnræðisregluna, sem og sanngjarna málsmeðferð, að ríki gæti komið í veg fyrir hjónaband, eingöngu vegna kynþátta viðkomandi einstaklinga. Ríkisdómstóllinn í Virginíu hafði áður úrskurðað að með hjónabandi Loving-hjónanna, hefði verið brotið gegn ''Racial Integrity Act frá árinu 1924'', sem bannaði hjónaband einstaklings sem væri skilgreinur hvítur (e. white) og annars einstaklings sem væri skilgreindur litaður (e. colored).<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Loving v. Virginia. 388 U.S. 1. Supreme Court of the United States. 1967.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/388/1/case.html}}</ref> Hæstiréttur sneri þar við dómi í máli ''Pace v. Alabama'' frá árinu 1883, þar sem rétturinn hafði komist að þeirri niðurstöðu að lög sem bönnuðu hjónabönd eða sambúð tveggja kynþátta í [[Alabama]], stæðust stjórnarskrána.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Pace v. Alabama. 106 U.S. 583. Supreme Court of the United States. 1883.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/106/583/}}</ref> Dómsmálið höfðuðu hjón, Mildred Loving, áður Jeter, sem var blökkukona og Richard Loving, sem var hvítur. Þau höfðu gift sig í [[Washington (borg)|Washington DC]] og síðan flutt til Virginíu. Þar voru þau dæmd af ríkisdómstóli í eins árs fangelsi fyrir að hafa gengið í hjónaband, en blönduð hjónabönd voru bönnuð í Virginíu. Þau játuðu brot sitt, en dómarinn frestaði refsingu í 25 ár, að því gefnu að þau flyttu aftur burt úr ríkinu og kæmu ekki aftur, sem hjón að minnsta kosti í 25 ár. Hjónin fluttu aftur til Washington DC og biðu dóms Hæstaréttar.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Loving v. Virginia. 388 U.S. 1. Supreme Court of the United States. 1967.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/388/1/case.html}}</ref> Niðurstaða Hæstaréttar í málinu leiddi til þess að mikil fjölgun varð á blönduðum hjónaböndum almennt í Bandaríkjunum. Dagsins sem dómurinn féll, þann 12. júní, er minnst sem ''Loving Day'', víða um Bandaríkin. Dagurinn er þó ekki viðurkenndur sem opinber frídagur, þrátt fyrir óskir þar um.<ref>{{vefheimild|titill=Make Loving Day Official|url=http://lovingday.org/make-loving-day-official}}</ref> ''Loving Day'' er ein stærsta hátíð þar sem fjölmenningu og margbreytileika mannlífsins er fagnað sérstaklega.<ref>{{vefheimild|titill=Loving Day|url=http://content.time.com/time/nation/article/0,8599,1996028,00.html}}</ref> Árið 2013 vísaði alríkisdómstóll í dóminn þegar hann komst að þeirri niðurstöðu að takmarkanir á hjónabandi samkynhneigðra (e. same sex marriage) stæðust ekki stjórnarskrána. Hjónaband fólks af sama kyni er nú heimilt í 32 ríkum Bandaríkjanna.<ref>{{vefheimild|titill=Freedom to Marry|url=http://www.freedomtomarry.org/states/}}</ref> === Roe v. Wade (1973) === Mál ''Roe v. Wade'' var eitt umdeildasta dómsmál sem Hæstiréttur hefur fjallað um og markaði dómurinn þáttaskil í bandarískri réttarfarssögu. Með dóminum komst rétturinn að þeirri niðurstöðu að lög sem bönnuðu fóstureyðingar, stæðust ekki [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna|stjórnarskrána]]. Lögin voru afnumin í kjölfarið og fóstureyðingar urðu þar með löglegar að ákveðnum skilyrðum uppfylltum. Hæstiréttur byggði úrskurð sinn á réttinum til einkalífs (e. right to privacy), sem er hluti af jafnræðisreglunni í fjórtánda viðauka [[Stjórnarskrá Bandaríkjanna|stjórnarskrárinnar]]. Í kjölfar dómsins var barnshafandi konum heimilt að ákveða í samráði við lækni, að fara í fóstureyðingu á fyrsta og öðrum þriðjungi meðgöngu, eða fram að þeim tíma þegar fóstur hefur náð lífvænlegu þroskastigi (e. becomes viable) og getur lifað utan legsins, venjulega á 24. til 28. viku meðgöngu.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Roe v. Wade. 410 U.S. 113. Supreme Court of the United States. 1973.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/410/113/case.html}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Roe v. Wade: Its History and Impact|url=http://www.plannedparenthood.org/files/3013/9611/5870/Abortion_Roe_History.pdf}}</ref> Í gegnum þá tæpu fimm áratugi sem fordæmi ''Roe gegn Wade'' var í gildi voru fjölmargar tilraunir verið gerðar til að fá honum hnekkt. Í nokkrum málum sem Hæstiréttur hefur fjallað um, hefur slíkt komið til álita, meðal annars í máli ''Webster v. Reproductive Health Services'' frá árinu 1989,<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Webster v. Reproductive Health Services. 492 U.S. 490. Supreme Court of the United States. 1989.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/492/490/case.html}}</ref> ''Planned Parenthood v. Casey'' frá árinu 1992,<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Planned Parenthood v. Casey. 505 U.S. 833. Supreme Court of the United States. 1992.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/505/833/case.html}}</ref> ''Stenberg v. Carhart'' frá árinu 2000<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Stenberg v. Carhart. 530 U.S. 914. Supreme Court of the United States. 2000.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/530/914/case.html}}</ref> og í máli ''Gonzales v. Carhart'' frá árinu 2007.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Gonzales v. Carhart. 550 U.S. 05-380. Supreme Court of the United States. 2007.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/550/05-380/}}</ref> Auk deilunnar um lögmæti fóstureyðinga, lýsa átökin í tengslum við ''Roe v. Wade'' togstreytunni á milli alríkisins og [[Fylki Bandaríkjanna|fylkja Bandaríkjanna]] um hvar ákvörðunarvaldið eigi að liggja í samfélaginu, en varpa ekki síður ljósi á umræðuna um hvers konar samfélag [[Bandaríkin]] eigi að vera.<ref>{{vefheimild|titill=30 years after ruling, ambiguity, anxiety surround abortion debate|url=http://edition.cnn.com/2003/LAW/01/21/roevwade.overview/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=40 Years After Roe v. Wade, Thousands March to Oppose Abortion|url=http://www.nytimes.com/2013/01/26/us/politics/40-years-after-roe-v-wade-thousands-march-to-oppose-abortion.html?_r=0}}</ref> Hæstirétturinn felldi niður fordæmið úr Roe gegn Wade loks niður þann 24. júní 2022 og dæmdi að rétturinn til þungunarrofs væri ekki stjórnarskrárvarinn.<ref>{{vefheimild|titill=Hæstiréttur Bandaríkjanna felldi fordæmi Roe gegn Wade úr gildi|url=https://www.frettabladid.is/frettir/haestirettur-bandarikjanna-hefur-snuid-vid-roe-v-wade/|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|höfundur=Þorvaldur S. Helgason|ár=2022|mánuður=24. júní|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=7. ágúst}}</ref> Sitjandi Hæstiréttur var talinn einn sá hægrisinnaðasti og íhaldssamasti í marga áratugi, einkum vegna þess að á einu kjörtímabili frá 2017 til 2021 hafði forsetinn [[Donald Trump]] úr Repúblikanaflokknum fengið að skipa þrjá dómara til Hæstaréttar með það að markmiði að endurstilla dómstólinn.<ref>{{vefheimild|titill=Niðurstaða Roe gegn Wade afleiðing valdatíðar Trumps|url=https://www.ruv.is/frett/2022/06/24/nidurstada-roe-gegn-wade-afleiding-valdatidar-trumps|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ásta Hlín Magnúsdóttir|ár=2022|mánuður=24. júní|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=7. ágúst}}</ref> ==== Norma McCorvey (Jane Roe) ==== Árið 1969 höfðaði [[Norma Leah McCorvey]], 21 árs gömul og barnshafandi kona frá [[Texas]], dómsmál gegn Henry Wade, lögmanni Texas-ríkis. McCorvey tók upp dulnefnið Jane Roe, til þess að vernda einkalíf sitt á meðan málið var fyrir dómi, en fram að þessu hafði hún átt afar stormasamt líf. McCorvey vildi fara í fóstureyðingu og leitaði leiða til þess að framkvæma aðgerðina löglega. Lög Texas-ríkis bönnuðu þó alfarið fóstureyðingu, með þeirri einu undantekningu að heimild fengist ef líf móður væri í hættu. Vinir McCorvey töldu ranglega að lögin heimiluðu fóstureyðingu ef móðurinni hefði verið nauðgað og kvöttu McCorvey til þess að ljúga til um nauðgun og reyna þannig að komast í löglega aðgerð. Ráðagerðin misheppnaðist meðal annars vegna þess að lögregluskýrsla um nauðgun var ekki til staðar. McCorvey ætlaði því að láta framkvæma aðgerðina á ólöglegri læknastofu, en stofunni hafði verið lokað af yfirvöldum.<ref>{{bókaheimild|höfundur=McCorvey, N.|höfundur2= Meisler, A|titill=I Am Roe: My Life, Roe V. Wade, and Freedom of Choice|ár=1994|útgefandi=Harper Collins}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Norma McCorvey|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Norma_McCorvey}}</ref> McCorvey leitaði í kjölfarið til Linda Coffee og Sarah Weddington, tveggja lögmanna sem höfðu auglýst eftir skjólstæðingum með sambærileg mál. Þær tóku að sér að flytja málið og fylgdu því eftir alla leið til Hæstaréttar. Þegar málið var tekið fyrir af Hæstarétti þremur árum síðar var barn McCorvey fætt og hún hafði gefið það til ættleiðingar. Málið hafði því ekki lengur bein áhrif á barnið, né móðurina. McCorvey mætti aldrei í réttinn á meðan málflutningur stóð yfir. Hún hefur síðan breytt um skoðun og barist gegn fóstureyðingum.<ref>{{bókaheimild|höfundur=McCorvey, N.|höfundur2= Meisler, A|titill=I Am Roe: My Life, Roe V. Wade, and Freedom of Choice|ár=1994|útgefandi=Harper Collins}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Norma McCorvey|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Norma_McCorvey}}</ref> ==== Djúpstæðar og langvarandi deilur ==== Dómurinn í máli ''Roe v. Wade'' varð til þess kynda undir langvarandi átök á landsvísu, bæði innan stjórnmálanna sem utan. Deilurnar standa á milli þeirra sem eru hlynntir því að leyfa fóstureyðingar (e. pro-choice) og hinna sem eru á móti fóstureyðingum (e. pro-life). Sumir sem alfarið eru á móti, vilja ganga svo langt að banna allar slíkar aðgerðir, einnig í tilfelli nauðgunar eða þegar um sifjaspell er að ræða og jafnvel þrátt fyrir að heilsu móður sé ógnað með áframhaldandi meðgöngu. Deilan snýst einnig um hvaða stofnanir samfélagsins geti talist bærar til að taka ákvörðun um lögmæti slíkra einstaklingsbundinna aðgerða og hversu mikið réttarkerfið og hið opinbera eigi að skipta sér af persónulegum trúar- og lífsskoðunum eða læknisfræðilegum álitaefnum.<ref>{{vefheimild|titill=30 years after ruling, ambiguity, anxiety surround abortion debate|url=http://edition.cnn.com/2003/LAW/01/21/roevwade.overview/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=40 Years After Roe v. Wade, Thousands March to Oppose Abortion|url=http://www.nytimes.com/2013/01/26/us/politics/40-years-after-roe-v-wade-thousands-march-to-oppose-abortion.html?_r=0}}</ref> Skilgreining Hæstaréttar á þremur tímabilum meðgöngu sem dómurinn byggir á, er því afar markverð og stendur enn þrátt fyrir að vera umdeild. Engin afskipti eru heimil í löggjöf fylkjanna á fyrsta þriðjungi meðgöngu, takmörkuð afskipti eru heimil á öðrum þriðjungi og háð því að heilsa móður sé í húfi, en heimild er til staðar til að banna fóstureyðingu á þriðja þriðjungi og mörg fylki hafa nýtt þá heimild. Móðurinni er þannig gefið sjálfdæmi á tveimur fyrri þriðjungum, en ófætt barnið nýtur vafans á þriðja þriðjungi, að því gefnu að líf móðurinnar sé ekki í hættu.<ref>{{vefheimild|titill=Dómur í máli Roe v. Wade. 410 U.S. 113. Supreme Court of the United States. 1973.|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/410/113/case.html}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Roe v. Wade Re-Argued: U.S. Supreme Court - Lawyers Present Oral Arguments|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SV17LOC2Og}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=30 years after ruling, ambiguity, anxiety surround abortion debate|url=http://edition.cnn.com/2003/LAW/01/21/roevwade.overview/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=40 Years After Roe v. Wade, Thousands March to Oppose Abortion|url=http://www.nytimes.com/2013/01/26/us/politics/40-years-after-roe-v-wade-thousands-march-to-oppose-abortion.html?_r=0}}</ref> ==== Átök um grunngildi samfélagsins ==== Deilurnar um fóstureyðingar hafa náð inn að kjarna bandarískrar siðmenningar, enda tekist á um almenn fjölskyldugildi, sem og trúarleg og siðferðileg gildi. Lóðin á vogarskálunum eru annars vegar frelsi móður til að taka sjálfstæða ákvörðun varðandi líf sitt og líkama og hinsvegar lífsneistinn, réttur barns eða fósturs til lífs. Við munnlegan málflutning í Hæstarétti var tekist á um hvenær líf manneskju kviknar og á hvaða tímapunkti rétt sé að skilgreina nýjan einstakling gagnvart stjórnarskrá og almennum lögum; við fæðingu, á öðrum eða þriðja þriðjungi meðgöngu eða jafnvel við getnað.<ref>{{vefheimild|titill=Roe v. Wade Re-Argued: U.S. Supreme Court - Lawyers Present Oral Arguments|url=https://www.youtube.com/watch?v=8SV17LOC2Og}}</ref> Sú umræða stendur enn og hefur oft og tíðum blossað upp fyrir kosningar í Bandaríkjunum og víðar.<ref>{{vefheimild|titill=Roe v. Wade: Its History and Impact|url=http://www.plannedparenthood.org/files/3013/9611/5870/Abortion_Roe_History.pdf}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Abortion debate|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Abortion_debate}}</ref> Öflug grasrótarsamtök sem berjast gegn fóstureyðingum og andstæð samtök sem eru hlynnt fóstureyðingum, hafa starfað allar götur frá því að dómurinn var kveðinn upp. Samtökin ''National Right to Life'' hafa beitt sér fyrir því að ríkin fái aftur heimild til að banna alfarið fóstureyðingar og samtökin ''March for Life'' hafa staðið fyrir árlegum mótmælum gegn niðurstöðu Hæstaréttar.<ref>{{vefheimild|titill=National Right to Life|url=http://www.nrlc.org/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=March for Life|url=http://marchforlife.org/}}</ref> Samtökin ''National Abortion Rights Action League - Pro Choice America'' eru á öndverðum meiði og vilja vernda rétt verðandi mæðra og samtökin ''Planned Parenthood'' hafa sérhæft sig í upplýsingagjöf um ábyrgt og heilbrigt líferni kvenna almennt.<ref>{{vefheimild|titill=National Abortion Rights Action League NARAL - Pro Choice America|url=http://www.prochoiceamerica.org/}}</ref><ref>{{vefheimild|titill=Planned Parenthood|url=http://www.plannedparenthood.org/}}</ref> Samkvæmt skoðanakönnunum er bandaríska þjóðin klofin í afstöðu sinni til fóstureyðinga, í nokkuð jafnar fylkingar með og á móti, sé einungis spurt um tvo valkosti.<ref>{{vefheimild|titill=Gallup Poll: Abortion|url=http://www.gallup.com/poll/1576/abortion.aspx}}</ref> == Núverandi dómarar == === Forseti hæstaréttar === * [[John G. Roberts]] (f. 1955, skipaður árið 2005 af [[George W. Bush]]) === Meðdómarar === * [[Clarence Thomas]] (f. 1948, skipaður árið 1991 af [[George H. W. Bush|George H.W. Bush]]) * [[Samuel Alito]] (f. 1950, skipaður 2006 af [[George W. Bush]]) * [[Sonia Sotomayor]] (f. 1954, skipuð 2009 af [[Barack Obama]]) * [[Elena Kagan]] (f. 1960, skipuð 2010 af Barack Obama) * [[Neil Gorsuch]] (f. 1967, skipaður 2017 af [[Donald Trump]]) * [[Brett Kavanaugh]] (f. 1965, skipaður 2018 af Donald Trump) * [[Amy Coney Barrett]] (f. 1972, skipuð 2020 af Donald Trump) * [[Ketanji Brown Jackson]] (f. 1970, skipuð 2022 af [[Joe Biden]]) == Forsetar hæstaréttar == * [[John Jay]], (1789–1795) skipaður af [[George Washington]] * [[John Rutledge]], (1795) skipaður af [[George Washington]] * [[Oliver Ellsworth]], (1796–1800) skipaður af [[George Washington]] * [[John Marshall]], (1801–1835), skipaður af [[John Adams]] * [[Roger B. Taney]], (1836–1864), skipaður af [[Andrew Jackson]] * [[Salmon P. Chase]], (1864–1873), skipaður af [[Abraham Lincoln]] * [[Morrison Waite]], (1874–1888), skipaður af [[Ulysses S. Grant]] * [[Melville Fuller]], (1888–1910), skipaður af [[Grover Cleveland]] * [[Edward D. White]], (1910–1921), skipaður af [[William Howard Taft]] * [[William H. Taft]], (1921–1930), skipaður af [[Warren G. Harding]] * [[Charles E. Hughes]], (1930–1941), skipaður af [[Herbert Hoover]] * [[Harlan F. Stone]], (1941–1946), skipaður af [[Franklin D. Roosevelt]] * [[Fred M. Vinson]], (1946–1953), skipaður af [[Harry S. Truman]] * [[Earl Warren]], (1953–1969), skipaður af [[Dwight D. Eisenhower]] * [[Warren E. Burger]], (1969–1986), skipaður af [[Richard M. Nixon]] * [[William Rehnquist]], (1986–2005), skipaður af [[Ronald Reagan]] * [[John G. Roberts]], (2005– ), skipaður af [[George W. Bush]] == Heimildir == {{reflist|2}} {{Bandarísk stjórnmál}} [[Flokkur:Hæstiréttur Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Bandarísk stjórnmál]] kifmmt6ut2grx8z561q0s9fnkqdwpwk 0 93727 1984600 1917835 2026-11-01T00:30:20Z Katin pusku 122406 mynd 1984600 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Donald Rumsfeld | mynd = Rumsfeld1.jpg | myndatexti1 = {{small|Rumsfeld árið 2001.}} | titill= Varnarmálaráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start = [[20. nóvember]] [[1975]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[1977]] | forseti = [[Gerald Ford]] | forveri = [[James Schlesinger]] | eftirmaður = [[Harold Brown]] | stjórnartíð_start2 = [[20. janúar]] [[2001]] | stjórnartíð_end2 = [[18. desember]] [[2006]] | forseti2 = [[George W. Bush]] | forveri2 = [[William Cohen]] | eftirmaður2 = [[Robert Gates]] | titill3= [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins]] | forseti3 = [[Gerald Ford]] | forveri3 = [[Alexander Haig]] | eftirmaður3 = [[Dick Cheney]] | stjórnartíð_start3 = [[21. september]] [[1974]] | stjórnartíð_end3 = [[20. nóvember]] [[1975]] | titill4= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 13. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start4 = [[3. janúar]] [[1963]] | stjórnartíð_end4 = [[20. mars]] [[1969]] | forveri4 = [[Marguerite S. Church]] | eftirmaður4 = [[Phil Crane]] | fæddur = [[9. júlí]] [[1932]] | fæðingarstaður = [[Evanston]] í [[Illinois]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2021|6|29|1932|7|9}} | dánarstaður = [[Taos]], [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], Bandaríkjunum | orsök_dauða = [[Mergæxli]] | maki = Joyce Pierson (g. 1954) | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | háskóli = [[Princeton-háskóli]] | starf = Bandarískur stjórnmálamaður, fyrrverandi varnarmálaráðherra Bandaríkjana | undirskrift = Donald Rumsfeld Signature.svg }} [[File:Rumsfeld1954 princeton yearbook.jpg|thumb|Donald Rumsfeld (1954)]] '''Donald Rumsfeld''' (9. júlí 1932 – 29. júní 2021<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/06/30/donald_rumsfeld_latinn|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní}}</ref>) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi [[varnarmálaráðherra Bandaríkjanna]]. Á ferli sínum sem stjórnmálamaður var hann tvisvar sinnum varnarmálaráðherra. Fyrst frá 1975-1977 í ríkisstjórn [[Gerald Ford|Geralds Ford]] og var þá yngsti maður sem tekið hafði við þessu embætti. Svo frá 2001 – 2006 í ríkisstjórn [[George W. Bush]] og var þá sá elsti sem hafði tekið við þessu sama embætti. == Yngri ár == Rumsfeld er fæddur í [[Evanston]] í Illinois en ólst upp í [[Winnetka]] í sama ríki. Hann var mjög virkur í [[Skátahreyfingin|skátastarfi]] á sínum yngri árum og hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir störf sín innan hreyfingarinnar. Hann fékk skólastyrk til þess að stunda nám við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]]. Meðan hann var í námi var lagði hann stund á bæði glímu og ruðning og var hann fyrirliði á báðum liðum skólans í þessum greinum. Herbergisfélagi hans í Princeton var [[Frank Carlucci]] sem síðar varð einnig varnarmálaráðherra. == Starfsferill == === 1954 – 2000 === Árið 1954 gékk Rumsfeld í [[sjóher Bandaríkjanna]] þar sem hann var flugmaður og flugkennari. Hann var virkur í hernum til ársins 1957 en þá skráði hann sig í varalið hersins. Hann var skráður í herinn allt til ársins 1989. Rumsfeld var kosin til [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúardeildar bandaríkjaþings]] fyrir hönd 13.kjördæmis Illinois. Hann hlaut örugga kosningu í endurkjörum árin 1964, 1966 og 1968. Meðan hann var á þingi sótti hann kennslustundir og námskeið í [[University of Chicago|Háskólanum í Chicago]]. Meðan hann var þar kynntist hann [[Milton Friedman]] og kenningum [[Chicago-hagfræðingarnir|Chicago-skólans í hagfræði]]. Hann sagði upp sem þingmaður 1969 til þess að starfa í ríkisstjórn [[Richard Nixon|Nixons]]. Þar tók hann sæti sem ráðgjafi forsetans ásamt því að taka sæti í ýmsum ráðum og nefndum. Árið 1973 flutti Rumsfeld frá [[Washington D.C.]] til [[Brussel]] þar sem hann var sendiherra Bandaríkjana hjá [[NATO]]. Á meðan hann var í Brussel sinnti hann ýmsum störfum fyrir hönd Bandaríkjanna á sviði hernaðar- og vararmála og var meðal annars fastafulltrúi Bandaríkjana í [[Norður-Atlantshafsráðið|Norður-Atlantshafsráðinu]]. 1974 var hann kallaður aftur heim til [[Washington]] til þess að sjá um embættistöku [[Gerald Ford|Geralds Ford]]. Ári seinna tók hann við starfi [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins|starfsmannastjóra Hvítahússins]] og hélt því þar til Ford stokkaði upp ríkisstjórn sinni árinu seinni. Ford skipaði þá Rumsfeld sem varnarmálaráðherra og var hann í því embætti til 1977. Frá árunum 1977 – 2001 starfaði hann að mestu í einkageiranum en sat þó í hinum ýmsu ráðum og nefndum innan stjórnmálanna, flestum á sviði utanríkis-, hernaðar- og varnarmála. === 2001 – 2006 === Það var þegar [[George W. Bush]] var kjörinn forseti að hann varð varnarmálaráðherra í annað sinn. Sem varnarmálaráðherra tók Rumsfeld þá ákvörðun að láta loka [[Keflavíkurstöðin|herstöð Bandaríkjamanna í Keflavík]] árið 2006 í kjölfar viðræðna um aukna kostnaðarþátttöku Íslendinga í rekstri hennar. Rumsfeld var sakaður um að standa illa að þeirri ákvörðun þar sem hún var ekki tekin í samráði við íslensk stjórnvöld og kom mörgum í opna skjöldu.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld er dáinn|url=https://www.visir.is/g/20212128437d/donald-rumsfeld-er-dainn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Samkvæmt sjálfsævisögu Rumsfelds hafði hann barist fyrir lokun herstöðvarinnar í þrjú ár en hafði ekki fengið sínu framgengt á meðan [[Colin Powell]], sem vildi halda henni opinni, var utanríkisráðherra.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn – Maðurinn sem sveik Íslendinga um herstöð á Suðurnesjum|url=https://www.dv.is/frettir/2021/06/30/donald-rumsfeld-latinn-madurinn-sem-sveik-islendinga-um-herstod-sudurnesjum/|útgefandi=''[[DV]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Máni Snær Þorláksson|höfundur2=Heimir Hannesson}}</ref> ==== Íraksstríðið ==== Í kjölfar [[Hryðjuverkin 11. september_2001|hryðjuverkaárásana]] þann 11.september 2001 er Rumsfeld sagður hafa gefið skipanir til undirmanna sinna um að afla strax upplýsinga um árásirnar og dæma hvort þær væru nógu góðar til þess að ráðast gegn [[Saddam Hussein]] og [[Osama Bin Laden]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/04/september11/main520830.shtml|title=Plans For Iraq Attack Began On 9/11|accessdate=21. nóvember 2010|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172523/https://www.cbsnews.com/news/plans-for-iraq-attack-began-on-9-11/|url-status=dead}}</ref> Á meðan á Íraksstríðinu stóð var Rumsfeld mjög umdeildur og þá sérstaklega vegna þeirra pyntingarmála sem komu upp meðan á stríðinu stóð. Stríðsfangar sem höfðu verið handteknir á meðan á stríðinu stóð voru látnir sæta ýmiss konar pyntingum meðan þeir voru í haldi Bandaríkjamanna svo sem vatnspyntingum, svefnleysi, niðurlægingu og barsmíðum. Rumsfeld heimilaði þessar starfsaðferðir þvert á tilskipun [[Genfarsáttmálarnir|genfarsáttmálans]] um meðferð stríðsfanga. Hann sagði seinna um pyntingarnar: „Þetta eru atburðir sem gerðust á meðan ég var varnarmálaráðherra. Ég er ábyrgur fyrir þeim.“<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|title=Rumsfeld 'the best'|accessdate=22. nóvember 2010|archive-date=2004-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20040511033734/http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|url-status=dead}}</ref> Rumsfeld gaf út minnisblað þar sem hann fjallar um pyntingar á herföngum. Í minnisblaðinu er meðal annars talað um að fangar séu látnir standa kyrrir í allt að fjóra tíma á dag. Á minnisblaðinu sem Rumsfeld hafði skrifað undir hafði hann einnig skrifað „Ég stend í 8-10 tíma á dag. Af hverju mega [fangarnir] aðeins standa í fjóra tíma“.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/washington/2004-06-22-rumsfeld-abuse-usat_x.htm|title=Rumsfeld OK'd harsh treatment|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> Þegar þetta minnisblað var gert opinbert birti [[The Economist]] það á forsíðu sinni ásamt textanum „Segðu af þér Rumsfeld“. Eftir því sem leið á stríðið mætti Rumsfeld sífellt meiri andstöðu frá almenningi, innan ríkisstjórnarinnar og innan hersins. Í upphafi árs 2006 kröfðust alls átta hershöfðingjar og aðmírálar afsagnar Rumsfelds í fordæmalausri aðgerð í sögu Bandaríkjanna. Sökuðu þeir Rumsfeld um að hafa sýnt af sér gríðarlega vanhæfni í skipulagningu hernaðarátaka. Rumsfeld hafnaði þessum ásökunum. Bush stóð með Rumsfeld og sagðist muna styðja hann svo lengi sem hann væri forseti en þann 6. nóvember skrifaði Rumsfeld afsagnarbréf til Bush. Margir repúblikanar voru ósáttir við að uppsögnin hafi borist svo seint fyrir kosningar og trúðu því að margir hafi ákveðið að kjósa ekki repúblikana vegna Rumsfelds. Afsögn hans tók gildi þann 18. desember 2006 og tók þá [[Robert Gates]] við starfinu. Þegar Bush tilkynnti um afsögn Rumsfeld sagði hann: „Bandaríkin eru öruggari og heimurinn allur er öruggari vegna starfa Donald Rumsfeld.“<ref>{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/11/20061108-4.html|title=President Bush Nominates Dr. Robert M. Gates to be Secretary of Defense|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{DEFAULTSORT:Rumsfeld, Donald}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Starfsmannastjórar Hvíta hússins]] [[Flokkur:Varnarmálaráðherrar Bandaríkjanna]] {{fd|1932|2021}} 5ub9uq3zrlt91ox8n1vibuudnq5kqlb 1984605 1984600 2026-11-01T00:41:54Z TKSnaevarr 53243 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/Katin pusku|Katin pusku]] ([[User talk:Katin pusku|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Snaevar-bot|Snaevar-bot]] 1917835 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Donald Rumsfeld | mynd = Rumsfeld1.jpg | myndatexti1 = {{small|Rumsfeld árið 2001.}} | titill= Varnarmálaráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start = [[20. nóvember]] [[1975]] | stjórnartíð_end = [[20. janúar]] [[1977]] | forseti = [[Gerald Ford]] | forveri = [[James Schlesinger]] | eftirmaður = [[Harold Brown]] | stjórnartíð_start2 = [[20. janúar]] [[2001]] | stjórnartíð_end2 = [[18. desember]] [[2006]] | forseti2 = [[George W. Bush]] | forveri2 = [[William Cohen]] | eftirmaður2 = [[Robert Gates]] | titill3= [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins]] | forseti3 = [[Gerald Ford]] | forveri3 = [[Alexander Haig]] | eftirmaður3 = [[Dick Cheney]] | stjórnartíð_start3 = [[21. september]] [[1974]] | stjórnartíð_end3 = [[20. nóvember]] [[1975]] | titill4= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 13. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start4 = [[3. janúar]] [[1963]] | stjórnartíð_end4 = [[20. mars]] [[1969]] | forveri4 = [[Marguerite S. Church]] | eftirmaður4 = [[Phil Crane]] | fæddur = [[9. júlí]] [[1932]] | fæðingarstaður = [[Evanston]] í [[Illinois]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2021|6|29|1932|7|9}} | dánarstaður = [[Taos]], [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], Bandaríkjunum | orsök_dauða = [[Mergæxli]] | maki = Joyce Pierson (g. 1954) | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | háskóli = [[Princeton-háskóli]] | starf = Bandarískur stjórnmálamaður, fyrrverandi varnarmálaráðherra Bandaríkjana | undirskrift = Donald Rumsfeld Signature.svg }} '''Donald Rumsfeld''' (9. júlí 1932 – 29. júní 2021<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/06/30/donald_rumsfeld_latinn|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní}}</ref>) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi [[varnarmálaráðherra Bandaríkjanna]]. Á ferli sínum sem stjórnmálamaður var hann tvisvar sinnum varnarmálaráðherra. Fyrst frá 1975-1977 í ríkisstjórn [[Gerald Ford|Geralds Ford]] og var þá yngsti maður sem tekið hafði við þessu embætti. Svo frá 2001 – 2006 í ríkisstjórn [[George W. Bush]] og var þá sá elsti sem hafði tekið við þessu sama embætti. == Yngri ár == Rumsfeld er fæddur í [[Evanston]] í Illinois en ólst upp í [[Winnetka]] í sama ríki. Hann var mjög virkur í [[Skátahreyfingin|skátastarfi]] á sínum yngri árum og hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir störf sín innan hreyfingarinnar. Hann fékk skólastyrk til þess að stunda nám við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]]. Meðan hann var í námi var lagði hann stund á bæði glímu og ruðning og var hann fyrirliði á báðum liðum skólans í þessum greinum. Herbergisfélagi hans í Princeton var [[Frank Carlucci]] sem síðar varð einnig varnarmálaráðherra. == Starfsferill == === 1954 – 2000 === Árið 1954 gékk Rumsfeld í [[sjóher Bandaríkjanna]] þar sem hann var flugmaður og flugkennari. Hann var virkur í hernum til ársins 1957 en þá skráði hann sig í varalið hersins. Hann var skráður í herinn allt til ársins 1989. Rumsfeld var kosin til [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúardeildar bandaríkjaþings]] fyrir hönd 13.kjördæmis Illinois. Hann hlaut örugga kosningu í endurkjörum árin 1964, 1966 og 1968. Meðan hann var á þingi sótti hann kennslustundir og námskeið í [[University of Chicago|Háskólanum í Chicago]]. Meðan hann var þar kynntist hann [[Milton Friedman]] og kenningum [[Chicago-hagfræðingarnir|Chicago-skólans í hagfræði]]. Hann sagði upp sem þingmaður 1969 til þess að starfa í ríkisstjórn [[Richard Nixon|Nixons]]. Þar tók hann sæti sem ráðgjafi forsetans ásamt því að taka sæti í ýmsum ráðum og nefndum. Árið 1973 flutti Rumsfeld frá [[Washington D.C.]] til [[Brussel]] þar sem hann var sendiherra Bandaríkjana hjá [[NATO]]. Á meðan hann var í Brussel sinnti hann ýmsum störfum fyrir hönd Bandaríkjanna á sviði hernaðar- og vararmála og var meðal annars fastafulltrúi Bandaríkjana í [[Norður-Atlantshafsráðið|Norður-Atlantshafsráðinu]]. 1974 var hann kallaður aftur heim til [[Washington]] til þess að sjá um embættistöku [[Gerald Ford|Geralds Ford]]. Ári seinna tók hann við starfi [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins|starfsmannastjóra Hvítahússins]] og hélt því þar til Ford stokkaði upp ríkisstjórn sinni árinu seinni. Ford skipaði þá Rumsfeld sem varnarmálaráðherra og var hann í því embætti til 1977. Frá árunum 1977 – 2001 starfaði hann að mestu í einkageiranum en sat þó í hinum ýmsu ráðum og nefndum innan stjórnmálanna, flestum á sviði utanríkis-, hernaðar- og varnarmála. === 2001 – 2006 === Það var þegar [[George W. Bush]] var kjörinn forseti að hann varð varnarmálaráðherra í annað sinn. Sem varnarmálaráðherra tók Rumsfeld þá ákvörðun að láta loka [[Keflavíkurstöðin|herstöð Bandaríkjamanna í Keflavík]] árið 2006 í kjölfar viðræðna um aukna kostnaðarþátttöku Íslendinga í rekstri hennar. Rumsfeld var sakaður um að standa illa að þeirri ákvörðun þar sem hún var ekki tekin í samráði við íslensk stjórnvöld og kom mörgum í opna skjöldu.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld er dáinn|url=https://www.visir.is/g/20212128437d/donald-rumsfeld-er-dainn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Samkvæmt sjálfsævisögu Rumsfelds hafði hann barist fyrir lokun herstöðvarinnar í þrjú ár en hafði ekki fengið sínu framgengt á meðan [[Colin Powell]], sem vildi halda henni opinni, var utanríkisráðherra.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn – Maðurinn sem sveik Íslendinga um herstöð á Suðurnesjum|url=https://www.dv.is/frettir/2021/06/30/donald-rumsfeld-latinn-madurinn-sem-sveik-islendinga-um-herstod-sudurnesjum/|útgefandi=''[[DV]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Máni Snær Þorláksson|höfundur2=Heimir Hannesson}}</ref> ==== Íraksstríðið ==== Í kjölfar [[Hryðjuverkin 11. september_2001|hryðjuverkaárásana]] þann 11.september 2001 er Rumsfeld sagður hafa gefið skipanir til undirmanna sinna um að afla strax upplýsinga um árásirnar og dæma hvort þær væru nógu góðar til þess að ráðast gegn [[Saddam Hussein]] og [[Osama Bin Laden]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/04/september11/main520830.shtml|title=Plans For Iraq Attack Began On 9/11|accessdate=21. nóvember 2010|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172523/https://www.cbsnews.com/news/plans-for-iraq-attack-began-on-9-11/|url-status=dead}}</ref> Á meðan á Íraksstríðinu stóð var Rumsfeld mjög umdeildur og þá sérstaklega vegna þeirra pyntingarmála sem komu upp meðan á stríðinu stóð. Stríðsfangar sem höfðu verið handteknir á meðan á stríðinu stóð voru látnir sæta ýmiss konar pyntingum meðan þeir voru í haldi Bandaríkjamanna svo sem vatnspyntingum, svefnleysi, niðurlægingu og barsmíðum. Rumsfeld heimilaði þessar starfsaðferðir þvert á tilskipun [[Genfarsáttmálarnir|genfarsáttmálans]] um meðferð stríðsfanga. Hann sagði seinna um pyntingarnar: „Þetta eru atburðir sem gerðust á meðan ég var varnarmálaráðherra. Ég er ábyrgur fyrir þeim.“<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|title=Rumsfeld 'the best'|accessdate=22. nóvember 2010|archive-date=2004-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20040511033734/http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|url-status=dead}}</ref> Rumsfeld gaf út minnisblað þar sem hann fjallar um pyntingar á herföngum. Í minnisblaðinu er meðal annars talað um að fangar séu látnir standa kyrrir í allt að fjóra tíma á dag. Á minnisblaðinu sem Rumsfeld hafði skrifað undir hafði hann einnig skrifað „Ég stend í 8-10 tíma á dag. Af hverju mega [fangarnir] aðeins standa í fjóra tíma“.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/washington/2004-06-22-rumsfeld-abuse-usat_x.htm|title=Rumsfeld OK'd harsh treatment|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> Þegar þetta minnisblað var gert opinbert birti [[The Economist]] það á forsíðu sinni ásamt textanum „Segðu af þér Rumsfeld“. Eftir því sem leið á stríðið mætti Rumsfeld sífellt meiri andstöðu frá almenningi, innan ríkisstjórnarinnar og innan hersins. Í upphafi árs 2006 kröfðust alls átta hershöfðingjar og aðmírálar afsagnar Rumsfelds í fordæmalausri aðgerð í sögu Bandaríkjanna. Sökuðu þeir Rumsfeld um að hafa sýnt af sér gríðarlega vanhæfni í skipulagningu hernaðarátaka. Rumsfeld hafnaði þessum ásökunum. Bush stóð með Rumsfeld og sagðist muna styðja hann svo lengi sem hann væri forseti en þann 6. nóvember skrifaði Rumsfeld afsagnarbréf til Bush. Margir repúblikanar voru ósáttir við að uppsögnin hafi borist svo seint fyrir kosningar og trúðu því að margir hafi ákveðið að kjósa ekki repúblikana vegna Rumsfelds. Afsögn hans tók gildi þann 18. desember 2006 og tók þá [[Robert Gates]] við starfinu. Þegar Bush tilkynnti um afsögn Rumsfeld sagði hann: „Bandaríkin eru öruggari og heimurinn allur er öruggari vegna starfa Donald Rumsfeld.“<ref>{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/11/20061108-4.html|title=President Bush Nominates Dr. Robert M. Gates to be Secretary of Defense|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{DEFAULTSORT:Rumsfeld, Donald}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Starfsmannastjórar Hvíta hússins]] [[Flokkur:Varnarmálaráðherrar Bandaríkjanna]] {{fd|1932|2021}} 32m836p7mfh2fhk2p9wt92p35oodyoz 1984607 1984605 2026-11-01T00:42:38Z TKSnaevarr 53243 1984607 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Donald Rumsfeld | mynd = Rumsfeld1.jpg | myndatexti1 = {{small|Rumsfeld árið 2001.}} | titill= Varnarmálaráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[20. nóvember]] [[1975]] | stjórnartíð_end2 = [[20. janúar]] [[1977]] | forseti2 = [[Gerald Ford]] | forveri2 = [[James Schlesinger]] | eftirmaður2 = [[Harold Brown]] | stjórnartíð_start = [[20. janúar]] [[2001]] | stjórnartíð_end = [[18. desember]] [[2006]] | forseti = [[George W. Bush]] | forveri = [[William Cohen]] | eftirmaður = [[Robert Gates]] | titill3= [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins]] | forseti3 = [[Gerald Ford]] | forveri3 = [[Alexander Haig]] | eftirmaður3 = [[Dick Cheney]] | stjórnartíð_start3 = [[21. september]] [[1974]] | stjórnartíð_end3 = [[20. nóvember]] [[1975]] | titill4= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir 13. kjördæmi [[Illinois]] | stjórnartíð_start4 = [[3. janúar]] [[1963]] | stjórnartíð_end4 = [[20. mars]] [[1969]] | forveri4 = [[Marguerite S. Church]] | eftirmaður4 = [[Phil Crane]] | fæddur = [[9. júlí]] [[1932]] | fæðingarstaður = [[Evanston]] í [[Illinois]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|2021|6|29|1932|7|9}} | dánarstaður = [[Taos]], [[Nýja-Mexíkó|Nýju-Mexíkó]], Bandaríkjunum | orsök_dauða = [[Mergæxli]] | maki = Joyce Pierson (g. 1954) | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Repúblikanaflokkurinn]] | háskóli = [[Princeton-háskóli]] | starf = Bandarískur stjórnmálamaður, fyrrverandi varnarmálaráðherra Bandaríkjana | undirskrift = Donald Rumsfeld Signature.svg }} '''Donald Rumsfeld''' (9. júlí 1932 – 29. júní 2021<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2021/06/30/donald_rumsfeld_latinn|útgefandi=[[mbl.is]]|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní}}</ref>) var [[Bandaríkin|bandarískur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi [[varnarmálaráðherra Bandaríkjanna]]. Á ferli sínum sem stjórnmálamaður var hann tvisvar sinnum varnarmálaráðherra. Fyrst frá 1975-1977 í ríkisstjórn [[Gerald Ford|Geralds Ford]] og var þá yngsti maður sem tekið hafði við þessu embætti. Svo frá 2001 – 2006 í ríkisstjórn [[George W. Bush]] og var þá sá elsti sem hafði tekið við þessu sama embætti. == Yngri ár == Rumsfeld er fæddur í [[Evanston]] í Illinois en ólst upp í [[Winnetka]] í sama ríki. Hann var mjög virkur í [[Skátahreyfingin|skátastarfi]] á sínum yngri árum og hefur hlotið fjölda viðurkenninga fyrir störf sín innan hreyfingarinnar. Hann fékk skólastyrk til þess að stunda nám við [[Princeton-háskóli|Princeton-háskóla]]. Meðan hann var í námi var lagði hann stund á bæði glímu og ruðning og var hann fyrirliði á báðum liðum skólans í þessum greinum. Herbergisfélagi hans í Princeton var [[Frank Carlucci]] sem síðar varð einnig varnarmálaráðherra. == Starfsferill == === 1954 – 2000 === Árið 1954 gékk Rumsfeld í [[sjóher Bandaríkjanna]] þar sem hann var flugmaður og flugkennari. Hann var virkur í hernum til ársins 1957 en þá skráði hann sig í varalið hersins. Hann var skráður í herinn allt til ársins 1989. Rumsfeld var kosin til [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|fulltrúardeildar bandaríkjaþings]] fyrir hönd 13.kjördæmis Illinois. Hann hlaut örugga kosningu í endurkjörum árin 1964, 1966 og 1968. Meðan hann var á þingi sótti hann kennslustundir og námskeið í [[University of Chicago|Háskólanum í Chicago]]. Meðan hann var þar kynntist hann [[Milton Friedman]] og kenningum [[Chicago-hagfræðingarnir|Chicago-skólans í hagfræði]]. Hann sagði upp sem þingmaður 1969 til þess að starfa í ríkisstjórn [[Richard Nixon|Nixons]]. Þar tók hann sæti sem ráðgjafi forsetans ásamt því að taka sæti í ýmsum ráðum og nefndum. Árið 1973 flutti Rumsfeld frá [[Washington D.C.]] til [[Brussel]] þar sem hann var sendiherra Bandaríkjana hjá [[NATO]]. Á meðan hann var í Brussel sinnti hann ýmsum störfum fyrir hönd Bandaríkjanna á sviði hernaðar- og vararmála og var meðal annars fastafulltrúi Bandaríkjana í [[Norður-Atlantshafsráðið|Norður-Atlantshafsráðinu]]. 1974 var hann kallaður aftur heim til [[Washington]] til þess að sjá um embættistöku [[Gerald Ford|Geralds Ford]]. Ári seinna tók hann við starfi [[Starfsmannastjóri Hvíta hússins|starfsmannastjóra Hvítahússins]] og hélt því þar til Ford stokkaði upp ríkisstjórn sinni árinu seinni. Ford skipaði þá Rumsfeld sem varnarmálaráðherra og var hann í því embætti til 1977. Frá árunum 1977 – 2001 starfaði hann að mestu í einkageiranum en sat þó í hinum ýmsu ráðum og nefndum innan stjórnmálanna, flestum á sviði utanríkis-, hernaðar- og varnarmála. === 2001 – 2006 === Það var þegar [[George W. Bush]] var kjörinn forseti að hann varð varnarmálaráðherra í annað sinn. Sem varnarmálaráðherra tók Rumsfeld þá ákvörðun að láta loka [[Keflavíkurstöðin|herstöð Bandaríkjamanna í Keflavík]] árið 2006 í kjölfar viðræðna um aukna kostnaðarþátttöku Íslendinga í rekstri hennar. Rumsfeld var sakaður um að standa illa að þeirri ákvörðun þar sem hún var ekki tekin í samráði við íslensk stjórnvöld og kom mörgum í opna skjöldu.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld er dáinn|url=https://www.visir.is/g/20212128437d/donald-rumsfeld-er-dainn|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Samúel Karl Ólason}}</ref> Samkvæmt sjálfsævisögu Rumsfelds hafði hann barist fyrir lokun herstöðvarinnar í þrjú ár en hafði ekki fengið sínu framgengt á meðan [[Colin Powell]], sem vildi halda henni opinni, var utanríkisráðherra.<ref>{{Vefheimild|titill=Donald Rumsfeld látinn – Maðurinn sem sveik Íslendinga um herstöð á Suðurnesjum|url=https://www.dv.is/frettir/2021/06/30/donald-rumsfeld-latinn-madurinn-sem-sveik-islendinga-um-herstod-sudurnesjum/|útgefandi=''[[DV]]''|ár=2021|mánuður=30. júní|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. júní|höfundur=Máni Snær Þorláksson|höfundur2=Heimir Hannesson}}</ref> ==== Íraksstríðið ==== Í kjölfar [[Hryðjuverkin 11. september_2001|hryðjuverkaárásana]] þann 11.september 2001 er Rumsfeld sagður hafa gefið skipanir til undirmanna sinna um að afla strax upplýsinga um árásirnar og dæma hvort þær væru nógu góðar til þess að ráðast gegn [[Saddam Hussein]] og [[Osama Bin Laden]].<ref>{{cite web|url=http://www.cbsnews.com/stories/2002/09/04/september11/main520830.shtml|title=Plans For Iraq Attack Began On 9/11|accessdate=21. nóvember 2010|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225172523/https://www.cbsnews.com/news/plans-for-iraq-attack-began-on-9-11/|url-status=dead}}</ref> Á meðan á Íraksstríðinu stóð var Rumsfeld mjög umdeildur og þá sérstaklega vegna þeirra pyntingarmála sem komu upp meðan á stríðinu stóð. Stríðsfangar sem höfðu verið handteknir á meðan á stríðinu stóð voru látnir sæta ýmiss konar pyntingum meðan þeir voru í haldi Bandaríkjamanna svo sem vatnspyntingum, svefnleysi, niðurlægingu og barsmíðum. Rumsfeld heimilaði þessar starfsaðferðir þvert á tilskipun [[Genfarsáttmálarnir|genfarsáttmálans]] um meðferð stríðsfanga. Hann sagði seinna um pyntingarnar: „Þetta eru atburðir sem gerðust á meðan ég var varnarmálaráðherra. Ég er ábyrgur fyrir þeim.“<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|title=Rumsfeld 'the best'|accessdate=22. nóvember 2010|archive-date=2004-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20040511033734/http://www.cnn.com/2004/WORLD/meast/05/09/iraq.abuse.main.int/|url-status=dead}}</ref> Rumsfeld gaf út minnisblað þar sem hann fjallar um pyntingar á herföngum. Í minnisblaðinu er meðal annars talað um að fangar séu látnir standa kyrrir í allt að fjóra tíma á dag. Á minnisblaðinu sem Rumsfeld hafði skrifað undir hafði hann einnig skrifað „Ég stend í 8-10 tíma á dag. Af hverju mega [fangarnir] aðeins standa í fjóra tíma“.<ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/news/washington/2004-06-22-rumsfeld-abuse-usat_x.htm|title=Rumsfeld OK'd harsh treatment|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> Þegar þetta minnisblað var gert opinbert birti [[The Economist]] það á forsíðu sinni ásamt textanum „Segðu af þér Rumsfeld“. Eftir því sem leið á stríðið mætti Rumsfeld sífellt meiri andstöðu frá almenningi, innan ríkisstjórnarinnar og innan hersins. Í upphafi árs 2006 kröfðust alls átta hershöfðingjar og aðmírálar afsagnar Rumsfelds í fordæmalausri aðgerð í sögu Bandaríkjanna. Sökuðu þeir Rumsfeld um að hafa sýnt af sér gríðarlega vanhæfni í skipulagningu hernaðarátaka. Rumsfeld hafnaði þessum ásökunum. Bush stóð með Rumsfeld og sagðist muna styðja hann svo lengi sem hann væri forseti en þann 6. nóvember skrifaði Rumsfeld afsagnarbréf til Bush. Margir repúblikanar voru ósáttir við að uppsögnin hafi borist svo seint fyrir kosningar og trúðu því að margir hafi ákveðið að kjósa ekki repúblikana vegna Rumsfelds. Afsögn hans tók gildi þann 18. desember 2006 og tók þá [[Robert Gates]] við starfinu. Þegar Bush tilkynnti um afsögn Rumsfeld sagði hann: „Bandaríkin eru öruggari og heimurinn allur er öruggari vegna starfa Donald Rumsfeld.“<ref>{{cite web|url=http://georgewbush-whitehouse.archives.gov/news/releases/2006/11/20061108-4.html|title=President Bush Nominates Dr. Robert M. Gates to be Secretary of Defense|accessdate=22. nóvember 2010}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{DEFAULTSORT:Rumsfeld, Donald}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Repúblikanar]] [[Flokkur:Starfsmannastjórar Hvíta hússins]] [[Flokkur:Varnarmálaráðherrar Bandaríkjanna]] {{fd|1932|2021}} 8g6r5xltb3nt2uzszjlpmpt3tga7ao5 0 93979 1984636 1983895 2026-11-01T10:29:57Z Nipas2 54688 Snaevar-bot action didn't cancel these mynd (not integrated in the Lið link) 1984636 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Bikarkeppni kvenna |mynd= |stofnár=1981 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=30 |núverandi meistarar={{Lið Valur}} (2024) |sigursælasta lið={{Valur Reykjavík}}''(15)'' |heimasíða= }} '''Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu''' (''Mjólkurbikar kvenna'') er útsláttarkeppni í [[knattspyrna|knattspyrnu]] kvenna á [[Ísland]]i á vegum [[Knattspyrnusamband Íslands|KSÍ]]. Aðalstyrktaraðili keppninnar er [[Mjólkursamsalan]]. Bikarkeppnin fór fyrst fram í kvennaflokki árið 1981. Núverandi meistarar eru [[Breiðablik]] eftir sigur á [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] í úrslitaleiknum. ==Sigurvegarar== {| class="wikitable sortable" style="font-size:82%;" !style="background:silver;" |Ár !style="background:silver;" |Sigurvegari !style="background:silver;" |Úrslit !style="background:silver;" |2. sæti |<small><<>></small> !style="background:silver;" |Undanúrslit !style="background:silver;" |Undanúrslit !style="background:silver;" |<small>Fjöldi<br/>liða</small> |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1981|1981]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||4-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Leiknir R.}} 0-8 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið Valur}} 2-0 {{Lið KR}} || 13 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1982|1982]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||1-1; (7-6 vítak.)|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið Víkingur}} || {{Lið ÍA}} 0-4 {{Lið Breiðablik}} || 13 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1983|1983]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||3-1|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið ÍA}} 2-1 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið KR}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1984|1984]] || ''{{Lið Valur}}'' ||3-3, (6-4 vítak.)|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 5-0 {{Lið Haukar}} || {{Lið ÍA}} 4-1 {{Lið Breiðablik}} || 10 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1985|1985]] || ''{{Lið Valur}}''||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Keflavík}} 2-5 {{Lið ÍA}} || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið KR}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1986|1986]] || ''{{Lið Valur}}'' ||2-0|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Breiðablik}} 3-1 {{Lið KA}} || {{Lið Keflavík}} 0-2 {{Lið Valur}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1987|1987]] || ''{{Lið Valur}}''||2-0 ||{{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 7-0 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið ÍA}} 6-2 {{Lið Keflavík}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1988|1988]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið KR}} || {{Lið Stjarnan}} 1-2 {{Lið ÍA}} || 12 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1989|1989]] || ''{{Lið ÍA}}'' ||3-1|| {{Lið Þór Ak.}} || || {{Lið Valur}} 0-1 {{Lið ÍA}} || {{Lið KA}} 2-3 {{Lið Þór Ak.}} || 9 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1990|1990]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið ÍA}} || || {{Lið Valur}} 1-0 {{Lið Þór Ak.}} || {{Lið KA}} 1-2 {{Lið ÍA}} || 11 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1991|1991]] || ''{{Lið ÍA}}'' || 6-0 || {{Lið Keflavík}} || || {{Lið Keflavík}} 2-1 {{Lið Þór Ak.}} || {{Lið ÍA}} 2-1 {{Lið Valur}} || 15 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1992|1992]] || ''{{Lið ÍA}}''||3-2 || {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið ÍA}} 3-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið KR}} 1-0 {{Lið Þróttur N.}} || 15 |- |[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu 1993|1993]] || ''{{Lið ÍA}}''||3-1|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Breiðablik}} 1-2 {{Lið ÍA}} || [[UMFS Dalvík|Dalvík]] 1-6 {{Lið Stjarnan}} ||12 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1994|1994]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' || 1-0 ||{{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 4-3 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið ÍBA}} ||20 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1995|1995]] || ''{{Lið Valur}}'' ||1-0|| {{Lið KR}} || || {{Lið Breiðablik}} 0-1 {{Lið KR}} || {{Lið ÍBA}} 1-6 {{Lið Valur}} ||17 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 1996|1996]] || ''{{Lið Breiðablik}}''|| 3-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið ÍA}} || {{Lið Stjarnan}} 0-1 {{Lið Valur}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1997|1997]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||2-1|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 2-1 {{Lið KR}} || {{Lið Breiðablik}} 4-1 {{Lið ÍBV}} || 16 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1998|1998]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||3-2||{{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 3-1 {{Lið ÍA}} || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið Stjarnan}} || 14 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 1999|1999]] || ''{{Lið KR}}'' ||3-1|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið ÍBV}} 1-3 {{Lið KR}} || {{Lið Grindavík}} 1-5 {{Lið Breiðablik}} ||17 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2000|2000]] || ''{{Lið Breiðablik}}'' ||1-0|| {{Lið KR}} || || {{Lið KR}} 6-2 {{Lið Valur}} || {{Lið ÍBV}} 0-1 {{Lið Breiðablik}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2001|2001]] || ''{{Lið Valur}}'' ||2-0|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið FH}} 1-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Breiðablik}} 1-0 {{Lið KR}} || 15 |- |[[Coca-Cola bikar kvenna í knattspyrnu 2002|2002]] || ''{{Lið KR}}'' ||3-3; 4-3 (e.framl.)|| {{Lið Valur}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Þór Ak.}}/{{Lið KA}}/{{Lið KS}} 0-8 {{Lið KR}} ||17 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2003|2003]] || ''{{Lið Valur}}'' ||3-1 ||{{Lið ÍBV}} || || {{Lið Breiðablik}} 2-6 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Stjarnan}} 1-4 {{Lið Valur}} ||15 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2004|2004]] || ''{{Lið ÍBV}}'' ||2-0|| {{Lið Valur}} || || {{Lið ÍBV}} 8-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið KR}} ||18 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2005|2005]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||4-1 || {{Lið KR}} || || {{Lið Breiðablik}} 4-0 {{Lið Valur}} || {{Lið KR}} 6-2 {{Lið Fjölnir}} ||17 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2006|2006]] || ''{{Lið Valur}}''||2-2; 3-3, (1-4 vít.) || {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 2-1 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Breiðablik}} -:0 {{Lið Fjölnir}} ||16 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2007|2007]] || ''{{Lið KR}}''||3-0 || {{Lið Keflavík}} || || {{Lið Breiðablik}} 3-7 {{Lið KR}} || {{Lið Keflavík}} 3-1 {{Lið Fjölnir}} ||19 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2008|2008]] || ''{{Lið KR}}''||4-0 || {{Lið Valur}} || || {{Lið KR}} 4-2 {{Lið Breiðablik}} || {{Lið Stjarnan}} 1-5 {{Lið Valur}} ||23 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2009|2009]] || ''{{Lið Valur}}''||1-1; 5-1 (e.framl.)|| {{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 5-0 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Breiðablik}} 2-1 {{Lið Fylkir}} ||20 |- |[[VISA-bikar kvenna í knattspyrnu 2010|2010]] || ''{{Lið Valur}}''||1-0|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið ÍBV}} 1-2 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Valur}} 3-0 [[Þór/KA]] ||24 |- |[[Valitor-bikar kvenna í knattspyrnu 2011|2011]] || ''{{Lið Valur}}''||2-0||{{Lið KR}} || || {{Lið Fylkir}} 1-2 {{Lið KR}} || {{Lið Afturelding}} 0-1 {{Lið Valur}} ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2012|2012]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||1-0||{{Lið Valur}} || || {{Lið KR}} 0-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Stjarnan}} 2-1 [[Þór/KA]] ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2013|2013]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||2-1||[[Þór/KA]] || || {{Lið Breiðablik}} 1-0 {{Lið Fylkir}} || {{Lið Stjarnan}} 0-1 [[Þór/KA]] ||26 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2014|2014]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||4-0|| {{Lið Selfoss}} || || {{Lið Breiðablik}} 0-1 {{Lið Stjarnan}} || {{Lið Fylkir}} 2-2 (0-3 vítak.) {{Lið Selfoss}} ||28 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2015|2015]] || ''{{Lið Stjarnan}}''||2-1|| {{Lið Selfoss}} || || {{Lið Selfoss}} 3-2 {{Lið Valur}} || {{Lið Fylkir}} 1-2 {{Lið Stjarnan}} ||29 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2016|2016]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||3-1|| {{Lið ÍBV}} || || [[Þór/KA]] 0-1 {{Lið ÍBV}} || {{Lið Stjarnan}} 2-3 {{Lið Breiðablik}} ||30 |- |[[Borgunarbikar kvenna í knattspyrnu 2017|2017]] || ''{{ÍBV Vestmannaeyjar}}''||3-2|| {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Stjarnan}} 1-0 {{Lið Valur}} || {{Lið ÍBV}} 1-1 (4-2 vítak.) {{Lið Grindavík}} ||22 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2018|2018]] || ''{{Lið Breiðablik}}''||2-1 || {{Lið Stjarnan}} || || {{Lið Breiðablik}} 2-0 {{Lið Valur}} || {{Lið Fylkir}} 1-9 {{Lið Stjarnan}} ||22 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2019|2019]] || ''{{Lið Selfoss}}''||2-1|| {{KR Reykjavík}} || || {{Lið Fylkir}} 0-1 {{Lið Selfoss}} || {{Lið KR}} 2-0 [[Þór/KA]] ||24 |- |[[2020]] || ''Keppni hætt v. Covid-19 || || || || {{Lið KR}} - [[Þór/KA]] || {{Lið Selfoss}} - {{Lið Breiðablik}} ||29 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2021|2021]] || ''{{Lið Breiðablik}}''|| 4-0||{{Lið Þróttur R.}} || || {{Lið Þróttur R.}} 4-0 {{Lið FH}} || {{Lið Breiðablik}} 4-3 {{Lið Valur}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] || ''{{Lið Valur}}''|| 2-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Stjarnan}} 1-3 {{Lið Valur}} || {{Lið Selfoss}} 0-2 {{Lið Breiðablik}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2023|2023]] || ''{{Lið Víkingur}}''|| 3-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið FH}} 1-2 {{Lið Víkingur}} || {{Lið Stjarnan}} 1-1 (1-4 vítak.) {{Lið Breiðablik}} ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] || ''{{Lið Valur}}''|| 2-1 ||{{Lið Breiðablik}} || || {{Lið Valur}} 3-0 {{Lið Þróttur R.}} || {{Lið Breiðablik}} 2-1 [[Þór/KA]] ||33 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2025|2025]] |''[[Breiðablik]]'' |2-3 |[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] | |[[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] 2-3 [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] |[[Breiðablik]] 3-2 [[Íþróttabandalag Vestmannaeyja|ÍBV]] |32 |- |[[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2026|2026]] | | ?-? | | | | | |} ==Titlar eftir félögum== {| class="wikitable" |- ! Félag ! Titlar ! Ár |- | {{Valur Reykjavík}} | 15 | 1984, 1985, 1986, 1987, 1988, 1990, 1995, 2001, 2003, 2006, 2009, 2010, 2011, 2022, 2024 |- | {{Breiðablik}} | 14 | 1981, 1982, 1983, 1994, 1996, 1997, 1998, 2000, 2005, 2013, 2016, 2018, 2021, 2025 |- | {{ÍA Akranes}} | 4 | 1989, 1991, 1992, 1993 |- | {{KR Reykjavík}} | 4 | 1999, 2002, 2007, 2008 |- | {{Lið Stjarnan}} | 3 | 2012, 2014, 2015 |- | {{ÍBV Vestmannaeyjar}} | 2 | 2004, 2017 |- | {{Lið Þróttur R.}} 2 sinnum (2021, 2026) ++ | 1 | 2026 |- | {{Lið Víkingur R.}} | 1 | 2023 |- | {{Lið Selfoss}} | 1 | 2019 |} === Besti árangur annarra liða === *'''2. sæti''' ** {{Lið Keflavík}} 2 sinnum (1991, 2007) ** Grindavík/Njarðvík 1 sinni (2026) ** {{Lið FH}} 1 sinni (2025) ** [[Þór/KA]] 1 sinni (2013) ** {{Lið Þór Ak.}}/{{Lið KA}}/{{Lið KS}} 1 sinni (2002) + ** {{Lið Þór Ak.}} 1 sinni (1989) + *'''Undanúrslit''' ** {{Lið Fjölnir}} 3 sinnum (2005, 2006, 2007) ** {{Lið KA}} 3 sinnum (1986, 1989, 1990) + ** {{Lið ÍBA}} 2 sinnum (1994, 1995) + ** {{Lið Grindavík}} 2 sinnum (1999, 2017) + ** {{Lið Fram}} 1 sinni (2026) ** {{Lið Fylkir}} 1 sinni (2019) ** {{Lið Afturelding}} 1 sinni (2011) ** {{Lið Haukar}} 1 sinni (1984) ** [[UMFS Dalvík|Dalvík]] 1 sinni (1993) + ** {{Lið Þróttur N.}} 1 sinni (1992) + ** {{Lið Leiknir R.}} 1 sinni (1981) + *'''8-liða úrslit''' ** [[Handknattleiksfélag Kópavogs|HK]]/[[Knattspyrnufélagið Víkingur|Víkingur]] 4 sinnum (2006, 2013, 2016, 2019) + ** {{Lið Tindastóll}} 3 sinnum (2017, 2019, 2025) ** {{Lið Völsungur}} 3 sinnum (1981, 1982, 1994) ** {{Lið Höttur}} 3 sinnum (1992, 1993, 1995) ** {{Lið Víðir}} 3 sinnum (1982, 1983, 1984) + ** {{Lið ÍR}} 2 sinnum (2006, 2018) ** {{Lið Sindri}} 2 sinnum (1994, 1995) ** {{Lið Reynir S.}}/{{Lið Keflavík}}/{{Lið Víðir}} (1999, 2000) + ** [[Íþróttabandalag Ísafjarðar|ÍBÍ]] 2 sinnum (1981, 1982) + ** Fjarðabyggð/Höttur/Leiknir 1 sinni (2026) + ** {{Lið HK}} 1 sinni (2025) ** Knattspyrnufélagið [[Ungmennafélagið Valur|Valur]]/[[Ungmennafélagið Austri|Austri]] 1 sinni (1997) + ** [[Ungmennafélagið Leiknir|Leiknir F.]] 1 sinni (1996) + ** {{Lið Reynir S.}} 1 sinni (1996) + ** [[Íþróttafélagið Leiftur|Leiftur]] 1 sinni (1994) + ** {{Lið KS}} 1 sinni (1992) + ** {{Lið Breiðablik}} b-lið 1 sinni (1982) + + Keppir ekki lengur undir eigin merkjum. == Tengt efni == *[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] {{Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu}} [[Flokkur:Íslenskar knattspyrnudeildir]] [[Flokkur:Íslensk knattspyrnumót]] 1o6zhyoudn32rg3e7yjdbbi18y5ziba 0 99270 1984634 1792813 2026-11-01T09:12:42Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984634 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tequilas.JPG|thumb|right|Mismunandi gerðir tequila.|250px]] '''Tekíla''' ([[spænska]]: ''tequila'', stundum ritað svo á íslensku) er [[Mexíkó|mexíkóskur]] [[áfengi|áfengur drykkir]] sem búinn er til úr plöntunni ''[[Agave tequilana]]'' sem einnig er þekkt undir nafninu ''bláa agave plantan''. Uppruni drykksins er í kringum borgina Tequila í [[Jalisco]]. Aðeins er leyfilegt að búa til tekíla í [[Jalisco]] og sveitarfélögum í fjórum öðrum mexíkóskum fylkjum.<ref Name="TEQUILAKNIGHT">[http://www.tequilaknight.com/how-is-tequila-made.html#axzz1OnEbviFn ''How Is Tequila Made?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111018151903/http://www.tequilaknight.com/how-is-tequila-made.html#axzz1OnEbviFn |date=2011-10-18 }} Tequilaknight. Enska. Sótt 9.6.2011</ref> == Framleiðsla == Strangar reglur gilda um tekílagerð og aðeins er leyfilegt að framleiða tekíla í fimm fylkjum Mexíkó: [[Jalisco]], [[Nayarit]], [[Tamaulipas]], [[Michoacán]] og [[Guanajuato]].<ref Name="TEQUILAKNIGHT"></ref> Eftir að bláa agave plantan hefur vaxið í átta til tíu ár er kjarni plöntunnar fjarlægður og hreinsaður. Kjarninn, sem á [[spænska|spænsku]] kallast ''piña'' og getur vegið frá 20-40 kíló, er eldaður í um 26 klukkustundur<ref Name="Herradura">[http://www.nathangibbs.com/2008/07/04/how-to-make-tequila-tour-of-casa-herradura/ How to make Tequila: ''Tour of casa Herradura''] Nathan Gibbs. Spænska/enska. Sótt 9.6.2011</ref> til þess að kalla fram umbreytingu [[sterkja|sterkju]] í aðrar [[sykra|sykrur]]. Þessi [[efnaskipti]] eru nauðsynleg til myndunar [[alkóhól]]s. Safinn er pressaður úr hinum elduðu agaveplöntum og hann settur í tank til [[gerjun]]ar. Stundum er sykrum bætt út í á milli hitunar- og gerjunarþrepsins. Geri er bætt út í og tankarnir eru hitaðir við lágan styrk í 30-48 klukkutíma.<ref Name="TEQUILAKNIGHT"></ref> Því næst fer blandan í [[Eiming|eimingartanka]]. Eftir eina eimingu er blandan eitruð og því verður að eima hana að minnsta kosti tvisvar. Fínna tekíla er eimað þrisvar eða jafnvel fjórum sinnum. Eftir eimingu er drykkurinn tilbúinn og kallast ''silfurtekíla''. Silfurtekíla er þó gjarnan látið eldast í viðartunnum. Því lengur sem það er látið eldast, því litaðara verður það.<ref Name="TEQUILAKNIGHT"></ref> == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Mexíkóskir áfengir drykkir]] [[Flokkur:Tequila]] 89gk6ez9tfhmk5djaj1hnsgznq4eeyy 0 99348 1984658 1952705 2026-11-01T11:50:33Z Alvaldi 71791 1984658 wikitext text/x-wiki '''Natan Ketilsson''' ([[1792]] – [[14. mars]] [[1828]]), sem kallaði sig sjálfur '''Nathan Lyngdahl''', var íslenskur sjálfmenntaður læknir ([[skottulæknir]]) sem bjó seinast á [[Illugastaðir (Vatnsnesi)|Illugastöðum]] á [[Vatnsnes]]i í [[Vestur-Húnavatnssýsla|Vestur-Húnavatnssýslu]] og var myrtur þar ásamt öðrum manni. Morðingjar hans voru teknir af lífi og var það síðasta [[aftaka]] á Íslandi. == Ferill == Natan var fæddur í Hólabæ í [[Langidalur (Húnaþingi)|Langadal]], sonur Ketils Eyjólfssonar og Guðrúnar Hallsdóttur. Faðir hans dó [[1802]] þega Natan var tíu ára og ólst hann upp hjá vandalausum eftir það. Natan aflaði sér þekkingar á sviði lækniskúnstar og þótt hann væri óskólagenginn komst hann til Kaupmannahafnar til náms og stefndi að formlegu læknisnámi. Þau áform brugðust þó að mestu. Þrátt fyrir það þótti hann hafa forframast nokkuð í Danmörku enda bar hann sig vel eftir heimkomuna. Hann virðist hafa verið afar vel gefinn og hæfileikaríkur, stundaði lækningar og þótti klókur á því sviði enda hafði honum tekist að aflað sér nokkurrar þekkingar og reynslu. Hann var sagður hafa tekið háar greiðslur fyrir lækningar á efnuðu fólki en gerði mun lægri kröfur þegar fátæklingar áttu í hlut. Natan var óvenjulegur maður og umtalaður, hataður af sumum, elskaður af öðrum. Hann var skáld gott og kvæðamaður og til er kvæðalag sem við hann er kennt. Natan hafði á sér vafasamt orð og þótti óprúttinn, brögðóttur og viðsjárverður og var grunaður um óráðvendni. Hann var dæmdur til 15 vandarhögga [[hýðing]]ar fyrir hylmingu og aðild að þjófnaði og í [[Landsyfirréttur|yfirrétti]] var hann dæmdur [[10. janúar]] [[1825]] fyrir ósvífni og hortugheit fyrir rétti. Sagt er að hann hafi verið dómaranum í héraði, [[Jón Espólín|Jóni Espólín]], svo erfiður að þegar réttarhaldinu lauk hafi Jón ort tvær formælingarvísur um sakborninginn og er þetta sú seinni: :: Kremji þig alls kynja skæð, :: kvöl og glatan Datans, :: brenni þér sinar, blóð og æð, :: bölvaður Natan Satans. Hætt er við að dómsmeðferðin hafi ekki verið óvilhöll ef þetta var viðhorf dómarans til hins ákærða. Þetta var ekki í eina skiptið sem minnt var á að nafn Natans rímaði við nafn Skrattans og fóru á kreik sögur um að þegar móðir Natans gekk með hann hefði sá illi sjálfur vitjað nafns og heimtað að barnið yrði skírt eftir sér en presturinn hefði neitað og því hefði drengurinn verið látinn heita Natan en ekki [[Satan]]. Nafnið var þá nær óþekkt á Íslandi. Natan var kvennamaður og eignaðist börn víða. Þekktasta ástkona hans var þó [[Rósa Guðmundsdóttir]], Vatnsenda-Rósa, en Natan réðist til hennar og Ólafs manns hennar þegar þau bjuggu á Lækjamóti í Víðidal og var viðloðandi heimili þeirra þar og á Vatnsenda um tíma. Almannarómur sagði að Natan ætti börn með Rósu og hún gefur það raunar sjálf í skyn í ljóðum. Þetta voru Rósant Bertold (f. 1824) og Þóranna Rósa (f. 1825). Þegar hún fæddi dótturina Súsönnu 1826 var hún skrifuð Natansdóttir og játaði Rósa hjúskaparbrot fyrir rétti. Þau Ólafur bjuggu þó saman í nokkur ár í viðbót. == Morðið á Illugastöðum == Natan flutti að Illugastöðum á Vatnsnesi 1826 og fékk kornunga stúlku, [[Sigríður Guðmundsdóttir|Sigríði Guðmundsdóttur]], fyrir bústýru og hóf þegar ástarsamband við hana. Um það leyti sendi hann Rósu bréf og sleit sambandi þeirra. Þetta bréf er ekki til en svarbréf Rósu hefur varðveist. Það er langt [[ljóðabréf]] þar sem hún ásakar hann beisklega fyrir sviksemi við sig en lýsir þó í lokin ást sinni þrátt fyrir allt sem á undan var gengið. 14. mars 1828, myrtu þau [[Agnes Magnúsdóttir]], vinnukona á Illugastöðum, og [[Friðrik Sigurðsson]] frá Katadal Natan þar sem hann svaf í rúmi sínu og einnig annan mann sem var gestkomandi á bænum, Fjárdráps-Pétur Jónsson. Sigríður var talin vera í vitorði með þeim. Tilgangurinn var líklega fyrst og fremst að ná í sjóði Natans, þar sem sagt var að hann ætti allmikið fé. Fengurinn mun þó hafa verið minni en morðingjarnir bjuggust við. Þau kveiktu í húsinu og notuðu hákarlaolíu sem eldsneyti til að reyna að fela morðin, en grunur féll þegar á þau. Voru þau öll dæmd til dauða en Sigríður var þó náðuð og flutt til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] til ævilangrar vistar í [[Spunahúsið|Spunahúsinu]]. Agnes og Friðrik voru hálshöggvin á [[Þrístapar|Þrístöpum]] í Vatnsdal [[12. janúar]] [[1830]], og var [[böðull]]inn Guðmundur bróðir Natans. Á meðal barna Natans var Hans Natansson, skáld og bóndi, seinast á Þóreyjarnúpi. === Heimildir um Natan Ketilsson=== Mikið hefur verið skrifað um Natan og konurnar í lífi hans, bæði sagnfræðilegar bækur og ritgerðir, skáldsögur, leikrit og kvikmyndir. * Brynjúlfur Jónsson frá Minnanúpi 1912. Saga Natans Ketilssonar og Skáld-Rósu. * Gísli H. Kolbeins 2007. Skáld-Rósa: ljósmóðirin Rósa Guðmundsdóttir. * [http://baekur.is/bok/000136606/Sagan_af_Natan Gísli Konráðsson 1892. Sagan af Natani Ketilssyni.]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * Guðbrandur Jónsson 1936. Dauði Natans Ketilssonar. Blanda 36, 1-36. * Guðlaugur Guðmundsson 1974. Enginn má undan líta: sagnfræðilegt skáldrit sem varpar nýju ljósi á morðmálin í Húnaþingi, aðdraganda þeirra og afleiðingar. * Rósa B. Blöndals 1989. Skáld-Rósa: Barn rómantísku aldar á Íslandi - og fórnarlamb hennar. Fjölvi, Reykjavík. * Tómas Guðmundsson 1967. Friðþæging. Bókarkafli í Horfin tíð, bls. 137-170. * Tómas Guðmundsson 1999. Þó að kali heitur hver. Bókarkafli í Sagnaþættir, bls.23-77. '''Annað áhugavert efni um Natan, Rósu og Agnesi:''' * Birgir Sigurðsson 1978. Skáld-Rósa. (Leikrit í 3 þáttum). * Eline Hoffmann 1928. Dauðu Natans Ketilssonar: sögulegt leikrit í 7 sýningum. (Þýtt úr dönsku). * Þorgeir Þorgeirson 1980. Yfirvaldið. Skáldsaga eftir bestu heimildum og skilríkjum. * Hanna Kent 2015. Náðarstund, Agnes Magnúsdóttir, ást hennar, glæpur og aftaka. Þýð. Jón Stefán Kristjánsson. JPV útgáfa, Reykjavík == Heimildir == * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4815337|titill=„Dauði Natans Ketilssonar“. ''Blanda'', 19. hefti 1936}} *{{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3647221|titill=„Agnes og Friðrik, fyrir og eftir dauðann“. ''Lesbók Morgunblaðsins'', 21. maí 2005.}} * {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3552044|titill=„Kempan frá Stafnshóli“. ''Sunnudagsblað Tímans'', 22. september 1963.}} [[Flokkur:Íslensk morðmál]] {{fd|1792|1828}} 8sfx68xcf9qcvk4arnmsqqr3gn3u1l7 0 100039 1984579 1917850 2026-10-31T21:05:01Z TKSnaevarr 53243 1984579 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = August Rei | mynd = August Rej.jpg | myndatexti1 = | titill= Forsætisráðherra Eistlands og handhafi forsetavaldsins | stjórnartíð_start = [[9. janúar]] [[1945]] | stjórnartíð_end = [[29. mars]] [[1963]] | forveri = [[Jüri Uluots]] | eftirmaður = [[Aleksander Warma]] | titill2= Ríkisöldungur Eistlands | stjórnartíð_start2 = [[4. desember]] [[1928]] | stjórnartíð_end2 =[[9. júlí]] [[1929]] | forveri2 = [[Jaan Tõnisson]] | eftirmaður2 = [[Otto Strandman]] | fæddur= [[22. mars]] [[1886]] | fæðingarstaður = [[Kurla]], [[Kreis Fellin]], [[Lífland]]i, [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1963|3|29|1886|3|22}} | dánarstaður = [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]], [[Svíþjóð]] | þjóðerni =[[Eistland|Eistneskur]] | háskóli = [[Ríkisháskólinn í Sankti Pétursborg]] | stjórnmálaflokkur= Sósíaldemókratíski verkamannaflokkurinn<br>Sósíalíski verkamannaflokkurinn }} '''August Rei''' (f. í Pilistvere [[22. mars]] [[1886]], d. í Stokkhólmi [[29. mars]] [[1963]]) var [[Eistland|eistneskur]] [[stjórnmál]]amaður. Hann stundaði nám í lögum við Háskólann í Pétursborg, enda var Eistland þá hluti [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]]. Hann gerðist [[Jafnaðarstefna|jafnaðarmaður]] og sat í fyrstu bráðabirgðaríkisstjórn Eistlands 1918 – 1919. Hann var forseti stjórnlagaþings Eistlands 1919–1920 og gegndi eftir það ýmsum embættum. Hann var forseti landsins 1928 – 1929, utanríkisráðherra 1932 – 1933 og sendiherra í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] 1938 – 1940. Eftir að Sovétstjórnin lagði Eistland undir sig með hervaldi, flýði Rei til [[Svíþjóð]]ar. Hann var utanríkisráðherra í útlagastjórn Eistlands 1944–1945 og forsætisráðherra (og um leið forseti) hennar frá 1945 til dánardags. Hann kom í heimsókn til Íslands 1957 og ræddi þá við [[Ásgeir Ásgeirsson]] forseta og [[Guðmundur Í. Guðmundsson|Guðmund Í. Guðmundsson]] utanríkisráðherra. == Tenglar == * [http://www.riik.ee/augustrei/index.php?op=print&id=32909 Æviágrip Reis á heimasíðu eistneska forsætisráðuneytisins] {{Forsetar Eistlands}} [[Flokkur:Eistneskir stjórnmálamenn|Rei, August]] {{fde|1886|1963|Rei, August}} 51s6o45h5b19y5j5sp2neks2jcil4qy 0 103144 1984589 1932761 2026-10-31T22:42:18Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984589 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Haeckel Ammonitida.jpg|thumb|left|Mismunandi ammonítar. Mynd úr bók [[Ernst Haeckel]] frá 1904 ''Kunstformen der Natur''.]] [[Mynd:Iridescent Ammonite Fossil.jpg|thumb|Forn ammonítasteingervingur á sýningu í safni í New York. Steingervingurinn er 2,5 fet í þvermál.]] [[Mynd:Ammonite Jeletzkytes.jpg|thumb|''Jeletzkytes'', ammoníti frá krítartímabilinu frá USA.]] [[Mynd:Ammonite Asteroceras.jpg|thumb|[[Asteroceras]], ammoníti frá júratímabilinu frá Englandi.]] '''Ammonítar''' ([[fræðiheiti]]: ''Ammonoidea'') eða '''ammonshorn''' eru nú útdauður undirflokkur [[sælindýr]]a af flokki [[kolkrabbar|kolkrabba]]. Þeir hafa klefaskipta ytri skel sem oft er kuðungslaga. Ammónítar eru mikilvægir einkennissteingervingar og er oft hægt að tengja jarðvegslög sem þeir finnast í við ákveðin jarðsögutímabil. Þeir dóu út á mörkum [[Krítartímabilið|krítar-]] og [[Tertíertímabilið|tertíertímabila]] fyrir 65 milljón árum. Ólíklegt er að ammónítar finnist við Ísland vegna þess að elstu jarðlög eru aðeins 15-16 milljóna ára gömul en setklumpar með ammónítum gætu borist út í sundið milli Grænlands og Íslands. Fræðiheitið þýðir ammonshorn og er það vegna þess að steingervingarnir líkjast hrútshornum en egypski guðinn Ammon var vanalega sýndur með hrútshorn. == Tenglar == {{Commonscat|Ammonoidea}} * {{Vísindavefurinn|1941|Finnast steingerðir ammonítar hér við land?}} * [http://www.fossilmuseum.net/Fossil_Galleries/Ammonites.htm Descriptions and pictures of ammonite fossils] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171205185728/http://www.fossilmuseum.net/Fossil_Galleries/Ammonites.htm |date=2017-12-05 }} * [https://web.archive.org/web/20160109193641/http://goniat.org/ goniat.org, a palaezoic ammonoid database] * [http://www.paleozoic.org/gallery.htm paleozoic.org: gallery of ammonite photographs] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060404024923/http://paleozoic.org/gallery.htm |date=2006-04-04 }} * [http://y2u.co.uk/&002_Images/Lyme%20Regis%20Fossils%20%2001.htm photos of ammonites at Lyme Regis, UK] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170306235239/http://y2u.co.uk/%26002_Images/Lyme%20Regis%20Fossils%20%2001.htm |date=2017-03-06 }} * [http://taxonconcept.stratigraphy.net/source_main.php?doctaxid=618&doctaxname=Ammonoidea TaxonConcept's data on cretaceous ammonites] * [http://thinkingwithpictures.blogspot.com/2008/06/ammonites-of-peacehaven.html The ammonites of Peacehaven - photos of giant cretaceous ammonites in Southern England] * [http://www.tonmo.com/science/fossils/fossilsjump.php tonmo.com: The octopus news magazine online], Cephalopod fossil articles. == Heimild == * Leifur A. Símonarson. „Finnast steingerðir ammonítar hér við land?“. Vísindavefurinn 8.11.2001. http://visindavefur.is/?id=1941. (Skoðað 8.11.2011). [[Flokkur:Ammonítar]] [[Flokkur:Sælindýr]] liska3r4mqlaca9sk0kg4mkq36jfovh 0 113359 1984553 1696579 2026-10-31T14:22:21Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Karlsbrúin (Prag)]] á [[Karlsbrúin]]: engin önnur þekkt 1696579 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Prague 07-2016 View from Petrinska Tower img2.jpg|thumb|Karlsbrúin yfir Moldá. Horft til gömlu borgarinnar (Stáre Město) frá hverfinu Malá Strana.]] '''Karlsbrúin''' er einkennisbygging borgarinnar í [[Prag]] í [[Tékkland]]i. Hún er elsta nústandandi brú yfir fljótið [[Moldá]] og ein elsta steinbrú [[Evrópa|Evrópu]]. Brúin tengir miðborgina við kastalahæðina (Hradžin) og er gífurlega vinsæl meðal ferðamanna. == Saga brúarinnar == === Fyrirrennarar === Fyrstu heimildir um brú á þessum stað eru frá 10. öld og er þá um trébrú að ræða. Hún eyðilagðist í flóði [[1157]] eða [[1158|58]]. Fyrsta steinbrúin var smíðuð á staðnum milli [[1158]] og [[1170]] og hét Júdítbrúin (Juditin most). Brúin skartaði turnum við sitthvort endann. En [[1342]] skemmdist hún í miklu flóði, ásamt öðrum turninum (austurturninum). Allt sem eftir stóð var vesturturninn og örfáir brúarsporðar í Moldá. === Nýsmíði === Verkframkvæmdir nýju brúarinnar hófust [[9. júní]] [[1357]]. Það var [[Karl IV (HRR)|Karl IV]] keisari (og konungur [[Bæheimur|Bæheims]]) sem lagði fyrsta steininn kl. 5:31. Þegar dags- og tímasetningin eru tölusett kemur út 1-3-5-7-9-7-5-3-1. Óvíst er hver arkítekt brúarinnar var en framkvæmdum stjórnaði Þjóðverjinn Peter Parler. Fyrirmyndin var steinbrúin í [[Regensburg]] í [[Bæjaraland]]i. Karlsbrúin var 516 m löng og 10 m breið. Yfir ána voru settir 16 steinbogar. Nýr turn var reistur á austurbakkanum, en báðir turnar voru með hliði sem vegfarendur urðu að fara í gegnum. Framkvæmdum lauk [[1402]] og hlaut brúin heitið Steinbrúin (Kamenný most) eða Pragbrúin (Pražský most). Brúin var gríðarlega mikil samgöngubót fyrir Prag, enda var Pragbrúin eina brúin yfir Moldá. Varðliðar voru settir hvor við sinn endann (Krossherrar með rauðu stjörnuna) sem stjórnuðu umferð um brúna. === Skemmdir og breytingar === [[Mynd:FFridrich, Karluv most, Praha, povoden 1872.jpg|thumb|Flóðið mikla 1872 sem eyðilagði hluta brúarinnar]] Fyrstu skemmdir á brúnni urðu [[1432]] af völdum flóða. Meðan [[30 ára stríðið]] geysaði á [[17. öldin|17. öld]] tóku [[Svíþjóð|Svíar]] vestari brúarendann. Miklir bardagar urðu á brúnni sjálfri er þeir reyndu að komast yfir á austurbakkann. Þessu fylgdu miklar skemmdir. Mestu breytingar sem gerðar voru á brúnni fóru fram um aldamótin [[1700]]. Þá voru 30 stórar styttur reistar á brúnni, 15 hvorum megin við handriðið. [[1870]] fóru formleg nafnskipti fram en framvegis hét hún Karlsbrúin (Karlův most) eftir Karl IV keisara. [[1872]]/[[1874|74]] skemmdust fimm brúarsporðar vegna íss í Moldá. [[1883]] var byrjað að hleypa strætisvagni dreginn af hestum yfir brúna. [[1890]] rákust trjádrumbar í flóði á brúarsporða og eyðilögðu þá. Þrjú gólf hrundu. Viðgerðir tóku tvö ár. [[1905]] hóf sporvagn að ganga yfir brúna en hann var leystur af af reglulegum strætisvögnum þremur árum síðar. Karlsbrúin slapp við skemmdir í heimstyrjöldunum báðum á [[20. öldin|20. öld]]. Milli [[1965]]-[[1978|78]] fór fram viðamikil viðhaldsvinna á brúnni. Þegar henni lauk var lokað á alla vélknúna umferð um brúna. Eftirleiðis var Karlsbrúin eingöngu opin fyrir fótgangandi vegfarendur. Síðast var unnið að viðhaldi á brúnni [[2007]] – [[2011]]. Í það skiptið hlaut vinnan mikla gagnrýni þar sem verktakafyrirtækið uppfyllti ekki hæfniskröfur. Mistök voru gerði í vinnunni, sem leiddi til þess húsfriðunarnefnd sektaði borgina um 130 þúsund [[Evra|evrur]]. [[Heimsminjaskrá UNESCO]] rannsakaði málið sömuleiðis, enda brúin á heimsminjaskránni. Borgarahreyfing stóð fyrir undirskriftum um að leyfa brúnni að vera eins og hún var áður en vinnan hófst. Í [[nóvember]] [[2011]] var rafmagnsluktunum breytt, þannig að núna eru þær gasluktir. == Brúarhliðin == === Austurturninn === [[Mynd:Charles Bridge.jpg|thumb|Austurturninn]] Turninn við austurenda Karlsbrúarinnar, við gömlu borgina (Stare Mesto) reis [[1370]]-[[1380|80]] og er í gotneskum stíl. Hann hefur staðið nær óbreyttur í gegnum aldirnar til dagsins í dag. Á turninum eru tvö skjaldarmerki, eitt af keisara [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] og eitt af konungi Bæheims. Auk þess eru tvær stórar styttur, ein af Karli IV keisara og hin af Wenzel IV son hans. Ofar eru styttur af heilögum Aðalberti og heilögum Sigmundi. Allt þetta skraut er á austurhlið turnsins (sem snýr að miðborginni). Á vesturhliðinni er nær ekkert, enda eyðilagðist allt er Svíar börðust um brúna í lok 30. ára stríðsins. Eftir að mótmælendur hentu fulltrúum keisarans út um glugga á konungshöllinni [[1618]], voru þeir handteknir og hálshöggnir. Höfuð þeirra voru fest upp á austurturninn og fengu að hanga þar í heil tíu ár, frá [[1621]]-[[1631|31]]. Turninn er opinn almeningi en efst er útsýnispallur. === Vesturturninn === [[Mynd:CharlesBridgeMalaStranaPragueCzechRepublic.jpg|thumb|Vesturturninn]] Vesturturninn stendur við borgarhverfið Malá Strana fyrir neðan kastalahæðina. Turninn var smíðaður samtímis Júdítbrúnni, um miðja 12. öld. Meðan Karlsbrúin var í byggingu var honum óverulega breytt en hann er í rómönskum stíl. [[1591]] var honum breytt í endurreisnarstíl. Turn þessi er talsvert minni en vesturturninn og ekki eins veglega skreyttur. Svíar náðu valdi yfir turninum í lok 30 ára stríðsins og skemmdist hann nokkuð í bardögum. == Stytturnar == 30 styttur eru á brúargólfi Karlsbrúarinnar, 15 sitthvoru megin. Þær eru aðallega af dýrlingum. Upphaflega var engin stytta á brúnni þegar hún var tekin í notkun 1402. Árið [[1629]] var kross reistur en fyrstu stytturnar voru settar á [[1707]]. Eftir það var styttum hægt og hægt bætt við þar til þær voru orðnar 30 að tölu. Þegar viðgerðarvinna var í gangi 1965 – 1978 var öllum styttum komið fyrir í þjóðarsafninu í Prag en eftirmyndir settar upp í staðin. === Suðurhlið === Stytturnar 15 á suðurhlið, frá austri (miðborg) til vesturs (að kastala): [[Mynd:BraunIvo01.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Ívó]] [[Mynd:Sv. Barbora+.jpg|thumb|right|upright=0.3|Barbara, Margrét, Elísabet]] * Heilagur Ívó. Settur upp 1711 á kostnað lagadeildar háskólans. Ívó er verndardýrlingur lögfræðinga. * Tríó af dýrlingunum Barböru, Margréti og Elísabetu. Sett upp 1707. * Píeta af [[María Magdalena|Maríu Magdalenu]] og [[María mey|Maríu mey]] að syrgja [[Jesús frá Nasaret|Jesú]]. Sett upp 1858. Á þessum stað var upphaflega kross en hann eyðilagðist í flóði 1496. Árið 1695 var önnur píeta sett upp, en hún var flutt í klaustur 1859 er núverandi stytta var sett upp. [[Mynd:Charles Bridge-saint Josef.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Jósef]] [[Mynd:Charles Bridge St Francis.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Frans frá Assisi]] * Heilagur Jósef. Settur upp 1854. Áður stóð þar önnur eins stytta síðan 1706 en hún eyðilagðist í götubardögum 1848. * Heilagur Frans Xaveríus að skíra prinsa frá Indlandi og Japan. Sett upp 1913. Upphaflega stóð önnur eins stytta á reitnum frá 1711, en hún féll í Moldá í flóði 1890. Sú hafði verið gefin af guðfræði- heimspekideild háskólans. * Heilagur Kristófer með barn á öxlinni. Settur upp 1857 og kostaður af Václav Wanek myndhöggvara. * Heilagur Frans frá Borgía ásamt tveimur englum. Settur upp 1710. * Heilög Lúdmíla að kenna barnabarni sínu, heilögum Wenceslás. Sett upp 1784 í stað styttu af heilögum Wenceslás sem eyðilagðist í flóði á sama ári. Við styttufótinn er smástytta af píslarvætti Wenceslás. * Heilagur Frans frá Assisi ásamt tveimur englum. Settur upp 1855 og gefin af Liebsteinský greifa. Áður stóð á reitnum önnur eins stytta frá 1708 sem hafði eyðilagst. [[Mynd:Sv Jan z Malty.jpg|thumb|left|upright=0.3|Jóhannes frá Maþa, Felix frá Valois, Ívan]] [[Mynd:Sv Václav.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Wenceslás]] * Tvenna af heilögum Vinsens Ferrer og heilögum Prókop. Fyrir framan Vinsens er syndari að krjúpa. Prókop stendur á djöfli. Settir upp 1712 * Heilagur Nikulás frá Tolentínó ásamt engli. Settur upp 1708 og greitt af Ágústínusarklaustrinu heilags Tómasar í Prag. * Heilög Lútgerður frá Tongeren. Sett upp 1710. * Heilagur Aðalbert. Settur upp 1709. * Samstæða af Jóhannesi frá Maþa, Felix frá Valois, heilagur Ívan og Tyrkja. Sett upp 1714. Stytta þessi er sú stærsta á brúnni og jafnframt sú dýrasta. Hún var upphaflega án Ívans, verndardýrling slava, en honum var bætt við síðar af ókunnum ástæðum. * Heilagur Wenceslás. Sett upp 1858 og kostuð til af blindrasamtökunum. Á þessum stað stóð verslun allt til 1822. === Norðurhlið === Stytturnar 15 á norðurhlið, frá austri (miðborg) til vesturs (að kastala): [[Mynd:Charles Bridge Madona&St Dominic&Thomas.jpg|thumb|left|upright=0.3|Madonna, Dóminíkus, Tómas af Aquino]] [[Mynd:Jesus-Charle's bridge.JPG|thumb|right|upright=0.3|Jesús, María mey, Jóhannes postuli]] * Madonna og heilagur Bernard. Sett upp 1709 og kostuð til af Benedikt Littwerig, ábóta í klaustrinu Osek. * Tríó af Madonnu, heilögum Dóminíkus og Tómas af Aquino. Sett upp 1708 og kostuð til af dóminíkusarklaustri heilags Giles í Prag. * Jesú á krossinum ásamt Maríu mey og Jóhannes postula. Stytta þessi hefur þróast og breyst í gegnum aldirnar. Upphaflega stóð bara trékross á reitnum sem settur var upp 1361. Hann var eyðilagður af hússítum 1419. Annar kross var settur upp 1629 og var hann með líkama Jesú. Hann stórskemmdist af Svíum í 30 ára stríðinu og var það sem eftir varð flutt í þjóðarsafnið í Prag. Enn annar kross var settur upp, sem veik fyrir málmkrossi 1657 sem smíðaður var í Dresden. 1666 voru tveimur blýstyttum bætt við, sem viku fyrir sams konar sandsteinsstyttum 1861. Þær sýna Maríu mey og Jóhannes postula. * Heilög Anna með Jesúbarnið. Sett upp 1707. [[Mynd:Charles Bridge St Norbert Venceslas Sigmund.jpg|thumb|left|upright=0.3|Norbert frá Xanten, Wenceslás, Sigmundur]] [[Mynd:Jan Nepomucky na Karlove moste.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Nepómúk]] * Tvenna af heilögum Kyril og heilögum Meþód. Settir upp 1938 af menntamálaráðuneytinu. Upphaflega stóð stytta af heilögum Ignatíusi á reitnum en hún skemmdist í flóði 1890 og stendur nú í þjóðarsafninu í Prag. * Jóhannes skírari. Settur upp 1857. Upphaflega stóð stytta af skírn Jesú frá á reitnum frá 1706 til 1848. * Norbert frá Xanten, Wenceslás og Sigmundur. Settir upp 1853. * Heilagur Nepómúk (eða Jóhannes af Nepómúk). Sett upp 1683 og þar með elsta styttan á brúnni. Jóhannesi var varpað af brúnni 1393 og drukknaði. Í dag er siður að snerta brúna á þessum stað. Talið er það færir lukku og það tryggir að maður kemur aftur til Prag. * Heilagur Anton frá Padúa. Settur upp 1707. * Heilagur Júdas Taddeus. Settur upp 1708. [[Mynd:Charles Bridge St Vitus.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Vítus]] [[Mynd:Charles Bridge Christ&St Cosme&Damian.jpg|thumb|right|upright=0.3|Jesús, Kosmas, Damían]] * Heilagur Ágústínus. Settur upp 1708 og kostaður Ágústínusarklaustri heilags Tómasar í Prag. * Heilagur Kajetan. Settur upp 1709 og kostaður til af Teatínusarklaustrinu í Prag, enda var Kajetan stofnandi reglunnar. * Heilagur Filippus Benitíus. Settur upp 1714. Styttan var gerð í Salzburg og kostuð til af Servítaklaustrinu í Prag. * Heilagur Vítus. Settur upp 1714 og kostaður til af formanni varðsveitar Vyšehrad-kastalans. Líkamsleifar Vítusar eru í Vítusarkirkjunni við hlið kastalans í Prag. * Tríó af Jesú ásamt heilögum Kosmasi og heilögum Damían. Settir upp 1709 og kostað til af læknadeild háskólans. Kosmas og Damían eru verndardýrlingar lækna. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Karlsbrücke|mánuðurskoðað=20. desember|árskoðað=2012}} * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Charles Bridge|mánuðurskoðað=20. desember|árskoðað=2012}} == Tenglar == * [http://webcam.magicware.cz/webcam/ Vefmyndavél af Karlsbrúnni til vesturs (Malá Strana)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922061243/http://webcam.magicware.cz/webcam/ |date=2014-09-22 }} {{Commonscat|Charles Bridge|Karlsbrücke}} [[Flokkur:Prag]] s0r0fl7cdly7sa4gezo5ugki9ob9esb 1984555 1984553 2026-10-31T14:26:10Z Berserkur 10188 1984555 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Prague 07-2016 View from Petrinska Tower img2.jpg|thumb|Karlsbrúin yfir Moldá. Horft til gömlu borgarinnar (Stáre Město) frá hverfinu Malá Strana.]] '''Karlsbrúin''' er einkennisbygging borgarinnar í [[Prag]] í [[Tékkland]]i. Hún er elsta nústandandi brú yfir fljótið [[Moldá]] og ein elsta steinbrú [[Evrópa|Evrópu]]. Brúin tengir miðborgina við kastalahæðina (Hradžin) og er gífurlega vinsæl meðal ferðamanna. == Saga brúarinnar == === Fyrirrennarar === Fyrstu heimildir um brú á þessum stað eru frá 10. öld og er þá um trébrú að ræða. Hún eyðilagðist í flóði [[1157]] eða [[1158|58]]. Fyrsta steinbrúin var smíðuð á staðnum milli [[1158]] og [[1170]] og hét Júdítbrúin (Juditin most). Brúin skartaði turnum við sitthvort endann. En [[1342]] skemmdist hún í miklu flóði, ásamt öðrum turninum (austurturninum). Allt sem eftir stóð var vesturturninn og örfáir brúarsporðar í Moldá. === Nýsmíði === Verkframkvæmdir nýju brúarinnar hófust [[9. júní]] [[1357]]. Það var [[Karl IV (HRR)|Karl IV]] keisari (og konungur [[Bæheimur|Bæheims]]) sem lagði fyrsta steininn kl. 5:31. Þegar dags- og tímasetningin eru tölusett kemur út 1-3-5-7-9-7-5-3-1. Óvíst er hver arkítekt brúarinnar var en framkvæmdum stjórnaði Þjóðverjinn Peter Parler. Fyrirmyndin var steinbrúin í [[Regensburg]] í [[Bæjaraland]]i. Karlsbrúin var 516 m löng og 10 m breið. Yfir ána voru settir 16 steinbogar. Nýr turn var reistur á austurbakkanum, en báðir turnar voru með hliði sem vegfarendur urðu að fara í gegnum. Framkvæmdum lauk [[1402]] og hlaut brúin heitið Steinbrúin (Kamenný most) eða Pragbrúin (Pražský most). Brúin var gríðarlega mikil samgöngubót fyrir Prag, enda var Pragbrúin eina brúin yfir Moldá. Varðliðar voru settir hvor við sinn endann (Krossherrar með rauðu stjörnuna) sem stjórnuðu umferð um brúna. === Skemmdir og breytingar === [[Mynd:FFridrich, Karluv most, Praha, povoden 1872.jpg|thumb|Flóðið mikla 1872 sem eyðilagði hluta brúarinnar]] Fyrstu skemmdir á brúnni urðu [[1432]] af völdum flóða. Meðan [[30 ára stríðið]] geysaði á [[17. öldin|17. öld]] tóku [[Svíþjóð|Svíar]] vestari brúarendann. Miklir bardagar urðu á brúnni sjálfri er þeir reyndu að komast yfir á austurbakkann. Þessu fylgdu miklar skemmdir. Mestu breytingar sem gerðar voru á brúnni fóru fram um aldamótin [[1700]]. Þá voru 30 stórar styttur reistar á brúnni, 15 hvorum megin við handriðið. [[1870]] fóru formleg nafnskipti fram en framvegis hét hún Karlsbrúin (Karlův most) eftir Karl IV keisara. [[1872]]/[[1874|74]] skemmdust fimm brúarsporðar vegna íss í Moldá. [[1883]] var byrjað að hleypa strætisvagni dreginn af hestum yfir brúna. [[1890]] rákust trjádrumbar í flóði á brúarsporða og eyðilögðu þá. Þrjú gólf hrundu. Viðgerðir tóku tvö ár. [[1905]] hóf sporvagn að ganga yfir brúna en hann var leystur af af reglulegum strætisvögnum þremur árum síðar. Karlsbrúin slapp við skemmdir í heimstyrjöldunum báðum á [[20. öldin|20. öld]]. Milli [[1965]]-[[1978|78]] fór fram viðamikil viðhaldsvinna á brúnni. Þegar henni lauk var lokað á alla vélknúna umferð um brúna. Eftirleiðis var Karlsbrúin eingöngu opin fyrir fótgangandi vegfarendur. Síðast var unnið að viðhaldi á brúnni [[2007]] – [[2011]]. Í það skiptið hlaut vinnan mikla gagnrýni þar sem verktakafyrirtækið uppfyllti ekki hæfniskröfur. Mistök voru gerði í vinnunni, sem leiddi til þess húsfriðunarnefnd sektaði borgina um 130 þúsund [[Evra|evrur]]. [[Heimsminjaskrá UNESCO]] rannsakaði málið sömuleiðis, enda brúin á heimsminjaskránni. Borgarahreyfing stóð fyrir undirskriftum um að leyfa brúnni að vera eins og hún var áður en vinnan hófst. Í [[nóvember]] [[2011]] var rafmagnsluktunum breytt, þannig að núna eru þær gasluktir. == Brúarhliðin == === Austurturninn === [[Mynd:Charles Bridge.jpg|thumb|Austurturninn]] Turninn við austurenda Karlsbrúarinnar, við gömlu borgina (Stare Mesto) reis [[1370]]-[[1380|80]] og er í gotneskum stíl. Hann hefur staðið nær óbreyttur í gegnum aldirnar til dagsins í dag. Á turninum eru tvö skjaldarmerki, eitt af keisara [[Heilaga rómverska ríkið|þýska ríkisins]] og eitt af konungi Bæheims. Auk þess eru tvær stórar styttur, ein af Karli IV keisara og hin af Wenzel IV son hans. Ofar eru styttur af heilögum Aðalberti og heilögum Sigmundi. Allt þetta skraut er á austurhlið turnsins (sem snýr að miðborginni). Á vesturhliðinni er nær ekkert, enda eyðilagðist allt er Svíar börðust um brúna í lok 30. ára stríðsins. Eftir að mótmælendur hentu fulltrúum keisarans út um glugga á konungshöllinni [[1618]], voru þeir handteknir og hálshöggnir. Höfuð þeirra voru fest upp á austurturninn og fengu að hanga þar í heil tíu ár, frá [[1621]]-[[1631|31]]. Turninn er opinn almenningi en efst er útsýnispallur. === Vesturturninn === [[Mynd:CharlesBridgeMalaStranaPragueCzechRepublic.jpg|thumb|Vesturturninn]] Vesturturninn stendur við borgarhverfið Malá Strana fyrir neðan kastalahæðina. Turninn var smíðaður samtímis Júdítbrúnni, um miðja 12. öld. Meðan Karlsbrúin var í byggingu var honum óverulega breytt en hann er í rómönskum stíl. [[1591]] var honum breytt í endurreisnarstíl. Turn þessi er talsvert minni en vesturturninn og ekki eins veglega skreyttur. Svíar náðu valdi yfir turninum í lok 30 ára stríðsins og skemmdist hann nokkuð í bardögum. == Stytturnar == 30 styttur eru á brúargólfi Karlsbrúarinnar, 15 sitthvoru megin. Þær eru aðallega af dýrlingum. Upphaflega var engin stytta á brúnni þegar hún var tekin í notkun 1402. Árið [[1629]] var kross reistur en fyrstu stytturnar voru settar á [[1707]]. Eftir það var styttum hægt og hægt bætt við þar til þær voru orðnar 30 að tölu. Þegar viðgerðarvinna var í gangi 1965 – 1978 var öllum styttum komið fyrir í þjóðarsafninu í Prag en eftirmyndir settar upp í staðin. === Suðurhlið === Stytturnar 15 á suðurhlið, frá austri (miðborg) til vesturs (að kastala): [[Mynd:BraunIvo01.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Ívó]] [[Mynd:Sv. Barbora+.jpg|thumb|right|upright=0.3|Barbara, Margrét, Elísabet]] * Heilagur Ívó. Settur upp 1711 á kostnað lagadeildar háskólans. Ívó er verndardýrlingur lögfræðinga. * Tríó af dýrlingunum Barböru, Margréti og Elísabetu. Sett upp 1707. * Píeta af [[María Magdalena|Maríu Magdalenu]] og [[María mey|Maríu mey]] að syrgja [[Jesús frá Nasaret|Jesú]]. Sett upp 1858. Á þessum stað var upphaflega kross en hann eyðilagðist í flóði 1496. Árið 1695 var önnur píeta sett upp, en hún var flutt í klaustur 1859 er núverandi stytta var sett upp. [[Mynd:Charles Bridge-saint Josef.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Jósef]] [[Mynd:Charles Bridge St Francis.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Frans frá Assisi]] * Heilagur Jósef. Settur upp 1854. Áður stóð þar önnur eins stytta síðan 1706 en hún eyðilagðist í götubardögum 1848. * Heilagur Frans Xaveríus að skíra prinsa frá Indlandi og Japan. Sett upp 1913. Upphaflega stóð önnur eins stytta á reitnum frá 1711, en hún féll í Moldá í flóði 1890. Sú hafði verið gefin af guðfræði- heimspekideild háskólans. * Heilagur Kristófer með barn á öxlinni. Settur upp 1857 og kostaður af Václav Wanek myndhöggvara. * Heilagur Frans frá Borgía ásamt tveimur englum. Settur upp 1710. * Heilög Lúdmíla að kenna barnabarni sínu, heilögum Wenceslás. Sett upp 1784 í stað styttu af heilögum Wenceslás sem eyðilagðist í flóði á sama ári. Við styttufótinn er smástytta af píslarvætti Wenceslás. * Heilagur Frans frá Assisi ásamt tveimur englum. Settur upp 1855 og gefin af Liebsteinský greifa. Áður stóð á reitnum önnur eins stytta frá 1708 sem hafði eyðilagst. [[Mynd:Sv Jan z Malty.jpg|thumb|left|upright=0.3|Jóhannes frá Maþa, Felix frá Valois, Ívan]] [[Mynd:Sv Václav.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Wenceslás]] * Tvenna af heilögum Vinsens Ferrer og heilögum Prókop. Fyrir framan Vinsens er syndari að krjúpa. Prókop stendur á djöfli. Settir upp 1712 * Heilagur Nikulás frá Tolentínó ásamt engli. Settur upp 1708 og greitt af Ágústínusarklaustrinu heilags Tómasar í Prag. * Heilög Lútgerður frá Tongeren. Sett upp 1710. * Heilagur Aðalbert. Settur upp 1709. * Samstæða af Jóhannesi frá Maþa, Felix frá Valois, heilagur Ívan og Tyrkja. Sett upp 1714. Stytta þessi er sú stærsta á brúnni og jafnframt sú dýrasta. Hún var upphaflega án Ívans, verndardýrling slava, en honum var bætt við síðar af ókunnum ástæðum. * Heilagur Wenceslás. Sett upp 1858 og kostuð til af blindrasamtökunum. Á þessum stað stóð verslun allt til 1822. === Norðurhlið === Stytturnar 15 á norðurhlið, frá austri (miðborg) til vesturs (að kastala): [[Mynd:Charles Bridge Madona&St Dominic&Thomas.jpg|thumb|left|upright=0.3|Madonna, Dóminíkus, Tómas af Aquino]] [[Mynd:Jesus-Charle's bridge.JPG|thumb|right|upright=0.3|Jesús, María mey, Jóhannes postuli]] * Madonna og heilagur Bernard. Sett upp 1709 og kostuð til af Benedikt Littwerig, ábóta í klaustrinu Osek. * Tríó af Madonnu, heilögum Dóminíkus og Tómas af Aquino. Sett upp 1708 og kostuð til af dóminíkusarklaustri heilags Giles í Prag. * Jesú á krossinum ásamt Maríu mey og Jóhannes postula. Stytta þessi hefur þróast og breyst í gegnum aldirnar. Upphaflega stóð bara trékross á reitnum sem settur var upp 1361. Hann var eyðilagður af hússítum 1419. Annar kross var settur upp 1629 og var hann með líkama Jesú. Hann stórskemmdist af Svíum í 30 ára stríðinu og var það sem eftir varð flutt í þjóðarsafnið í Prag. Enn annar kross var settur upp, sem veik fyrir málmkrossi 1657 sem smíðaður var í Dresden. 1666 voru tveimur blýstyttum bætt við, sem viku fyrir sams konar sandsteinsstyttum 1861. Þær sýna Maríu mey og Jóhannes postula. * Heilög Anna með Jesúbarnið. Sett upp 1707. [[Mynd:Charles Bridge St Norbert Venceslas Sigmund.jpg|thumb|left|upright=0.3|Norbert frá Xanten, Wenceslás, Sigmundur]] [[Mynd:Jan Nepomucky na Karlove moste.jpg|thumb|right|upright=0.3|Heilagur Nepómúk]] * Tvenna af heilögum Kyril og heilögum Meþód. Settir upp 1938 af menntamálaráðuneytinu. Upphaflega stóð stytta af heilögum Ignatíusi á reitnum en hún skemmdist í flóði 1890 og stendur nú í þjóðarsafninu í Prag. * Jóhannes skírari. Settur upp 1857. Upphaflega stóð stytta af skírn Jesú frá á reitnum frá 1706 til 1848. * Norbert frá Xanten, Wenceslás og Sigmundur. Settir upp 1853. * Heilagur Nepómúk (eða Jóhannes af Nepómúk). Sett upp 1683 og þar með elsta styttan á brúnni. Jóhannesi var varpað af brúnni 1393 og drukknaði. Í dag er siður að snerta brúna á þessum stað. Talið er það færir lukku og það tryggir að maður kemur aftur til Prag. * Heilagur Anton frá Padúa. Settur upp 1707. * Heilagur Júdas Taddeus. Settur upp 1708. [[Mynd:Charles Bridge St Vitus.jpg|thumb|left|upright=0.3|Heilagur Vítus]] [[Mynd:Charles Bridge Christ&St Cosme&Damian.jpg|thumb|right|upright=0.3|Jesús, Kosmas, Damían]] * Heilagur Ágústínus. Settur upp 1708 og kostaður Ágústínusarklaustri heilags Tómasar í Prag. * Heilagur Kajetan. Settur upp 1709 og kostaður til af Teatínusarklaustrinu í Prag, enda var Kajetan stofnandi reglunnar. * Heilagur Filippus Benitíus. Settur upp 1714. Styttan var gerð í Salzburg og kostuð til af Servítaklaustrinu í Prag. * Heilagur Vítus. Settur upp 1714 og kostaður til af formanni varðsveitar Vyšehrad-kastalans. Líkamsleifar Vítusar eru í Vítusarkirkjunni við hlið kastalans í Prag. * Tríó af Jesú ásamt heilögum Kosmasi og heilögum Damían. Settir upp 1709 og kostað til af læknadeild háskólans. Kosmas og Damían eru verndardýrlingar lækna. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál=de|titill=Karlsbrücke|mánuðurskoðað=20. desember|árskoðað=2012}} * {{wpheimild|tungumál=en|titill=Charles Bridge|mánuðurskoðað=20. desember|árskoðað=2012}} == Tenglar == * [http://webcam.magicware.cz/webcam/ Vefmyndavél af Karlsbrúnni til vesturs (Malá Strana)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140922061243/http://webcam.magicware.cz/webcam/ |date=2014-09-22 }} {{Commonscat|Charles Bridge|Karlsbrücke}} [[Flokkur:Prag]] htnhj1wr7kqh9xjwhuid9s1mh0nklh9 14 119101 1984602 1982403 2026-11-01T00:34:11Z TKSnaevarr 53243 1984602 wikitext text/x-wiki {{skoða meira|Forseti Suður-Afríku}} [[Flokkur:Afrískir þjóðhöfðingjar|Suður-Afríka]] [[Flokkur:Suðurafrískir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Forsetar eftir löndum|Suður-Afríka]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar eftir löndum|Suður-Afríka]] tqa2xntrlw5ugwyfgn8ovlj7rj0biez 0 119721 1984624 1439397 2026-11-01T04:52:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984624 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Transistor Count and Moore's Law - 2011.svg|thumb|right|Graf sem sýnir Lögmál Moores.]] '''Lögmál Moores''' nefnist sú kenning á sviði [[vélbúnaður|vélbúnaðar tölvna]] að fjöldi [[smári (rafeindafræði)|smára]] á [[samrás]]um tvöfaldist á tveggja ára fresti. Lögmálið er kennt við [[Gordon E. Moore]], einn af stofnendum [[Intel]], sem í dag er leiðandi framleiðandi [[örgjörvi|örgjörva]] en hann setti fram þessa tilgátu í grein sem hann skrifaði 1964. Í seinni tíð er búið að yfirfæra lögmál Moores yfir að aðra hluta vélbúnaðar svo sem [[vinnsluhraði örgörva|vinnsluhraða örgjörva]], stærð [[skyndiminni]]s og [[harður diskur|harða diska]] og fjölda [[díll|díla]] í [[stafræn myndavél|stafrænum myndavélum]]. Það sem lögmál Moores segir fyrir um og það sem þróun á sviði [[upplýsingatækni]] hefur að miklu leyti einkennst af er einmitt [[veldisvöxtur]]. Undirstrika verður að þótt það sé nefnt lögmál er það ekki lögmál í vísindalegum skilningi heldur er aðeins þannig að orði komist. == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20160926001037/http://www.cs.utexas.edu/~fussell/courses/cs352h/papers/moore.pdf Cramming more components onto integrated circuits], grein eftir Gordon Moore frá 1965, birt í Electronics Magazine * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000562588 Um (ör)tölvubyltinguna], grein í Tölvumálum frá 1980 eftir Pál Jensson [[Flokkur:Rafeindafræði]] [[Flokkur:Upplýsingatækni]] gkv8x77pthgmcfe9ptrj9xm3lu627k5 0 131138 1984645 1984350 2026-11-01T10:50:20Z Berserkur 10188 1984645 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2026''' ('''MMXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) er í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á fimmtudegi]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[1. janúar]]: **[[Búlgaría]] tók upp [[evra|evru]]. ** 41 lést í eldsvoða sem varð í á bar í skíðabænum [[Crans Montana]] í [[Sviss]]. ** Tónlistarstöðvar [[MTV]] hættu útsendingum. * [[3. janúar]]: ** [[Árásir Bandaríkjanna á Venesúela 2026]]: Bandaríkjaher gerði loftárásir á [[Venesúela]]. Tugir létust í árásunum og var [[Nicolás Maduro]], forseti landsins, handsamaður. [[Delcy Rodríguez]] var skipuð forseti landsins. ** [[Eygló Fanndal Sturludóttir]], kraftlyftingarkona var valin [[íþróttamaður ársins]]. ** [[Miðbaugs-Gínea]] flutti höfuðborg sína frá [[Malabó]] til [[Ciudad de la Paz]]. * [[7. janúar]] - Bandaríkin tóku yfir stjórn á olíuflutningaskipið Marinera sem sigldi undir rússneskum fána 200 km suðaustan við Ísland. * [[8. janúar]] - [[Guðmundur Ingi Kristinsson]] sagði af sér embætti menntamálaráðherra vegna veikinda. * [[Mótmælin í Íran 2025–2026|Mótmæli í Íran]] gegn stjórnvöldum stigmögnuðust. Þúsundir létust. * [[14. janúar]] - Utanríkisráðherra Danmerkur og [[Grænland]]s funduðu með [[Marco Rubio]], utanríkisráðherra Bandaríkjanna og [[JD Vance]], varaforseta Bandaríkjanna um [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|málefni Grænlands]]. * [[15. janúar]] - 1. febrúar: Evrópukeppnin í [[handbolti|handbolta]] fór fram í Skandinavíu. Þýskaland og Danmörk mættust í úrslitum og vann [[Danska karlalandsliðið í handknattleik]] mótið. * [[16. janúar]] - [[Yoweri Museveni]] var endurkjörinn forseti [[Úganda]]. Ásakanir voru um kosningasvindl. * [[18. janúar]]: ** Átta Evrópuþjóðir gáfu út yfirlýsingu gagnvart hótunum [[Donald Trump]] um að innlima Grænland, að þær græfu undan samskiptum Evrópu og Bandaríkjanna. ** 46 létust og hátt í 300 slösuðust þegar tvær háhraðalestir skullu saman nálægt [[Córdoba]] á suður-Spáni. ** [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu]] vann [[Afríkukeppni landsliða í knattspyrnu karla]]. Titillinn var síðar sviptur af þeim og Marokkó afhentur titillinn. * [[19. janúar]] - Helmingur íbúa [[Kýiv]] varð rafmagnslaus eftir árásir Rússlandshers. * [[19. janúar]] - [[23. janúar]]: [[Heimsviðskiptaráðstefnan í Davos]] fór fram. * [[20. janúar]] - Stjórnarher [[Sýrland]]s náði yfirráðum yfir megninu af svæði sem [[Lýðræðissveitir Sýrlands]] höfðu á valdi sínu í norðurhluta landsins. * [[22. janúar]]: ** Bandaríkin sögðu sig formlega úr [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]]ni. ** [[Laugarnestangi]] í Reykjavík var friðlýstur. * [[23. janúar]] - [[Ílíjana Jotova]] varð fyrsti kvenforseti [[Búlgaría|Búlgaríu]] eftir afsögn [[Rúmen Radev]]. * [[24. janúar]] - Maður var skotinn til bana í [[Minneapolis]] af útsendurum [[ICE]]-innflytjendaeftirlitsins, rúmum tveimur vikum eftir að kona var skotin til bana af þeim. Mikil mótmæli voru gegn ICE í borginni. Ríkisstjóri Minnesota, [[Tim Walz]] ásamt borgarstjóra Minneapolis, [[Jacob Frey]], kröfðust enn á ný að ICE-liðar yfirgæfu borgina og fylkið. * [[27. janúar]] - [[Evrópusambandið]] og [[Indland]] gerðu fríverslunarsamning. * [[28. janúar]] - Yfir 200 létust þegar náma féll saman í miklum rigningum í [[Lýðveldið Kongó|Lýðveldinu Kongó]]. * [[30. janúar]] - [[Epstein-skjölin]] voru birt. Þau innihéldu nær 3.5 milljón skjöl, myndir og myndbönd sem viðkomu kynferðisglæpamanninum [[Jeffrey Epstein]] og hans innsta hring. ===Febrúar=== * [[1. febrúar]] - [[Laura Fernández Delgado]] var kosin forseti [[Kosta Ríka]]. * [[6. febrúar]] - [[22. febrúar]]: [[Vetrarólympíuleikarnir 2026]] fóru fram í Mílanó og Cortina d'Ampezzo á Ítalíu. * [[8. febrúar]]: **Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn undir forystu [[Sanae Takaichi]] vann sigur í þingkosningum í [[Japan]]. ** [[António José Seguro]] var kjörinn forseti Portúgals. * [[11. febrúar]] - 18 ára byssumaður drap 6 í framhaldsskóla í Tumbler Ridge í [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] í Kandada ásamt því að drepa móður sína, stjúpbróður og loks sjálfan sig. * [[15. febrúar]] - [[Lilja Alfreðsdóttir]] var kjörin formaður [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]]. * [[19. febrúar]] - [[Yoon Suk-yeol]], fyrrum forseti Suður-Kóreu, var dæmdur í ævilangt fangelsi. * [[20. febrúar]]: ** [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] felldi úr gildi tolla sem [[Donald Trump]], forseti, hafði sett á lönd heimsins fyrr á forsetatíð sinni. ** [[Sagrada Família]] í [[Barselóna]] varð hæsta kirkja í heimi þegar hún tók fram úr [[dómkirkjan í Ulm|dómkirkjunni í Ulm]]. * [[22. febrúar]] - Yfir 60 létust í lögregluaðgerðum í [[Jalisco]], Mexíkó. Þar á meðal var fíkniefnabaróninn Nemesio Oseguera ''El Mencho'' Cervantes. * [[23. febrúar]] - [[Rob Jetten]] tók við embætti forsætisráðherra [[Holland]]s. * [[26. febrúar]] - [[Pakistan]] gerði loftárásir á [[Afganistan]] og lýsti stríði á hendur stjórn [[Talibanar|Talibana]]. * [[28. febrúar]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið hófst þegar Ísrael og Bandaríkin gerðu loftárásir á Íran]]. Nokkrir leiðtogar landsins létust í árásunum: [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur, leiðtogi byltingavarðarins, varnarmálaráðherann og fleiri. Íran svaraði með loftárásum á bandarískar herstöðvar í nágrannaríkjum þess. ===Mars=== * [[2. mars]]: ** [[Hezbollah]] gerði árásir á Ísrael sem svaraði með árásum á [[Beirút]]. ** Um 170 voru drepnir í árás vopnaðra ungmenna í [[Suður-Súdan]]. * [[4. mars]] - Bandaríkjaher sökkti íranska herskipinu ''IRIS Dena'' undan ströndum [[Srí Lanka]]. Nálægt 90 voru taldir af en yfir 30 björguðust. * [[8. mars]] - [[Mojtaba Khamenei]] var valinn [[æðsti leiðtogi Írans]]. * [[14. mars]] - Bandaríkin gerðu loftárásir á [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]] undan ströndum [[Íran]]s. * [[17. mars]] - Yfir 400 létust í árás [[Pakistan]]s á spítala í [[Kabúl]], Afganistan. * [[18. mars]] - [[Ísrael]] gerði árás á gasvinnslustöðvar í [[Íran]]. Íran gerði árásir á olíu- og gasvinnslu í [[Katar]] og [[Kúveit]]. * [[24. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Danmörk]]u. [[Mette Frederiksen]], forsætisráðherra frá 2019, fékk umboð til stjórnarmyndunar en Jafnaðarmannaflokkur hennar tapaði þó fylgi. * [[25. mars]] - [[Úkraína]] gerði drónaárás á olíu og gas-stöðvar við höfnina í bænum Ust-Luga í [[Leníngradfylki]] Rússlands. * [[26. mars]] - Þingkosningarnar fóru fram í [[Færeyjar|Færeyjum]]. [[Fólkaflokkurinn]] hlaut flest atkvæði. * [[27. mars]] - [[Balendra Shah]] varð forsætisráðherra [[Nepal]]s. * [[28. mars]] - [[Hútar]] í [[Jemen]] skutu flugskeytum á [[Ísrael]]. ===Apríl=== [[Mynd:Earth From the Perspective of Artemis II.jpg|thumb|Mynd tekin úr Artemis II.]] * [[1. apríl]] - [[NASA]] hóf fyrstu [[tunglið|tunglferðina]], [[Artemis II]], síðan [[1972]]. * [[6. apríl]] - Áhöfn Artemis II sló metið yfir vegalengd sem menn hafa komist fjarri jörðu og komust 406.773 km. * [[7. apríl]]: **[[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Íran sömdu um 2 vikna vopnahlé. ** [[Tô Lâm]] var kosinn forseti [[Víetnam]]s. * [[8. apríl]] - [[Ísrael]] gerði loftárásir á miðborg [[Beirút]] þar sem yfir 300 létust. * [[10. apríl]] - Áhöfn Artemis II lenti í sjónum við Kyrrahaf nálægt [[San Diego]]. * [[12. apríl]] - Þingkosningar fóru fram í [[Ungverjaland]]i. [[Fidesz]]-flokkur [[Viktor Orbán]] tapaði fyrir stjórnmálaflokknum [[Tisza-flokkurinn|Tisza]] undir forystu [[Péter Magyar]]. * [[16. apríl]] - [[Donald Trump]] boðaði 10 daga [[vopnahlé]] milli [[Ísrael]]s og [[Líbanon]]s. * [[17. apríl]] - [[Íran]] opnaði [[Hormússund]] fyrir skipaumferð tímabundið. * [[19. apríl]] - Þingkosningar í [[Búlgaría|Búlgaríu]]. Flokkur [[Rúmen Radev]], fyrrum forseti, hlaut flest atkvæði. * [[22. apríl]] - Íran gerði árásir á vöruflutningaskip við [[Hormússund]]. * [[25. apríl]] - Íslamskir vígahópar gerðu árásir á byggðir í [[Malí]]. * [[28. apríl]] - Úkraína gerði þriðju árás sína í mánuðinum á olíubirgðastöð Rússa í Tuapse í [[Krasnodarfylki]]. ===Maí=== * [[1. maí]] - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] yfirgáfu [[Samtök olíuútflutningslanda]] (OPEC). * [[10. maí]] - Farþegar á hollensku skemmtiferðaskipi voru fluttir til sinna heimalanda frá [[Tenerife]] eftir að [[hantaveira|hantaveirufaraldur]] hafði verið um borð og létust þrír farþega. * [[12. maí]] - [[16. maí]]: [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2026|Eurovision]] var haldið í Austurríki. Lagið ''Bangaranga'' frá Búlgaríu vann. * [[14. maí]] - [[Evika Siliņa]], forsætisráðherra [[Lettland]]s, sagði af sér vegna viðbragða stjórnarinnar við [[Drónahernaður|drónahernaði]] Úkraínu. * [[16. maí]]: **[[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2026|Sveitarstjórnarkosningar]] voru haldnar. Sjálfstæðisflokkurinn átti góðu gengi að fagna í stærstu sveitarfélögum landsins á suðvesturhorninu. ** Sameining sveitarfélaga: [[Skorradalshreppur]] sameinaðist [[Borgarbyggð]]. * [[19. maí]] - [[Arsenal]] varð meistari í ensku úrvalsdeildinni í fyrsta sinn í 22 ár. * [[23. maí]] - Rússland gerði yfir 600 dróna og loftskeytaárásir á Úkraínu. * [[24. maí]] - 82 létust í námuslysi í norður-[[Kína]]. * [[26. maí]] - Hitamet var sett fyrir maí á Englandi þegar hiti fór í 35,1 C° í [[Konunglegi grasagarðurinn í Kew|Kew-grasagarðinum]] í London. * [[27. maí]] - [[Sjálfstæðisflokkur]], [[Viðreisn]] og [[Framsókn]] mynduðu meirihluta í [[borgarstjórn Reykjavíkur]]. * [[29. maí]] - Rússneskt [[flygildi]] hafnaði á fjölbýlishúsi í borginni [[Galaţi]] í Rúmeníu, nálægt landamærum Úkraínu. Rúmenía rak í kjölfarið rússneska ræðismanninn í borginni [[Constanta]]. ===Júní=== * [[2. júní]] - [[Hildur Björnsdóttir]] tók við sem [[borgarstjóri Reykjavíkur]]. * [[3. júní]]: ** Íran gerði loftárás á alþjóðaflugvöllinn í [[Kúveit]]. ** Úkraína gerði drónaárás á olíuvinnslu við [[Sankti Pétursborg]]. Nokkrum dögum síðar voru enn frekari árásir gerðar á hernaðarskotmörk. * [[7. júní]]: ** Þingkosningar voru haldnar í [[Armenía|Armeníu]]. Stjórn [[Níkol Pasjínjan]] hélt velli. ** Íran gerði loftárásir á norður-Ísrael. Ísrael svaraði í sömu mynt. * [[8. júní]] - [[Jarðskjálfti]] af stærð 7,8 varð á Filippseyjum, sá stærsti síðan 1990. * [[9. júní]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árásir á Íran eftir að bandarísk þyrla var skotin niður. Íran gerði eldflaugaárásir á bandarískar herstöðvar í Barein, Jórdaníu og Kúveit. * [[11. júní]] - [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026]] hófst. Mótið var haldið í Mexíkó, Bandaríkjunum og Kanada. * [[12. júní]] - [[Elon Musk]] varð fyrsti billjónamæringur sögunnar eftir að opnað var fyrir viðskipti með fyrirtæki hans, [[SpaceX]], á [[NASDAQ]]-hlutabréfamarkaðnum. * [[14. júní]]: ** Bandaríkin og Íran gerðu samkomulag til að binda enda á [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]. ** [[New York Knicks]] varð [[NBA]]-meistari í fyrsta sinn síðan 1973. * [[18. júní]] - Úkraína gerði mestu árásir sínar á Moskvu síðan [[innrás Rússlands í Úkraínu]] hófst. * [[21. júní]] - Hægrimaðurinn [[Abelardo de la Espriella]] sigraði í forsetakosningum í [[Kólumbía|Kólumbíu]]. * [[22. júní]]: ** [[Keir Starmer]] tilkynnti um afsögn sína sem [[forsætisráðherra Bretlands]] og sem formaður Breska verkamannaflokksins. ** Fyrstu hvalirnir voru veiddir við Ísland frá árinu 2023, tvær [[langreyður|langreyðar]] af [[Hvalur 9 RE-399|Hval 9]]. * [[24. júní]]: ** [[Jarðskjálftarnir í Venesúela 2026|Jarðskjálftar af stærðinni 7,2 og 7,2 riðu yfir Venesúela]] vestur af [[Karakas]]. Fjölbýlishús hrundu og týndu mörg þúsund lífi. ** Ný brú yfir [[Hornafjarðarfljót]] var opnuð. Brúin leysti af einbreiða brú sem byggð var árið [[1961]] og stytti [[hringvegurinn|hringveginn]] um 12 kílómetra. * [[26. júní]] - Íran gerði drónaárás á flutningaskip við [[Hormússund]]. Bandaríkin svöruðu með árásum á dróna- og vopnageymslur í Íran. * Hitamet voru slegin í Danmörku, Þýskalandi, Póllandi og Tékklandi. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Háskóli Íslands]] og [[Hólaskóli (háskóli)|Háskólinn á Hólum]] sameinuðust. * [[3. júlí]] - Rússar gerðu loftárásir á [[Kýiv]] þar sem tugir létust. * [[8. júlí]] - Vopnahléi lauk í [[Íransstríðið 2026|Íransstríðinu]] þegar Íran skaut á olíuflutningaskip og Bandaríkin svöruðu með árásum á Íran. * [[17. júlí]] - Yfir 100 hús brunnu í [[Drammen]] í Noregi. * [[19. júlí]] - [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] vann [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] í úrslitum [[HM 2026]] í knattspyrnu. * [[20. júlí]]: **[[Andy Burnham]] tók við sem [[forsætisráðherra Bretlands]] af [[Keir Starmer]]. ** [[Daniel Ortega]], forseti [[Níkaragva]] lýsti yfir að framvegis yrðu engar kosningar í landinu. * [[23. júlí]] - Neyðarástandi var lýst yfir í [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|héraðinu Madríd]] á Spáni vegna [[skógareldar|skógarelda]]. Einnig geisuðu skógareldar í Frakklandi og Portúgal. * [[28. júlí]]: ** Jarðskjálfti að stærð 6,8 varð á [[Kyushu]] í Japan nálægt borginni [[Kumamoto]] þar sem verslunarmiðstöð og verksmiðja voru meðal mannvirkja sem eyðilögðust. Yfir 30 létust og hundruð slösuðust. ** [[Keiko Fujimori]], tók við sem forseti [[Perú]]. * [[29. júlí]]: ** Nokkur þúsund [[minkur|minkar]] sluppu úr minkabúi í [[Mosfellsbær|Mosfellsbæ]] eftir innbrot í búið. ** [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin og Sádi-Arabía gerðu árásir á herstöðvar í Írak þar sem hópar hliðhollir Íran dvöldu. * [[30. júlí]]: ** Landhelgisgæslan og sérsveit ríkislögreglustjóra tóku við stjórn Bandero, skipi [[Paul Watson]]-samtakanna vegna ógnana við hvalveiðiskipið [[Hvalur 9|Hvals 9]] og neitun á samvinnu við yfirvöld. Skipið var fært til hafnar og 21 skipverja var vísað úr landi. ** 111 létust þegar um 80.000 flóttafólks fóru yfir til spænsku [[hólmlenda|hólmlendunnar]] [[Ceuta]] frá norðurodda [[Marokkó]]. ===Ágúst=== * [[7. ágúst]] - Skógareldar í sunnanverðri [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]] ollu því að 20.000 íbúar rýmdu svæðið og einn lést. * [[10. ágúst]]: ** [[Úkraína]] gerði drónárásir í fjölda rússneskra héraða, þ.á.m. á olíuhreinsunarstöð í [[Tatarstan]] þar sem 13 létust. ** Yfir 330 manns létust í [[Jarðskjálftinn í Kólumbíu 2026|jarðskjálfta í vestanverðri Kólumbíu]]. * [[11. ágúst]]: ** Sýrlenskur dómstóll dæmdi [[Bashar Al-Assad]] fyrrum forseta landsins, bróður hans Maher og embættismenn eins og varnarmálaráðherrann og yfirmann öryggissveitanna, til dauða. ** Nálægt 100 létust í ferjuslysi í [[Simbabve]]. * [[12. ágúst]]: ** [[Sólmyrkvinn 12. ágúst 2026|Sólmyrkvi]] átti sér stað á [[norðurhvel]]i. Á Íslandi, Spáni og Grænlandi var hægt að sjá almyrkva. ** Úkraínuher gerði loftárásir á flotastöð í rússnesku borginni [[Novorossíjsk]] við [[Svartahaf]]. * [[14. ágúst]] - 103 létust þegar jarðskjálfti af stærðinni 7,7 varð nálægt eyjunni [[Flores]] við [[Litlu-Sundaeyjar]] í Indónesíu. * [[18. ágúst]] - Yfir 100 létust í námuslysi í [[Mið-Afríkulýðveldið|Mið-Afríkulýðveldinu]]. * [[19. ágúst]] - [[András Baka]] varð forseti [[Ungverjaland]]s. * [[20. ágúst]]: [[Rojava|Lýðræðislega fylkjasambandið í Norður-Sýrlandi]] var að fullu innlimað af ríkisstjórn [[Sýrland]]s. * [[26. ágúst]] - [[Flóðin í Nepal 2026|Skyndiflóð varð í Trishuli-fljóti]] vegna jökulshruns á mörkum [[Nepal]]s og [[Tíbet]]s með þeim afleiðingum að yfir 1.400 létust og um 5.000 eru týndir. * [[28. ágúst]] - [[Hákon krónprins]] varð [[Hákon 8.]], konungur Noregs, eftir andlát föðurs síns [[Haraldur 5. Noregskonungur|Haralds 8.]] * [[29. ágúst]] - [[Þjóðaratkvæðagreiðslan um aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið|Þjóðaratkvæðagreiðsla]] um áframhaldandi aðildarviðræður [[Ísland]]s við [[Evrópusambandið]] fór fram. Þeim var hafnað. * [[31. ágúst]] - Síðustu kvöldfréttir [[Sýn]]ar, áður [[Stöð 2]], voru fluttar. Þær höfðu gengið í tæp 40 ár. ===September=== * [[1. september]]: ** Duane Davis var dæmdur sekur fyrir morðið á rapparanum [[Tupac Shakur]] sem gerðist 30 árum fyrr. ** Einstaklingar máttu [[blóðgjöf|gefa blóð]] óháð [[kyn]]i eða [[kynhneigð]] á Íslandi. * [[3. september]] - [[Hútar]] gerðu áhlaup á svæði sem stjórnað var af stjórnarher [[Jemen]]s og brutu þar með vopnahlé. * [[5. september]] - [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]: Bandaríkin gerðu árás á þrjú írönsk olíuskip við [[Kharg-eyja|Kharg-eyju]]. * [[13. september]] - Þingkosningar voru haldnar í Svíþjóð. Jafnaðarmannaflokkurinn með [[Magdalena Andersson]] í forystu var hlutskarpastur. * [[14. september]] - Fyrstu ráðherrar [[Skotland]]s, [[Norður-Írland]]s og [[Wales]] undirrituðu sameiginlega yfirlýsingu um sjálfsákvörðunarrétt þjóðanna í [[Cardiff]]. * [[15. september]] - Fyrsta [[vindorka|vindorkuvirkjunin]] var opnuð á Íslandi við Vaðöldu nálægt [[Sultartangavirkjun]]. * [[16. september]] - [[Hashim Thaçi]], fyrrum forseti Kósovó, var dæmdur í 25 ára fangelsi fyrir stríðsglæpi. * [[17. september]] - ''[[Leopardus tilcayo]]'', fyrsta nýja kattategundin sem fundist hafði í yfir 100 ár, fannst í [[Bólivía|Bólivíu]]. * [[22. september]] - Varnarsamningur var gerður milli Bandaríkjanna, Grænlands og Danmerkur. * [[23. september]] - [[Þjóðfrelsishreyfing Tígra]] hóf árásir í norður-Eþíópíu. * [[27. september]] - [[Aleksandar Vučić]], forseti Serbíu, sagði af sér. ===Október=== * [[4. október]] - Þingkosningar voru haldnar í [[Bosnía Hersegóvína|Bosníu-Hersegóvínu]]. * [[7. október]]-[[8. október]] - Rússland gerði árásir á fjölbýlishús í [[Kýiv]] og á strætisvagna í [[Kramatorsk]]. 55 létust í árásunum. * [[12. október]] - [[Hútar]] í Jemen gerðu árás á flugvöllinn í [[Ríad]], höfuðborg Sádi-Arabíu, í annað sinn á nokkrum dögum. 20 létust. * [[19. október]]: ** Franska ríkisstjórnin kom saman á neyðarfundi vegna mótmæla og óeirða. Þau hófust þegar námsmenn mótmæltu bágum kjörum. Forsætisráðherra landsins veitti borgarstjórum leyfi til útgöngubanns í borgum. ** Kjósendur í [[Alberta]] í Kanada kusu gegn því að haldin yrði bindandi þjóðaratkvæðagreiðsla um sjálfstæði fylkisins. 76% voru á móti henni. * [[Borgarastyrjöldin í Súdan (2023–)|Borgarastyrjöldin í Súdan]]: Yfir 220 létust á markaði í [[Suður-Súdan]] í drónaárás sem súdanski stjórnarherinn (SAF) var grunaður um. * [[25. október]]: **[[Luiz Inácio Lula da Silva]] var endurkjörinn [[forseti Brasilíu]]. Hann sigraði hægri frambjóðandann [[Flavio Bolsonaro]]. ** Í serbnesku þingkosningunum vann listi stúdenta sigur á flokki [[Aleksandar Vučić]], forsætisráðherra landsins. * [[27. október]] - Þingkosningar í Ísrael:[[Benjamín Netanjahú]], forsætisráðherra landsins tapaði meirihluta sínum á þingi. Gadi Eisenkot, leiðtogi stjórnarandstöðunnar, náði hins vegar ekki að mynda meirihluta. * [[28. október]] - Tvær hraðlestir skullu saman suður af [[Toledo]] á Spáni. Nálægt 70 létust. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - Þingkosningar verða haldnar í Bandaríkjunum. * [[7. nóvember]] - Brasilíska [[þungarokk]]ssveitin [[Sepultura]] spilar á sínum síðustu tónleikum. * [[29. nóvember]] - Þingkosningarnar verða haldnar á Spáni. ===Desember=== ==Dáin== * [[3. janúar]] - [[Guðmundur Oddur Magnússon]], ''Goddur'', listamaður og prófessor í grafískri hönnun við Listaháskóla Íslands. (f. [[1955]]) * [[9. janúar]] - [[Magnús Eiríksson (tónlistarmaður)|Magnús Eiríksson]], tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[10. janúar]] - [[Sturla Böðvarsson]], alþingismaður og ráðherra (f. [[1945]]). * [[13. janúar]] - [[Baltasar Samper]], katalónsk-íslenskur listmálari (f. [[1938]]). * [[18. janúar]] - [[Heidi Strand]], íslenskur myndlistarmaður (f. [[1953]]). * [[21. janúar]] - [[Kristinn Svavarsson]], saxófónleikari ([[Mezzoforte]]) og kennari (f. [[1947]]). * [[22. janúar]] - [[Floyd Vivino]], bandarískur leikari og sviðslistamaður (f. [[1951]]) * [[25. janúar]] - [[Jón Þ. Ólafsson]], frjálsíþróttamaður (f. [[1941]]). * [[30. janúar]] - [[Catherine O´Hara]], kanadísk-bandarísk leikkona (f. [[1954]]) * [[11. febrúar]] - [[James Van Der Beek]], bandarískur leikari (f. [[1977]]) * [[15. febrúar]] - [[Robert Duvall]], bandarískur leikari (f. [[1931]]). * [[17. febrúar]] - [[Jesse Jackson]], bandarískur mannréttindafrömuður (f. [[1941]]) * [[18. febrúar]]: ** [[Haraldur Sigurðsson (leikari)|Haraldur Sigurðsson]], leikari (f. [[1942]]) ** [[Jan Timman]], hollenskur stórmeistari í skák. (f. [[1951]]). * [[20. febrúar]] - [[Frank Booker]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1964]]) * [[28. febrúar]] - [[Ali Khamenei]], æðstiklerkur [[Íran]]s (f. [[1939]]). * [[1. mars]] - [[Davíð Oddsson]], forsætisráðherra, borgarstjóri, seðlabankastjóri og ritstjóri Morgunblaðsins (f. [[1948]]). * [[5. mars]] - [[António Lobo Antunes]], portúgalskur rithöfundur (f. [[1942]]). * [[13. mars]]: **[[Hjálmar H. Ragnarsson]], tónskáld og tónlistarfræðingur (f. [[1952]]). ** [[Phil Campbell]], enskur gítarleikari ([[Motörhead]]) (f. [[1961]]) * [[14. mars]] - [[Jürgen Habermas]], þýskur heimspekingur og félagsfræðingur (f. [[1929]]). * [[19. mars]] - [[Chuck Norris]], bandarískur leikari og bardagaíþróttamaður (f. [[1940]]). * [[20. mars]]: ** [[Robert Mueller]], formaður bandarísku alríkislögreglunnar (f. [[1944]]). ** [[Nicholas Brendon]], bandarískur leikari (f. [[1971]]). * [[22. mars]] - [[Lionel Jospin]], forsætisráðherra Frakklands (f. [[1937]]). * [[30. mars]] - [[Chan Santokhi]], forseti Súrínam (f. [[1959]]) * [[9. apríl]] - [[Björgvin Halldórsson]], íslenskur söngvari (f. [[1951]]). * [[13. apríl]] - [[Moya Brennan]], írsk söngkona (f. [[1952]]). * [[17. apríl]] - [[Oscar Schmidt]], brasilískur körfuknattleiksmaður (f. [[1958]]). * [[19. apríl]] - [[Desmond Morris]], breskur dýrafræðingur (f. [[1928]]) * [[20. apríl]] - [[Valdimar Örnólfsson]], íþróttamaður og fimleikakennari (f. [[1932]]). * [[6. maí]] - [[Ted Turner]], bandarískur viðskiptamaður og sjónvarpsframleiðandi (f. [[1938]]). * [[28. maí]]: ** [[Aðalsteinn Bergdal]], íslenskur leikari og tónlistarmaður (f. [[1949]]). ** [[Abdrabbuh Mansur Hadi]], jemenskur stjórnmálamaður (f. [[1945]]). * [[4. júní]] - [[Marjane Satrapi]], íransk-franskur rithöfundur (f. [[1969]]). * [[8. júní]] - [[Tryggvi Gíslason]], skólameistari Menntaskólans á Akureyri (f. [[1938]]). * [[17. júní]] - [[Margrét Helga Jóhannsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1940]]). * [[5. júlí]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1973]]) * [[6. júlí]] - [[Magnús Þór Jónsson]] (Megas), tónlistarmaður (f. [[1945]]). * [[8. júlí]] - [[Bonnie Tyler]], velsk söngkona (f. [[1951]]). * [[9. júlí]] - [[Ann Widdecombe]], bresk þingkona og ráðherra (f. [[1947]]). * [[10. júlí]] - [[Kinu Rochford]], bandarískur körfuboltamaður (f. [[1990]]) * [[11. júlí]] - [[Lindsey Graham ]], bandarískur þingmaður (f. [[1955]]). * [[13. júlí]] - [[Sam Neill]], nýsjálenskur leikari (f. [[1947]]). * [[20. júlí]] - [[Kevin Keegan]], enskur knattspyrnumaður og knattspyrnustjóri (f. [[1951]]). * [[24. júlí]] - [[Gunnar Rósinkranz]], íslenskur byggingarverkfræðingur (f. [[1941]]). * [[29. júlí]]: **[[Glen Hansard]], írskur tónlistarmaður (f. [[1970]]) ** [[Gunnar Þórðarson]], íslenskur tónlistarmaður (f. [[1945]]) * [[31. júlí]] - [[Franco Baresi]], ítalskur knattspyrnumaður (f. [[1960]]). * [[9. ágúst]] - [[Don Nelson]], bandarískur körfuknattleiksþjálfari og leikmaður (f. [[1940]]). * [[13. ágúst]] - [[Bogi Ísak Nilsson]], ríkissaksóknari og ríkislögreglustjóri (f. [[1940]]). * [[14. ágúst]] - [[Yayoi Kusama]], japönsk listakona (f. [[1929]]. * [[17. ágúst]] - [[Frank Beard]], bandarískur trommari ([[ZZ Top]]) (f. [[1949]]). * [[21. ágúst]] - [[Steinn Ármann Magnússon]], íslenskur leikari (f. [[1964]]). * [[25. ágúst]]: **[[Dolly Parton]], bandarísk söngkona (f. [[1946]]). **[[Tim Curry]], enskur leikari (f. [[1946]]). * [[26. ágúst]] - [[Eyvindur P. Eiríksson]], íslenskur rithöfundur (f. [[1935]]). * [[27. ágúst]] - [[Ratko Mladić]], bosníu-serbneskur hershöfðingi (f. [[1942]]). * [[28. ágúst]] - [[Haraldur 5. Noregskonungur]] (f. [[1937]]). * [[31. ágúst]] - [[Sigríður Þorvaldsdóttir]], íslensk leikkona (f. [[1941]]). * [[2. september]] - [[Gloria Steinem]], bandarískur femínisti, blaðamaður og pólitískur aktívisti (f. [[1934]]). * [[16. september]] - [[Karl Th. Birgisson]], ritstjóri, útvarpsmaður og rithöfundur (f. [[1963]]). * [[30. september]] - [[Margaret Hamilton]], bandarískur tölvunarfræðingur (f. [[1936]]). * [[1. október]] - [[Conrad Thomas Lant]], enskur tónlistarmaður ([[Venom]]) (f. [[1963]]). * [[3. október]] - [[Dennis Hastert]], bandarískur stjórnmálamaður (f. [[1942]]). * [[15. október]] - [[Bo Johansson]], sænskur knattspyrnuþjálfari (f. [[1942]]). * [[28. október]] - [[Patrick Stewart]], enskur leikari (f. [[1940]]). ==Nóbelsverðlaunin== * [[Bókmenntaverðlaun Nóbels|Bókmenntir]]: [[Anne Carson]]. * [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði|Efnafræði]]: [[Henri B. Kagan]] og [[Kenso Soai]]. * [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði|Eðlisfræði]]: [[Francis Halzen]]. * [[Nóbelsverðlaunin í lífeðlis- og læknisfræði|Lífeðlis- og læknisfræði]]: [[Karl Deisseroth]], [[Peter Hegemann]] og [[Georg Nagel]]. *[[Friðarverðlaun Nóbels]]: [[Navanethem Pillay]]. [[Flokkur:2026]] [[Flokkur:2021-2030]] bep8ihts6flzv616cdxjhiqbpenc55c 0 133043 1984651 1932258 2026-11-01T11:20:30Z HerdisTh 122415 Bætti við að ég var skipuð fulltrúi í Feneyjanefnd Evrópuráðsins 2010, kjörin varaforseti Feneyjanefndar 2013, endurkjörin 2015 og kjörin fyrsti varaforseti nefndarinnar 2017. 1984651 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Herdis Thorgeirsdottir.jpg|thumb|Herdís Þorgeirsdóttir]] '''Herdís Kjerulf Þorgeirsdóttir''' (f. [[18. febrúar]] [[1954]]) er íslenskur lögmaður. Hún bauð sig fram til embættis [[forseti Íslands|forseta Íslands]] árið [[forsetakosningar á Íslandi 2012|2012]]. Herdís lauk doktorsprófi í lögum frá lagadeild Lundarháskóla 2003. Hún er einnig stjórnmálafræðingur með framhaldsmenntun í alþjóðalögum og stjórnmálum frá Fletcher School of Law and Diplomacy í Boston. Herdís var forseti Evrópusamtaka kvenlögfræðinga (2009-2013); í stjórn Evrópsku lagaakademíunnar (ERA) í Trier 2012-2016 og fyrsti prófessorinn við lagadeild [[Háskólinn á Bifröst|Háskólans á Bifröst]]. Herdís hefur frá 2003 starfað í teymi lögfræðinga á sviði vinnuréttar og jafnréttis á grundvelli EES samningsins og Esb.réttar. Hún hlaut réttindi til að starfa sem héraðsdómslögmaður 2011 og rekur lögmannsþjónustu og ráðgjöf í Reykjavík. Herdís var skipuð fulltrúi Íslands í Feneyjanefnd Evrópuráðsins árið 2010. Hún var kjörin varaforseti Feneyjanefndarinnar 2013, endurkjörin 2015 og kjörin fyrsti varaforseti 2017.<ref>{{Cite web|url=https://www.coe.int/be/web/portal/-/venice-commission-gianni-buquicchio-re-elected-president|title=Venice Commission: Gianni Buquicchio re-elected president - Portal - www.coe.int|website=Portal|language=be-BY|access-date=2026-11-01}}</ref> {{stubbur|æviágrip}} [[Flokkur:Íslenskir lögfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1954]] [[Flokkur:Frambjóðendur til embættis forseta Íslands 2012]] [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálafræðingar]] [[Flokkur:Íslenskar konur]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] rkd76s6212qz53mxr7cqupio3gvl7vz 0 136985 1984659 1769820 2026-11-01T11:50:51Z Alvaldi 71791 1984659 wikitext text/x-wiki '''Agnes Magnúsdóttir''' (fædd 27. október 1795, dáin 12. janúar 1830) varð síðasta konan til að vera tekin af lífi á Íslandi. Hún var dæmd til dauða ásamt [[Friðrik Sigurðsson|Friðriki Sigurðssyni]] fyrir morð á [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni]] bónda á [[Illugastaðir|Illugastöðum]] á [[Vatnsnes]]i og [[Pétri Jónssyni]] frá [[Geitaskarð]]i þann 14. mars 1828. Þau voru [[Afhöfðun|hálshöggvin]] í [[Vatnsdalshólar|Vatnsdalshólum]] í [[Húnavatnssýsla|Húnavatnssýslu]] þann 12. janúar 1830. Agnesi Magnúsdóttur hefur verið lýst sem gáfaðri, skáldmæltri og hæfileikaríkri konu. Um útlit hennar er deilt en ein heimild segir hana „ekki sjálega“, en önnur lýsir henni sem gjörvulegri og skemmtilegri í viðmóti. Agnes var á þrítugsaldri og vann sem vinnukona á [[Geitaskarð|Geitaskarði]] þegar hún kynntist [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni.]] Þau löðuðust um leið hvort að öðru og var Agnes vistráðin á [[Illugastaði]] um næstu fardaga.<ref name=":0">Sigrún Huld Þorgrímsdóttir, 2005</ref> Agnes gerði sér eflaust vonir um að verða bústýra og eiginkona Natans, en þegar þangað var komið reyndist svo ekki vera, Natan hafði valið [[Sigríður Guðmundsdóttir|Sigríði Guðmundsdóttur]] sem bústýru, en hún var aðeins 16 ára.<ref>Sagnabrunnur á Illugastöðum, 1997</ref> [[Friðrik Sigurðsson]] var hrifinn af Sigríði, og vonaðist Agnes líklega eftir því að hún myndi velja Friðrik og Natan myndi þá velja sig sjálfa. Það gerðist þó ekki.<ref name=":0" /> == Morðið == [[Mynd:06-3-7 Westküste von Vatnsnes.jpg|thumb|[[Vatnsnes]]]] Kvöldið 13. mars árið 1828 kom Friðrik að [[Illugastaðir|Illugastöðum]] og fékk [[Vinnukona|vinnukonurnar]] tvær, Agnesi og [[Sigríður|Sigríði]] til þess að fela sig inni í fjósi þangað til Natan og Pétur Jónsson, sem var næturgestur á bænum, væru sofnaðir. Þegar mennirnir voru sofnaðir, fóru Agnes og Friðrik inn í [[Baðstofa|baðstofuna]] þar sem mennirnir tveir sváfu og Friðrik drap þá báða með hnífi. Hvort Sigríður hafi tekið þátt í [[Morð|morðinu]] sjálfu er ekki vitað, en áður en Friðrik og Agnes kveiktu í baðstofunni stal hún því sem þótti verðmætt.<ref name=":1">Gunnar Karlsson, 2004</ref> Aðfaranótt 14. mars vaknaði heimafólk á bænum [[Stapakot|Stapakoti]] á [[Vatnsnes|Vatnsnesi]] við það að Agnes var þar komin með tíðindi. Hún sagði að Illugastaðir stæðu í ljósum logum og að [[Húsbóndi|húsbóndinn]] á bænum, Natan hafi þar brunnið inni ásamt Pétri Jónssyni. En þegar var búið að slökkva eldinn og líkin fundust kom í ljós að ekki hafi verið um slys að ræða.<ref name=":0" /> Í [[Héraðsdómar Íslands|héraðsdómi]], [[Landsyfirréttur|Landsyfirrétti í Reykjavík]] og [[Hæstarétti|Hæstarétti í Kaupmannahöfn]], voru Agnes, Friðrik og Sigríður dæmd til dauða. Sigríður fékk þó náðun konungs og var dæmd til ævilangrar [[Þrælkunarvinna|þrælkunarvinnu]], en Agnes og Friðrik yrðu hálshöggvin og höfuðin sett á stangir.<ref name=":1" /> Bæði Agnes og Friðrik fengu prestsþjónustu og fylgdu [[Prestur|prestarnir]] þeim til hinsta dags. Þau þóttu bæði fá góða iðran, og sagði [[sýslumaður]] þau hafa gengið „að því er virtist ánægð á móti örlögum sínum.“ Aðrar heimildir segja þó að Agnes hafi verið döpur.<ref name=":0" /> == Aftakan == [[Mynd:Vatnsdalshólar 01.jpg|alt=Þrístapar eru þrír samliggjandi smáhólar sem eru hluti af Vatnsdalshólum.|thumb|[[Þrístapar]] eru þrír samliggjandi smáhólar sem eru hluti af [[Vatnsdalshólar|Vatnsdalshólum]].]] [[Aftökupallur]] úr torfi og grjóti var hlaðinn á [[Þrístapar|Þrístöpum]] og var útvegað rautt klæði til að breiða yfir pallinn og [[Höggstokkur|höggstokkinn]] á meðan á athöfninni stóð og var smíðað grindverk í kringum pallinn. Timbrið var fengið að láni og skilað svo eftir aftökuna. [[Öxi|Öxin]] var fengin frá [[Kaupmannahöfn]] og einnig höggstokkurinn. Á Íslandi hafði ekki farið fram aftaka síðan árið 1790 en einn sakamaður hafði verið fluttur til [[Noregur|Noregs]] og höggvinn þar árið 1805. Aftakan fór fram í [[Vatnsdalur|Vatnsdal]] í [[Húnavatnssýsla|Húnavatnssýslu]] þann 12. janúar árið 1830. Agnes Magnúsdóttir og [[Friðrik Sigurðsson]] voru [[Afhöfðun|hálshöggvin]] opinberlega og höfuðin fest upp á stangir og andlitin látin snúa að [[alfaraleið]], [[Húnvetningar|Húnvetningum]] til viðvörunar. Öllum bændum [[Sýsla|sýslunnar]] var skipað að vera viðstaddir [[Aftaka|aftökuna]] eða að senda fullgildan karlmann í sinn stað. Um það bil 150 manns voru á [[Þrístapar|Þrístöpum]] þann 12. janúar 1830. Ekki er vitað um hve lengi höfuð þeirra hafi átt að standa, en um það voru engar reglur. Skömmu eftir aftökuna voru þau horfin, enginn veit hvað varð um þau en þó er til [[þjóðsaga]] sem segir að [[Guðrún Runólfsdóttir]], húsfreyja á [[Þingeyrar|Þingeyrum]] hafi nóttina eftir aftökuna sent [[Vinnumaður|vinnumann]] sinn að sækja höfuðin af stöngunum og flytja þau í [[Þingeyrakirkjugarður|Þingeyrakirkjugarð]] og jarða þau þar.<ref name=":0" /> Mikið hefur verið ritað um Agnesi, ævi hennar og kynni við [[Natan Ketilsson]] og [[Rósa Guðmundsdóttir|Vatnsenda-Rósu]], bæði skáldsögur, leikrit og kvikmyndir. Fræg er skáldsaga [[:en:Hannah_Kent|Hönnu Kent]] frá 2015, [[Náðarstund]], Agnes Magnúsdóttir, ást hennar, glæpur og aftaka. Þýð. Jón Stefán Kristjánsson. JPV útgáfa, Reykjavík. Kvikmyndin Burial rites verður gerð eftir bók Kent og leikur [[Jennifer Lawrence]] Agnesi. == Tilvísanir == <references /> == Heimildir == Gunnar Karlsson. (2004, 8. desember). Hvenær var seinasta aftakan á Íslandi? Sótt af https://www.visindavefur.is/svar.php?id=4649 Sigrún Huld Þorgrímsdóttir. (2005, 21. maí). Agnes og Friðrik fyrir og eftir dauðann. Sótt af http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1018633/ Sagnabrunnur á Illugastöðum. Mbl.is. (1997, 10. ágúst). Sótt af http://www.mbl.is/greinasafn/grein/347409/ {{fde|1795|1830|Agnes Magnúsdóttir}} [[Flokkur:Saga Íslands]] [[Flokkur:Íslenskir glæpamenn]] [[Flokkur:Íslendingar á 19. öld]] [[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]] n7ycrx3wwutdoqnoi92nst45qljc65r 0 142974 1984598 1636661 2026-11-01T00:03:44Z Sv1floki 44350 1984598 wikitext text/x-wiki '''Strumparnir og eggið''' (franska: ''L'Œuf et les Schtroumpfs '') er fjórða bókin í ritröðinni um [[Strumparnir|Strumpana]] og kom út árið 1968. Listamaðurinn [[Peyo]] teiknaði og samdi söguna í samvinnu við [[Yvan Delporte]]. Hún var jafnframt fimmta strumpabókin sem kom út á íslensku árið 1979. == Söguþráður == ''Strumparnir og eggið'' hefst á að strumparnir undirbúa veislu og þurfa [[egg]] til að baka [[kaka|köku]]. Tveir strumpar eru sendir út af örkinni, en eggið sem þeir finna reynist vera galdraegg, sem uppfyllir óskir þess sem slær í það. Óskaflóð strumpanna veldur þó fljótlega misklíð í þorpinu, sem leysist þegar ungi klekst úr egginu. ''Svikastrumpur'' hefst á að ''Kjartan galdrakarl'' bruggar seyði sem breytir honum í strump, þó þannig að dindilinn vantar. Hann kemst til strumpaþorpsins og gerir ýmsar tilraunir til að koma strumpunum í klandur, en án árangurs. Að lokum verður dindilsskorturinn honum að falli og strumparnir reka Kjartan á braut. ''Hundraðasti strumpurinn'' segir frá vandræðum Yfirstrumps við að skipuleggja reglubundna tunglhátíð, sem kallar á þátttöku 100 strumpa, en þorpsbúar reynast aðeins 99 talsins. Hégómlegi strumpurinn býr sér til spegil til að dást að sér, Spegillinn lendir í eldingu og til verður hundraðasti strumpurinn, sem er spegilmynd hinna strumpanna en verður þó fullgildur íbúi þorpsins. == Íslensk útgáfa == Bókin kom út á vegum [[Bókaútgáfan Iðunn|Iðunnar]] árið [[1979]] í samvinnu við danska forlagið ''Carlsen''. Þýðingin var gefin út undir dulnefninu ''Strumpur''. [[Flokkur:Myndasögur]] [[Flokkur:Strumparnir]] [[Flokkur:Bókaárið 1968]] 8kpmanad0ylyyuxrer4slzii4d4semv 0 144244 1984627 1960243 2026-11-01T07:29:34Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984627 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | image = {{Multiple image | border = infobox | total_width = 290 | image_style = border:1; | perrow = 1/2 | image1 = | alt1 = | image2 = DRC raped women.jpg | alt2 = | image3 = Congolese soldier.jpg | alt3 = }}'''Ofan frá:''' {{flatlist| * Þolendur nauðgana sem hafa aðlagast samfélögum sínum á ný safnast saman í „friðarkofa“ nærri [[Walungu]] í [[Suður-Kivu]] * Kongóskur hermaður með PKM-vélbyssu árið 2001 }} | caption = | partof = [[Borgarastyrjöldin í Kongó|borgarastyrjöldunum í Kongó]] og eftirmálum [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðsins]] og [[Borgarastyrjöldin í Angóla|borgarastyrjaldarinnar í Angóla]] | conflict = Seinna Kongóstríðið | date = 2. ágúst 1998 – 18. júlí 2003<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=08|day1=02|year1=1998|month2=07|day2=18|year2=2003}}) | result = {{collapsible list|bullets=y|title=Hernaðarleg pattstaða | Laurent-Désiré Kabila myrtur | [[Sun City-samkomulagið]] | Stofnun samsteypustjórnar í Lýðstjórnarlýðveldinu Kongó með [[Joseph Kabila]] sem forseta | [[Pretoríusamningurinn]]; Rúanda dregur sig frá Kongó í skiptum fyrir vilyrði um afvopnun vígasveita Hútúa. | Friðargæslusveitir Sameinuðu þjóðanna [[MONUSCO]] virkjaðar í Kongó | [[Borgarastyrjöldin í Angóla|Borgarastyrjöldinni í Angóla]] lýkur. | [[Ituri-átökin]] halda áfram. | [[Kivu-átökin]] hefjast. }} | place = [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] | combatant1 = {{ubl |'''Stjórnarsinnar:''' {{ubl |{{flag|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó|1997}} |{{AGO}} [[Angóla]] |{{TCD}} [[Tjad]] |{{NAM}} [[Namibía]] |{{ZWE}} [[Simbabve]] |{{SDN}} [[Súdan]] (óstaðfest) }} |'''Andstæðingar Úganda:''' {{ubl |[[Andspyrnuher Drottins|LRA]] |{{Flagicon image|Flag of the Allied Democratic Forces.svg}} [[Bandalag lýðræðislegra afla|ADF]] |[[Uganda National Rescue Front|UNRF II]] |[[Nationalist and Integrationist Front|FNI]] }} |'''Andstæðingar Rúanda:''' {{ubl |{{flagicon image|Flagge FDLR.svg}} [[Lýðræðissveitir til frelsunar Rúanda|FDLR]] |{{flagicon|Rúanda|1962}} [[Frelsisher Rúanda|ALiR]] |{{Flagicon image|Flag of the Rwandan Democratic Movement.svg}} [[Interahamwe]] |[[Rassemblement Républicain pour la Démocratie au Rwanda|RDR]] |[[Mai-Mai]] |Aðrir vígahópar [[Hútúar|Hútúa]] }} |'''Andstæðingar Búrúndí:''' {{ubl |{{Flagicon image|Flag of the CNDD-FDD.svg}} [[Þjóðarráðið til varnar lýðræðinu–Herlið til varnar lýðræðinu|CNDD-FDD]] |[[Þjóðfrelsisfylkingin (Búrúndí)|FROLINA]] }} }} | combatant2 = {{ubl |'''Stuðningshópar Rúanda:''' {{ubl |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie|RCD]] |[[Rassemblement Congolais pour la Démocratie-Goma|RCD-Goma]] |[[Banyamulenge]] }} |'''Stuðningshópar Úganda:''' {{ubl |[[Frelsunarhreyfing Kongó|MLC]] |[[Forces du Renouveau]] |[[Union des Patriotes congolais|UPC]] |Aðrir vígahópar [[Tútsar|Tútsa]] }} |'''Andstæðingar Angóla:''' {{ubl |{{flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[UNITA]] }} |'''Erlend ríki:''' {{ubl |{{UGA}} [[Úganda]] |{{flagicon|Rwanda|1962}} [[Rúanda]] |{{BDI}} [[Búrúndí]] |{{flagicon image|Flag of Libya (1977–2011).svg|link=Libya|size=23px}} [[Líbía]] (óstaðfest)<ref>{{cite web |title=DRC asks UN to stop Libyan 'invasion' |url=https://mg.co.za/article/2002-12-13-drc-asks-un-to-stop-libyan-invasion/|website=Mail & Guardian |date=13 December 2002 |access-date=15 April 2025}}</ref> }} }} | commander1 = {{ubl |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Laurent-Désiré Kabila]] {{KIA}} |{{flagicon|DR Congo|1997}} [[Joseph Kabila]] |{{NAM}} [[Sam Nujoma]] |{{NAM}} [[Dimo Hamaambo]] |{{NAM}} [[Martin Shalli]] |{{ZWE}} [[Robert Mugabe]] |{{ZWE}} [[Emmerson Mnangagwa]] |{{ZWE}} [[Constantine Chiwenga]] |{{ZWE}} [[Perrance Shiri]] |{{AGO}} [[José Eduardo dos Santos]] |{{AGO}} [[João de Matos]] |{{TCD}} [[Idriss Déby]]}} | commander2 = {{ubl |'''MLC''' [[Jean-Pierre Bemba]] |'''RCD''' [[Ernest Wamba dia Wamba]] |[[Laurent Nkunda]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[Jonas Savimbi]] |{{Flagicon image|Flag of UNITA.svg}} [[António Dembo]] |{{UGA}} [[Yoweri Museveni]] |{{Flagicon|Rúanda|1962}} [[Paul Kagame]] |{{BDI}} [[Pierre Buyoya]]}} | strength1 = '''Mai Mai:''' 20.000–30.000&nbsp;herliðar ----'''Interahamwe:''' 20.000+ | strength2 = '''RCD-Goma:''' 40.000<ref name="Prunier 2009 306">{{cite book |last=Prunier |first=Gérard |author-link=Gérard Prunier |date=2009 |title=Africa's World War: Congo, The Rwandan Genocide, and the Making of a Continental Catastrophe |url=https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun|location= |publisher=Oxford University Press |page=[https://archive.org/details/africasworldwarc0000prun/page/306 306] |isbn=978-0199754205}}</ref><br />'''MLC:''' 20.000<ref name="Prunier 2009 306"/><br />'''RCD-ML:''' 8.000<ref name="Prunier 2009 306"/> ----'''Rúanda:''' 8.000+<ref>{{cite news |url=http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |newspaper=The Economist |title=Africa's great war |date=4 July 2002 |access-date=7 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070205043254/http://www.economist.com/World/africa/displayStory.cfm?story_id=1213296 |archive-date=5 February 2007 |url-status=live }}</ref> '''Úganda:''' 13.000{{sfn|Prunier|2009|p=290}} | casualties1 = | casualties2 = 2.000 Úgandar (aðeins í Kisangani)<ref>{{Cite web |url=http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |title=Web Page Under Construction |access-date=25 June 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130927214742/http://www.willum.com/dissertation/3rpa.PDF |archive-date=27 September 2013 |url-status=live }}</ref><br />4.000 (aðeins í Kinsasa) | casualties3 = {{ubl|5,4 milljónir+ umframdauðsfalla (1998–2008)<ref>{{cite journal |author=Coghlan B |title=Mortality in the Democratic Republic of Congo: a nationwide survey |journal=Lancet |volume=367 |issue=9504 |pages=44–51 |date=January 2006 |pmid=16399152 |doi=10.1016/S0140-6736(06)67923-3 |author2=Brennan RJ |author3=Ngoy P |display-authors=3 |last4=Dofara |first4=David |last5=Otto |first5=Brad |last6=Clements |first6=Mark |last7=Stewart |first7=Tony |s2cid=2400082 |url=http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |access-date=27 December 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426073502/http://conflict.lshtm.ac.uk/media/DRC_mort_2003_2004_Coghlan_Lancet_2006.pdf |archive-date=26 April 2012 |url-status=live }}</ref><ref>[Staff] (20100120) [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm "DR Congo war deaths 'exaggerated'"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100121025213/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/8471147.stm |date=21 January 2010 }} BBC News</ref>|350.000+ drepin (1998–2001)<ref>International Rescue Committee ([undated]) [http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis Congo Crisis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100829000947/http://www.theirc.org/special-reports/congo-forgotten-crisis |date=29 August 2010 }} International Rescue Committee</ref><ref>Les Roberts & others (2001) [http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf Mortality in eastern Democratic Republic of Congo: Results from Eleven Mortality Surveys (PDF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120427121355/http://www.rescue.org/sites/default/files/resource-file/2001%20Mortality%20Survey.pdf |date=27 April 2012 }} (Report) International Rescue Committee</ref>}} }}'''Seinna Kongóstríðið''', stundum kallað '''afríska heimsstyrjöldin''' eða '''Afríkustríðið mikla'''<ref>{{Vefheimild|titill=Eins demantur er annars dauði|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1186160/|útgefandi=mbl.is|höfundur=[[Bergljót Arnalds]]|ár=2008|mánuður=19. janúar|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. október|aðgengi=áskrift}}</ref>, hófst í ágúst árið 1998 í [[Austur-Kongó]], aðeins rúmu ári eftir að [[Fyrra Kongóstríðið|fyrra Kongóstríðinu]] lauk. Stríðinu lauk formlega í júlí árið 2003, þegar bráðabirgðastjórn Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó komst til valda. Þótt friðarsáttmáli hafi verið undirritaður árið 2002 héldu vopnuð átök áfram víðs vegar um landið, sérstaklega í austurhlutanum, og sums staðar er þeim enn ekki lokið í raun.<ref name=":0"> {{Cite book |title=Africa's Deadliest Conflict: Media Coverage of the Humanitarian Disaster in the Congo and the United Nations Response, 1997–2008 |url=https://muse.jhu.edu/books/9781554588787 |publisher=Wilfrid Laurier University Press |date=2013-01-01 |location=Waterloo |first=Walter C. |last=Soderlund |first2=E. |last2=DonaldBriggs |first3=Tom |last3=PierreNajem |first4=Blake C. |last4=Roberts}} </ref> Níu Afríkuríki og um það bil 25 stríðandi fylkingar tóku þátt í stríðinu.<ref name="Bowers2">{{cite web |url=http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |title=World War Three |date=24 July 2006 |publisher=My Direct Democracy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081007113538/http://mydd.com/story/2006/7/24/135222/827 |archivedate=22. maí 2018 |author=Bowers, Chris}}</ref> Árið 2008 höfðu um 5,4 milljónir manna látið lífið í stríðinu og eftirmálum þess, aðallega af völdum sjúkdóma og vannæringar.<ref>{{cite news |url=http://www.alertnet.org/thenews/neboutwsdesk/L22802012.htm |publisher=Reuters |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month-study |date=22. maí 2018}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Síðara Kongóstríðið er því mannskæðasta stríð á heimsvísu síðan á dögum [[Seinni heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]].<ref name="reuters">{{cite news |last=Bavier |first=Joe |title=Congo war-driven crisis kills 45,000 a month: study |publisher=Reuters |url=https://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL2280201220080122 |date=22. janúar 2007 |accessdate=22. maí 2018}}</ref> Um tvær milljónir til viðbótar voru hraktar að heiman og flúðu til nágrannaríkja Kongó.<ref name=":0" /><ref name="toll">{{cite web |url=https://www.globalsecurity.org/military/world/war/congo.htm |title=Congo Civil War |publisher=GlobalSecurity.org}}</ref> Þrátt fyrir að formlegur endi hafi verið bundinn á stríðið árið 2003 með sáttmála stríðandi fylkinga um stofnun sameiginlegrar þjóðstjórnar létust um 1000 manns daglega árið 2004 úr vannæringu og sjúkdómum vegna eftirmála átakanna.<ref name="continued">{{cite news |url=https://www.cbc.ca/world/story/2004/12/10/congo-report041210.html |title=1,000 a day dying in Congo, agency says |date=10. desember 2004 |publisher=[[Canadian Broadcasting Corporation]]}}</ref> Stríðið snerist meðal annars um verslun með steinefni og aðrar auðlindir í hinu gjöfula Kongóríki.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sustainable-business/blog/congo-child-labour-mobile-minerals |title=Children of the Congo who risk their lives to supply our mobile phones |date=7. desember 2012 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/democraticrepublicofcongo/8792068/Is-your-mobile-phone-helping-fund-war-in-Congo.html |title=Is your mobile phone helping fund war in Congo? |date=27 September 2011 |work=The Daily Telegraph |location=London |first=Gordon |last=Rayner}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=„Kven­lík­am­inn er víg­völl­ur“ – Friðar­verðlauna­haf­arn­ir komn­ir til Ósló­ar|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2018/12/09/kvenlikaminn_er_vigvollur/|útgefandi=mbl.is|tilvitnun=Stríðið í Kongó er ekki kynþátta­stríð eða trú­ar­stríð. Það er stríð um auðlind­ir lands­ins og þær auðlind­ir eru notaðar um all­an heim.|ár=2018|mánuður=9. desember|árskoðað=2018|mánuðurskoðað=9. desember}}</ref> ==Saga== Stríðið hófst stuttu eftir fyrra Kongóstríðið, þar sem uppreisnarmaðurinn [[Laurent-Désiré Kabila]] hafði með stuðningi [[Rúanda]] og [[Úganda]] steypt af stóli einræðisherranum [[Mobutu Sese Seko]].<ref name =vera>{{Vefheimild | url=https://www.ruv.is/frett/milljonir-fellu-i-afriskri-heimsstyrjold | titill= Milljónir féllu í afrískri heimsstyrjöld | höfundur=[[Vera Illugadóttir]]| útgefandi=RÚV | ár=2018}}</ref> Stuðningurinn sem Kabila hlaut frá Rúöndum og Úgöndum leiddi þó fljótt til þess að Kongóbúum fór að þykja hann handbendi erlendra stjórnmálamanna. Til að afsanna þetta flýtti Kabila sér að losa sig við rúandska og úgandska bandamenn sína og bað hermenn bandamanna sinna að hverfa frá Kongó árið 1998. [[Paul Kagame]], forseti Rúanda, hafði vonast eftir því að Kabila yrði honum auðsveipur og varð fyrir vonbrigðum við þetta. Í ágúst 1998 gerðu Rúandamenn aðra innrás í Kongó til stuðnings uppreisnarmönnum í austurhluta landsins.<ref name =vera/> Átökin entust í um sex ár og á þeim tíma drógust enn fleiri Afríkuríki inn í stríðið: [[Simbabve]], [[Namibía]], [[Angóla]], [[Tjad]] og hugsanlega [[Súdan]] gripu inn í styrjöldina til stuðnings kongósku ríkisstjórninni. Stríðið fór þó fljótt að snúast um ýmsa dýrmæta málma sem finna má í Austur-Kongó. Það var stríðandi fylkingum í hag að átökin stæðu sem lengst því á meðan þeim stóð gátu þær nýtt sér auðlindirnar og grætt á þeim.<ref name =vera/> Stríðinu lauk formlega séð árið 2003 með valdatöku þjóðstjórnar undir forystu [[Joseph Kabila]] (sonar Laurent-Désiré, sem var myrtur árið 2001) en fólk hélt áfram að deyja af völdum skæruliða og sjúkdóma í mörg ár í viðbót.<ref>{{Vefheimild|titill=Ákærðir fyrir morðið á Kabila |mánuður=6. apríl |ár=2002 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/660563/}}</ref> Flest dauðsföllin voru af völdum sjúkdóma sem hefði verið hægt að fyrirbyggja fremur en af völdum ofbeldis.<ref>{{Vefheimild |titill=Skæðasta stríð frá seinni heimsstyrjöld |mánuður=7. janúar |ár=2006 | skoðað-dags = 22. maí 2018|útgefandi=[[mbl.is]]|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/1059547/|aðgengi=áskrift}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Saga Austur-Kongó]] [[Flokkur:Saga Afríku]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] [[Flokkur:Stríð á 21. öld]] m349em19uqbmjs676hv6awoigt2xrt8 0 154254 1984566 1940307 2026-10-31T19:49:34Z TKSnaevarr 53243 1984566 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Kersti Kaljulaid | mynd = Kersti Kaljulaid - 2018.jpg | myndatexti1 =Kersti Kaljulaid árið 2018. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = [[10. október]] [[2016]] | stjórnartíð_end = [[11. október]] [[2021]] | forsætisráðherra = [[Taavi Rõivas]]<br>[[Jüri Ratas]]<br>[[Kaja Kallas]] | forveri = [[Toomas Hendrik Ilves]] | eftirmaður = [[Alar Karis]] | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1969|12|30}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | starf = Stjórnmálamaður | þjóðerni =[[Eistland|Eistnesk]] | háskóli = Háskólinn í Tartu | stjórnmálaflokkur= [[Föðurlandsflokkurinn (Eistland)|Föðurlandsflokkurinn]] (2001–2004) | maki = Georgi-Rene Maksimovski | börn = 4 }} '''Kersti Kaljulaid''' (f. 30. desember 1969) er [[Eistland|eistneskur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Eistlands, í embætti frá 10. október 2016. Hún er fyrsti kvenkyns þjóðhöfðingi Eistlands frá sjálfstæði landsins, auk þess að vera yngsti forseti í sögu landsins. Kaljulaid var 46 ára þegar hún var kjörin forseti og hafði þá unnið hjá [[Endurskoðunarréttur Evrópusambandsins|Endurskoðunarrétti Evrópusambandsins]] síðastliðin tólf ár. Hún var óvænt tilnefnd sem forsetaefni í september 2016 eftir að eistneska þinginu hafði þrisvar mistekist að koma sér saman um nýjan forseta. Eistland hafði þá verið forsetalaust í fimm vikur þar sem annað kjörtímabil sitjandi forsetans, [[Toomas Hendrik Ilves|Toomasar Hendriks Ilves]], var runnið út og hann ókjörgengur til þriðja kjörtímabils. Kaljulaid var kjörin forseti af þinginu þann 3. október með 81 atkvæði af 101.<ref>{{Vefheimild|titill=Kaljulaid nýr forseti Eistlands|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/10/03/kaljulaid_nyr_forseti_eistlands/|útgefandi=mbl.is|ár=2016|mánuður=3. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=24. september}}</ref> Kaljulaid var lítið þekkt miðað við aðra frambjóðendur þegar stungið var upp á henni sem forseta.<ref>[http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/delfi-tanavakusitlus-kui-tuntud-on-kersti-kaljulaid-rahva-seas?id=75742315 DELFI TÄNAVAKÜSITLUS: Kui tuntud on Kersti Kaljulaid rahva seas?] Delfi, 27. september 2016 Skoðað 23. september 2019.</ref><ref>[https://www.postimees.ee/3853539/kommunikatsiooniekspert-kaljulaiust-rahvale-tundmatu-inimene-kelle-nimegagi-eksitakse Kaljulaiust: rahvale tundmatu inimene, kelle nimegagi eksitakse]. ''Postimees'', 28. september 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref><ref>[http://www.pealinn.ee/koik-uudised/janek-maggi-eestile-otsiti-presidenti-justkui-personalifirma-kaudu-n177282 JANEK MÄGGI: Eestile otsiti presidenti justkui personalifirma kaudu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917171700/http://www.pealinn.ee/koik-uudised/janek-maggi-eestile-otsiti-presidenti-justkui-personalifirma-kaudu-n177282 |date=2017-09-17 }} Pealinn, 3. október 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref> Hún svaraði þeirri gagnrýni í viðtölum og í opnu bréfi til almennings með því að lofa að vera sýnileg um allt landið og eiga beinar samræður við Eistlendinga.<ref name="kiri">[http://arvamus.postimees.ee/v2/3855129/kersti-kaljulaid-minu-kiri-koigile-eestimaa-inimestele Kersti Kaljulaid: minu kiri kõigile Eestimaa inimestele] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005080108/http://arvamus.postimees.ee/v2/3855129/kersti-kaljulaid-minu-kiri-koigile-eestimaa-inimestele |date=5 October 2016 }}. ''Postimees'', 29. september 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref> Í fyrstu skoðanakönnunum sem teknar voru eftir að hún varð forseti mældist Kaljulaid með stuðning 73% landsmanna.<ref>{{cite web|url=http://news.err.ee/v/news/241f6018-9955-47a9-94c5-bddc38d1b589/new-estonian-presidents-approval-rating-at-73 |title=New Estonian president's approval rating at 73% |publisher=ERR |date=21 October 2016 |accessdate=21 October 2016 }}</ref> Árið 2021 ákvað ríkisstjórn [[Kaja Kallas|Kaju Kallas]] forsætisráðherra að styðja Kaljulaid ekki til endurkjörs í forsetaembætti.<ref>{{cite web|url=https://news.err.ee/1608245853/speaker-calls-riigikogu-presidential-election-session-for-august-30|title=Speaker calls Riigikogu presidential election session for August 30|date=14 June 2021|work=[[Eesti Rahvusringhääling]]}}</ref> Kaljulaid hugðist engu að síður gefa kost á sér til annars kjörtímabils en henni tókst ekki að afla sér meðmæla nógu margra þingmanna til þess að vera kjörgeng í forsetakosningunum.<ref>{{cite news |url= https://news.err.ee/1608264816/parties-still-searching-for-potential-presidential-candidates|title=Parties still searching for potential presidential candidates|publisher=[[Eesti Rahvusringhääling]] |date=2 July 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = [[10. október]] [[2016]] | til = [[11. október]] [[2021]] | fyrir = [[Toomas Hendrik Ilves]] | eftir = [[Alar Karis]] }} {{töfluendir}} {{f|1969}} {{DEFAULTSORT:Kaljulaid, Kersti}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] lp27jxl0rdllfajhrnzu0y899w84etj 1984578 1984566 2026-10-31T20:55:24Z TKSnaevarr 53243 1984578 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Kersti Kaljulaid | mynd = Kersti Kaljulaid - 2018.jpg | myndatexti1 =Kersti Kaljulaid árið 2018. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = [[10. október]] [[2016]] | stjórnartíð_end = [[11. október]] [[2021]] | forsætisráðherra = [[Taavi Rõivas]]<br>[[Jüri Ratas]]<br>[[Kaja Kallas]] | forveri = [[Toomas Hendrik Ilves]] | eftirmaður = [[Alar Karis]] | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1969|12|30}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | starf = Stjórnmálamaður | þjóðerni =[[Eistland|Eistnesk]] | háskóli = Háskólinn í Tartu | stjórnmálaflokkur= [[Föðurlandsflokkurinn (Eistland)|Föðurlandsflokkurinn]] (2001–2004) | maki = Georgi-Rene Maksimovski | börn = 4 }} '''Kersti Kaljulaid''' (f. 30. desember 1969) er [[Eistland|eistneskur]] stjórnmálamaður og fyrrverandi forseti Eistlands, í embætti frá 10. október 2016. Hún er fyrsti kvenkyns þjóðhöfðingi Eistlands frá sjálfstæði landsins, auk þess að vera yngsti forseti í sögu landsins. Kaljulaid var 46 ára þegar hún var kjörin forseti og hafði þá unnið hjá [[Endurskoðunarréttur Evrópusambandsins|Endurskoðunarrétti Evrópusambandsins]] síðastliðin tólf ár. Hún var óvænt tilnefnd sem forsetaefni í september 2016 eftir að eistneska þinginu hafði þrisvar mistekist að koma sér saman um nýjan forseta. Eistland hafði þá verið forsetalaust í fimm vikur þar sem annað kjörtímabil sitjandi forsetans, [[Toomas Hendrik Ilves|Toomasar Hendriks Ilves]], var runnið út og hann ókjörgengur til þriðja kjörtímabils. Kaljulaid var kjörin forseti af þinginu þann 3. október með 81 atkvæði af 101.<ref>{{Vefheimild|titill=Kaljulaid nýr forseti Eistlands|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2016/10/03/kaljulaid_nyr_forseti_eistlands/|útgefandi=mbl.is|ár=2016|mánuður=3. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=24. september}}</ref> Kaljulaid var lítið þekkt miðað við aðra frambjóðendur þegar stungið var upp á henni sem forseta.<ref>[http://www.delfi.ee/news/paevauudised/eesti/delfi-tanavakusitlus-kui-tuntud-on-kersti-kaljulaid-rahva-seas?id=75742315 DELFI TÄNAVAKÜSITLUS: Kui tuntud on Kersti Kaljulaid rahva seas?] Delfi, 27. september 2016 Skoðað 23. september 2019.</ref><ref>[https://www.postimees.ee/3853539/kommunikatsiooniekspert-kaljulaiust-rahvale-tundmatu-inimene-kelle-nimegagi-eksitakse Kaljulaiust: rahvale tundmatu inimene, kelle nimegagi eksitakse]. ''Postimees'', 28. september 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref><ref>[http://www.pealinn.ee/koik-uudised/janek-maggi-eestile-otsiti-presidenti-justkui-personalifirma-kaudu-n177282 JANEK MÄGGI: Eestile otsiti presidenti justkui personalifirma kaudu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170917171700/http://www.pealinn.ee/koik-uudised/janek-maggi-eestile-otsiti-presidenti-justkui-personalifirma-kaudu-n177282 |date=2017-09-17 }} Pealinn, 3. október 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref> Hún svaraði þeirri gagnrýni í viðtölum og í opnu bréfi til almennings með því að lofa að vera sýnileg um allt landið og eiga beinar samræður við Eistlendinga.<ref name="kiri">[http://arvamus.postimees.ee/v2/3855129/kersti-kaljulaid-minu-kiri-koigile-eestimaa-inimestele Kersti Kaljulaid: minu kiri kõigile Eestimaa inimestele] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161005080108/http://arvamus.postimees.ee/v2/3855129/kersti-kaljulaid-minu-kiri-koigile-eestimaa-inimestele |date=5 October 2016 }}. ''Postimees'', 29. september 2015. Skoðað 23. september 2019.</ref> Í fyrstu skoðanakönnunum sem teknar voru eftir að hún varð forseti mældist Kaljulaid með stuðning 73% landsmanna.<ref>{{cite web|url=http://news.err.ee/v/news/241f6018-9955-47a9-94c5-bddc38d1b589/new-estonian-presidents-approval-rating-at-73 |title=New Estonian president's approval rating at 73% |publisher=ERR |date=21 October 2016 |accessdate=21 October 2016 }}</ref> Árið 2021 ákvað ríkisstjórn [[Kaja Kallas|Kaju Kallas]] forsætisráðherra að styðja Kaljulaid ekki til endurkjörs í forsetaembætti.<ref>{{cite web|url=https://news.err.ee/1608245853/speaker-calls-riigikogu-presidential-election-session-for-august-30|title=Speaker calls Riigikogu presidential election session for August 30|date=14 June 2021|work=[[Eesti Rahvusringhääling]]}}</ref> Kaljulaid hugðist engu að síður gefa kost á sér til annars kjörtímabils en henni tókst ekki að afla sér meðmæla nógu margra þingmanna til þess að vera kjörgeng í forsetakosningunum.<ref>{{cite news |url= https://news.err.ee/1608264816/parties-still-searching-for-potential-presidential-candidates|title=Parties still searching for potential presidential candidates|publisher=[[Eesti Rahvusringhääling]] |date=2 July 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = [[10. október]] [[2016]] | til = [[11. október]] [[2021]] | fyrir = [[Toomas Hendrik Ilves]] | eftir = [[Alar Karis]] }} {{töfluendir}} {{Forsetar Eistlands}} {{f|1969}} {{DEFAULTSORT:Kaljulaid, Kersti}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] 51s40r0fgu2i3cngjrsez2lcnalkibn 0 158125 1984632 1952982 2026-11-01T08:38:09Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984632 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sveinn Óskar Sigurðsson.jpg|alt=Mynd tekin af Bonna ljósmyndara (Björn T. Hauksson)|thumb|Sveinn Óskar Sigurðsson]] '''Sveinn Óskar Sigurðsson''' (f. 27. júlí 1968) er íslenskur stjórnmálamaður, sveitastjórnarmaður og fyrrum bæjarfulltrúi [[Miðflokkurinn (Ísland)|Miðflokksins]]. == Menntun == Sveinn fæddist 27. júlí 1968 á [[Selfoss|Selfossi]]. Hann lauk grunnskólaprófi frá Grunnskólanum á [[Hella|Hellu]] í [[Rangárvallasýsla|Rangárvallarsýslu]] og síðar studentsprófi af eðlisfræðibraut frá [[Menntaskólinn við Hamrahlíð|Menntaskólanum við Hamrahlíð]] árið 1990. Árið 1995 útskrifaðist hann með [[BA-gráða|BA gráðu]] frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] í [[hagfræði]] og [[heimspeki]]. Lokaverkefni hans í [[hagfræði]] fjallaði um sparnað og fjárfestingu í [[Asía|Asíu]] með áherslu á [[Kína]] og í [[heimspeki]] ritaði hann lokaverkefni um fjölskyldugildin annars vegar hjá [[Konfúsíus]] og hins vegar hjá [[Aristóteles]] og bar þau saman í fræðilegu samhengi. Leiðbeinandi hans í hagfræðiverkefninu var dr. Guðmundur Magnússon hagfræðiprófessor og í heimspekiverkefninu dr. Mikael M. Karlsson heimspekiprófessor. Árin 1996-1997 stundaði hann rannsóknir og nám við [[Peking University|Peking University]]. Árið 1997 lauk hann námi í löggildingu til eignaskipta á vegum [[Félagsmálaráðuneyti Íslands|Félagsmálaráðuneytisins]]. Árið 2000 lauk hann námi í löggildingu sem fasteignasali á vegum [[Dómsmálaráðuneyti Íslands|Dómsmálaráðuneytisins]]. Árið 2004 lauk hann MBA meistaranámi í [[viðskiptafræði]] við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og árið 2011 MSc meistaranámi í [[Fjármál|fjármálum]] fyrirtækja frá [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]]. == Ferill í stjórnmálum == Sveinn var varaformaður Fjölnis FUS (félag ungra sjálfstæðismanna) í Rangárvallasýslu frá 1990 til 1991, síðar formaður félagsins frá 1991 til 1994 og kjörinn varamaður í stjórn [[Samband ungra sjálfstæðismanna|Sambands ungra sjálfstæðismanna]]<ref>{{Cite web|url=https://sus.is/stjorn-sus/fyrri-stjornir/|title=Fyrri stjórnir|website=Ungir sjálfstæðismenn|language=is-IS|access-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20260610032532/https://sus.is/stjorn-sus/fyrri-stjornir/|archive-date=2026-06-10|url-status=dead}}</ref> (SUS) 1991. Árið 1993 var hann kjörinn aðalmaður í stjórn SUS og sat í þeirri stjórn til ársins 1995. Árið 2010 var Sveinn Óskar kjörinn sem formaður Sjálfstæðisfélags Mosfellinga, sat um tíma í umhverfisnefnd Mosfellsbæjar fyrir Sjálfstæðisflokkinn.<ref>{{cite web|url=https://xd.is/profkjor/sudvesturkjordaemi/sveinn-oskar-sigurdsson/|title=Sveinn Óskar Sigurðsson|date=2016-08-24|website=Sjálfstæðisflokkurinn|language=is|access-date=2020-06-28|archive-date=2020-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20200628164923/https://xd.is/profkjor/sudvesturkjordaemi/sveinn-oskar-sigurdsson/|url-status=dead}}</ref> Hann tók þátt í prófkjöri Sjálfstæðisflokksins í [[Suðvesturkjördæmi]] árið 2016 og sat á lista flokksins fyrir Alþingiskosningarnar sem fram fóru 26. október 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/sveinn-oskar-i-profkjor|title=Sveinn Óskar í prófkjör|date=2016-08-19|website=RÚV|language=en|access-date=2020-06-28}}</ref> Árið 2018 gekk Sveinn Óskar úr Sjálfstæðisflokknum yfir í Miðflokkinn og skipaði oddvitasæti Miðflokksins í sveitarstjórnarkosningunum það ár á lista flokksins í Mosfellsbæ. Hann hefur setið þar sem aðalmaður í bæjarráði Mosfellsbæjar og verið 1. varaforseti bæjarstjórnar um hríð. Sveinn átti sæti í svæðisskipulagsnefnd [[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|SSH]] ([[Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarsvæðinu|Samtök sveitarfélaga á höfuðborgarssvæðinu]]).<ref>{{Cite web|url=https://ssh.is/|title=SSH - Forsíða|website=ssh.is|access-date=2020-06-28}}</ref> == Æfi og störf == Sveinn hefur ritað um félags- og réttindamál almennings um árabil. Gaf hann m.a. út ritið Fjölni og fjallaði um atvinnumál í Rangárvallasýslu á þeim tíma sem áform voru uppi um að höfuðstöðvar Sláturfélags Suðurlands flytti að Hvolsvelli. Einnig barðist hann gegn því að meðferðarheimilið að Gunnarsholti yrði lagt niður en það var gert í tíð [[Guðmundur Árni Stefánsson|Guðmundar Árna Stefánssonar]] þáverandi heilbrigðisráðherra, fv. sendiherra og núverandi varaformanns Samfylkingarinnar. Að Gunnarsholti var rekið vistheimili fyrir langlegusjúklinga, m.a. fólk sem átti afar erfitt og lenti síðar m.a. götum höfuðborgarinnar. Var almenn óánægja með þessi áform ráðherrans í samfélaginu.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1793271#page/n12/mode/2up/|title=Öll rök mæla með rekstri Gunnarsholtshælisins|date=1993-10-06|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2023-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1793822#page/n43/mode/2up/|title=Stjórnleysi á stjórnarheimilinu|date=1993-11-15|website=www.timarit.is|language=is|access-date=2023-05-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/greinasafn/grein/113022/|title=Vistheimilinu í Gunnarsholti lokað um áramót 26 langlegusjúklingar verða að leita annarrar vistunar|date=1993-10-2|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-05-13}}</ref> == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Íslenskir sveitarstjórnarmenn]] pd6edihjphhxif5xlhic8m00dkd5713 0 161053 1984644 1848042 2026-11-01T10:48:38Z Akigka 183 1984644 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Saebjorg_IMO_7382938_S_Reykjavik_12-07-2021.jpg|thumb|Skólaskipið ''Sæbjörg'' 2021, meðan það var við Austurbakka í Reykjavíkurhöfn.]] '''Slysavarnaskóli sjómanna''' er skóli í eigu [[Slysavarnafélagið Landsbjörg|Slysavarnafélagsins Landsbjargar]] sem sér um öryggisþjálfun og vottun sjómanna á Íslandi. Slysavarnaskólinn var stofnaður 1985 og tók til starfa árið eftir um borð í gamla varðskipinu ''[[Þór III (skip)|Þór]]'' sem við það fékk nafnið ''Sæbjörg''. Slysavarnarskólinn var stofnaður til að uppfylla kröfur [[STCW-samþykktin|STCW-samþykktarinnar]] um þjálfun og menntun áhafna skipa og vaktstöður frá 1978. Samþykktin gekk í gildi 1983 með aðlögunartíma til 1989. Árið 1998 fékk Slysavarnaskólinn ''[[Akraborgin]]a'' til afnota sem líka fékk nafnið ''Sæbjörg''. Slysavarnaskólinn hefur síðan þá verið haldinn um borð í ''Sæbjörgu''. Skipið lá lengi við Austurbakka í [[Reykjavíkurhöfn]], en flutti árið 2022 að [[Bótarbryggja|Bótarbryggju]] í vesturhöfninni. Slysavarnaskólinn er aðili að [[Alþjóðasamtök öryggis- og björgunarskóla|Alþjóðasamtökum öryggis- og björgunarskóla]]. ==Tenglar== * [https://www.landsbjorg.is/slysavarnaskoli-sjomanna Um Slysavarnaskólann á vef Landsbjargar] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslenskur sjávarútvegur]] [[Flokkur:Slysavarnafélagið Landsbjörg]] [[Flokkur:Íslenskar menntastofnanir]] [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] {{s|1985}} s89ps8zap4riudg88vu9g2okpxzoht6 1984649 1984644 2026-11-01T11:05:09Z Akigka 183 1984649 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Saebjorg_IMO_7382938_S_Reykjavik_12-07-2021.jpg|thumb|Skólaskipið ''Sæbjörg'' 2021, meðan það var við Austurbakka í Reykjavíkurhöfn.]] '''Slysavarnaskóli sjómanna''' er skóli í eigu [[Slysavarnafélagið Landsbjörg|Slysavarnafélagsins Landsbjargar]] sem sér um öryggisþjálfun og vottun sjómanna á Íslandi. Slysavarnaskólinn var stofnaður 1985 og tók til starfa árið eftir um borð í gamla varðskipinu ''[[Þór III (skip)|Þór]]'' sem við það fékk nafnið ''Sæbjörg''. Slysavarnarskólinn var stofnaður til að uppfylla kröfur [[STCW-samþykktin|STCW-samþykktarinnar]] um þjálfun og menntun áhafna skipa og vaktstöður frá 1978. Samþykktin gekk í gildi 1983 með aðlögunartíma til 1989. Árið 1998 fékk Slysavarnaskólinn ''[[Akraborgin]]a'' til afnota sem líka fékk nafnið ''Sæbjörg''. Slysavarnaskólinn hefur síðan þá verið haldinn um borð í ''Sæbjörgu''. Skipið lá lengi við Austurbakka í [[Reykjavíkurhöfn]], en var flutt að [[Bótarbryggja|Bótarbryggju]] í vesturhöfninni árið 2022. Slysavarnaskólinn er aðili að [[Alþjóðasamtök öryggis- og björgunarskóla|Alþjóðasamtökum öryggis- og björgunarskóla]]. ==Tenglar== * [https://www.landsbjorg.is/slysavarnaskoli-sjomanna Um Slysavarnaskólann á vef Landsbjargar] {{stubbur}} [[Flokkur:Íslenskur sjávarútvegur]] [[Flokkur:Slysavarnafélagið Landsbjörg]] [[Flokkur:Íslenskar menntastofnanir]] [[Flokkur:Reykjavíkurhöfn]] {{s|1985}} rzeho4dauugy4yk7vf0p1uimyiak812 0 164071 1984599 1981225 2026-11-01T00:16:38Z Akigka 183 1984599 wikitext text/x-wiki [[Mynd:CaptainMarvel17.jpg|thumb|right|Kápa tímaritsins ''Captain Marvel'' frá 1942.]] '''Ofurhetjusaga''' er [[skáldskapur|skáldskapargrein]] sem fæst við sögur um grímuklæddar [[ofurhetja|ofurhetjur]] sem oft búa yfir [[ofurkraftar|ofurkröftum]] og glíma við [[ofurillmenni]]. Ofurhetjusögur eru sérstök grein [[spáskáldskapur|spáskáldskapar]] og sækja fyrirmyndir sínar til [[goðsaga|goðsagna]]. Fyrirrennarar ofurhetjusagna nútímans eru þannig sögur um [[Gilgames]], [[Herkúles]], [[Davíð konungur|Davíð konung]] og [[Hanúman]].<ref>{{cite book|last=Coogan|first=Peter|title=Superhero: The Secret Origin of a Genre|url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html|date=25 July 2006|publisher=MonkeyBrain Books|location=Austin, Texas|isbn=1-932265-18-X}}</ref> Eldri söguhetjur sem notast við grímubúninga og búa yfir nánast ofurmannlegum kröftum eru til dæmis [[Skuggi]], [[Tarsan]], [[Hvell-Geiri]] og [[Zorró]]. Fyrsta dæmið um orðið „ofurhetja“ er að finna í myndasögum [[Jerry Siegel]] og [[Joe Shuster]] um [[Ofurmennið]] (upphaflega þýtt sem „Kjarnorkumaðurinn“ á íslensku)<ref>{{tímarit.is|1158054|Kjarnorkumaðurinn|blað=Vísir|dags=17.10.1945|bls=4}}</ref> árið 1938.<ref name="pbs.org">{{cite web|title=The Golden Age Of Comics|url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/feature/the-golden-age-of-comics/|access-date=January 11, 2018|publisher=www.pbs.org}}</ref> Ofurmennið kom fyrst fram með margt af því sem síðan hefur einkennt ofurhetjur, eins og leynilegt [[hliðarsjálf]], ofurkrafta og litríkan búning með skikkju. Í kjölfar vinsælda Ofurmennisins gáfu [[DC Comics]] út fjölda myndasagna um ólíkar ofurhetjur næstu árin. Fjöldi annarra fyrirtækja stökk á sama vagn, þar á meðal Timely Comics sem síðar varð [[Marvel]]. Ofurhetjusögur nutu mikilla vinsælda í [[síðari heimsstyrjöld]]. Á 6. áratugnum tóku ofurhetjusögur breytingum, meðal annars undir áhrifum frá [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldskap]] á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]], og á 8. áratugnum urðu [[andhetja|andhetjur]] vinsælar og meiri áhersla var lögð á tilfinningalega dýpt. Þekktustu ofurhetjurnar koma frá Bandaríkjunum, en nokkrar vinsælar ofurhetjusögur hafa orðið til annars staðar, meðal annars í Bretlandi,<ref name="auto2">{{cite book |last1=DeFalco |first1=Tom |last2=Sanderson |first2=Peter |last3=Brevoort |first3=Tom |last4=Teitelbaum |first4=Michael |last5=Wallace |first5=Daniel |last6=Darling |first6=Andrew |last7=Forbeck |first7=Matt |last8=Cowsill |first8=Alan |last9=Bray |first9=Adam |title=The Marvel Encyclopedia |date=2019 |publisher=DK Publishing |isbn=978-1-4654-7890-0 |page=69}}</ref> Indlandi<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/features/brandma/sorry-shaktimaan-it-is-nagraj-who-was-the-first-superhero-of-india/356578/|title=Sorry Shaktimaan, it is Nagraj who was the first superhero of India|last=Misra|first=Shubhangi|date=2 February 2020|website=ThePrint|language=en-US|access-date=5 February 2020}}</ref> og Japan.<ref name="Bradner">{{cite news |last1=Bradner |first1=Liesl |title=The superheroes of Japan who predated Superman and Batman |url=http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/the-early-origins-of-anime-and-manga-traced-to-street-theater-of-japan/ |access-date=2015-06-19 |work=[[Los Angeles Times]] |date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013190524/http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/the-early-origins-of-anime-and-manga-traced-to-street-theater-of-japan/ |archive-date=2018-10-13}}</ref> Þótt ofurhetjusögur séu aðallega tengdar myndasögum og myndasögutímaritum, hafa þær verið lagaðar að alls konar miðlum, sem kvikmyndir, sjónvarpsþættir, útvarpsþættir og skáldsögur. Dæmi um frægar ofurhetjur eru [[Ofurmennið]], [[Leðurblökumaðurinn]], [[Kóngulóarmaðurinn]], [[Ofurkonan]], [[Hulk]] og [[Kattarkonan]]. Árið 1960 tók DC Comics upp á þeirri nýjung að setja nokkrar ofurhetjur saman í hópinn [[Justice League]]. Síðan þá hafa nokkur ofurhetjuteymi komið fram, eins og [[Avengers]], [[X-men]] og [[Watchmen]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Bókmenntagreinar]] [[Flokkur:Bandarískar myndasögur]] [[Flokkur:Spáskáldskapur]] [[Flokkur:Ofurhetjusögur| ]] 6brju4araonpbv8508zds8ghymcij0j 1984654 1984599 2026-11-01T11:31:50Z Akigka 183 1984654 wikitext text/x-wiki [[Mynd:CaptainMarvel17.jpg|thumb|right|Kápa tímaritsins ''Captain Marvel'' frá 1942.]] '''Ofurhetjusaga''' er [[skáldskapur|skáldskapargrein]] sem fæst við sögur um grímuklæddar [[ofurhetja|ofurhetjur]] sem oft búa yfir [[ofurkraftar|ofurkröftum]] og glíma við [[ofurillmenni]]. Ofurhetjusögur eru sérstök grein [[spáskáldskapur|spáskáldskapar]] og sækja fyrirmyndir sínar til [[goðsaga|goðsagna]]. Fyrirrennarar ofurhetjusagna nútímans eru þannig sögur um [[Gilgames]], [[Herkúles]], [[Davíð konungur|Davíð konung]] og [[Hanúman]].<ref>{{cite book|last=Coogan|first=Peter|title=Superhero: The Secret Origin of a Genre|url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html|date=25 July 2006|publisher=MonkeyBrain Books|location=Austin, Texas|isbn=1-932265-18-X}}</ref> Eldri söguhetjur sem notast við grímubúninga og búa yfir nánast ofurmannlegum kröftum eru til dæmis [[Skuggi]], [[Tarsan]], [[Hvell-Geiri]] og [[Zorró]]. Fyrsta dæmið um orðið „ofurhetja“ er að finna í myndasögum [[Jerry Siegel]] og [[Joe Shuster]] um [[Ofurmennið]] (upphaflega þýtt sem „Kjarnorkumaðurinn“ á íslensku)<ref>{{tímarit.is|1158054|Kjarnorkumaðurinn|blað=Vísir|dags=17.10.1945|bls=4}}</ref> árið 1938.<ref name="pbs.org">{{cite web|title=The Golden Age Of Comics|url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/feature/the-golden-age-of-comics/|access-date=January 11, 2018|publisher=www.pbs.org}}</ref> Ofurmennið kom fyrst fram með margt af því sem síðan hefur einkennt ofurhetjur, eins og leynilegt [[hliðarsjálf]], ofurkrafta og litríkan búning með skikkju. Í kjölfar vinsælda Ofurmennisins gáfu [[DC Comics]] út fjölda myndasagna um ólíkar ofurhetjur næstu árin. Fjöldi annarra fyrirtækja stökk á sama vagn, þar á meðal Timely Comics sem síðar varð [[Marvel]]. Ofurhetjusögur nutu mikilla vinsælda í [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>{{cite web|url=https://guides.loc.gov/comic-books/comic-book-history/golden-age|title=Golden Age|website=Library of Congress|access-date=1.11.2026}}</ref><ref>{{cite book|title=Superheroes and American Self Image: From War to Watergate|author=Michael Goodrum|year=2016|publisher=Routledge|url=https://books.google.is/books?id=eggkDwAAQBAJ}}</ref> Á 6. áratugnum tóku ofurhetjusögur breytingum, meðal annars undir áhrifum frá [[vísindaskáldskapur|vísindaskáldskap]] á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]],<ref>{{cite web|url=https://guides.loc.gov/comic-books/comic-book-history/silver-age|title=Silver Age|website=Library of Congress|access-date=1.11.2026}}</ref><ref>{{cite journal|author=Genter, R.|year=2007|title=With Great Power Comes Great Responsibility": Cold War Culture and the Birth of Marvel Comics|journal=The Journal of Popular Culture|doi=10.1111/J.1540-5931.2007.00480.X}}</ref> og á 8. áratugnum urðu [[andhetja|andhetjur]] vinsælar og meiri áhersla var lögð á tilfinningalega dýpt.<ref>{{cite web|url=https://guides.loc.gov/comic-books/comic-book-history/bronze-age|title=Bronze Age|website=Library of Congress|access-date=1.11.2026}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.frenchcomicslovers.com/blogs/blog-news/1970s-comics-bronze-age-superheroes|title=When Comics Grew Up: How the 1970s Changed Super-heroes Forever|date=28. júní 2026|author=Gerome Minchelli|website=The French Comic Lovers Blog}}</ref> Þekktustu ofurhetjurnar koma frá Bandaríkjunum, en nokkrar vinsælar ofurhetjusögur hafa orðið til annars staðar, meðal annars í Bretlandi,<ref name="auto2">{{cite book |last1=DeFalco |first1=Tom |last2=Sanderson |first2=Peter |last3=Brevoort |first3=Tom |last4=Teitelbaum |first4=Michael |last5=Wallace |first5=Daniel |last6=Darling |first6=Andrew |last7=Forbeck |first7=Matt |last8=Cowsill |first8=Alan |last9=Bray |first9=Adam |title=The Marvel Encyclopedia |date=2019 |publisher=DK Publishing |isbn=978-1-4654-7890-0 |page=69}}</ref> Indlandi<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/features/brandma/sorry-shaktimaan-it-is-nagraj-who-was-the-first-superhero-of-india/356578/|title=Sorry Shaktimaan, it is Nagraj who was the first superhero of India|last=Misra|first=Shubhangi|date=2 February 2020|website=ThePrint|language=en-US|access-date=5 February 2020}}</ref> og Japan.<ref name="Bradner">{{cite news |last1=Bradner |first1=Liesl |title=The superheroes of Japan who predated Superman and Batman |url=http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/the-early-origins-of-anime-and-manga-traced-to-street-theater-of-japan/ |access-date=2015-06-19 |work=[[Los Angeles Times]] |date=2009-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181013190524/http://herocomplex.latimes.com/uncategorized/the-early-origins-of-anime-and-manga-traced-to-street-theater-of-japan/ |archive-date=2018-10-13}}</ref> Þótt ofurhetjusögur séu aðallega tengdar myndasögum og myndasögutímaritum, hafa þær verið lagaðar að alls konar miðlum, sem kvikmyndir, sjónvarpsþættir, útvarpsþættir og skáldsögur. Dæmi um frægar ofurhetjur eru [[Ofurmennið]], [[Leðurblökumaðurinn]], [[Kóngulóarmaðurinn]], [[Ofurkonan]], [[Hulk]] og [[Kattarkonan]]. Árið 1960 tók DC Comics upp á þeirri nýjung að setja nokkrar ofurhetjur saman í hópinn [[Justice League]]. Síðan þá hafa nokkur ofurhetjuteymi komið fram, eins og [[Avengers]], [[X-men]] og [[Watchmen]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Bókmenntagreinar]] [[Flokkur:Bandarískar myndasögur]] [[Flokkur:Spáskáldskapur]] [[Flokkur:Ofurhetjusögur| ]] hswci8odfbio8kgsaq77onyth67dn2x 14 168170 1984570 1948972 2026-10-31T20:47:48Z Akigka 183 1984570 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Köngulóarmaðurinn]] [[Flokkur:Ofurhetjumyndir]] myz5gbj17j2o2tulvg6r7ylqorbwn95 0 172436 1984577 1984117 2026-10-31T20:55:10Z TKSnaevarr 53243 /* Tilvísanir */ 1984577 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Alar Karis | mynd = Alar Karis 2024.jpg | myndatexti1 = Alar Karis árið 2024. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = 11. október 2021 | stjórnartíð_end = 12. október 2026 | forsætisráðherra = [[Kaja Kallas]]<br>[[Kristen Michal]] | forveri = [[Kersti Kaljulaid]] | eftirmaður = [[Ülle Madise]] | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1958|3|26}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | þjóðerni =[[Eistland|Eistneskur]] | háskóli = [[Eistneski lífvísindaháskólinn]] | stjórnmálaflokkur= Óflokksbundinn | maki = Sirje Karis ​(g. 1977) | börn = 3 }} '''Alar Karis''' (f. 26. mars 1958) er [[Eistland|eistneskur]] [[sameindaerfðafræði]]ngur, [[þróunarlíffræði]]ngur, embættismaður og stjórnmálamaður sem var forseti Eistlands frá 11. október 2021 til 12. október 2026.<ref name="ETIS">{{cite web |title=CV: Alar Karis |url=https://www.etis.ee/CV/Alar_Karis |website=www.etis.ee |access-date=13 March 2021}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|last=Tambur|first=Silver|date=2021-08-31|title=Alar Karis elected president of Estonia|url=https://estonianworld.com/life/alar-karis-elected-president-of-estonia/|access-date=2021-08-31|website=Estonian World|language=en-GB}}</ref> == Starfsferill == Karis fæddist í Tartu þann 26. mars 1958<ref name="ETIS2">{{cite web|title=CV: Alar Karis|url=https://www.etis.ee/CV/Alar_Karis|access-date=13 March 2021|website=www.etis.ee}}</ref><ref name=":02">{{Cite web|last=ERR|first=ERR News {{!}}|date=2021-08-30|title=Who is Estonia's next president Alar Karis?|url=https://news.err.ee/1608321551/who-is-estonia-s-next-president-alar-karis|access-date=2021-08-31|website=ERR|language=en}}</ref> og er sonur [[grasafræði]]ngsins Harry Karis.<ref>''Eesti Entsüklopeedia 14'', bls. 142. Tallinn 2000. ISBN 9985-70-064-3 (eistneska)</ref> Hann útskrifaðist úr [[Eistneski landbúnaðarháskólinn|Eistneska landbúnaðarháskólanum]] árið 1981 og varð árið 1999 prófessor við [[Háskólinn í Tartu|Háskólann í Tartu]].<ref name=":02" /> Karis var [[rektor]] [[Eistneski lífvísindaháskólinn|Eistneska lífvísindaháskólans]] frá 2003 til 2007, rektor Háskólans í Tartu frá 2007 til 2012, ríkisendurskoðandi Eistlands frá 2013 til 2018 og safnstjóri Þjóðminjasafns Eistlands frá 2018 til 2021.<ref name="ETIS" /><ref name=":0">{{Cite web|last=|first=|date=2021-08-19|title=Potential presidential candidate: Smart and educated nation key to future|url=https://news.err.ee/1608312020/potential-presidential-candidate-smart-and-educated-nation-key-to-future|url-status=live|access-date=2021-08-22|website=ERR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819060830/https://news.err.ee/1608312020/potential-presidential-candidate-smart-and-educated-nation-key-to-future |archive-date=19 August 2021 }}</ref> == Forsetakosningarnar 2021 == Í ágúst 2021 hafði forseti eistneska þingsins, [[Jüri Ratas]], samband við Karis til að bjóða honum tilefningu til embættis [[Forseti Eistlands|forseta Eistlands]] í forsetakosningum næsta haust.<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-08-17|title=Riigikogu speaker asks museum director to consider running as president|url=https://news.err.ee/1608309632/riigikogu-speaker-asks-museum-director-to-consider-running-as-president|url-status=live|access-date=2021-08-22|website=ERR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210817102117/https://news.err.ee/1608309632/riigikogu-speaker-asks-museum-director-to-consider-running-as-president |archive-date=17 August 2021 }}</ref> Karis þáði tilnefninguna<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-08-18|title=Museum director says 'yes' in answer to presidential bid offer|url=https://news.err.ee/1608310604/museum-director-says-yes-in-answer-to-presidential-bid-offer|url-status=live|access-date=2021-08-22|website=ERR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210818173908/https://news.err.ee/1608310604/museum-director-says-yes-in-answer-to-presidential-bid-offer |archive-date=18 August 2021 }}</ref> og framboð hans var í kjölfarið stutt af báðum aðildarflokkum ríkisstjórnarinnar, [[Umbótaflokkurinn (Eistland)|Umbótaflokknum]]<ref>{{Cite web|last=ERR|first=ERR {{!}}|date=2021-08-19|title=Reform Party Riigikogu group supports Karis as presidential candidate|url=https://news.err.ee/1608312419/reform-party-riigikogu-group-supports-karis-as-presidential-candidate|access-date=2021-08-22|website=ERR|language=en}}</ref> og [[Miðflokkurinn (Eistland)|Miðflokknum]].<ref>{{Cite web|last=|first=|date=2021-08-22|title=Center joins Reform in support for Alar Karis presidential candidacy|url=https://news.err.ee/1608314117/center-joins-reform-in-support-for-alar-karis-presidential-candidacy|url-status=live|access-date=2021-08-22|website=ERR|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210822120422/https://news.err.ee/1608314117/center-joins-reform-in-support-for-alar-karis-presidential-candidacy |archive-date=22 August 2021 }}</ref> Þann 31. ágúst 2021 var Karis kjörinn forseti Eistlands með 72 atkvæðum á eistneska þinginu, sem nam tveimur þriðju atkvæðanna.<ref name=":1" /><ref>{{Cite web|last=ERR|first=ERR News, ERR {{!}}|date=2021-08-31|title=Alar Karis elected President of Estonia|url=https://news.err.ee/1608321953/alar-karis-elected-president-of-estonia|access-date=2021-08-31|website=ERR|language=en}}</ref> Hann tók við embættinu þann 11. október 2021.<ref name=":1" /> Kosningarnar leiddu til gagnrýni og krafa um umbætur á kosningakerfinu þar sem engir mótframbjóðendur gegn Karis höfðu verið í framboði.<ref>{{Cite web|date=2021-08-30|title=Estonia on presidential election day as Karis stays sole candidate|url=https://bnn-news.com/estonia-on-presidential-election-day-as-karis-stays-sole-candidate-227834|access-date=2022-01-08|website=Baltic News Network - News from Latvia, Lithuania, Estonia|language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web|date=2021-08-28|title=Estonia faces prospect of an election with only one candidate|url=https://www.euronews.com/2021/08/28/30-years-after-soviet-rule-ended-estonia-faces-an-election-with-a-single-candidate|access-date=2022-01-08|website=euronews|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Tanner|first=Jari|date=2021-08-28|title=Only one candidate in Estonia presidential election|url=https://www.ctvnews.ca/world/only-one-candidate-in-estonia-presidential-election-1.5565294|access-date=2022-01-08|website=CTVNews|language=en}}</ref> Í sigurræðu sinni eftir kosningarnar vísaði Karis til „ólgu sem umvefði forsetakjörið“ og biðlaði til þingsins að endurskoða hvernig forsetinn væri kjörinn, til dæmis með því að skipa stærra kjörmannaráð, auðvelda útnefningar á frambjóðendum eða jafnvel skipta yfir í beinar kosningar.<ref>{{Cite web|last=ERR|first=Alar Karis, president of Estonia {{!}}|date=2021-10-11|title=Karis: I intend to be a balancer above all, and if necessary, a mediator|url=https://news.err.ee/1608366507/karis-i-intend-to-be-a-balancer-above-all-and-if-necessary-a-mediator|access-date=2022-01-08|website=ERR|language=en}}</ref> Þann 23. júní 2026 tilkynnti Karis í ávarpi sínu á eistneska sigurdeginum í [[Rapla]] að hann myndi ekki gefa kost á sér til endurkjörs í forsetakosningunum sama ár. Hann vísaði til þess að hann hefði áður gert samkomulag við fjölskyldu sína um að gegna aðeins einu kjörtímabili.<ref>{{Cite web |date=2026-06-23 |title=President Alar Karis will not run for second presidential term |url=https://news.err.ee/1610061664/president-alar-karis-will-not-run-for-second-presidential-term |access-date=2026-08-02 |website=ERR |language=en}}</ref> Stjórnarandstæðingar úr [[Miðflokkurinn (Eistland)|Miðflokknum]] og [[Isamaa]] héldu því fram að ríkisstjórnin hefði þrýst á Karis að gefa ekki kost á sér þrátt fyrir miklar vinsældir hans.<ref>{{Cite web |last=Tambur |first=Silver |date=2026-06-23 |title=Estonia’s president Alar Karis says he will not seek a second term |url=https://estonianworld.com/life/estonias-president-alar-karis-says-he-will-not-seek-a-second-term/ |access-date=2026-08-02 |website=Estonian World |language=en-GB}}</ref> Eistneska dagblaðið [[Postimees]] kallaði hann „eins kjörtímabils mann“ og benti á að hann hefði einnig aðeins gegnt einu kjörtímabili í fyrri embættum sínum.<ref>{{Cite web |date=2026-10-09 |title=JUHTKIRI &#10217; Kuuenda presidendi viis aastat |url=https://arvamus.postimees.ee/8561829/juhtkiri-kuuenda-presidendi-viis-aastat |access-date=2026-10-12 |website=Arvamus |language=et}}</ref> ==Einkahagir== Alar Karis hefur verið kvæntur Sirje Karis frá árinu 1977. Hann á með henni þrjú börn og fimm barnabörn.<ref>{{Cite web |last=ERR |first=ERR {{!}} |date=2021-09-24 |title=First lady Sirje Karis not planning on moving out of Tartu home yet |url=https://news.err.ee/1608349574/first-lady-sirje-karis-not-planning-on-moving-out-of-tartu-home-yet |access-date=2022-11-30 |website=ERR |language=en}}</ref> Auk [[Eistneska|eistnesku]] talar Karis [[Enska|ensku]] og [[Rússneska|rússnesku]] reiprennandi. Karis hefur þó viðurkennt að hann sé kominn úr æfingu í rússnesku þar sem hann hafi ekki þurft að tala það tungumál lengi.<ref>{{cite web | url=https://www.delfi.ee/artikkel/94478103/video-vaata-kuidas-saab-eesti-valitud-president-hakkama-venekeelsete-kusimustega | title=VIDEO &#124; Vaata, kuidas saab Eesti valitud president hakkama venekeelsete küsimustega }}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = 11. október 2021 | til = 12. október 2026 | fyrir = [[Kersti Kaljulaid]] | eftir = [[Ülle Madise]] }} {{töfluendir}} {{Forsetar Eistlands}} {{DEFAULTSORT:Karis, Alar}} {{f|1958}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] lp9sbydrygbe50erw7ucu7ad8fmda1h 0 173471 1984633 1935434 2026-11-01T08:40:55Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984633 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Sveitarfélagið El Hatillo | nafn_í_eignarfalli = Sveitarfélagsins EL Hatillo | nafn_á_frummáli = Municipio El Hatillo | tegund_byggðar = Sveitarfélag | fáni = {{#property:P41}} | innsigli = {{#property:P94}} | viðurnefni = | kjörorð = | kort = {{#property:P242}} | kort_texti = Staðsetning í Miranda fylki | teiknibóla_kort = Venesúela | teiknibóla_kort_texti = Kort sem sýnir staðsetningu El Hatillo í Venesúela | hnit = {{coord|nosave=1|format=dms|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{flag|Venezuela}} | undirskipting_gerð1 = Fylki | undirskipting_nafn1 = Miranda | stofnun_titill = Stofnað | stofnun_dagsetning = 12. júní 1784 | leiðtogi_titill = Bæjarstjóri | leiðtogi_nafn = Fernando Melena Sebastiani ([[Movimiento Ecológico de Venezuela|MOVEV]]) | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = {{#invoke:String|replace|{{#invoke:String|replace|{{#invoke:String|replace|{{#property:P2046}}|±0 |replace=}}|square kilometre|replace=}}|pattern=,|replace=}} | hæð_m = 1136 | mannfjöldi_frá_og_með = 2001 | mannfjöldi_heild = 54225 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = | tímabelti = VET (GMT-4) | utc_hliðrun = | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 1083 og 1061 | svæðisnúmer = | vefsíða = {{official website|{{#property:P856}}}} }} '''Sveitarfélagið El Hatillo''' (Spanish: Municipio El ) er [[stjórnsýslueining]] í Miranda-fylki í Venesúela; ásamt Baruta, Chacao, Libertador og Sucre er það eitt af fimm [[Sveitarfélag|sveitarfélögum]] [[Karakas|Caracas]], [[Höfuðborg|höfuðborgar]] [[Venesúela|Venesúelaa]]. Það er staðsett í suðaustur hluta Caracas og í norðvestur hluta Miranda-fylkis. Höfuðstöðvar sveitarstjórnarinnar eru í El Hatillo, stofnaðar árið 1784 af Don Baltasar de León, sem átti stóran þátt í mótun svæðisins. Þótt saga bæjarins nái til [[Landvinningar Spánverja í Ameríku|spænska]] nýlendutímans var sveitarfélagið ekki formlega stofnað fyrr en árið 1991. Árið 2000, ári eftir að ný stjórnarskrá var samþykkt í Venesúela, voru sumum verkefnum sveitarfélagsins úthlutað til skrifstofu ''borgarstjóra'' sem kallast Alcaldía Mayor, sem hefur einnig vald yfir hinum fjórum sveitarfélögum Caracas. Í El Hatillo eru dæmi um nýlenduarkitektúr, þar á meðal 18. aldar kirkju og einstaka rétttrúnaðarkirkju. Í sveitarfélaginu er einnig fjölmargir listrænir viðburðir, svo sem tónlistarhátíðir sem haldnar eru árlega og fjölmörgar hátíðir sem byggja á arfleifð El Hatillo. Menningin, notalegt hitastig, landslag og matarhefð sveitarfélagsins hafa gert það áhugaverðan stað fyrir [[Ferðamennska|ferðamenn]] og góðan stað til að búa á. Sveitarfélagið fær hluta af tekjum sínum frá ferðaþjónustu sem stjórnvöld stuðla að. Þótt verslunar- og viðskiptasvæði vaxi hratt er [[landbúnaður]] enn grundvöllur hagkerfisins í [[dreifbýli]] í suðurhluta El Hatillo. Viðskiptageirinn er að mestu leyti óþróaður, sem hefur í för með sér mikla fólksflutninga til og frá sveitarfélaginu sem aftur hefur áhrif á uppbyggingu samgangna. == Saga == Á 16. öld, þegar [[Landvinningar Spánverja í Ameríku|Spánverjar lögðu svæðið undir sig]], var El Hatillo byggð af Mariches, sem hugsanlega tengjast [[Kalínja|Kalina]] (Karíbahafs). Cacique Tamanaco var leiðtogi þessara ættbálka, þekktur fyrir berjast gegn spænsku nýlenduvæðingunni. Þegar nýlendan þróaðist voru innfæddir íbúar drepnir; samkvæmt fyrirmælum stofnanda Caracas, Diego de Losada, var Tamanaco einnig myrtur. Árið 1752 kom Don Baltasar de León García<ref name="baltasarnote2">''Baltasar'' is sometimes spelled ''Balthasar'', ''Balthazar'' or ''Baltazar''.</ref> til El Hatillo frá [[Cádiz]] á Spáni, eftir að hafa afplánað fangelsisvist í La ''Carraca'' á Spáni fyrir að mótmæla (með föður sínum) einokun Guipuzcoana fyrirtækisins, sem var ábyrgt fyrir því að viðhalda einokunar viðskiptum milli Spánar og Venesúela. Don Baltasar stofnaði El Hatillo og varð einn áhrifaríkasti maðurinn þróun þess. Don Baltasar einbeitti sér að því að gera El Hatillo að sterku, sameinuðu og sjálfstæðu samfélagi, sem minnst háð Baruta. Hann náði þessu 12. júní 1784, þegar landstjóri og biskupinn samþykktu fyrir framan 180 fjölskyldur af Kanaríeyjum, að lýsa El Hatillo sjálfstætt og undir stjórn Don Baltasar; þessi dagsetning er viðurkennd sem upphafsdagur El Hatillo. Sama ár gáfu Don Baltasar og mágur hans bænum eignir sínar og verkfræðingur aðstoðaði við skipulagningu borgarinnar, þar á meðal gatnakerfi og sóknarkirkju. Kirkjan var tileinkuð [[Rosalia mey|Santa Rosalía]] de Palermo, sem Baltasar taldi hafa bjargað honum frá plágu sem drap föður hans í fangelsi. Árið 1803 lést Don Baltasar óvænt í hestaslysi, þá 79 ára að aldri. Árið 1809 náði landeigandi og [[Undirofursti|liðsforingi]] Manuel Escalona að skilja El Hatillo frá Petare, öðru úthverfi Caracas, og gerði það að öðru Tenientazgo de Justicia sem var stjórnsýslueining á þeim tíma. Þann 19. apríl 1810 tengdi Escalona bænum við sjálfstæðishreyfingu undir stjórn [[Simón Bolívar]] sem varð þannig mótandi maður í sögu sveitarfélagsins. Ana Francisca Pérez García, eiginkona Don Baltasar, var áhrifakona í El Hatillo. Hún lagði sig fram við að sinna börnum, öldruðum og sjúkum og gaf umtalsverða upphæð til að byggja sjúkrahús í Petare eftir jarðskjálftann árið 1812; þessi spítali er nú þekktur sem Pérez de León de Petare spítalinn. Eitt af metnaðarfyllstu verkefnum í El Hatillo frá stofnun þess var hverfið sem heitir La Lagunita. Á sjötta og sjötta áratugnum var La Lagunita S.A. byggt sem "''skilvirkt, framtíðarlegt og þægilegt"'' íbúðahverfi. Til að hvetja fólk til að setjast að á svæðinu voru allir með aðild að Lagunita Country Club, golfklúbbi sem var formlega opnað völl árið 1964. [[Brasilía|Brasilíski]] landslagshönnuðurinn Roberto Burle Marx lagði sitt af mörkum í þessu verkefni, sem var byggt á 4,3 milljón fermetra [[:en:Hacienda|hacienda]] sem eitt sinn tilheyrði fyrrverandi forseta Venesúela, Eleazar López Contreras. La Lagunita hefur síðan orðið auðugur hverfi El Hatillo. Þó að El Hatillo hafi verið sjálfstætt frá Petare frá árinu 1809 varð það síðar hluti af sveitarfélaginu Sucre, þar sem Petare er einnig. Þann 19. nóvember 1991 veitti löggjafarþing Miranda, El Hatillo fullt sjálfstæði og gerði það að sjálfstæðu sveitarfélagi. Þessi ákvörðun var gefin út í Gaceta Oficial þann 17. janúar 1992. Árið 1993 var Mercedes Hernández de Silva kjörinn fyrsti borgarstjóri El Hatillo. Frá árinu 2000 hefur Alcaldía Mayor stjórnað sumum verkefnum sveitarfélagsins. == Landfræði == Sveitarfélagið El Hatillo er í suðausturhluta borgarinnar Caracas og í norðvesturhluta Miranda-fylkisins; það er eitt af 21 sveitarfélögum fylkisins. El Hatillo er einnig undir lögsögu Alcaldía Mayor, sem hefur vald yfir þremur aðliggjandi sveitarfélögum Miranda, Libertador og höfuðborgarsvæðinu. Þessi fimm sveitarfélög mynda borgina Caracas. El Hatillo er 114 ferkílómetrar að flatarmáli og er þriðja stærsta sveitarfélag höfuðborgarinnar. Náttúruleg suðurlandamæri sveitarfélagsins eru Turgua-svæðið og aðskilur El Hatillo frá Baruta og Paz Castillo sveitarfélögum. Samhliða Turgua í norðri er Sabaneta-svæðið; Prepo-fljót rennur á milli þessara tveggja svæða. Norður af Sabaneta-svæðinu rennur Prepo-áin inn í Tusmare-áin sem endar í Guaire-ánni. La Guairita áin rennur í Guaire í norðausturhluta El Hatillo. Áin Guaire er austurmörk sveitarfélagsins og aðskilur það frá Sucre og Paz Castillo. La Guairita er norðurmörk El Hatillo og sveitarfélaga Baruta og Sucre. Landamæri sveitarfélagsins liggja að Baruta í vestri og fylgja El Volcán, Pariaguán, La Mata og öðrum tindum þar til þeir mæta Turgua í suðausturhluta El Hatillo. Hæsta tindurinn í El Hatillo er Picacho de El Volcán (spænska fyrir "[[Fjall|Hámark]] eldfjallsins"), 1490 metrar, þar er útvarps-, sjónvarps- og fjarskiptaloftnet Caracas. Þrátt fyrir nafn sitt hefur fjallið ekki skráða eldfjallssögu. Önnur há fjöll í El Hatillo eru Gavilán 1148 m, Topo de El Pauji 1245 m og Topo de Piedras Pintadas 1196 m. === Umhverfi === [[Mynd:Tiendas_en_Calle_La_Paz_-_El_Hatillo_2013_001.JPG|thumb|Verslanir inn í nýlenduhúsnæði]] El Hatillo, sem stendur hærra en nágrannasvæði Caracas, er örlítið kaldara svæði en nærliggjandi miðbær Caracas. Meðalhiti er á milli 21° og 24° C. Á hæstu hæðum getur hitastigið lækkað niður í 18 °C og þoka getur verið viðvarandi. Meðalúrkoma er 997,3 millimetrar á ári; árlegt gildi getur verið á bilinu 800 til 1.500 millimetrar. Meðalraki er 75%; líkt og í Venesúela, er rigningartími frá maí til nóvember, en allir aðrir mánuðir eru taldir þurrkatími. [[Staðvindur|Vindar]]<nowiki/>nir eru norður alizé vindar. Um 30% af gróður í El Hatillo er þéttur [[skógur]]. Smærri plöntur eins og [[Runni|runnar]] um 9% og lágplöntur svipað hlutfall. Árið 1972 voru skógarnir El Hatillo lýstir verndarsvæði stórborgarsvæðisins Caracas. Í sveitarfélaginu er auðugt fuglalíf, meira en tvö hundruð skráðar tegundir, þar á meðal spörvar, örn, [[Fálkar (ættkvísl)|fálkar]] og [[uglur]]. [[Fuglaskoðun]] á svæðinu er studd af yfirvöldum Miranda, sem hafa einnig stutt verndun þessara tegunda. == Lýðfræði == Á 16. öld voru frumbyggjar Mariches drepnir af landkönnuðum; þegar saga El Hatillo hófst settust Spánverjar frá [[Kanaríeyjar|Kanaríeyjum]] að á svæðinu. Fjölskyldur frá [[Madeiraeyjar|Madeira]] í [[Portúgal]] fluttust einnig til El Hatillo og unnu aðallega í landbúnaði í La Unión. Árið 2001 voru 86% íbúa El Hatillo fæddir í Venesúela; stærsti hópurinn sem ekki fæddist í Venesúsela var frá [[Kólumbía|Kólumbíu]], 4,2% íbúa, á Spáni 2,0%, Ítalíu 1,0%, Bandaríkunum 1,0%, og Portúgal 0,8%. Í [[Manntal|manntalinu]] árið 2001 var íbúafjöldi El Hatillo sveitarfélagsins 54.225 en lýðfræðilegar upplýsingar sýna að íbúafjöldinn jókst hratt. Vegna fjölgunarinnar eru íbúar El Hatillo ekki lengur einsleitur þjóðernishópur. Árið 2001 voru 997 fæðingar í El Hatillo, sem jafngildir 18,4 fæðingum á hverja þúsund íbúa. Dauðsföll sama ár voru 2,9 á hverja þúsund íbúa. 2001 gögn sýna að það eru að meðaltali 21,3 ár af hugsanlegum lífshættulegum. Aðalorsök dauða samkvæmt gögnum frá 1999 var [[krabbamein]], sem fylgdi hjartasjúkdómum og morðum. [[Mynd:Pyramidelhatillo.gif|vinstri|thumb|200x200dp|Mannfjöldapíramídi fyrir El Hatillo byggt á gögnum frá árinu 2000.]] Gögn frá árinu 2000 sýna að fjölmennasti aldurshópurinn er 15 -19 ára, sem er 9,5% af íbúum El Hatillo. Fyrir hverja 100 konur eru 94,2 karlar í sveitarfélaginu. [[Atvinnuleysi]] árið 2001 var 6,1% og það er það fjórða lægsta í tuttugu og einu sveitarfélagi í Miranda. Árið 2001 voru 18.878 skráð heimili í El Hatillo, þar af voru 13.545 í notkun; hin húsin voru annað hvort ekkert notuð, stundum notaðuð, í byggingu eða til sölu. Að meðaltali voru fjórir í hverju heimili. Efnahalgsleg staða íbúa var þannig að 74,7% voru yfir fátæktarmörkum, 21,5% voru fátækir og 3,8% voru mjög [[Fátækt|fátækir]]. Samkvæmt manntalinu árið 2001 fékk hvert heimili í sveitarfélaginu að meðaltali 1.316.906 bolívares frá [[Bólívari|Venesúela]] á mánuði, jafnt og 1.832 Bandaríkjadala á þeim tíma eða 21.984 [[Bandaríkjadalur|Bandaríkjadala]] á ári.<ref name="dollarrate">Based on a June 29, 2001 [[exchange rate]] of [[Venezuelan bolívar|Bs.]]719/[[US$]]1</ref> === Hverfi === Þótt það séu engin skilgreind mörk fyrir [[hverfi]] El Hatillo, skiptir vefur ríkisins sveitarfélaginu í [[þéttbýli]] og [[dreifbýli]]. Í norðurhluta sveitarfélagsins eru þéttbýlishverfin El Hatillo bær, El Calvario, La Lagunita, Alto Hatillo, La Boyera, Las Marías, Oripoto, Los Pomelos, Los Naranjos, Los Geranios, La Cabaña, Cerro Verde, Llano Verde, Colinas, Vista El Valle, Los Olivos og El Cigarral. Dreifbýlishverfin eru í suðurhluta El Hatillo; þau eru La Unión, Corralito, Turgua, La Hoyadita, Sabaneta, La Mata, Caicaguana og Altos de Halcón. == Atvinnulíf == [[Mynd:Paseo_el_hatillo.jpg|hægri|thumb|300x300dp|Paseo El Hatillo verslunarmiðstöð.]] Atvinnulíf El Hatillo, líkt og annarra samfélaga samanstendur af þremur sviðum: þjónustugeirinn, sem hefur vaxið samhliða fólksfjölgun og er aðallega verslunarmiðstöðvar og smásöluverslanir í þéttbýli sem flestir selja dæmigerðar handverk landsins; [[landbúnaður]], í suðurhluta sveitarfélagsins og hefur verið til síðan El Hatillo var stofnað; og ferða [[Ferðamennska|ferðaþjónusta]], sem skapar verulegar tekjum í El Hatillo og er studd af stjórnvöldum. El Hatillo er stutt frá Caracas; aðeins 15 km suðaustur af miðbæ Caracas og í fjöllunum hefur áherslan verið á dagferðamennsku.<ref name="LP73">Dydynski (2004), p. 73.</ref> Miðborgartorgið og umhverfi þess eru vel viðhaldið og sveitarstjórnin býður upp á rútuferðir um þröngar götur til að skoða nýlenduarktektúr bæjarins. Handgerðir minjagripir og vörur eru í boði í handverksmiðjum og það eru fjölmargir veitingastaðir.<ref name="LP58">Dydynski (2004), p. 58.</ref> Það eru að minnsta kosti þrjár menningarmiðstöðvar í sveitarfélaginu sem laða að sér ferðamenn og eru vettvangur tónlistarhátíða og listsýninga. Vegna vaxandi íbúafjölda hafa fjölmargar verslunarmiðstöðvar verið byggðar í sveitarfélaginu. Hverfi eins og La Lagunita, Los Naranjos og El Hatillo Bær bjóða nú upp á stórar verslunarmiðstöðvar með fjölsala [[Kvikmyndahús|kvikmyndahúsum]]. Frá því á níunda áratugnum hefur eldri dæmigerðum húsum El Hatillo Bæ verið breytt í verslanir og veitingastaði, en nýlendu arkitektúr þeirra varðveittur. Atvinnumöguleikar innan svefnbæjarins El Hatill fara minnkandi. Fyrirtæki í sveitarfélaginu eru nánast eingöngu viðskiptalegs eðlis og hagkerfið hefur ekki vaxið á annan hátt. Skortur á landi fyrir stórar skrifstofur hefur stafað af skorti á landi, sem gerir það kostnaðarsamt að staðsetja stórar skrifstofur eða fyrirtæki á svæðinu. Þeir sem leita að atvinnu í skrifstofum eða stærri fyrirtækjum verða að fara út fyrir El Hatillo, sem stuðlar að mikilli umferð til, frá og í El Hatillo. == Lög og stjórnsýsla == [[Mynd:El_Hatillo_City_Hall.jpg|vinstri|thumb|200x200dp|Borgarráðið El Hatillo]] Lög í Venesúela tilgreina að sveitarstjórnir hafi fjögur megin hlutverk: framkvæmdastjórn, reglusetningu, endurskoðun og skipulagningu. Framkvæmdastjórnin er stjórnað af sveitarstjóranum, sem fulltrúi stjórnsýslu sveitarfélagsins á því sviði. Reglusetningin er í höndum bæjarráðsins, sem samanstendur af sjö fulltrúum, sem bera ábyrgð á umfjöllun um nýjar tilskipanir og staðbundin lög og reglur. [[Bókhald|Endurskoðunarverkefnunum]] er stjórnað af skrifstofu endurskoðunar sveitarfélagsins. Að lokum er skipulagningarfulltrúi Local Public Planning Council, sem stjórnar þróunarverkefnum fyrir sveitarfélagið. El Hatillo hafa verið fimm borgarstjórar fram til ársins 2014. Mercedes Hernández de Silva var fyrsti borgarstjóri sveitarfélagsins og var við völd frá 1993 til 1996. Flora Aranguen tók við af henni og var borgarstjóri frá 1996 til 2000. Sama ár var Alfredo Catalán kjörinn borgarstjóri og endurkjörinn árið 2004. Þann 23. nóvember 2008 var Myriam Do Nascimento kjörin borgarstjóri. Hún gegndi því starfi til ársins 2013 þegar David Smolansky tók við. Forseti bæjarráðsins árið 2007 er Leandro Pereira. Hann er studdur af stjórnmálaflokknum Justice First. Allir nema einn af sjö ráðsmönnum tilheyra stjórnmálaflokkum sem eru á móti ríkisstjórn [[Hugo Chávez]] forseta. Árið 2007 er löggjafarnefnd einnig stjórnað af Salvador Pirrone. Starf nefndarinnar er að aðstoða sveitarfélagið við lagaleg málefni, svo sem að búa til ný lög og tilskipanir. Þann 8. mars árið 2000, ári eftir að ný stjórnarskrá var kynnt í Venesúela, var ákveðið að Metropolitan District of Caracas yrði stofnað og að sumt af verkefnum El Hatillo yrðu afhent Alcaldía Mayor, sem myndi einnig stjórna Baruta, Libertador, Sucre og Chacao. Hverju sveitarfélagi er skipt í sóknir; El Hatillo hefur aðeins eina sókn, Santa Rosalía de Palermo, stundum kallað Santa Rosalíu de El Hatillo sókn eða einfaldlega El Hatillo sókn. Í desember 2006 lagði Chávez til endurskipulagningu sveitarstjórnarinnar, sem hluti af stjórnarskrárbreytingu.<ref name="constitunionalreform">{{Cite news|url=http://buscador.eluniversal.com/2006/12/23/en_pol_art_20A816893.shtml|title=The Debate on the Constitutional Reform in Venezuela|last=Aguiar|first=Asdrubal|date=2006-12-23|access-date=2007-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080125095849/http://buscador.eluniversal.com/2006/12/23/en_pol_art_20A816893.shtml|archive-date=2008-01-25|publisher=[[El Universal (Caracas)|El Universal]]}}</ref> Chávez nefndi endurbætur sínar aftur í forsetatíð sinni í janúar 2007 og lagði til nýja tegund sveitarfélaga þar sem borgarstjórum og sveitarfélögum yrðu skipt út fyrir sameiginleg völd almennings.<ref name="communalpowers">{{Cite news|url=http://commentisfree.guardian.co.uk/francisco_rodriguez/2007/01/francisco_rodriguez_on_chavez.html|title=Should egalitarians support Chávez?|last=Rodríguez|first=Francisco|date=2007-01-12|access-date=2007-02-06|publisher=[[Guardian.co.uk|Comment is free]]|archive-date=2007-01-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20070121041829/http://commentisfree.guardian.co.uk/francisco_rodriguez/2007/01/francisco_rodriguez_on_chavez.html|url-status=dead}}</ref> === Glæpir === El Hatillo með lægstu glæpatíðni í Caracas. Gögn frá árinu 2003 sýna að 53.555 glæpir áttu sér stað í fimm sveitarfélögum Caracas, en aðeins 418 (um 0,78%) áttu sér stað innan El Hatillo. Glæpatíðni í El Hatillo er verulega lægri en í systurhverfum þess; miðað við glæpaskýrslur frá 2003 og manntalið 2001 voru í El Hatillo 7,7 glæpir fyrir hverja þúsund íbúa, en meðaltal fimm Caracas sveitarfélaga var 19,4 fyrir hverja þúsund íbúa. Aðallögreglan í El Hatillo er sveitarlögregla, stundum kölluð Poli-Hatillo. Aðrir lögreglumenn geta einnig komið að löggæslu í sveitarfélaginu, þar á meðal Metropolitan Police og Miranda State Police. == Menntun == [[Mynd:Nueva_esparta_university.jpg|hægri|thumb|200x200dp|Nueva Esparta háskólinn er eina æðri menntastofnunin í El Hatillo.]] Í sveitarfélaginu er ein háskóli, Nýja Esparta háskólinn, 30.000 fermetrar stofnun staðsett í Los Naranjos. Nueva Esparta skólinn var stofnaður árið 1954 en einkarekni háskólinn var ekki byggður fyrr en árið 1989. El Hatillo býður upp á ókeypis opinbera menntun, með alls sautján grunnskólum; ellefu eru opinberir og sex eru [[Einkaskóli|einkaskólar]]. Nítján leikskólar eru í El Hatillo: tíu opinberir og níu einkareknir. Gögn um framhaldsskóla eru ófullkomin; það eru fimm einkaskólar í sveitarfélaginu, en fjöldi opinberra framhaldsskóla er ekki þekktur. Gögn ríkisstjórnarinnar sýna hvert menntunarstig aðskilið, en einstök aðstaða getur innihaldið leikskóla, grunn- og framhaldsskóla. Manntalið 2001 sýnir að 8.525 nemendur voru skráðir á [[Skólaár|skólaári]] 2000-2001; í lok skólaársins höfðu 8.149 lokið skóla það ár. == Menning == Umfangsmesta táknmynd í menningar El Hatillo er kirkjan [[Rosalia mey|Santa Rosalía]] de Palermo. Hún er við hliðina á torginu á miðsvæði El Hatillo bæjarins og er nefnd eftir Santa Rosalía. Eina sóknin í sveitarfélaginu ber einnig nafn hennar. Samfélagið er að mestu leyti [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskt]]; verslanir á staðnum selja flestar trúarlegar handgerðar vörur. Sveitarfélagið er heimili Santa Rosa de Lima Seminary, áður San José Seminary. Í El Hatillo og um allt Venesúela eru myndir af [[Jesús|Jesú]] og [[María mey|Maríu]] hluti af list og menningu. Don Baltasar de León og eiginkona hans, Ana Francisca, er minnst fyrir að stofna og vinna að uppbyggingu El Hatillo. Manuel Escalona er þekktur fyrir að hafa tekið þátt í sjálfstæðishreyfingunni El Hatillo á 19. öld; líkt og í öðrum hlutum Venesúela er [[Simón Bolívar]] talinn hetja. === Arfleifð === Santa Rosalía de Palermo sem er fædd í [[Palermo]] á Ítalíu er verndari El Hatillo. Rosalía var þekkt árið 1624 þegar leifar hennar fundust í helli. Þær voru fluttar til dómkirkjunnar í Palermo og sýndar á götum Palermo í þegar plágu gekk yfir borgina. Innan þriggja daga lauk plágunni; Rosalía var talin hafa bjargað mörgum frá pláguninni og lýst verndari borgarinnar.<ref>{{Cite web|url=http://www.newadvent.org/cathen/13184a.htm|title=St. Rosalia|last=New Advent|year=2006|access-date=2006-12-15}}</ref><ref>Ferlita, Kenneth C. (1997) [http://www.ferlita.com/ssq/story.htm Santa Rosalia.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303193539/http://www.ferlita.com/ssq/story.htm|date=March 3, 2016}} Retrieved on 2006-12-15.</ref> Mörgum árum síðar trúði stofnandi El Hatillo því einnig að Santa Rosalía hefði verndað hann gegn sýkingu. Í Guipuzcoana-hneykslinum í Venesúela voru faðir Baltasar, Juan Francisco de León, og synir hans fangar í [[Cádiz]]. Juan Francisco lést af völdum [[Bólusótt|bólusóttar]] en Don Baltasar lauk afplánun og flutti til El Hatillo. Baltasar flutti arfleifð Santa Rosalía de Palermo til El Hatillo, þar sem hann trúði því að hún verndaði hann gegn plágu sem drap föður hans í Cádiz. Menningu El Hatillo hefur vaxið í kringum Santa Rosalía; hún er talin vera sú sem annast fólk og verndar El Hatillo frá öllum [[Heimsfaraldur|faraldri]] sem gæti komið á svæðið. Don Baltasar tengdi Rosalíu við menningu El Hatillo að minnsta kosti í tvígng. Fyrst árið 1776 þegar El Calvario kapellan var byggð og tileinkuð hinum heilaga og síðan árið 1784 þegar stærri sóknarkirkja sem hét Iglesia ''Santa Rosalía'' de Palermo var byggð. === Svæðisbundnar hátíðir === Til viðbótar við hátíðir eins og [[jól]], nýári, kjötkveðjuhátíð og [[Páskar|páska]], hefur El Hatillo fjölda hátíða sem eru einstakar á svæðinu. Frá stofnun El Hatillo árið 1766 hefur vikulöng hátíð til heiðurs Santa Rosalía de Palermo (Spanish: Fiestas ''Patronales'' en honor a Santa Rosalías de Palergo) verið haldin í september með skrúðgöngum, kaþólskum messum og hefðbundnum leikjum. Hátíðinni lýkur með hefðbundinni losun blaðra með flugeldum. Á [[Skírdagur|skírdag]] er skrúðganga þar sem mynd af krossfestum Kristi skreytt með blómum og sýnd á Plaza Bolívar í El Hatillo. Frá árinu 1938 hefur kjötkveðjuhátíð verið haldin í El Hatillo með dansi, skrúðgöngum og kosningu kjötkveðjudrottningar á Plaza Bolívar. Upphafs El Hatillo er minnst 12. júní ár hvert með hátíðarhöldum, þar á meðal hefðbundnum leikjum, messum og blöðrum. Hefð sem hefur trúarlega og landbúnaðarlega skírskotun hefur verið haldin í maí frá byrjun tuttugustu aldar. Þriðji sunnudagur í maí er hátíð Dama antañona, þar sem íbúar heiðra konur El Hatillo með dæmigerðum mat og gjöfum.<ref name=7catalogo0405>{{cite book|author=Instituto del Patrimonio Cultural |title=Catalogo del Patrimonio Cultural Venezolano 2004–2005. Municipio El Hatillo |year=2005 |publisher=Ministerio de la Cultura |location=Caracas |isbn=978-980-6448-21-6 |url=http://www.ipc.gov.ve/censo/cat_miranda/cat_miranda_hatillo.html |access-date=2006-12-15 |chapter=Las Manifestaciones Colectivas (PDF) |chapter-url=http://www.ipc.gov.ve/censo/cat_miranda/7_Las%20Manifestaciones%20Colectivas_El%20Hatillo.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070515080719/http://www.ipc.gov.ve/censo/cat_miranda/cat_miranda_hatillo.html |archive-date=May 15, 2007 |language=es}}</ref> === List === [[Mynd:Bolivar_sq_stairs.jpg|hægri|thumb|245x245dp|Bolívar torgið, hjarta El Hatillo.]] Menningar- og félagsmiðstöðin El Hatillo, El Hatillo Listamiðstöðin og El Hatillo Atheneum eru miðstöðvar listrænnar starfsemi á svæðinu. Árið 2006 opnaði Dave Samuels árlega Alþjóðlegu tónlistarhátíðina í El Hatillo í El Hatill Art Center. Simón Díaz, Steve Smith, Serenata Guayanesa, Mike Stern og aðrir þekktir tónlistarmenn fylgdu Samuels. Frá árinu 1999 hefur El Hatillo Jazz Festival laðað að sér gesti til sveitarfélagsins til að hlusta á innlenda og erlenda jazz listamenn. Listræna menning El Hatillo er rík af handverki. Leirker er algengur minnjagripur fyrir ferðamenn og það eru margir og helga sig [[Leirkeragerð|leirkerasmíði]] í sveitarfélaginu. Turgua Group er listamannasamfélag með næstum tuttugu leirkerasmiðum og járnsmiðum, stofnað árið 1992 af Guillermo Cuellar, alþjóðlega þekktum leirkerasmiður.<ref>Cornell College (Dec. 20, 2002). [http://www.cornellcollege.edu/news_center/press_releases/nr2002/cuellar_ceramics.shtml Cornell hosts exhibition by Venezuelan potter, alumnus Guillermo Cuellar.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615024134/http://www.cornellcollege.edu/news_center/press_releases/nr2002/cuellar_ceramics.shtml|date=June 15, 2010}} Press Release Archive, 2002–2003. Retrieved on 2006-12-15</ref><ref name="guillermocuellar">{{Cite web|url=http://www.akardesign.com/creators/moreinfo.asp?iCreatorID=57|title=Grupo Turgua|last=Akar Design|year=2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930084845/http://www.akardesign.com/creators/moreinfo.asp?iCreatorID=57|archive-date=2007-09-30|access-date=2006-12-01}}</ref> Hópurinn hefur tvær sýningar á ári, sem hafa vaxið frá leirkerasýningu eingöngu til umfangsmeiri sýninga á [[Skartgripur|skartgripum]], [[Ljósmyndun|ljósmyndunum]], tréverki, [[Teikning|teikningum]] og [[Vefnaður (aðferð)|vefnaði]]. Í maí 2005 vann sveitarstjórnin með japanska sendiráðinu í að skipuleggja Japan Cultural Week, sýningu sem haldin var í Listamiðstöðinni með [[Dvergtré|bonsai]], [[origami]], [[kimono]], [[Bardagaíþrótt|bardagalistum]], [[anime]] og öðrum þáttum japanskrar menningar. Viðburðurinn bauð upp á ókeypis vinnustofur til að læra þessar japanskar listir. Í framhaldi af menningarlegri kynningu í sveitarfélaginu var ''III'' Salón de Fotografía El Hatillo, ljósmyndasamkeppni fyrir börn, áhugamenn og atvinnumenn, skipulögð í október 2005. === Matarmenning === [[Mynd:Churros_el_hatillo.JPG|vinstri|thumb|200x200dp|Churros með [[súkkulaði]].]] Matarmenningin í El Hatillo hefur dafnað samhliða þróun viðskipta innan sveitarfélagsins. Í grein í september árið 2006, í vikuritinu Venesúela Estampas, var matarmenningu í El Hatillo lýst og þar benti á að El Hatillo er boðið upp á venjulegan Venesúelsk mat, auk nýrrar matargerðarlistar. Sjónvarpskokkurinn Yuraima Blanco opnaði Matreiðslustofnunina í El Hatillo, þar sem gestir geta notið margs konar matar. Það eru einnig dæmigerðir cachapa veitingastaðir og [[kaffihús]], auk annarra veitingastaða sem gera út á samþættingu erlendra og innlendra matvæla. Samkvæmt Estampas er vel þekktur veitingastaður á staðnum sem heitir "Mauricio's" sem blandar svissneskum og frönskum mat með Karibbískri gastronomy. El Hatillo býður einnig upp á margar tegundir af sælgæti, svo sem churros, kökur og [[Rjómaís|ís]]. Það eru ýmsir aðrir veitingastaðir í El Hatillo sem bjóða upp á fjölbreytta matargerð eins og þýskan og [[Taíland|taílenskan]] mat.<ref name="LP85">Dydynski (2004), p. 85.</ref> === Íþróttir === Lagunita Country Club er ein mikilvægasta íþróttaaðstaða í sveitarfélaginu. Félagið býður upp á tennis og sund, en það er best þekkt fyrir golfvöllinn sinn, heimili WGC-heimsmeistaramótsins 1974. Gólfvöllurinn er hannaður af Dick Wilson, félagið hóf starfsemi með bráðabirgða höfuðstöðvum árið 1959, og opnaði formlega árið 1964. Lagunita Country Club gegndi mikilvægu hlutverki í þróun og uppbyggingu La Lagunita hverfisins sem er metnaðarfullt þéttbýlisverkefni sem hefur orðið eitt auðugasta svæði Caracas.<ref name="lagunitacc">{{Cite web|url=http://www.worldgolf.com/courses/southamerica.html|title=Golf Courses of South America|last=Tekware|access-date=2006-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20061112062639/http://www.worldgolf.com/courses/southamerica.html|archive-date=2006-11-12|url-status=dead}}</ref> Hiparión er annar klúbbur sem er í El Hatillo. Samkvæmt ''Venesúela Census of Cultural Heritage'', var þessi [[Hestamennska|hesta]]<nowiki/>mannastaður frá 1930 upphaflega notaður fyrir hestaferðir, en síðar varð hann staður fyrir þjálfun og umönnun hesta. Hiparión klúbburinn er alþjóðlega þekktur fyrir hestaþjálfun sína. El Volcan er lítið fjall um 1500 m hæð.og um 500 metra hækkun frá umhvefinu. Vinsælt að fara þagað upp gangandi, hjólandi eða akandi. Svæðið er opið almenningi og reiðhjólið er hvorki sérstaklega leyfilegt né bannað samkvæmt lögum. Gönguleiðirnar eru einnig notaðar af göngufólki alla vikuna. Bílferð kostar um 10 Venesúela bolivars á ferð, þeir keyra frá bílastæði Farmatodo apótekabúð í La Boyera, upp á toppinn, tekur frá 15 mínútum til 30 mínútum eftir umferð á svæðinu. Svæðið, auk þess að vera notaður aðallega í afþreyingarskyni, hefur hann einnig verið notaður fyrir óreglulega skipulagðar undanhallahjólreiðar vegna skorts á skipulagi á hjólreiðum samfélaginu. === Ferðamennska og afþreyingar === Í El Hatillo garðtorgið Bolívar Plaza (Spanish: Plaza ''Bolívar''). Það er í miðju bæjarins og gegnir lykilhlutverki í samkomum bæjarbúa. Plaza var byggð árið 1785 og hét upphaflega Plaza Mayor eða Plaza del Mercado. Árið 1911 var brjóstmynd til heiðurs Manuel Escalona sett á torgið, sem var nefnt til heiðurs honum. Árið 1952 var brjóstmynd af Simón Bolívar skipt út fyrir brjóststmyndina af Manuel Escalona og torgið var aftur nefnt eftir hetjunni í Venesúela. Hinum megin við Bolívar torgið er 18. aldar Santa Rosalía de Palermo kirkjan, sem var lýst þjóðsaga minnisvarði árið 1960. Á milli El Hatillo og La Lagunita er minna torg, Manuel Escalona Plaza (Spanish: ''Plazoleta Manuel Escalena''). Þar er annar þéttbýlis minnisvarði sem sýnir brjóstmynd Escalona sem áður var á Bolívar torginu. ''Sucre'' Plaza (Spanish) er í suðurhluta bæjarins; þetta er sögulegur staður þar sem fólk batt múldýr sín á meðan það fer á The Four Corners, og það er einnig þekkt sem Plaza La Ceiba. The Four Corners (Spanish: Las Cuatro Esquinas) var þægilegur samkomustaður í El Hatillo, sem samanstóð af almennri verslun, vélbúnaðarverslun, fjárhættuspili og bar. La Lagunita er svæði San Constantino og Santa Elena rúmensku rétttrúnaðarkirkjunnar . Byggingin er byggð á 16. öld. Hún var flutt frá Rúmeníu og gerð algjörlega úr [[eik]], firviði, og skreytt með meira en 40.000 sérskornum flísum. Hún er ein af aðeins 15 kirkjum af sinni tegund sem eftir eru í heiminum og ein af aðeins tveimur utan Rúmeníu; hin er í Sviss. Í Caicaguana hacienda í La Lagunita í Expanzoo er staður fyrir börn þar sem gestir geta séð og snert framandi dýr. Dýragarðurinn er þekktur fyrir að bjóða upp á einstök atvinnutækifæri. Starfsmennirnir eru frá fátækum fjölskyldum og sumt starfsfólk er geðfatlað. Barnadýragarðurinn er staður fyrir börn til að eiga samskipti við dýr; gestir geta fóðrað og snert dýrin, farið á hestbak og leigt staðinn fyrir sérstaka viðburði. Meiri samskipti við náttúruna má upplifa með því að heimsækja Morro la Guairita garðinn í El Cafetal. Staðurinn er almennt þekktur sem Indian Caves (Spanish: Cuevas del Indio) þar er kerfi með 22 náttúrulegum opum í fjallinu og er eini staðurinn í Caracas þar sem klettaklifur er leyft. Leiðsögumenn eru til staðar og hægt er að njóta útsýnis yfir El Ávila þegar farið er upp í garðinn.<ref name=variedades>{{cite news |author=Rusé Martín Galano |title=El Hatillo y Ávila Mágica |publisher=Variedades |pages=58–61 |date=March 2006}} {{in lang|es}}</ref> == Samgöngur == [[Mynd:Hatillo-street.JPG|vinstri|thumb|200x200dp|Hefðbundin gata með nýlenduhúsum.]] Fjöllin og landfræðileg sérkenni El Hatillo hafa gert það erfitt að lengja Caracas Metro til suðaustur Caracas, þannig að helstu samgöngur í sveitarfélaginu eru einkabílar og [[almenningssamgöngur]]. Lagt hefur verið til að framlengja neðanjarðarlest 5, en bygging hefur ekki hafist; 2. áfangi Línunnar 4 er enn í smíðum. [[Borgarskipulag|Skipulagsáætlun]] í sveitarfélaginu hefur verið brotakennd. Fréttaheimildir sýna að að minnsta kosti frá árinu 1998 hafa nágrannar verið að kvarta yfir þéttri umferð sem stafar af nýjum íbúðahúsnæði og verslunarbyggingum, en ekki hefur verið lokið við nýja eða bætta vegi til að leysa umferðarvandamálin. Suðurvegur sem mælt var með fyrir 25 árum hefur ekki verið byggður vegna mikils kostnaðar. Hins vegar er ný leið í smíðum sem mun tengja La Lagunita við Macaracuay hverfi í norðausturhluta Karákas og áætlað er að lokið verði við hana árið 2010. Samkvæmt borgarstjóra Catalán munu 23% íbúa El Hatillo að lokum nota þessa leið. Kostnaðurinn var áætlaður í byrjun árs 2006 19.572.000 $ . Lausnir eins og fyrirhuguð framlengingu neðanjarðarlestarinnar og vegurinn sem tengir La Lagunita og Macaracuay, geta bætt umferðarteppu í kringum El Hatillo, en umferðarvandinn hefur áhrif á allt Caracas. Áætlað er að ein milljón ökutækja fari í gegnum Caracas á hverjum degi og veldur því að samgöngukerfið hrundi. Bílar ferðast á meðalhraða 15 km / klst á götum og hraðbrautum Caracas.<ref name=trafficcongestion>{{cite news |last=Hernández |first=Jorge |author2=Marisol DeCarli |url=http://economia.eluniversal.com/2006/11/06/ccs_art_60042.shtml |title=Un millón de carros saturan Caracas |publisher=[[El Universal (Caracas)|El Universal]] |date=2006-11-06 |access-date=2006-11-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080125092415/http://economia.eluniversal.com/2006/11/06/ccs_art_60042.shtml |archive-date=2008-01-25 |language=es}}</ref> Fjölmargir þættir stuðla að umferðarvandamálum í Caracas. Samkvæmt ''Venesúela Samtökum flutningaverkfræðinga'' ætti borgin að nota 20% af almenningssvæði sínu til samgöngur. Í Caracas er minna en 12% notað.<ref name="trafficcongestion" /> Árið 2004 voru fimmtíu þúsund nýir bílar seldir í Caracas. Árið 2005 voru sextíu þúsund fleiri seldir og í nóvember 2006 höfðu sjötíu þúsund verið seldir. Á fimm árum eru 250 þúsund fleiri bílar í umferð í Caracas á vegum sem hafa ekki vaxið að umfangi í hlutfalli við aukningu á fjölda bíla.<ref name="trafficcongestion" /> Ennfremur eru almenningssamgöngur ekki áreiðanlegar; að meðaltali tekur ferð í borginni með almenningssamskiptum um níutíu mínútur. == Sjá einnig == * Molluscs frá El Hatillo sveitarfélaginu, Miranda, Venesúela == Heimildir == <references group="" responsive="0"></references> == Tilvísanir == * {{Cite book|title=Venezuela|last=Dydynski|first=Krzysztof|last2=Charlotte Beech|date=August 2004|publisher=Lonely Planet Publications|isbn=1-74104-197-X|location=London}} == Ytri tenglar == * El [https://web.archive.org/web/20060502015103/http://www.elhatillo.com.ve/tourhome_en.shtml Hatillo] Sýndarferð * [http://www.mipunto.com/temas/3er_trimestre02/hatillo.html Hatillo. Rauðþakið þorp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120205091856/http://www.mipunto.com/temas/3er_trimestre02/hatillo.html |date=2012-02-05 }} (á spænsku) * El Hatillo: Nýlenduborur sem er staðsettur í stórborginni (á spænsku) Á ráðstefnubúð og gestir Venesúela * Alcaldía El Hatillo (á spænsku) Nýja Esparta háskólinn * El [https://web.archive.org/web/20060226192228/http://www.caracasvirtual.com/elhatillo.asp Hatillo] (á spænsku) CaracasVirtual.com [[Flokkur:Karakas]] 6uqoron0ezayo01zrm5tpamo5x178nu 0 174575 1984608 1806579 2026-11-01T00:46:12Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984608 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Glandieu Falls France.jpg|200px|thumb|right|Glandieufoss]] '''Glandieufoss''' ([[franska]]: ''Cascade de Galndieu'') er foss í [[Ain]]-sýslu í [[Auvergne-Rhône-Alpes]]-héraði í Frakklandi. Hann er 60 metrar hár. Fossinn fellur úr ánni Gland.<ref>{{cite web |url=https://patrimoines.ain.fr/n/cascade-de-glandieu-a-bregnier-cordon/n:1529 |title=Cascade de Glandieu à Brégnier-Cordon - Patrimoine(s) de l'Ain |publisher=patrimoines.ain.fr |accessdate=25 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230424141211/https://patrimoines.ain.fr/n/cascade-de-glandieu-a-bregnier-cordon/n:1529 |archive-date=24 apríl 2023 |url-status=dead}}</ref> Fossinn er við Glandieu á milli þorpanna Brégnier-Cordon og Saint-Benoît.<ref>{{cite web |url=https://www.europeanwaterfalls.com/waterfalls/cascade-de-glandieu/ |title=Cascade de Glandieu |publisher=europeanwaterfalls.com |accessdate=25 April 2023}}</ref>; <ref>{{cite web |url=https://www.ain-tourisme.com/fiches/Groslee-Saint-Benoit/Espaces-Naturels-Sensibles/Cascade-de-Glandieu-Espace-Naturel-Sensible-de-l-Ain/169688/ |title=Cascade de Glandieu |publisher=ain-tourisme.com |accessdate=25 April 2023}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> == Myndir == <gallery> Glandieu (Saint-Benoît).JPG|Mörkin á milli Brégnier-Cordon og Saint-Benoît. Cascade_Glandieu.JPG| </gallery> {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Fossar í Frakklandi‎]] lrznggdrwk35jbubj07vnlz0e3ezzwc 0 181521 1984546 1871897 2026-10-31T13:38:38Z Linxedits28 122120 1984546 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Charli XCX | mynd = Charli xcx at Berlinale 2026-1.jpg | mynd_alt = | mynd_texti = Charli XCX árið 2026 | fæðingarnafn = Charlotte Emma Aitchison | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1992|8|2}} | fæðingarstaður = [[Cambridge]], [[England]] | starf = {{hlist|Söngvari|lagahöfundur}} | ár = 2008–í dag | vefsíða = {{URL|charlixcx.com}} | maki = | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | stefna = {{hlist|[[Rafpopp]]|[[danspopp]]|[[popp pönk]]}} | útgefandi = {{hlist|Vroom Vroom|[[Warner Music Group|Warner]]|[[Asylum Records|Asylum]]|[[Atlantic Records|Atlantic]]|Iamsound}} }} }} '''Charlotte Emma Aitchison''' (f. 2. ágúst 1992), þekkt sem '''Charli XCX''', er ensk söngkona og lagahöfundur. Hún er fædd í [[Cambridge]] og ólst upp í [[Essex]]. Hún byrjaði að gefa út lög á [[Myspace]] árið 2008. Árið 2010 skrifaði hún undir hjá [[Asylum Records]] og gaf út nokkrar smáskífur og blandspólur árin 2011 og 2012. Árið 2012 gaf hún út lagið „I Love It“ með sænska tvíeykinu [[Icona Pop]]. Fyrsta breiðskífan hennar, ''True Romance'', var gefin út árið 2013. Ári seinna vann hún með ástralska rapparanum [[Iggy Azalea]] á laginu „Fancy“ sem náði fyrsta sæti á [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] vinsældalistanum. Sama ár gaf hún út lagið „Boom Clap“ sem var fyrsta sóló lagið hennar að ná topp-10 á Hot 100. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''True Romance'' (2013) * ''Sucker'' (2014) * ''Charli'' (2019) * ''How I'm Feeling Now'' (2020) * ''Crash'' (2022) * ''Brat'' (2024) == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{stubbur|æviágrip|tónlist}} {{f|1992}} [[Flokkur:Breskir söngvarar]] [[Flokkur:Enskir tónlistarmenn]] le9f67vcido6ofg27ptv9bgmchw9xh2 0 182773 1984625 1984038 2026-11-01T05:50:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 2 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984625 wikitext text/x-wiki {{Félagasamtök |nafn = Nihon Hidankyō<br>{{nobold|日本被団協}} |bakgrunnslitur = |mynd = |stofnun={{start date and age|1956|10|8}} |gerð=Óháð samtök, mannréttindasamtök |staða= |markmið=Afnám kjarnavopna |höfuðstöðvar= {{JPN}} [[Shibadaimon]], [[Minato]], [[Tókýó]] |titill_leiðtoga = Formaður |nafn_leiðtoga = [[Sueichi Kido]] |verðlaun = [[Friðarverðlaun Nóbels]] (2024) |vefsíða= {{URL|ne.jp/asahi/hidankyo/nihon}} }} '''Nihon gensuibaku higaisha dantai kyōgi-kai''' ([[japanska]]: 日本原水爆被害者団体協議会), gjarnan stytt í '''Nihon Hidankyō''' (japanska: 日本被団協), eða í lauslegri þýðingu ''Japanssamband samtaka eftirlifenda atóm- og vetnissprengja'', eru samtök sem stofnuð voru árið 1956 af fólki sem lifði af [[kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki]] (''[[hibakusha]]'') í þeim tilgangi að þrýsta á japönsk stjórnvöld að bæta stuðning við fórnarlömbin og hvetja erlendar ríkisstjórnir til að leggja niður [[kjarnavopn]].<ref>{{cite web|url=http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/rn_page/english/index_english/index_english.html|title=Welcome to HIDANKYO|publisher=Japan Confederation of A- and H-Bomb Sufferers Organization (Nihon Hidankyo) website|accessdate=2007-08-31|archive-date=2023-09-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230907193450/http://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/rn_page/english/index_english/index_english.html|url-status=dead}}</ref> Samtökin hafa meðal annars safnað saman þúsundum vitnisburða, gefið út ályktanir og áköll og sent árlegar sendinefndir til ýmissa alþjóðastofnana, þar á meðal [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]], til að hvetja til afnáms kjarnavopna.<ref name="NobelPrizeorg-2024">{{Cite web |title=The Nobel Peace Prize 2024 - Press release|url=https://www.nobelprize.org/prizes/peace/2024/press-release/ |date=2024-10-11 |access-date=2024-10-11 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> Samtökin hlutu [[friðarverðlaun Nóbels]] árið 2024 fyrir „baráttu sína fyrir kjarnorkuvopnalausum heimi og fyrir að sýna með eigin vitnisburði hvers vegna aldrei megi beita kjarnavopnum aftur“.<ref name="NobelPrizeorg-2024" /><ref>{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/world/nobel-peace-prize-awarded-to-the-japanese-organisation-nihon-hidankyo-of-survivors-of-the-world-war-ii-atomic-bombings/cid/2054712|title=Nobel Peace Prize awarded to the Japanese organisation Nihon Hidankyo of survivors of the World War II atomic bombings|publisher=telegraphindia}}</ref> == Saga == Nihon Hidankyo eru landssamtök sem stofnuð voru af hópum fólks sem lifði af [[kjarnorkuárásirnar á Hiroshima og Nagasaki]] í hverju héraði Japans, sem kallað er [[hibakusha]] á japönsku.<ref name="西日本新聞me">{{Cite web |title=被団協機能不全に 「はっちゃん」の努力 原爆を背負って(42) |url=https://www.nishinippon.co.jp/item/n/630110/ |access-date=2024-10-11 |website=西日本新聞me |language=ja}}</ref> Sprenging [[Castle Bravo]]-vetnissprengjunnar, sem Bandaríkjamenn sprengdu í tilraunaskyni á [[Bikini-hringrif]]inu árið 1954, olli alvarlegum geislunarheilkennum á íbúum hringrifanna í grenndinni og á 23 skipverjum á japanska veiðiskipinu ''[[Daigo Fukuryū Maru]]''. Þetta leiddi til stofnunar [[Japanska ráðið gegn atóm- og vetnissprengjum|Japanska ráðsins gegn atóm- og vetnissprengjum]] í Hiroshima næsta ár.<ref>{{Cite web |title=ヒロシマの記録１９５５ ９月 |url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26316 |access-date=2024-10-11 |website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20241110174133/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26316 |archive-date=2024-11-10 |url-status=dead}}</ref> Fólk sem hafði lifað af kjarnorkuárásirnar stofnaði í kjölfarið samtökin Nihon Hidankyo með stuðningi hreyfingarinnar á öðru ársþingi ráðsins í Nagasaki.<ref>{{Cite web |title=日本被団協 |url=https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about2-02.html |access-date=2024-10-11 |website=www.ne.jp |archive-date=2022-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221127054440/https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about2-02.html |url-status=dead }}</ref> Samheldni hreyfingarinnar var hins vegar hætt komin þegar ráðið tók virkan þátt í [[Anpo-mótmælin|mótmælum]] gegn [[Öryggissáttmáli Japans og Bandaríkjanna|öryggissáttmála Japans og Bandaríkjanna]] ásamt [[Sósíalistaflokkurinn (Japan)|japanska Sósíalistaflokknum]] árið 1959.<ref>{{Cite web |title=ヒロシマの記録１９５９ ３月 |url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26262 |access-date=2024-10-11 |website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター |language=ja}}</ref> Margir stuðningsmenn sögðu sig úr ráðinu og stofnuðu ný samtök með stuðningi [[Frjálslyndi lýðræðisflokkurinn (Japan)|Frjálslynda lýðræðisflokksins]]. Þessi nýju samtök voru leidd af Masatoshi Matsushita, leiðtoga hins andkommúníska [[Lýðræðislegi sósíalistaflokkurinn (Japan)|Lýðræðislega sósíalistaflokks]].<ref>{{Cite web |title=ヒロシマの記録１９６１ １１月 |url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26246 |access-date=2024-10-11 |website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター |language=ja |archive-url=https://web.archive.org/web/20231004033017/https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26246 |archive-date=2023-10-04 |url-status=dead}}</ref> Þegar Sovétríkin hófu kjarnorkutilraunir á ný árið 1961 neitaði kommúnistaarmur ráðsins að fordæma þær, sem skapaði mikla spennu innan samtakanna.<ref>{{Cite web |title=ヒロシマの記録１９６１ ９月 |url=https://www.hiroshimapeacemedia.jp/?p=26244 |access-date=2024-10-11 |website=中国新聞ヒロシマ平和メディアセンター |language=ja}}</ref> Þetta leiddi til frekari klofnings innan hreyfingarinnar þar sem hópur tengdur Sósíalistaflokknum stofnaði nýtt ráð sem fordæmdi allar kjarnorkutilraunir án tillits til þess hvaða ríki gerði þær.<ref>{{Cite web |last=peace-forum20 |date=2020-05-01 |title=原水禁とは - 原水禁 |url=http://gensuikin.peace-forum.com/about_gensuikin/ |access-date=2024-10-11 |website=原水禁 - 核と人類は共存できない}}</ref> Flokkadrættir innan hreyfingarinnar gegn kjarnavopnum leiddu jafnframt til þess að klofningar urðu milli eftirlifenda kjarnorkuárásanna í tilteknum landshlutum, til dæmis í Hiroshima, þar sem samnefnd ráð urðu til sem hvert um sig nutu stuðnings sósíalista og kommúnista.<ref name="西日本新聞me" /> Landssamtökin sjálf ákváðu að tengja sig ekki við neinar stjórnmálahreyfingar árið 1965, eftir að hreyfingin hafði orðið æ flokkspólitískari.<ref name="西日本新聞me" /> == Starfsemi == Í dag fæst Nihon Hidankyo meðal annars við eftirfarandi starfsemi:<ref>{{Cite web |title=日本被団協 |url=https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about1-01.html |access-date=2024-10-11 |website=www.ne.jp |archive-date=2024-11-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241101212140/https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/about/about1-01.html |url-status=dead }}</ref> * Áköll eftir afnámi kjarnavopna og kröfur um bætur frá hinu opinbera, * Bænaskrár til japönsku ríkisstjórnarinnar, Sameinuðu þjóðanna og erlendra stjórna, * Förgun kjarnorkuvopna, stofnun alþjóðasáttmála um afkjarnavopnun, skipulagningu alþjóðlegra ráðstefna, setningu laga gegn kjarnorku og eflingu á hjálp við eftirlifendur árásanna, * Vitundarvakningu um veruleika kjarnorkuárásanna bæði innanlands og á alþjóðavettvangi, * Rannsóknir, útgáfu, sýningar og samkomur um tjón kjarnorkusprengja, * Ráðgjöf og stuðning fyrir eftirlifendur sprengjuárásanna. == Lykilfólk == [[Mynd:Jørgen Watne Frydnes awarding Terumi Tanaka, Shigemitsu Tanaka, and Toshiyuki Mimaki at 2024 Nobel Peace Prize Ceremony 8 (cropped).jpg|thumb|right|[[Terumi Tanaka]], [[Shigemitsu Tanaka]] og [[Toshiyuki Mimaki]] taka við [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunum Nóbels]] fyrir hönd Nihon Hidankyo árið 2024.]] === Núverandi meðlimir<ref>{{Cite web |title=welcome to HIDANKYO in Japanese |url=https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/about/about1-01.html |access-date=2024-10-11 |website=www.ne.jp |archive-date=2026-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260825034823/https://www.ne.jp/asahi/hidankyo/nihon/english/about/about1-01.html |url-status=dead }}</ref> === ==== Meðformenn: ==== * [[Terumi Tanaka]]: Varð fyrir geislun 3,2 km frá miðju sprengingarinnar í Nagasaki þegar hann var 13 ára; tók við embætti þann 14. júní 2017<ref>{{Cite web |last=長崎新聞 |date=2018-06-15 |title=被団協 代表委員に田中重光氏 総会で選出 故谷口氏の後任 ｜ 長崎新聞 |url=https://nordot.app/380181374566712417 |access-date=2024-10-11 |website=長崎新聞 |language=ja-JP |archive-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109172329/https://nordot.app/380181374566712417 |url-status=dead }}</ref> * [[Shigemitsu Tanaka]]: Varð fyrir geislun 6 km frá miðju sprengingarinnar í Nagasaki þegar hann var 4 ára;<ref>{{Cite web |title=長崎の声 - 広島・長崎の記憶～被爆者からのメッセージ - 朝日新聞社 |url=https://www.asahi.com/hibakusha/nagasaki/n01-00021j.html |access-date=2024-10-11 |website=www.asahi.com}}</ref> tók við embætti þann 14. júní 2018<ref>{{Cite web |last=長崎新聞 |date=2018-06-15 |title=被団協 代表委員に田中重光氏 総会で選出 故谷口氏の後任 ｜ 長崎新聞 |url=https://nordot.app/380181374566712417 |access-date=2024-10-11 |website=長崎新聞 |language=ja-JP |archive-date=2025-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250109172329/https://nordot.app/380181374566712417 |url-status=dead }}</ref> * [[Toshiyuki Mimaki]]: Varð fyrir geislun á heimili sínu í Hiroshima þegar hann var 3 ára;<ref>{{Cite web |title=広島の声 - 広島・長崎の記憶～被爆者からのメッセージ - 朝日新聞社 |url=https://www.asahi.com/hibakusha/hiroshima/h02-00003j.html |access-date=2024-10-11 |website=www.asahi.com}}</ref> tók við embætti þann 9. júní 2022<ref>{{Cite web |date=2022-06-09 |title=日本被団協の代表委員に箕牧さん 大きな壁に挑む新たな「顔」：朝日新聞デジタル |url=https://www.asahi.com/articles/ASQ696WVMQ67PITB00M.html |access-date=2024-10-11 |website=朝日新聞デジタル |language=ja}}</ref> ==== Aðalritari: ==== * [[Sueichi Kido]]: Varð fyrir geislun í Nagasaki þegar hann var 5 ára; tók við embætti þann 7. júní 2017<ref>{{Cite web |date=2022-06-09 |title=日本被団協の代表委員に箕牧さん 大きな壁に挑む新たな「顔」：朝日新聞デジタル |url=https://www.asahi.com/articles/ASQ696WVMQ67PITB00M.html |access-date=2024-10-11 |website=朝日新聞デジタル |language=ja}}</ref> === Fyrrum meðlimir === * [[Sumiteru Taniguchi]]: Slasaðist illa 1,8 km frá miðju sprengingarinnar í Nagasaki þegar hann var 16 ára; meðformaður samtakanna til dauðadags 20. ágúst 2017<ref>{{Cite web |publisher=[[BBC]] |title=Nagasaki atomic bomb survivor Sumiteru Taniguchi dies at 88 |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41094741.amp|access-date=2024-10-11|date=2017-08-30}}</ref> * [[Sunao Tsuboi]]: Slasaðist illa 1,5 km frá miðju sprengingarinnar í Hiroshima þegar hann var 20 ára; meðformaður samtakanna til dauðadags 24. október 2021<ref>{{Cite web |date=2021-10-27|title=Sunao Tsuboi: Campaigning Hiroshima survivor dies aged 96|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-59060950.amp |access-date=2024-10-11 |publisher=[[BBC]]}}</ref> * [[Mikiso Iwasa]]: Slasaðist illa 1,2 km frá miðju sprengingarinnar í Hiroshima þegar hann var 16 ára; meðformaður samtakanna til dauðadags 7. september 2020.<ref>{{Cite web|title=Anti-nuclear crusader Mikiso Iwasa dies at the age of 91|url=https://www.asahi.com/sp/ajw/articles/13717777|access-date=2024-10-11|publisher=[[The Asahi Shimbun]]|date=2020-09-25}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> ==Viðurkenningar== *2003: [[Seán MacBride-friðarverðlaunin]]<ref>[https://ipb.org/sean-macbride-peace-prize/ Seán MacBride Peace Prize - IPB]</ref> *2010: [[Man of Peace|Verðlaun fyrir félagslega aðgerðastefnu]] frá heimsþingi friðarverðlaunahafa Nóbels<ref>{{Cite web |date=2024-10-11 |title=Japanese atomic bomb survivor organisation Nihon Hidankyo wins Nobel Peace Prize: All you need to know |url=https://indianexpress.com/article/what-is/nobel-peace-prize-goes-to-japanese-organization-nihon-hidankyo-9615409/ |access-date=2024-10-11 |website=The Indian Express |language=en}}</ref> *2024: [[Friðarverðlaun Nóbels]]<ref name="NobelPrizeorg-2024" /> Áður en Nihon Hidankyo unnu friðarverðlaun Nóbels árið 2024 höfðu þau verið tilnefnd árin 1985, 1994 og 2015 af [[Alþjóðafriðarskrifstofan|Alþjóðafriðarskrifstofunni]] í Sviss.<ref>[http://www.japantimes.co.jp/opinion/2015/08/01/commentary/atomic-bomb-survivors-nominated-nobel-prize/#.Vdtc7yWqqkp Atomic bomb survivors nominated for Nobel prize | The Japan Times]. They were awarded the Nobel Peace Price in 2024. </ref> ==Tengt efni== * [[ICAN]] * [[Sáttmálinn um bann við kjarnavopnum]] ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{s|1956}} [[Flokkur:Japönsk félagasamtök]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] [[Flokkur:Hreyfingar gegn kjarnorkuvopnum]] e59o1e46fevxdtqcjwehm66l02j8y8k 0 183244 1984563 1958345 2026-10-31T18:27:07Z Alvaldi 71791 /* Lið */ 1984563 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=Women's National Basketball Association |mynd = |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=24. apríl 1996 |Fjöldi liða=13 (fjölgar í 15 árið 2026 og 18 árið 2030) |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] |Meistarar=[[Las Vegas Aces]]<br>(3. titill) |Sigursælast= [[Houston Comets]]<br>[[Minnesota Lynx]]<br>[[Seattle Storm]]<br>(4 titlar hvert)<ref>{{cite web| url=https://www.espn.in/wnba/story/_/id/41330459/wnba-teams-most-championships| title=Which WNBA teams have the most championships?| website = espn.com| date=October 21, 2024| access-date=2024-11-17 }}</ref> |Heimasíða=[https://www.wnba.com/ www.WNBA.com] }} '''Women's National Basketball Association''' ('''WNBA''') er bandarísk atvinnumannadeild kvenna í körfubolta. Deildin var stofnuð 24. apríl 1996 sem systurdeild [[National Basketball Association|NBA deildarinnar]] en fyrsta tímabil hennar var leikið árið 1997. Deildarkeppnin er almennt leikin frá maí til september. Efstu liðin komast áfram í úrslitakeppnina og að lokum mætast tvö lið í úrslitum deildarinn sem leikin er í október. Stjörnuleikur deildarinnar, þar sem helstu stjörnur deildarinnar etja kappi, fer fram um mitt tímabilið.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Womens-National-Basketball-Association|title=Women’s National Basketball Association (WNBA) {{!}} History & Teams {{!}} Britannica|date=2024-11-03|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-11-05}}</ref> Á meðan deildarkeppninni stendur er einnig í gangi bikarkeppni, The Commissioner's Cup, sem fyrst var leikið um árið 2020.<ref>{{Cite web|url=https://winsidr.com/2021/05/wnba-commissioners-cup-what-it-is-how-it-works-and-whats-on-the-line/|title=WNBA Commissioner’s Cup: What it is, How it Works, and What’s on the Line|author=Mitchell Hansen|date=2021-05-28|website=winsidr.com|language=en-US|access-date=2024-11-05}}</ref> ==Lið== WNBA hóf leik með 8 liðum árið 1997 en mun samanstanda af 13 liðum frá og með 2025 auk þess sem tvö lið bætast við árið 2026. Frá og með 2025 tímabilinu eru liðin [[Las Vegas Aces]] (sem hét áður [[Utah Starzz]] og [[San Antonio Stars|San Antonio (Silver) Stars]]), [[Los Angeles Sparks]], [[New York Liberty]], og [[Phoenix Mercury]] einu upprunalegu liðin sem hófu leik árið 1997. {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" |+Lykill ! scope="col" |Tákn ! scope="col" |Merking |- ! scope="row" style="text-align:center;" |'''*''' |Liðið hefur færst um borg |} {{clear}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Núverandi lið – 2025 |- ! scope="col" | Riðill ! scope="col" | Lið ! scope="col" | Borg ! scope="col" | Hóf leik |- ! rowspan="7" |'''Austur''' ! scope="row"| [[Atlanta Dream]] | [[College Park, Georgia]] | align=center | 2008 |- ! scope="row"| [[Chicago Sky]] | [[Chicago|Chicago, Illinois]] | style="text-align:center;"| 2006 |- ! scope="row"| [[Connecticut Sun]] | [[Uncasville, Connecticut]] | style="text-align:center;"| 1999* |- ! scope="row"| [[Indiana Fever]] | [[Indianapolis|Indianapolis, Indiana]] | align=center | 2000 |- ! scope="row"| [[New York Liberty]] | [[Brooklyn|Brooklyn, New York]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row" | [[Toronto Tempo]] | [[Toronto|Toronto, Ontario]] | align="center" |2026 |- ! scope="row"| [[Washington Mystics]] | [[Washington, D.C.]] | style="text-align:center;"| 1998 |- ! rowspan="8" |'''Vestur''' ! scope="row"| [[Dallas Wings]] | [[Arlington, Texas]] | style="text-align:center;"| 1998* |- ! scope="row" | [[Golden State Valkyries]] | [[San Francisco|San Francisco, California]] | align="center" |2025 |- ! scope="row"| [[Las Vegas Aces]] | [[Paradise, Nevada]] | style="text-align:center;"| 1997* |- ! scope="row"| [[Los Angeles Sparks]] | [[Los Angeles|Los Angeles, California]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row"| [[Minnesota Lynx]] | [[Minneapolis|Minneapolis, Minnesota]] | align=center | 1999 |- ! scope="row"| [[Phoenix Mercury]] | [[Phoenix, Arizona]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row"| [[Portland Fire]] | [[Portland, Oregon]] | style="text-align:center;"| 2026 |- ! scope="row"| [[Seattle Storm]] | [[Seattle, Washington]] | style="text-align:center;"| 2000 |}{{notelist|group=teams}} ===Lið sem hafa flutt=== *[[Detroit Shock]] (1998–2009). Varð að Tulsa Shock. *[[Orlando Miracle]] (1999–2002). Varð að Connecticut Sun. *[[San Antonio Stars]] (2003–2017). Varð að Las Vegas Aces. *[[Tulsa Shock]] (2010–2015). Varð að Dallas Wings. *[[Utah Starzz]] (1997–2002). Varð að San Antonio Stars. ===Fyrrum lið=== *[[Charlotte Sting]] (1997–2006) *[[Cleveland Rockers]] (1997–2003) *[[Houston Comets]] (1997–2008) *[[Miami Sol]] (2000–2002) *[[Portland Fire (2000–2002)|Portland Fire]] (2000–2002) *[[Sacramento Monarchs]] (1997–2009) == Meistarar== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! width="7%" |Tímabil ! width="17%" |Meistari ! width="7%" |Úrslit ! width="17%" |Taplið |- | '''1997''' | [[Houston Comets]] | 1–0 | [[New York Liberty]] |- | '''1998''' | [[Houston Comets]] (2) | 2–1 | [[Phoenix Mercury]] |- | '''1999''' | [[Houston Comets]] (3) | 2–1 | [[New York Liberty]] |- | '''2000''' | [[Houston Comets]] (4) | 2–0 | [[New York Liberty]] |- | '''2001''' | [[Los Angeles Sparks]] | 2–0 | [[Charlotte Sting]] |- | '''2002''' | [[Los Angeles Sparks]] (2) | 2–0 | [[New York Liberty]] |- | '''2003''' | [[Detroit Shock]] | 2–1 | [[Los Angeles Sparks]] |- | '''2004''' | [[Seattle Storm]] | 2–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2005''' | [[Sacramento Monarchs]] | 3–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2006''' | [[Detroit Shock]] (2) | 3–2 | [[Sacramento Monarchs]] |- | '''2007''' | [[Phoenix Mercury]] | 3–2 | [[Detroit Shock]] |- | '''2008''' | [[Detroit Shock]] (3) | 3–0 | [[Las Vegas Aces|San Antonio Silver Stars]] |- | '''2009''' | [[Phoenix Mercury]] (2) | 3–2 | [[Indiana Fever]] |- | '''2010''' | [[Seattle Storm]] (2) | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2011''' | [[Minnesota Lynx]] | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2012''' | [[Indiana Fever]] | 3–1 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2013''' | [[Minnesota Lynx]] (2) | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2014''' | [[Phoenix Mercury]] (3) | 3–0 | [[Chicago Sky]] |- | '''2015''' | [[Minnesota Lynx]] (3) | 3–2 | [[Indiana Fever]] |- | '''2016''' | [[Los Angeles Sparks]] (3) | 3–2 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2017''' | [[Minnesota Lynx]] (4) | 3–2 | [[Los Angeles Sparks]] |- | '''2018''' | [[Seattle Storm]] (3) | 3–0 | [[Washington Mystics]] |- | '''2019''' | [[Washington Mystics]] | 3–2 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2020''' | [[Seattle Storm]] (4) | 3–0 | [[Las Vegas Aces]] |- | '''2021''' | [[Chicago Sky]] | 3–1 | [[Phoenix Mercury]] |- | '''2022''' | [[Las Vegas Aces]] | 3–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2023''' | [[Las Vegas Aces]] (2) | 3–1 | [[New York Liberty]] |- | '''2024''' | [[New York Liberty]] | 3-2 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2025''' | [[Las Vegas Aces]] (3) | 4-0 | [[Phoenix Mercury]] |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{WNBA}} [[Flokkur:Stofnað 1996]] [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] [[Flokkur:WNBA]] sz9fcic8byy8l30mrzf6lv45zlrcj3h 1984650 1984563 2026-11-01T11:06:48Z Alvaldi 71791 /* Meistarar */ 1984650 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=Women's National Basketball Association |mynd = |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=24. apríl 1996 |Fjöldi liða=13 (fjölgar í 15 árið 2026 og 18 árið 2030) |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] |Meistarar=[[Las Vegas Aces]]<br>(3. titill) |Sigursælast= [[Houston Comets]]<br>[[Minnesota Lynx]]<br>[[Seattle Storm]]<br>(4 titlar hvert)<ref>{{cite web| url=https://www.espn.in/wnba/story/_/id/41330459/wnba-teams-most-championships| title=Which WNBA teams have the most championships?| website = espn.com| date=October 21, 2024| access-date=2024-11-17 }}</ref> |Heimasíða=[https://www.wnba.com/ www.WNBA.com] }} '''Women's National Basketball Association''' ('''WNBA''') er bandarísk atvinnumannadeild kvenna í körfubolta. Deildin var stofnuð 24. apríl 1996 sem systurdeild [[National Basketball Association|NBA deildarinnar]] en fyrsta tímabil hennar var leikið árið 1997. Deildarkeppnin er almennt leikin frá maí til september. Efstu liðin komast áfram í úrslitakeppnina og að lokum mætast tvö lið í úrslitum deildarinn sem leikin er í október. Stjörnuleikur deildarinnar, þar sem helstu stjörnur deildarinnar etja kappi, fer fram um mitt tímabilið.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Womens-National-Basketball-Association|title=Women’s National Basketball Association (WNBA) {{!}} History & Teams {{!}} Britannica|date=2024-11-03|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-11-05}}</ref> Á meðan deildarkeppninni stendur er einnig í gangi bikarkeppni, The Commissioner's Cup, sem fyrst var leikið um árið 2020.<ref>{{Cite web|url=https://winsidr.com/2021/05/wnba-commissioners-cup-what-it-is-how-it-works-and-whats-on-the-line/|title=WNBA Commissioner’s Cup: What it is, How it Works, and What’s on the Line|author=Mitchell Hansen|date=2021-05-28|website=winsidr.com|language=en-US|access-date=2024-11-05}}</ref> ==Lið== WNBA hóf leik með 8 liðum árið 1997 en mun samanstanda af 13 liðum frá og með 2025 auk þess sem tvö lið bætast við árið 2026. Frá og með 2025 tímabilinu eru liðin [[Las Vegas Aces]] (sem hét áður [[Utah Starzz]] og [[San Antonio Stars|San Antonio (Silver) Stars]]), [[Los Angeles Sparks]], [[New York Liberty]], og [[Phoenix Mercury]] einu upprunalegu liðin sem hófu leik árið 1997. {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" |+Lykill ! scope="col" |Tákn ! scope="col" |Merking |- ! scope="row" style="text-align:center;" |'''*''' |Liðið hefur færst um borg |} {{clear}} {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+Núverandi lið – 2025 |- ! scope="col" | Riðill ! scope="col" | Lið ! scope="col" | Borg ! scope="col" | Hóf leik |- ! rowspan="7" |'''Austur''' ! scope="row"| [[Atlanta Dream]] | [[College Park, Georgia]] | align=center | 2008 |- ! scope="row"| [[Chicago Sky]] | [[Chicago|Chicago, Illinois]] | style="text-align:center;"| 2006 |- ! scope="row"| [[Connecticut Sun]] | [[Uncasville, Connecticut]] | style="text-align:center;"| 1999* |- ! scope="row"| [[Indiana Fever]] | [[Indianapolis|Indianapolis, Indiana]] | align=center | 2000 |- ! scope="row"| [[New York Liberty]] | [[Brooklyn|Brooklyn, New York]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row" | [[Toronto Tempo]] | [[Toronto|Toronto, Ontario]] | align="center" |2026 |- ! scope="row"| [[Washington Mystics]] | [[Washington, D.C.]] | style="text-align:center;"| 1998 |- ! rowspan="8" |'''Vestur''' ! scope="row"| [[Dallas Wings]] | [[Arlington, Texas]] | style="text-align:center;"| 1998* |- ! scope="row" | [[Golden State Valkyries]] | [[San Francisco|San Francisco, California]] | align="center" |2025 |- ! scope="row"| [[Las Vegas Aces]] | [[Paradise, Nevada]] | style="text-align:center;"| 1997* |- ! scope="row"| [[Los Angeles Sparks]] | [[Los Angeles|Los Angeles, California]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row"| [[Minnesota Lynx]] | [[Minneapolis|Minneapolis, Minnesota]] | align=center | 1999 |- ! scope="row"| [[Phoenix Mercury]] | [[Phoenix, Arizona]] | style="text-align:center;"| 1997 |- ! scope="row"| [[Portland Fire]] | [[Portland, Oregon]] | style="text-align:center;"| 2026 |- ! scope="row"| [[Seattle Storm]] | [[Seattle, Washington]] | style="text-align:center;"| 2000 |}{{notelist|group=teams}} ===Lið sem hafa flutt=== *[[Detroit Shock]] (1998–2009). Varð að Tulsa Shock. *[[Orlando Miracle]] (1999–2002). Varð að Connecticut Sun. *[[San Antonio Stars]] (2003–2017). Varð að Las Vegas Aces. *[[Tulsa Shock]] (2010–2015). Varð að Dallas Wings. *[[Utah Starzz]] (1997–2002). Varð að San Antonio Stars. ===Fyrrum lið=== *[[Charlotte Sting]] (1997–2006) *[[Cleveland Rockers]] (1997–2003) *[[Houston Comets]] (1997–2008) *[[Miami Sol]] (2000–2002) *[[Portland Fire (2000–2002)|Portland Fire]] (2000–2002) *[[Sacramento Monarchs]] (1997–2009) == Meistarar== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! width="7%" |Tímabil ! width="17%" |Meistari ! width="7%" |Úrslit ! width="17%" |Taplið |- | '''1997''' | [[Houston Comets]] | 1–0 | [[New York Liberty]] |- | '''1998''' | [[Houston Comets]] (2) | 2–1 | [[Phoenix Mercury]] |- | '''1999''' | [[Houston Comets]] (3) | 2–1 | [[New York Liberty]] |- | '''2000''' | [[Houston Comets]] (4) | 2–0 | [[New York Liberty]] |- | '''2001''' | [[Los Angeles Sparks]] | 2–0 | [[Charlotte Sting]] |- | '''2002''' | [[Los Angeles Sparks]] (2) | 2–0 | [[New York Liberty]] |- | '''2003''' | [[Detroit Shock]] | 2–1 | [[Los Angeles Sparks]] |- | '''2004''' | [[Seattle Storm]] | 2–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2005''' | [[Sacramento Monarchs]] | 3–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2006''' | [[Detroit Shock]] (2) | 3–2 | [[Sacramento Monarchs]] |- | '''2007''' | [[Phoenix Mercury]] | 3–2 | [[Detroit Shock]] |- | '''2008''' | [[Detroit Shock]] (3) | 3–0 | [[Las Vegas Aces|San Antonio Silver Stars]] |- | '''2009''' | [[Phoenix Mercury]] (2) | 3–2 | [[Indiana Fever]] |- | '''2010''' | [[Seattle Storm]] (2) | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2011''' | [[Minnesota Lynx]] | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2012''' | [[Indiana Fever]] | 3–1 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2013''' | [[Minnesota Lynx]] (2) | 3–0 | [[Atlanta Dream]] |- | '''2014''' | [[Phoenix Mercury]] (3) | 3–0 | [[Chicago Sky]] |- | '''2015''' | [[Minnesota Lynx]] (3) | 3–2 | [[Indiana Fever]] |- | '''2016''' | [[Los Angeles Sparks]] (3) | 3–2 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2017''' | [[Minnesota Lynx]] (4) | 3–2 | [[Los Angeles Sparks]] |- | '''2018''' | [[Seattle Storm]] (3) | 3–0 | [[Washington Mystics]] |- | '''2019''' | [[Washington Mystics]] | 3–2 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2020''' | [[Seattle Storm]] (4) | 3–0 | [[Las Vegas Aces]] |- | '''2021''' | [[Chicago Sky]] | 3–1 | [[Phoenix Mercury]] |- | '''2022''' | [[Las Vegas Aces]] | 3–1 | [[Connecticut Sun]] |- | '''2023''' | [[Las Vegas Aces]] (2) | 3–1 | [[New York Liberty]] |- | '''2024''' | [[New York Liberty]] | 3-2 | [[Minnesota Lynx]] |- | '''2025''' | [[Las Vegas Aces]] (3) | 4-0 | [[Phoenix Mercury]] |- | '''2026''' | [[Golden State Valkyries]] | 4-3 | [[Atlanta Dream]] |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{WNBA}} [[Flokkur:Stofnað 1996]] [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] [[Flokkur:WNBA]] 4ev1zf137xoqwp6lrh3iwhbzr9iiynu 0 183351 1984653 1954648 2026-11-01T11:24:38Z Alvaldi 71791 Sniðbox 1984653 wikitext text/x-wiki {{Íþróttadeild |nafn=Women's Professional Basketball League |mynd = |Íþrótt=[[Körfubolti]] |Stofnuð=1978 |Fjöldi liða= |Land=[[Mynd:Flag of the United States.svg|21px]] [[Bandaríkin]] |Meistarar= |Sigursælast= Houston Angels<br>New York Stars<br>Nebraska Wranglers<br>(1 titill hvert) }} '''Women's Professional Basketball League''' (skammstafað '''WBL''') var fyrsta atvinnumannadeild kvenna í körfubolta í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Deildin var leikinn yfir þrjú tímabil frá haustinu 1978 til vorsins 1981.<ref name="mad-seasons">{{Cite book|url=https://archive.org/details/madseasonsstoryo00karr|title=Mad seasons : the story of the first Women's Professional Basketball League, 1978–1981|last=Porter|first=Karra.|date=2006|publisher=University of Nebraska Press|isbn=0-8032-8789-5|location=Lincoln|url-access=registration}}</ref> Deildin var hugarfóstur Bill Byrne sem hafði stofnað deildina í von um að [[Sumarólympíuleikarnir 1980]] myndu vekja athygli fjölmiðla og almennings á körfubolti kvenna. Sniðganga Bandaríkjamanna á leikunum, sem fram fóru í [[Moskva|Moskvu]], gerðu þær vonir að engu<ref>Geils, Donna Chait. [https://www.nytimes.com/1981/11/15/sports/making-a-dream-come-true-and-watching-it-fade-away.html "MAKING A DREAM COME TRUE, AND WATCHING IT FADE AWAY"], ''[[The New York Times]]'', November 15, 1981. Accessed July 28, 2010.</ref> og ári seinna lognaðist deildin útaf vegna fjárhagsvandræða.<ref name="mad-seasons"/> == Liðin == * Kaliforníu Dreams (1979-80) * Chicago Hustle (1978-81) * Dallas Diamonds (1979-81) * Dayton Rockettes (1978-79) * Houston Angels (1978-80) * Iowa Cornets (1978-80) * Milwaukee Does (1978-80) * Minnesota Fillies (1978-81) * Nebraska Wranglers (1980-81) * New England Gulls (1980-81) * New Jersey Gems (1978-81) * New Orleans Pride (1979-81) * New York Stars (1978-80) * Philadelphia Fox (1979-80) * St. Louis Streak (1979-81) * San Francisco Pioneers (1979-81) * Tampa Bay Sun (Planað stækkunarliðið árið 1980, selt fyrir upphaf tímabilsins og varð New England Gulls)<ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-tampa-times-sun-rises-on-tampa-bay-h/134243585/|title=Sun rises on Tampa Bay horizon; WBL team has ball rolling|last=Dave Renbarger|date=15 August 1980|work=[[Tampa Times|The Tampa Times]]|access-date=28 October 2023|page=2C|via=[[Newspapers.com]]}}{{Open access}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-tampa-times-tampa-bay-sun-sold/134243737/|title=Tampa Bay Sun sold|date=4 November 1980|work=[[Tampa Times|The Tampa Times]]|access-date=28 October 2023|page=2C|via=[[Newspapers.com]]}}{{Open access}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newspapers.com/article/the-herald-news-gems-trade-pair-meyers/134244100/|title=Gems trade pair; Meyers unhappy|last=Patty LaDuca|date=15 November 1980|work=[[The Herald-News]]|access-date=28 October 2023|page=35|via=[[Newspapers.com]]}}{{Open access}}</ref> * Washington Metros (1979-80)<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/archive/sports/1979/11/14/metros-ready-for-opener/446fe2b7-9cec-4cee-99d1-f02b7f791dc0/|title=Metros Ready for Opener|last=Peter Mehlman|date=14 November 1979|work=[[The Washington Post]]|access-date=22 October 2023}}</ref> == Meistarar deildarinnar == * 1978-79 Houston Angels * 1979-80 New York Stars * 1980-81 Nebraska Wranglers == Þekktir leikmenn == *"Machine Gun" Molly Bolin<ref>{{Cite web|url=https://www.slamonline.com/wnba/molly-bolin-the-forgotten/|title=The Forgotten|date=2013-05-28|website=SLAM|language=en|access-date=2024-11-10}}</ref> *Ann Meyers - fyrsta konan til að skrifa undir atvinnumannasamning við [[NBA]] lið.<ref>{{Cite web|url=https://www.nba.com/suns/features/historic-journey-hall-famer-ann-meyers-drysdale|title=Ann Meyers Drysdale Led the Way for Women in Sports|website=www.nba.com|language=en|access-date=2024-11-10}}</ref> *Carol Blazejowski<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Carol-Blazejowski|title=Carol Blazejowski {{!}} WNBA Pioneer, Basketball Hall of Famer {{!}} Britannica|date=2024-09-25|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-11-10}}</ref> *Nancy Lieberman<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Nancy-Lieberman|title=Nancy Lieberman {{!}} Biography, Teams, & Facts {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-11-10}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [https://www.apbr.org/wbl7881.html Saga WBL með lokastöðum í deild] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241111072637/https://www.apbr.org/wbl7881.html |date=2024-11-11 }} [[Flokkur:Stofnað 1978]] [[Flokkur:Bandarískar körfuknattleiksdeildir]] iy451xdvihmoxjhouj4izauschwmav8 0 188243 1984590 1938720 2026-10-31T22:43:17Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar. #IABot (v2.0.9.6) 1984590 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Andry Rajoelina | mynd = President of the Republic of Madagascar Andry Rajoelina, Abu Dhabi, 2024.jpg | myndatexti1 = Andry Rajoelina árið 2024. | titill= Forseti Madagaskar | stjórnartíð_start = 19. janúar 2019 | stjórnartíð_end = 14. október 2025 | forsætisráðherra = [[Christian Ntsay]]<br>[[Ruphin Zafisambo]] | forveri = [[Hery Rajaonarimampianina]] | eftirmaður = [[Michael Randrianirina]] | stjórnartíð_start2 = 17. mars 2009 | stjórnartíð_end2 = 25. janúar 2014 | forsætisráðherra2 = {{Collapsible list|title=''Sjá lista'' | [[Monja Roindefo]] | [[Eugène Mangalaza]] | [[Cécile Manorohanta]] (starfandi) | [[Albert Camille Vital]] | [[Omer Beriziky]] }} | forveri2 = [[Marc Ravalomanana]] | eftirmaður2 = [[Hery Rajaonarimampianina]] | fæddur ={{fæðingardagur og aldur|1974|5|30}} | fæðingarstaður = [[Antsirabe]], [[Madagaskar]] | þjóderni = [[Madagaskar|Madagaskur]] | maki = {{gifting|Mialy Razakandisa|2000}} | börn = 3 | stjórnmálaflokkur = [[Tanora Malagasy Vonona|Ungir einbeittir Malagasar]] | vefsíða = {{URL|andry-rajoelina.org}} }} '''Andry Nirina Rajoelina''' (f. 30. maí 1974) er madagaskur stjórnmálamaður og athafnamaður sem var áttundi forseti Madagaskar frá 2019 til 2025. Hann var áður forseti bráðabirgðastjórnar í landinu frá 2009 til 2014 í kjölfar stjórnmálakreppu og valdaráns hersins árið 2009. Þar áður var hann borgarstjóri [[Antananarívó]] í eitt ár. Áður en Rajoelina hóf þátttöku í stjórnmálum var hann virkur í einkageiranum, meðal annars hjá prent- og auglýsingafyrirtækinu Injet árið 1999 og útvarps- og sjónvarpsstöðinni ''Viva'' árið 2007. Hann stofnaði stjórnmálaflokkinn [[Tanora Malagasy Vonona|Unga einbeitta Malagasa]] og var kjörinn borgarstjóri Antananarívó árið 2007. Í því embætti leiddi hann mótmælahreyfingu gegn þáverandi forseta landsins, [[Marc Ravalomanana]], sem stuðlaði að stjórnmálakreppu árið 2009. Það ár útnefndi nefnd herforingja Rajoelina forseta bráðabirgðastjórnar. Meirihluti alþjóðasamfélagsins skilgreindi þessi stjórnarskipti sem [[valdarán]].<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.csmonitor.com/World/2009/0326/p07s01-wogn.html|title=Madagascar: island even more isolated after coup|website=Csmonitor.com|date=26 March 2009|author=Fanja Saholiarisoa|access-date=13 December 2018}}</ref> Rajoelina leysti upp þing og færði völd þess til nýrra ríkisstofnana sem var falið að sjá um stjórnskipulagsbreytingar. Almenningur samþykkti nýja stjórnarskrá í umdeildri þjóðaratkvæðagreiðslu í nóvember árið 2010, sem lagði grunn að fjórða lýðveldi Madagaskar. Rajoelina sat sem forseti bráðabirgðastjórnarinnar fram að forsetakosningum sem haldnar voru árið 2013 og lét af völdum árið 2014. Hann vann forsetakosningar Madagaskar árið 2018 og sneri aftur til valda 19. janúar 2019. Á kjörtímabilinu sá hann um viðbrögð stjórnvalda við [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]], þar sem dreifði margvíslegri [[Upplýsingaóreiða|upplýsingaóreiðu]] og talaði fyrir [[Skottulækningar|skottulækningum]] gegn kórónuveirusýkinni. Í forsetatíð Rajoelina stýrði hann einnig viðbrögðum stjórnarinnar við [[Matvælakreppan á Madagaskar 2021|matvælakreppu í landinu]] árið 2021 og [[Fellibylurinn Batsirai|fellibylnum Batsirai]]. Rajoelina var endurkjörinn forseti í kosningum árið 2023. Í september 2025 brutust út meiriháttar mótmæli gegn stjórn Rajoelina vegna þráláts vatns- og orkuskorts sem leiddu til dauða rúmlega 20 manns. Rajoelina brást við með því að reka [[Christian Ntsay]] forsætisráðherra þann 29. september 2025.<ref name="auto">{{cite news |title=Madagascar president sacks government over deadly protests |url=https://www.lemonde.fr/en/le-monde-africa/article/2025/09/29/madagascar-s-anti-government-protests-flare-up-as-police-respond-with-tear-gas_6745896_124.html |access-date=30 September 2025 |work=Le Monde |date=29 September 2025 |language=en}}</ref><ref name="auto1">{{cite news |last1=Kyekyeku |first1=Kofi Oppong |title=Deadly youth-led protests force Madagascar's president to fire the prime minister and his government |url=https://face2faceafrica.com/article/deadly-youth-led-protests-force-madagascars-president-to-fire-the-prime-minister-and-his-government |access-date=30 September 2025 |work=Face2Face Africa |date=30 September 2025 |language=en}}</ref> Hann hélt því fram, án þess að færa fram sönnunargögn, að tilteknir stjórnmálamenn væru að leggja á ráðin um að nýta sér mótmælin til að fremja valdarán á meðan hann var erlendis að ávarpa [[allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]].<ref name="auto2">{{cite news|title=Madagascar president refuses to step down as antigov't protests continue|url=https://www.aljazeera.com/news/2025/10/3/madagascar-president-refuses-to-step-down-amid-deadly-nationwide-protests|work=Al Jazeera |access-date=12 October 2025 |date=5 August 2025 |language=en}}</ref> Þann 12. október gaf skrifstofa forsetaembættisins út yfirlýsingu um að valdaránstilraun stæði yfir. Í yfirlýsingunni var þó jafnframt fullyrt að ríkisstjórnin hefði stjórn á málum.<ref>{{Cite news |date=12 October 2025 |title=Madagascar presidency says attempt to seize power under way |url=https://www.bbc.com/news/articles/cd070pn4g07o |access-date=12 October 2025 |work=[[BBC News]]|first1=Sammy|last1=Awami|first2=Farouk|last2=Chothia }}</ref> Daginn eftir greindi þingmaður úr stjórnarandstöðunni hins vegar frá því að Rajoelina væri flúinn úr landi.<ref name="exile">{{cite news |last1=Tétaud |first1=Sarah |last2=Imray |first2=Gerald |title=Madagascar's president says he fled the country in fear for his life after military rebellion |url=https://apnews.com/article/madagascar-coup-rajoelina-soldiers-military-africa-b17e7f78a6b0d4abf82a4a19a7a77a05 |access-date=13 October 2025 |work=AP NEWS |date=13 October 2025}}</ref> Rajoelina ávarpaði þjóðina síðar sama dag og tilkynnti að hann hefði flúið land af ótta um líf sitt en sagðist þó „ekki ætla að leyfa tortímingu Madagaskar“ og neitaði að segja af sér.<ref name="exile2">{{cite news |last1=Rabary |first1=Lovasoa |last2=Cocks |first2=Tim |last3=Paravicini |first3=Giulia |title=Madagascar's president has left the country after Gen Z protests, officials say |url=https://www.reuters.com/world/africa/madagascar-president-rajoelina-address-nation-monday-evening-2025-10-13/ |access-date=13 October 2025 |work=Reuters |date=13 October 2025}}</ref><ref name="exile"/> Eftir að Rajoelina reyndi að leysa upp þingið var hann kærður fyrir embættisglöp og sviptur embætti.<ref name="auto3">{{Cite news |date=14 October 2025 |title=Madagascar's National Assembly votes to impeach president |url=https://www.channelnewsasia.com/world/madagascar-president-andry-rajoelina-impeached-protests-5401501 |work=[[Channel News Asia]] |access-date=14 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251016081354/https://www.channelnewsasia.com/world/madagascar-president-andry-rajoelina-impeached-protests-5401501 |archive-date=16 október 2025 |url-status=dead}}</ref> Herinn tilkynnti um leið að hann hefði tekið völdin í landinu.<ref name="auto4">{{cite news |last1=Rabary |first1=Lovasoa |last2=Cocks |first2=Tim |title=Madagascar's military takes power, says colonel |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/madagascars-president-dissolves-national-assembly-escalating-crisis-2025-10-14/ |access-date=14 October 2025 |work=Reuters |date=14 October 2025}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Marc Ravalomanana]]|titill=Forseti Madagaskar|frá=17. mars 2009|til=25. janúar 2014|eftir=[[Hery Rajaonarimampianina]]}} {{Erfðatafla|fyrir=[[Hery Rajaonarimampianina]]|titill=Forseti Madagaskar|frá=19. janúar 2019|til=14. október 2025|eftir=[[Michael Randrianirina]]}} {{Töfluendir}} {{Forsetar Madagaskar}} {{stubbur|æviágrip|stjórnmál}} {{DEFAULTSORT:Rajoelina, Andry}} {{f|1974}} [[Flokkur:Forsetar Madagaskar]] n64hi27mvpzffoocmvbs8mwh68vz9no 0 189369 1984652 1942846 2026-11-01T11:20:37Z Alvaldi 71791 Meistarar 2026 1984652 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball club | name = Golden State Valkyries | current = | logo = | image_size = 200px | nickname = GSV<br/>Valks | league = [[Women's National Basketball Association|WNBA]] | conference = Vestur | founded = 2025 | history = '''Golden State Valkyries'''<br>2025–nú | location = [[San Francisco|San Francisco, Kalifornía]], Bandaríkin | colors = Fjólublár, gull, svartur, hvítur<ref>{{cite press release|title=Golden State Valkyries Unveil Brand Identity|url=https://valkyries.com/news/golden-state-valkyries-unveiling-20240514/|publisher=WNBA Media Ventures, LLC|website=Valkyries.com|date=May 14, 2024|access-date=May 15, 2024}}</ref><ref>{{cite news|title=Valkyries Unveil Secondary Logos|url=https://valkyries.wnba.com/news/valkyries-secondary-logo-20241208|publisher=WNBA Media Ventures, LLC|website=Valkyries.com|date=December 8, 2024|access-date=December 13, 2024|quote=The Valkyrie Figure incorporates gold, the team’s secondary color, with golden armor creating a regal, statuesque look. The Valkyrie Violet in the cape ties back to the team’s core color, unifying the design.}}</ref><ref>{{cite web|title=Golden State Valkyries Reproduction Guideline Sheet|url=https://cdn-assets-us.frontify.com/s3/frontify-enterprise-files-us/eyJwYXRoIjoibmJhXC9maWxlXC9CQjNzVWRzZVh0UG85MTF2TTRhNi5wZGYifQ:nba:vV66rywVDcNiIj1OFsZSCjreLeF4arYR4AsN6OEWt8Q|publisher=WNBA Enterprises, LLC|access-date=March 1, 2025}}</ref><br />{{color box|#B896D4}} {{color box|#B9975B}} {{color box|#000000}} {{color box|#FFFFFF}} | championships = '''1''' (2026) | website = https://valkyries.com/ }} '''Golden State Valkyries''' er bandarískt körfuknattleikslið sem leikur í [[WNBA|WNBA-deildinni]]. Liðið var stofnað árið 2025 og er staðsett í [[San Francisco]].<ref>{{Cite web|url=https://www.kqed.org/arts/13984639/valkyries-wnba-2025-in-review|title=In 2025, the Valkyries’ Inaugural Season Reminded Me of Women’s Raw Power {{!}} KQED|last=Voynovskaya|first=Nastia|date=2025-12-09|website=www.kqed.org|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.wnba.com/news/valkyries-made-history-in-first-year|title=How the Golden State Valkyries Made History in Their First Year|website=www.wnba.com|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref> Á fyrsta tímabili sínu í deildinni settu þær aðsóknarmet en uppselt var á alla leiki liðsins og að meðaltali mættu 18.604, sem braut met [[Indiana Fever]] frá árinu á undan.<ref>{{Cite web|url=https://frontofficesports.com/valkyries-set-wnba-attendance-record-in-inaugural-season/|title=Valkyries Set WNBA Attendance Record in Inaugural Season|last=Salao|first=Colin|date=2025-09-07|website=Front Office Sports|language=en|access-date=2026-01-14}}</ref> Þann 31. október 2026 vann liðið WNBA meistaratitilinn eftir að hafa lagt [[Atlanta Dream]] að velli í lokaseríunni 4–3. Franska landsliðskonan Gabby Williams var valin besti leikmaður úrslitaseríunnar.<ref>{{Cite news |last=Ingemi |first=Marisa |date=2026-11-01 |title=Gabby Williams powers Valkyries past Dream in Game 7 for historic WNBA title |url=https://www.theguardian.com/sport/2026/oct/31/golden-state-valkyries-atlanta-dream-wnba-finals-game-7-gabby-williams |access-date=2026-11-01 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ==Titlar== *'''[[WNBA]]''' **Meistari: 2026 ==Tilvísanir== {{reflist}} {{WNBA}} {{s|2025}} [[Flokkur:Bandarísk körfuknattleiksfélög]] [[Flokkur:WNBA lið]] 5ivhtm4srk9lgrsk8o722gfn8u6v8n2 2 192701 1984558 1984508 2026-10-31T14:52:58Z ~2026-57592-97 122330 /* Æviágrip */ 1984558 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> ro5eswq803hc0lejpq7j086iwn0xq1k 1984561 1984558 2026-10-31T15:55:13Z ~2026-57592-97 122330 /* Tenging við fjármálakreppuna 2008 */ 1984561 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Fjármálakreppan 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> q03vfa9pcpxh66nhn1ly2sujjltfu7w 1984562 1984561 2026-10-31T15:58:01Z ~2026-57592-97 122330 /* Fjármálakreppan 2008 */ 1984562 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minskys hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minskys hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minskys hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> ro5eswq803hc0lejpq7j086iwn0xq1k 1984586 1984562 2026-10-31T22:07:47Z ~2026-57592-97 122330 /* Arfleið */ 1984586 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Tenging við fjármálakreppuna 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> ronjzehti1nja86wbb6m78wn0etvfxs 1984640 1984586 2026-11-01T10:37:52Z ~2026-57592-97 122330 /* Tenging við fjármálakreppuna 2008 */ 1984640 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Fjármálakreppan 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> mbo7i9hf54lf8qdm90dtsm0fh8zqn8i 1984661 1984640 2026-11-01T11:57:40Z ~2026-57592-97 122330 /* Fjármálakreppan 2008 */ 1984661 wikitext text/x-wiki == Hyman Minsky == [[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]] Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.<ref name=":0">Mehrling, Perry. "The vision of Hyman P. Minsky." ''Journal of Economic Behavior & Organization'' 39, no. 2 (1999): 129-158.</ref> Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.<ref name=":1">{{Cite journal |last=Ólafsson |first=Stefán |date=2016-06-15 |title=Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur |url=https://leitir.is/discovery/fulldisplay?vid=354ILC_SERFR:10000_UNION&docid=alma9916279650906894&context=L |journal=Stjórnmál og stjórnsýsla |volume=12 |issue=1 |pages=101–126 |doi= |issn=}}</ref> == Æviágrip == Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.<ref name=":0" /> === Menntun === Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans "Induced Investment and Business Cycles" sem hann lauk árið 1954.<ref name=":0" /> Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.<ref name=":0" /> == Starfsferill == Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.<ref name=":0" /> Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.<ref name=":0" /> === Tengsl við fjármálageirann === Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.<ref name=":0" /> === Síðari ár === Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.<ref name=":0" /> == Helstu kenningar == [[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]] Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky|title=Hyman P. Minsky|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].<ref name=":3">{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood}}</ref> === Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar === Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst. # Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt. # Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt. # Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum. Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.<ref name=":3" /><ref name=":1" /> === Fjármálakreppan 2008 === Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].<ref name=":1" /> Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverðs og skuld setning jókst til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.<ref name=":1" /> Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.<ref>{{Cite journal |last=Zachariadis |first=Savvas |date=2026-03 |title=Why has Minsky’s economic theory been ignored? |url=https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 |journal=The Economic and Labour Relations Review |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=7–26 |doi= |issn=}}</ref> == Arfleið == Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.<ref>{{Cite journal |last=Dantas |first=Flavia |date=2018-04-27 |title=Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare |url=https://doi.org/10.1177/0486613417743529 |journal=Review of Radical Political Economics |volume=50 |issue=3 |pages=608–611 |doi= |issn=}}</ref> Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.<ref>{{Citation |last=Gevorkyan |first=Aleksandr V. |title=Stabilizing an Unstable Economy |date=2023-01-26 |work=Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics |pages=379–380 |url=https://doi.org/10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable |access-date=2026-09-06 |publisher=Edward Elgar Publishing Limited |isbn=}}</ref> Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.<ref name=":2" /> Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/levy-at-40|title=Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure|title=Monetary Policy and Financial Structure|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-09-06}}</ref> == Heimildir == <references /> 325vvgpz4b0k940f1rqkk1p9pywr08f 0 192703 1984637 1978013 2026-11-01T10:34:41Z Nipas2 54688 /* Leikskýrsla */ 1984637 wikitext text/x-wiki {{Deild keppnisíþrótta |titill=Meistarakeppni kvenna |mynd= |stofnár=1992 |ríki={{ISL}} Ísland |liðafjöldi=27 |núverandi meistarar= {{Lið Stjarnan}} (2023) |sigursælasta lið= {{Lið Breiðablik}} ''(9)'' |heimasíða= [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] - [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} '''Meistarkeppni kvenna í knattspyrnu 2023''', meistarar meistaranna, var spilaður þann 17. apríl 2023 á [[Vodafonevöllur|Origo-leikvanginum.]]. [[Mjólkurbikar kvenna í knattspyrnu 2022|Bikarmeistarar]] [[Knattspyrnufélagið Valur|Valur]] ì og [[Besta deild kvenna í knattspyrnu 2022|Besta deild (2. sæti)]] [[Ungmennafélagið Stjarnan|Stjarnan]] áttust þá við. ==Leikskýrsla== ''Föstudagur 17. apríl 2023''. {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= [[17. apríl]] [[2023]]<br />19:30 [[GMT]] |lið1= {{Lið Valur}} |skýrsla= [https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776&banner-tab=report Leikskýrsla]<br> |mörk1 = |mörk2 = [https://it.soccerway.com/partita/stjarnan-xl7KnfeN/valur-6uzoFoRA/?mid=6LiC8ykM Leikskýrsla 2] |úrslit= 0 – 0, (3 - 4 [[Vítaspyrnukeppni (knattspyrna)|vítaspyrnur]]) |lið2= {{Lið Stjarnan}} |leikvangur= [[Vodafonevöllur|Origo völlurinn]], [[Ísland]] |áhorfendur= |dómari= Jóhann Ingi Jónsson }} {{Vítaspyrnukeppni| |víti1 = [[Bryndís Arna Níelsdóttir|B.A. Níelsdóttir]] {{vítmark}}<br>[[Anna Rakel Pétursdóttir|A.R. Pétursdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Elísa Viðarsdóttir|E. Viðarsdóttir]] {{vítekkimark}}<br><nowiki></nowiki>[[Málfríður Anna Eiríksdóttir|M.A. Eiríksdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ásdís Karen Halldórsdóttir|Á.K. Halldórsdóttir]] {{vítekkimark}} |staða = 1 - 1<br>2 - 2<br>2 - 3<br>3 - 4<br>3 - 4 |víti2 = [[Jasmín Erla Ingadóttir|J.E. Ingadóttir]] {{vítmark}}<br>[[Aníta Ýr Þorvaldsdóttir|A.Ý. Þorvaldsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Andrea Mist Pálsdóttir|A.M. Pálsdóttir]] {{vítmark}}<br><nowiki></nowiki>[[Ólína Ágústa Valdimarsdóttir|Ó.Á. Valdimarsdóttir]] {{vítmark}} }} ==Fróðleikur== {{Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu}} {{röð | listi = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu|Meistarakeppni kvenna]] | fyrir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2022|2022]] | eftir = [[Meistarakeppni kvenna í knattspyrnu 2024|2024]] }} == Tilvísanir og heimildir == <div class="references-small"><references/></div> *{{cite web|url=https://www.ksi.is/leikir-og-urslit/felagslid/leikur?id=753776|title=Meistarakeppni kvenna 2023|work=KSÍ|accessdate=5. september 2026}} {{Knattspyrna á Íslandi 2023}} [[Flokkur:Meistarakeppni kvenna á Íslandi]] [[Flokkur:Knattspyrna á Íslandi]] oxdbpvrpzs42swq21rzm52ulcb5quvw 0 192722 1984559 1981383 2026-10-31T15:00:22Z Binni888 122387 1984559 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]] |þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]] |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í Tomaszów Mazowiecki, textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun Pólska sameinaða verkamannaflokksins. Síðar færði hann sig yfir í Háskólann í Varsjá, þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu velferðarhagfræði í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] n0oflys6heaqwbqlerexmcmhxbfv7xi 1984560 1984559 2026-10-31T15:07:19Z Binni888 122387 1984560 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |nafn=Oskar Lange |fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange |mynd=Oskar Lange 20-65.jpg |þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]] |fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]] |dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}} |fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]] |dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i |starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra |stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]] |þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]] |foreldrar=Artur Juliusz Lange,<br> Sophie Albertine Rosner |maki=Irene Oderfeld |háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]] |börn = Christopher Stephen Lange }} '''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.<ref>J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.</ref> Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.<ref>Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.</ref> == Uppruni og menntun == Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.</ref> Faðir hans var textílkaupmaður.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.</ref> Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.<ref>Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.</ref> Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.</ref> == Árin í Bandaríkjunum == Árið 1934 fékk Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til frekara náms á Englandi og í Bandaríkjunum.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og settist alfarið að í Bandaríkjunum árið eftir.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði, varð prófessor árið 1943 og starfaði til ársins 1945.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref><ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og eignuðust þau soninn Christopher Stephen Lange 11. febrúar 1940. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Þetta voru afkastamestu ár hans sem fræðimanns.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Greinin „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ birtist í ''Review of Economic Studies'' árið 1935. Tvískipta greinin þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma, „On the Economic Theory of Socialism,“ birtist í sama tímariti árin 1936–37 og var endurútgefin á bókarformi árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.</ref> Árið 1942 ritstýrði Lange, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.<ref>Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema (ritstj.), ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).</ref> Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].<ref>Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen & Unwin, 1954), 884 og 987.</ref> == Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum == Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.<ref>„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.</ref> Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.<ref>''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.</ref> == Störf í Póllandi == Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.</ref> Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.<ref>Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.</ref> Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.<ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.<ref>„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.</ref> Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.<ref>„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.</ref> == Marxismi og nýklassísk hagfræði == Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Breit–Lange líkanið == Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.</ref> == Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan == [[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.</ref> Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.</ref> Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.<ref>Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.</ref> Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.<ref>P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.</ref> == Velferðarhagfræði == Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.<ref>S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.</ref> Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.<ref>Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.</ref> Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.<ref>Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.</ref> == Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar == Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.<ref>Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.</ref> == Lögmál Says og verðsveigjanleiki == Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref> == Kennslurit og stýrifræði == Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.<ref>Wellisz, „Lange, Oskar.“</ref><ref>Łukawer, „Oskar Lange.“</ref> Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.<ref>Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).</ref> == Tölvur og áætlanagerð == Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].<ref>King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.</ref><ref>Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.</ref> == Viðurkenningar == Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.<ref>„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.</ref> Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.<ref>„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.</ref> == Helstu rit == * „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) * ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37) * „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) * „The Foundations of Welfare Economics“ (1942) * ''Price Flexibility and Employment'' (1944) * ''Introduction to Econometrics'' (1958) * ''Political Economy'', 1. bindi (1959) * „The Computer and the Market“ (1967) * ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970) == Heimildir == <references /> == Heimildaskrá == * Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018. * Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967. * Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970. * Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938. * Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942. * Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95. * Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003. * Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen & Unwin, 1954. * Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968. == Tenglar == * [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website] * [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica] {{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}} {{fd|1904|1965}} [[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]] [[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Marxistar]] he3t1vcxs8h89r10qnsiyekw01azfe5 14 193316 1984549 1984518 2026-10-31T14:04:07Z TKSnaevarr 53243 1984549 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Rauða herdeildin]] [[Flokkur:Þýskir byltingarmenn]] [[Flokkur:Þýskir hryðjuverkamenn]] [[Flokkur:Þýskir kommúnistar]] si4lfqf48z1odeowo6dpc0qfuuihqf5 0 193318 1984554 2026-10-31T14:22:21Z Berserkur 10188 Berserkur færði [[Karlsbrúin (Prag)]] á [[Karlsbrúin]]: engin önnur þekkt 1984554 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Karlsbrúin]] sdcc7dgbvwdu3vc55eb6i4zbwj4pbky 0 193319 1984556 2026-10-31T14:38:19Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Stjórnmálamaður | nafn = Ülle Madise | mynd = Visit of Ülle Madise to Latvia, 13 October 2026 - 03 (cropped).jpg | myndatexti1 = Ülle Madise árið 2026. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = 12. október 2026 | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Kristen Michal]] | forveri = [[Alar Karis]] | eftirmaður = | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1974|12|11}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i |...“ 1984556 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Ülle Madise | mynd = Visit of Ülle Madise to Latvia, 13 October 2026 - 03 (cropped).jpg | myndatexti1 = Ülle Madise árið 2026. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = 12. október 2026 | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Kristen Michal]] | forveri = [[Alar Karis]] | eftirmaður = | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1974|12|11}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | þjóðerni =[[Eistland|Eistneskur]] | stjórnmálaflokkur= Óflokksbundin | maki = Lauri Madise | háskóli = [[Háskólinn í Tartu]] ([[Legum Baccalaureus|LLB]]; [[Magister Legum|LLM]]) }} '''Ülle Madise''' (f. '''Anton'''; 11. desember 1974) er eistneskur lögspekingur og stjórnmálamaður sem er sjöundi forseti Eistlands frá 12. október 2026. Hún var áður réttarkanslari landsins frá 2015 til 2026 en lét af því embætti þegar hún tók við forsetaembættinu. == Menntun == Madise útskrifaðist frá Descartes-gagnfræðaskólanum í [[Tartu]] árið 1993. Árið 1998 útskrifaðist hún úr grunnámi (''cum laude'') frá lagadeild [[Háskólinn í Tartu|Háskólans í Tartu]].<ref name="etis">{{cite web |author=Eesti Teadusinfosüsteem |title=Eesti Teadusinfosüsteem |url=https://www.etis.ee/Portal/Persons/Display/437512cb-c960-4f0c-a903-cac971cbf384 |accessdate=18 September 2017 |website=etis.ee}}</ref> Árið 2001 varði hún mastersritgerð sína, sem var titluð „Trygging sveitarstjórna í stjórnarskrá Eistlands frá 1992“, við Háskólann í Tartu.<ref name=":3">{{Cite web |title=Ülle Madise CV, ETIS |url=https://www.etis.ee/CV/%C3%9Clle_Madise/est |access-date=2026-08-17 |website=www.etis.ee}}</ref> Madise var doktorsnemandi við Háskólann í Tartu frá 2001 til 2006. Árið 2007 varði hún doktorsritgerð sína, „Kosningar, stjórnmálaflokkar og árangur löggjafans í Eistlandi: Stofnanabundnar ákvarðanir frá endurheimt sjálfstæðis fram að upphafi stafræns lýðræðis“ við stjórnsýslustofnun [[Tækniháskólinn í Tallinn|Tækniháskólans í Tallinn]]. Hún útskrifaðist með doktorsgráðu í opinberri stjórnsýslu.<ref name=":3" /> == Æviágrip == Faðir Madise er [[Tõnu Anton]], fyrrum dómari við Hæstarétt Eistlands. Madise er jafnframt prófessor í stjórnlagarétti við Háskólann í Tartu.<ref>{{Cite web |title=Ülle Madise |url=https://aastakonverents.humanrightsestonia.ee/en/person/ulle-madise/ |access-date=2025-04-01 |website=Conference of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í desember 2021 var Madise endurútnefnd til annars skipunartímabils sem réttarkanslari af eistneska þinginu (Riigikogu).<ref name=":0">Turovski, Marcus: [https://news.err.ee/1608436898/riigikogu-appoints-ulle-madise-for-second-justice-chancellor-term Riigikogu appoints Ülle Madise for second justice chancellor term.] ''ERR News.'' Retrieved 15 December 2021</ref><ref>{{Cite web |title=ÜLLE MADISE: Conference of Human Rights 2023 |url=https://aastakonverents2023.humanrightsestonia.ee/speaker/ulle-madise/ |access-date=1 April 2025 |website=Estonian Institute of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í Eistlandi er embætti réttarkanslara ekki pólitískt skipað, heldur skipar þingið í það til sjö ára. Réttarkanslarinn á að vera „óháður leiðbeinandi í grundvallarreglum stjórnarskrár Eistlands og verndari einstakra mann- og samfélagsréttinda, mannlegrar reisnar og jafnréttis og [[réttarríki]]sins“.<ref name=":2" /> Frá árinu 2010 sat Madise í fimm ár í skólastjórn Listaháskóla Eistlands. Hún var meðlimur í evrópskri nefnd gegn kynþáttahyggju og umburðarleysi, eistnesku ráði um siðareglur opinberra embættismanna og Evrópudeild [[Alþjóðasamtök umboðsmanna|Alþjóðasamtaka umboðsmanna]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2024 |title=Chancellor of Justice Ülle Madise |url=https://www.oiguskantsler.ee/en/about-us/chancellor-justice-ulle-madise |access-date=1 April 2025 |website=Õiguskantsler }}</ref> Sem réttarkanslari hefur Madise sett athugasemdir við fyrirhugaðar eftirlitsmyndavélar,<ref>{{Cite web |date=20 March 2025 |title=Õiguskantsler ja jurist kritiseerivad näotuvastusega kaameravõrgu plaani |url=https://www.err.ee/1609639252/oiguskantsler-ja-jurist-kritiseerivad-naotuvastusega-kaameravorgu-plaani |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=et}}</ref> birtingu upplýsinga úr hleruðum símtölum fólks sem ekki hefur verið sakað um afbrot,<ref>{{Cite web |date=8 March 2025 |title=Justice chancellor hits out at media for publishing surveilled phone calls |url=https://news.err.ee/1609625459/justice-chancellor-hits-out-at-media-for-publishing-surveilled-phone-calls |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> gripið inn í afhendingu stafrænna skilríkja,<ref>{{Cite web |last=Opiah |first=Abigail |date=19 June 2024 |title=Estonia's Chancellor of Justice halts digital ID card issuance at Selver stores |url=https://www.biometricupdate.com/202406/estonias-chancellor-of-justice-halts-digital-id-card-issuance-at-selver-stores |access-date=1 April 2025 |website=Biometric Update |language=en-US}}</ref> og kallað fyrirhugaðan bifreiðaskatt ólöglegan.<ref>{{Cite web |date=28 February 2025 |title=Justice chancellor: Estonia's car tax law unconstitutional |url=https://news.err.ee/1609617188/justice-chancellor-estonia-s-car-tax-law-unconstitutional |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> Madise var kynnir tveggja útvarpsþátta um vísindi á eistnesku útvarpsstöðinni [[Radio Kuku]] frá 2009 til 2018. Hún horfir gjarnan á heimildarmyndir um náttúrulíf í frístundum sínum.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |last=Viirpalu |first=Katrin |date=9 October 2024 |title=Ülle Madise: I need no theater to remind me life is nasty, brutish and short |url=https://news.err.ee/1609485520/ulle-madise-i-need-no-theater-to-remind-me-life-is-nasty-brutish-and-short |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=en}}</ref> Þann 2. september 2026 kaus eistneska þingið Madise nýjan forseta Eistlands. Hún tók við af Alar Karis þann 12. október 2026.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Estonia elects new president |url=https://news.err.ee/1610126071/estonia-elects-new-president |access-date=2026-09-02 |website=ERR |language=en}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = 12. október 2026 | til = | fyrir = [[Alar Karis]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Madise, Ülle}} {{f|1974}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] 7weuppwtsz81jnnmp8ogp72togmyk3s 1984564 1984556 2026-10-31T19:13:57Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1984564 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Ülle Madise | mynd = Visit of Ülle Madise to Latvia, 13 October 2026 - 03 (cropped).jpg | myndatexti1 = Ülle Madise árið 2026. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = 12. október 2026 | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Kristen Michal]] | forveri = [[Alar Karis]] | eftirmaður = | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1974|12|11}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | þjóðerni =[[Eistland|Eistneskur]] | stjórnmálaflokkur= Óflokksbundin | maki = Lauri Madise | háskóli = [[Háskólinn í Tartu]] ([[Legum Baccalaureus|LLB]]; [[Magister Legum|LLM]]) }} '''Ülle Madise''' (f. '''Anton'''; 11. desember 1974) er eistneskur lögspekingur og stjórnmálamaður sem er sjöundi forseti Eistlands frá 12. október 2026. Hún var áður réttarkanslari landsins frá 2015 til 2026 en lét af því embætti þegar hún tók við forsetaembættinu. == Menntun == Madise útskrifaðist frá Descartes-gagnfræðaskólanum í [[Tartu]] árið 1993. Árið 1998 útskrifaðist hún úr grunnámi (''cum laude'') frá lagadeild [[Háskólinn í Tartu|Háskólans í Tartu]].<ref name="etis">{{cite web |author=Eesti Teadusinfosüsteem |title=Eesti Teadusinfosüsteem |url=https://www.etis.ee/Portal/Persons/Display/437512cb-c960-4f0c-a903-cac971cbf384 |accessdate=18 September 2017 |website=etis.ee}}</ref> Árið 2001 varði hún mastersritgerð sína, sem var titluð „Trygging sveitarstjórna í stjórnarskrá Eistlands frá 1992“, við Háskólann í Tartu.<ref name=":3">{{Cite web |title=Ülle Madise CV, ETIS |url=https://www.etis.ee/CV/%C3%9Clle_Madise/est |access-date=2026-08-17 |website=www.etis.ee}}</ref> Madise var doktorsnemandi við Háskólann í Tartu frá 2001 til 2006. Árið 2007 varði hún doktorsritgerð sína, „Kosningar, stjórnmálaflokkar og árangur löggjafans í Eistlandi: Stofnanabundnar ákvarðanir frá endurheimt sjálfstæðis fram að upphafi stafræns lýðræðis“ við stjórnsýslustofnun [[Tækniháskólinn í Tallinn|Tækniháskólans í Tallinn]]. Hún útskrifaðist með doktorsgráðu í opinberri stjórnsýslu.<ref name=":3" /> == Æviágrip == Faðir Madise er [[Tõnu Anton]], fyrrum dómari við Hæstarétt Eistlands. Madise er jafnframt prófessor í stjórnlagarétti við Háskólann í Tartu.<ref>{{Cite web |title=Ülle Madise |url=https://aastakonverents.humanrightsestonia.ee/en/person/ulle-madise/ |access-date=2025-04-01 |website=Conference of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í desember 2021 var Madise endurútnefnd til annars skipunartímabils sem réttarkanslari af eistneska þinginu (Riigikogu).<ref name=":0">Turovski, Marcus: [https://news.err.ee/1608436898/riigikogu-appoints-ulle-madise-for-second-justice-chancellor-term Riigikogu appoints Ülle Madise for second justice chancellor term.] ''ERR News.'' Retrieved 15 December 2021</ref><ref>{{Cite web |title=ÜLLE MADISE: Conference of Human Rights 2023 |url=https://aastakonverents2023.humanrightsestonia.ee/speaker/ulle-madise/ |access-date=1 April 2025 |website=Estonian Institute of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í Eistlandi er embætti réttarkanslara ekki pólitískt skipað, heldur skipar þingið í það til sjö ára. Réttarkanslarinn á að vera „óháður leiðbeinandi í grundvallarreglum stjórnarskrár Eistlands og verndari einstakra mann- og samfélagsréttinda, mannlegrar reisnar og jafnréttis og [[réttarríki]]sins“.<ref name=":2" /> Frá árinu 2010 sat Madise í fimm ár í skólastjórn Listaháskóla Eistlands. Hún var meðlimur í nefnd [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]] gegn kynþáttahyggju og umburðarleysi, eistnesku ráði um siðareglur opinberra embættismanna og Evrópudeild [[Alþjóðasamtök umboðsmanna|Alþjóðasamtaka umboðsmanna]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2024 |title=Chancellor of Justice Ülle Madise |url=https://www.oiguskantsler.ee/en/about-us/chancellor-justice-ulle-madise |access-date=1 April 2025 |website=Õiguskantsler }}</ref> Sem réttarkanslari hefur Madise sett athugasemdir við fyrirhugaðar eftirlitsmyndavélar,<ref>{{Cite web |date=20 March 2025 |title=Õiguskantsler ja jurist kritiseerivad näotuvastusega kaameravõrgu plaani |url=https://www.err.ee/1609639252/oiguskantsler-ja-jurist-kritiseerivad-naotuvastusega-kaameravorgu-plaani |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=et}}</ref> birtingu upplýsinga úr hleruðum símtölum fólks sem ekki hefur verið sakað um afbrot,<ref>{{Cite web |date=8 March 2025 |title=Justice chancellor hits out at media for publishing surveilled phone calls |url=https://news.err.ee/1609625459/justice-chancellor-hits-out-at-media-for-publishing-surveilled-phone-calls |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> gripið inn í afhendingu stafrænna skilríkja,<ref>{{Cite web |last=Opiah |first=Abigail |date=19 June 2024 |title=Estonia's Chancellor of Justice halts digital ID card issuance at Selver stores |url=https://www.biometricupdate.com/202406/estonias-chancellor-of-justice-halts-digital-id-card-issuance-at-selver-stores |access-date=1 April 2025 |website=Biometric Update |language=en-US}}</ref> og kallað fyrirhugaðan bifreiðaskatt ólöglegan.<ref>{{Cite web |date=28 February 2025 |title=Justice chancellor: Estonia's car tax law unconstitutional |url=https://news.err.ee/1609617188/justice-chancellor-estonia-s-car-tax-law-unconstitutional |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> Madise var kynnir tveggja útvarpsþátta um vísindi á eistnesku útvarpsstöðinni [[Radio Kuku]] frá 2009 til 2018. Hún horfir gjarnan á heimildarmyndir um náttúrulíf í frístundum sínum.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |last=Viirpalu |first=Katrin |date=9 October 2024 |title=Ülle Madise: I need no theater to remind me life is nasty, brutish and short |url=https://news.err.ee/1609485520/ulle-madise-i-need-no-theater-to-remind-me-life-is-nasty-brutish-and-short |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=en}}</ref> Þann 2. september 2026 kaus eistneska þingið Madise nýjan forseta Eistlands. Hún tók við af Alar Karis þann 12. október 2026.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Estonia elects new president |url=https://news.err.ee/1610126071/estonia-elects-new-president |access-date=2026-09-02 |website=ERR |language=en}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = 12. október 2026 | til = | fyrir = [[Alar Karis]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Madise, Ülle}} {{f|1974}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] kqkp13dn8cv7hefj7v2p41labm1mw2j 1984576 1984564 2026-10-31T20:54:53Z TKSnaevarr 53243 1984576 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Ülle Madise | mynd = Visit of Ülle Madise to Latvia, 13 October 2026 - 03 (cropped).jpg | myndatexti1 = Ülle Madise árið 2026. | titill= Forseti Eistlands | stjórnartíð_start = 12. október 2026 | stjórnartíð_end = | forsætisráðherra = [[Kristen Michal]] | forveri = [[Alar Karis]] | eftirmaður = | fæddur= {{fæðingardagur og aldur|1974|12|11}} | fæðingarstaður = [[Tartu]], [[Eistland]]i | þjóðerni =[[Eistland|Eistneskur]] | stjórnmálaflokkur= Óflokksbundin | maki = Lauri Madise | háskóli = [[Háskólinn í Tartu]] ([[Legum Baccalaureus|LLB]]; [[Magister Legum|LLM]]) }} '''Ülle Madise''' (f. '''Anton'''; 11. desember 1974) er eistneskur lögspekingur og stjórnmálamaður sem er sjöundi forseti Eistlands frá 12. október 2026. Hún var áður réttarkanslari landsins frá 2015 til 2026 en lét af því embætti þegar hún tók við forsetaembættinu. == Menntun == Madise útskrifaðist frá Descartes-gagnfræðaskólanum í [[Tartu]] árið 1993. Árið 1998 útskrifaðist hún úr grunnámi (''cum laude'') frá lagadeild [[Háskólinn í Tartu|Háskólans í Tartu]].<ref name="etis">{{cite web |author=Eesti Teadusinfosüsteem |title=Eesti Teadusinfosüsteem |url=https://www.etis.ee/Portal/Persons/Display/437512cb-c960-4f0c-a903-cac971cbf384 |accessdate=18 September 2017 |website=etis.ee}}</ref> Árið 2001 varði hún mastersritgerð sína, sem var titluð „Trygging sveitarstjórna í stjórnarskrá Eistlands frá 1992“, við Háskólann í Tartu.<ref name=":3">{{Cite web |title=Ülle Madise CV, ETIS |url=https://www.etis.ee/CV/%C3%9Clle_Madise/est |access-date=2026-08-17 |website=www.etis.ee}}</ref> Madise var doktorsnemandi við Háskólann í Tartu frá 2001 til 2006. Árið 2007 varði hún doktorsritgerð sína, „Kosningar, stjórnmálaflokkar og árangur löggjafans í Eistlandi: Stofnanabundnar ákvarðanir frá endurheimt sjálfstæðis fram að upphafi stafræns lýðræðis“ við stjórnsýslustofnun [[Tækniháskólinn í Tallinn|Tækniháskólans í Tallinn]]. Hún útskrifaðist með doktorsgráðu í opinberri stjórnsýslu.<ref name=":3" /> == Æviágrip == Faðir Madise er [[Tõnu Anton]], fyrrum dómari við Hæstarétt Eistlands. Madise er jafnframt prófessor í stjórnlagarétti við Háskólann í Tartu.<ref>{{Cite web |title=Ülle Madise |url=https://aastakonverents.humanrightsestonia.ee/en/person/ulle-madise/ |access-date=2025-04-01 |website=Conference of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í desember 2021 var Madise endurútnefnd til annars skipunartímabils sem réttarkanslari af eistneska þinginu (Riigikogu).<ref name=":0">Turovski, Marcus: [https://news.err.ee/1608436898/riigikogu-appoints-ulle-madise-for-second-justice-chancellor-term Riigikogu appoints Ülle Madise for second justice chancellor term.] ''ERR News.'' Retrieved 15 December 2021</ref><ref>{{Cite web |title=ÜLLE MADISE: Conference of Human Rights 2023 |url=https://aastakonverents2023.humanrightsestonia.ee/speaker/ulle-madise/ |access-date=1 April 2025 |website=Estonian Institute of Human Rights |language=en-US}}</ref> Í Eistlandi er embætti réttarkanslara ekki pólitískt skipað, heldur skipar þingið í það til sjö ára. Réttarkanslarinn á að vera „óháður leiðbeinandi í grundvallarreglum stjórnarskrár Eistlands og verndari einstakra mann- og samfélagsréttinda, mannlegrar reisnar og jafnréttis og [[réttarríki]]sins“.<ref name=":2" /> Frá árinu 2010 sat Madise í fimm ár í skólastjórn Listaháskóla Eistlands. Hún var meðlimur í nefnd [[Evrópuráðið|Evrópuráðsins]] gegn kynþáttahyggju og umburðarleysi, eistnesku ráði um siðareglur opinberra embættismanna og Evrópudeild [[Alþjóðasamtök umboðsmanna|Alþjóðasamtaka umboðsmanna]].<ref name=":1">{{Cite web |date=2024 |title=Chancellor of Justice Ülle Madise |url=https://www.oiguskantsler.ee/en/about-us/chancellor-justice-ulle-madise |access-date=1 April 2025 |website=Õiguskantsler }}</ref> Sem réttarkanslari hefur Madise sett athugasemdir við fyrirhugaðar eftirlitsmyndavélar,<ref>{{Cite web |date=20 March 2025 |title=Õiguskantsler ja jurist kritiseerivad näotuvastusega kaameravõrgu plaani |url=https://www.err.ee/1609639252/oiguskantsler-ja-jurist-kritiseerivad-naotuvastusega-kaameravorgu-plaani |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=et}}</ref> birtingu upplýsinga úr hleruðum símtölum fólks sem ekki hefur verið sakað um afbrot,<ref>{{Cite web |date=8 March 2025 |title=Justice chancellor hits out at media for publishing surveilled phone calls |url=https://news.err.ee/1609625459/justice-chancellor-hits-out-at-media-for-publishing-surveilled-phone-calls |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> gripið inn í afhendingu stafrænna skilríkja,<ref>{{Cite web |last=Opiah |first=Abigail |date=19 June 2024 |title=Estonia's Chancellor of Justice halts digital ID card issuance at Selver stores |url=https://www.biometricupdate.com/202406/estonias-chancellor-of-justice-halts-digital-id-card-issuance-at-selver-stores |access-date=1 April 2025 |website=Biometric Update |language=en-US}}</ref> og kallað fyrirhugaðan bifreiðaskatt ólöglegan.<ref>{{Cite web |date=28 February 2025 |title=Justice chancellor: Estonia's car tax law unconstitutional |url=https://news.err.ee/1609617188/justice-chancellor-estonia-s-car-tax-law-unconstitutional |access-date=1 April 2025 |website=ERR |language=en}}</ref> Madise var kynnir tveggja útvarpsþátta um vísindi á eistnesku útvarpsstöðinni [[Radio Kuku]] frá 2009 til 2018. Hún horfir gjarnan á heimildarmyndir um náttúrulíf í frístundum sínum.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web |last=Viirpalu |first=Katrin |date=9 October 2024 |title=Ülle Madise: I need no theater to remind me life is nasty, brutish and short |url=https://news.err.ee/1609485520/ulle-madise-i-need-no-theater-to-remind-me-life-is-nasty-brutish-and-short |access-date=1 April 2025 |website=ERR news |language=en}}</ref> Þann 2. september 2026 kaus eistneska þingið Madise nýjan forseta Eistlands. Hún tók við af Alar Karis þann 12. október 2026.<ref>{{Cite web |date=2026-09-02 |title=Estonia elects new president |url=https://news.err.ee/1610126071/estonia-elects-new-president |access-date=2026-09-02 |website=ERR |language=en}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Eistlands | frá = 12. október 2026 | til = | fyrir = [[Alar Karis]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Forsetar Eistlands}} {{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}} {{DEFAULTSORT:Madise, Ülle}} {{f|1974}} [[Flokkur:Forsetar Eistlands]] 2l0iksha4gqxyfr1bguwfhp6qxfau12 1 193320 1984557 2026-10-31T14:39:57Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Ülle Madise |tungumál=en |id=1381558027 }}“ 1984557 wikitext text/x-wiki {{Æviágrip lifandi fólks}} {{Þýðing |titill= Ülle Madise |tungumál=en |id=1381558027 }} rr7ay272x44hbizkjk2ilmqi45iye5l 10 193321 1984575 2026-10-31T20:52:09Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „{{Navbox | name = Forsetar Eistlands | title = Þjóðhöfðingjar Eistlands | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = <span style="position:relative; bottom:1px; left:3px;">[[Image:Coat of arms of Estonia.svg|75px]]</span><br/> | group1 = Formenn<br>{{small|ráðherraráðsins}} | list1 = * [[Konstantin Päts|Päts]] (''[[Jaan Poska|Poska]]'') | group2 = Forsætisráðherrar | list2 = * [[Konstantin Päts|Päts]] (''Jaan Poska|Pos...“ 1984575 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Forsetar Eistlands | title = Þjóðhöfðingjar Eistlands | state = {{{state|autocollapse}}} | bodyclass = hlist | image = <span style="position:relative; bottom:1px; left:3px;">[[Image:Coat of arms of Estonia.svg|75px]]</span><br/> | group1 = Formenn<br>{{small|ráðherraráðsins}} | list1 = * [[Konstantin Päts|Päts]] (''[[Jaan Poska|Poska]]'') | group2 = Forsætisráðherrar | list2 = * [[Konstantin Päts|Päts]] (''[[Jaan Poska|Poska]]'') * [[Otto Strandman|Strandman]] * [[Jaan Tõnisson|Tõnisson]] * [[Ado Birk|Birk]] * [[Jaan Tõnisson|Tõnisson]] * [[Ants Piip|Piip]] | group3 = Ríkisöldungar | list3 = * [[Ants Piip|Piip]] * [[Konstantin Päts|Päts]] * [[Juhan Kukk|Kukk]] * [[Konstantin Päts|Päts]] * [[Friedrich Akel|Akel]] * [[Jüri Jaakson|Jaakson]] * [[Jaan Teemant|Teemant]] * [[Jaan Tõnisson|Tõnisson]] * [[August Rei|Rei]] * [[Otto Strandman|Strandman]] * [[Konstantin Päts|Päts]] * [[Jaan Teemant|Teemant]] * [[Kaarel Eenpalu|Einbund]] * [[Konstantin Päts|Päts]] * [[Jaan Tõnisson|Tõnisson]] * [[Konstantin Päts|Päts]] | group4 = Forsætisráðherrar<br>{{small|með embættisskyldur ríkisöldungs}} | list4 = * [[Konstantin Päts|Päts]] * ''[[Konstantin Päts|Päts]]'' | group5 = Ríkisstjóri<br>{{small|''Riigihoidja''}} | list5 = * [[Konstantin Päts|Päts]] | group6 = Forsetar | list6 = [[Konstantin Päts|Päts]]¹ | group7 = Forsætisráðherrar<br>{{small|og handhafar forsetavaldsins}}² | list7 = * ''[[Jüri Uluots|Uluots]]'' * ''[[August Rei|Rei]]'' * ''[[Johannes Sikkar|Sikkar]]'' * ''[[Aleksander Warma|Warma]]'' * ''[[Tõnis Kint|Kint]]'' * ''[[Heinrich Mark|Mark]]'' | group8 = Forsetar | list8 = * [[Lennart Meri|Meri]] * [[Arnold Rüütel|Rüütel]] * [[Toomas Hendrik Ilves|Ilves]] * [[Kersti Kaljulaid|Kaljulaid]] * [[Alar Karis|Karis]] * [[Ülle Madise|Madise]] | below = * ¹ Síðar fangi Sovétmanna * ² Útlagastjórn * ³ Kjörin/n }}<noinclude> [[Flokkur:Stjórnmálasnið]]</noinclude> elk190y5xoqgrvjyigsdq5s09di348g 4 193322 1984587 2026-10-31T22:28:52Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „<h2 class="main-header main-box-header">[[Saladín]]</h2> <div style="float:left; margin: 0px 15px 0 0; border: 1px solid #333333">[[Mynd:Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg||Saladín|200px]]</div> '''Saladín''' var [[Kúrdar|kúrdískur]] hershöfðingi sem stofnaði Ajúbídaveld...“ 1984587 wikitext text/x-wiki <h2 class="main-header main-box-header">[[Saladín]]</h2> <div style="float:left; margin: 0px 15px 0 0; border: 1px solid #333333">[[Mynd:Al-Nasir I Salah al-Din Yusuf (Saladin). AH 564-589 (1169-1193 CE) Æ Dirham (30.1mm, 13.28 g, 6h). Without mint-name. Dated AH 586 (AD 1190-91). Sultan sitting facing, cross-legged, on high-backed throne (obverse).jpg||Saladín|200px]]</div> '''Saladín''' var [[Kúrdar|kúrdískur]] hershöfðingi sem stofnaði [[Ajúbídaveldið|Ajúbída-ættveldið]], sem náði yfir [[Egyptaland]], [[Sýrland]], [[Palestína|Palestínu]] og hluta af norðurhluta [[Mesópótamía|Mesópótamíu]], Árið 1187 náði her Saladíns [[Jerúsalem]] úr höndum kristinna krossfara eftir sigur í [[Orrustan við Hattín|orrustunni við Hattín]]. Hann barðist lengi við krossfara frá Vestur-Evrópu, einkum í [[Þriðja krossferðin|þriðju krossferðinni]], þar sem andstæðingur hans var meðal annars [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharður ljónshjarta.]] Þrátt fyrir að Jerúsalem héldist undir stjórn múslima eftir krossferðina, náðist friðarsamkomulag sem tryggði kristnum pílagrímum aðgang að borginni. Saladín naut mikillar virðingar bæði meðal múslima og kristinna fyrir göfuglyndi sitt og réttsýni, jafnvel í hernaði. <div align=right><small>Fyrri mánuðir: [[Fallbyssa]] &nbsp;• [[Al Capone]] &nbsp;• [[Náhvalur]]</small></div> rkbnkijguvpww96i8ft803nkay64h96 14 193323 1984594 2026-10-31T23:57:05Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Spennumyndir]] [[Flokkur:Ofurhetjur]]“ 1984594 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Spennumyndir]] [[Flokkur:Ofurhetjur]] 7tju712olpfr7frip9wfy40ymx4rqhz 14 193324 1984595 2026-10-31T23:57:37Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Hetjur]] [[Flokkur:Ofurhetjusögur]]“ 1984595 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Hetjur]] [[Flokkur:Ofurhetjusögur]] rfoa0276htdluaxb3day7pzcit2hsez 14 193325 1984596 2026-10-31T23:57:54Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Sögupersónur]]“ 1984596 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Sögupersónur]] jrix4nmhqs5efp4tbrczw080yaqoyl5 14 193326 1984597 2026-10-31T23:59:03Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Spáskáldskapur]] [[Flokkur:Spennusögur]] [[Flokkur:Myndasögur]]“ 1984597 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Spáskáldskapur]] [[Flokkur:Spennusögur]] [[Flokkur:Myndasögur]] dutz3hxeau9xj5ikwpvbu39oimja7bs 0 193327 1984619 2026-11-01T02:20:00Z Akigka 183 Tilvísun á [[Víkurkirkja (Reykjavík)]] 1984619 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Víkurkirkja (Reykjavík)]] ql62bwphm2n61sikxacoqm1ik0cvs6d 0 193328 1984657 2026-11-01T11:50:06Z Alvaldi 71791 Bjó til síðu með „{{Persóna | nafn = Sigríður Guðmundsdóttir | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1811|11|19}} | fæðingarstaður = Ísland | dánardagur = 1939 | dánarstaður = Danmörk | önnur_nöfn = | starf = Ráðskona | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Sigríður Guðmundsdóttir''' (1811 – 1...“ 1984657 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Sigríður Guðmundsdóttir | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1811|11|19}} | fæðingarstaður = Ísland | dánardagur = 1939 | dánarstaður = Danmörk | önnur_nöfn = | starf = Ráðskona | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Sigríður Guðmundsdóttir''' (1811 – 1839) var íslensk kona sem var dæmd til dauða fyrir aðild að morðunum á [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni]] og Pétri Jónssyni á Illugastöðum á Vatnsnesi árið 1828. Dómi hennar var síðar breytt í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést. ==Æviágrip== ===Uppruni=== Faðir Sigríðar dó áður en hún fæddist en hún ólst upp sem yngst í stórum systkinahópi. Móðir hennar giftist fljótlega aftur og stofnaði nýtt heimili. ===Á Illugastöðum=== [[Natan Ketilsson]], bóndi og grasalæknir á Illugastöðum, réð Sigríði sem ráðskonu þegar hún var um 16 ára, en hún átti í ástarsambandi við [[Friðrik Sigurðsson]], nágranna Natans. [[Agnes Magnúsdóttir]] var einnig í vist á bænum. Í dómsskjölum málsins kemur fram að Sigríður og Natan áttu einnig í sambandi.<ref name="saga">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7588491#page/n10/mode/2up|title=Friðrik, Agnes, Sigríður og Natan|author=Eggert Þór Bernharðsson|pages=9-56|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> ===Morðbrennan=== Að kvöldi 13. mars 1828 kom Friðrik að Illugastöðum og lét vinnukonurnar tvær, Agnesi og Sigríði, fela sig í útihúsi þar til Natan og Pétur Jónsson, gestur á bænum, voru sofnaðir. Um nóttina voru þeir báðir myrtir. Ekki er vitað hvort Sigríður tók þátt í sjálfum morðunum, en hún tók verðmæti áður en Friðrik og Agnes kveiktu í baðstofunni.<ref name="saga"/> ===Dómur og ævilok=== Sakborningarnir þrír voru dæmdir til dauða í héraði og staðfestu æðri dómstólar þann dóm, en árið 1829 breytti konungur refsingu Sigríðar í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést áratug síðar. Dómararnir sýndu henni samúð og töldu hana hafa átt minni hlut að morðunum. Friðrik og Agnes voru hins vegar hálshöggvin 12. janúar 1830 í Húnavatnssýslu, og var það síðasta aftaka á Íslandi.<ref name="saga"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://skemman.is/bitstream/1946/30096/2/B.A.%20Ritger%c3%b0%20-%20Mor%c3%b0brennan%20%c3%a1%20Illugast%c3%b6%c3%b0um.pdf Morðin á Illugastöðum], Sólrún Agla Bjargardóttir, Maí 2018 {{f|1811}} {{d|1939}} [[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]] [[Flokkur:Íslenskir glæpamenn]] er5pxtqhljb003wkmnxa29yjopowmlc 1984660 1984657 2026-11-01T11:54:29Z Alvaldi 71791 /* Uppruni */ 1984660 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Sigríður Guðmundsdóttir | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1811|11|19}} | fæðingarstaður = Ísland | dánardagur = 1939 | dánarstaður = Danmörk | önnur_nöfn = | starf = Ráðskona | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Sigríður Guðmundsdóttir''' (1811 – 1839) var íslensk kona sem var dæmd til dauða fyrir aðild að morðunum á [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni]] og Pétri Jónssyni á Illugastöðum á Vatnsnesi árið 1828. Dómi hennar var síðar breytt í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést. ==Æviágrip== ===Uppruni=== Sigríður fæddist á Vatnsenda í Vesturhópi og var yngst 10 alsystkina. Faðir Sigríðar dó áður en hún fæddist en móðir hennar giftist fljótlega aftur og stofnaði nýtt heimili.<ref name="saga"/> ===Á Illugastöðum=== [[Natan Ketilsson]], bóndi og grasalæknir á Illugastöðum, réð Sigríði sem ráðskonu þegar hún var um 16 ára, en hún átti í ástarsambandi við [[Friðrik Sigurðsson]], nágranna Natans. [[Agnes Magnúsdóttir]] var einnig í vist á bænum. Í dómsskjölum málsins kemur fram að Sigríður og Natan áttu einnig í sambandi.<ref name="saga">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7588491#page/n10/mode/2up|title=Friðrik, Agnes, Sigríður og Natan|author=Eggert Þór Bernharðsson|pages=9-56|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> ===Morðbrennan=== Að kvöldi 13. mars 1828 kom Friðrik að Illugastöðum og lét vinnukonurnar tvær, Agnesi og Sigríði, fela sig í útihúsi þar til Natan og Pétur Jónsson, gestur á bænum, voru sofnaðir. Um nóttina voru þeir báðir myrtir. Ekki er vitað hvort Sigríður tók þátt í sjálfum morðunum, en hún tók verðmæti áður en Friðrik og Agnes kveiktu í baðstofunni.<ref name="saga"/> ===Dómur og ævilok=== Sakborningarnir þrír voru dæmdir til dauða í héraði og staðfestu æðri dómstólar þann dóm, en árið 1829 breytti konungur refsingu Sigríðar í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést áratug síðar. Dómararnir sýndu henni samúð og töldu hana hafa átt minni hlut að morðunum. Friðrik og Agnes voru hins vegar hálshöggvin 12. janúar 1830 í Húnavatnssýslu, og var það síðasta aftaka á Íslandi.<ref name="saga"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://skemman.is/bitstream/1946/30096/2/B.A.%20Ritger%c3%b0%20-%20Mor%c3%b0brennan%20%c3%a1%20Illugast%c3%b6%c3%b0um.pdf Morðin á Illugastöðum], Sólrún Agla Bjargardóttir, Maí 2018 {{f|1811}} {{d|1939}} [[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]] [[Flokkur:Íslenskir glæpamenn]] nfrtlmzbpf66o2gi8ddfa3kklt4rbdx 1984662 1984660 2026-11-01T11:58:54Z Alvaldi 71791 1984662 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Sigríður Guðmundsdóttir | mynd = <!-- aðeins skráarnafn --> | mynd_alt = | mynd_texti = | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1811|11|19}} | fæðingarstaður = Vatnsenda í Vesturhópi, Ísland | dánardagur = 1939 | dánarstaður = Danmörk | önnur_nöfn = | starf = Ráðskona | ár = | þekkt_fyrir = | þekktustu_verk = }} '''Sigríður Guðmundsdóttir''' (1811 – 1839) var íslensk kona sem var dæmd til dauða fyrir aðild að morðunum á [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni]] og Pétri Jónssyni á Illugastöðum á Vatnsnesi árið 1828. Dómi hennar var síðar breytt í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést. ==Æviágrip== ===Uppruni=== Sigríður fæddist á Vatnsenda í Vesturhópi og var yngst 10 alsystkina. Faðir Sigríðar dó áður en hún fæddist en móðir hennar giftist fljótlega aftur og stofnaði nýtt heimili.<ref name="saga"/> ===Á Illugastöðum=== [[Natan Ketilsson]], bóndi og grasalæknir á Illugastöðum, réð Sigríði sem ráðskonu þegar hún var um 16 ára, en hún átti í ástarsambandi við [[Friðrik Sigurðsson]], nágranna Natans. [[Agnes Magnúsdóttir]] var einnig í vist á bænum. Í dómsskjölum málsins kemur fram að Sigríður og Natan áttu einnig í sambandi.<ref name="saga">{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7588491#page/n10/mode/2up|title=Friðrik, Agnes, Sigríður og Natan|author=Eggert Þór Bernharðsson|pages=9-56|via=[[Tímarit.is]]}}</ref> ===Morðbrennan=== Að kvöldi 13. mars 1828 kom Friðrik að Illugastöðum og lét vinnukonurnar tvær, Agnesi og Sigríði, fela sig í útihúsi þar til Natan og Pétur Jónsson, gestur á bænum, voru sofnaðir. Um nóttina voru þeir báðir myrtir. Ekki er vitað hvort Sigríður tók þátt í sjálfum morðunum, en hún tók verðmæti áður en Friðrik og Agnes kveiktu í baðstofunni.<ref name="saga"/> ===Dómur og ævilok=== Sakborningarnir þrír voru dæmdir til dauða í héraði og staðfestu æðri dómstólar þann dóm, en árið 1829 breytti konungur refsingu Sigríðar í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést áratug síðar. Dómararnir sýndu henni samúð og töldu hana hafa átt minni hlut að morðunum. Friðrik og Agnes voru hins vegar hálshöggvin 12. janúar 1830 í Húnavatnssýslu, og var það síðasta aftaka á Íslandi.<ref name="saga"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimildir== *[https://skemman.is/bitstream/1946/30096/2/B.A.%20Ritger%c3%b0%20-%20Mor%c3%b0brennan%20%c3%a1%20Illugast%c3%b6%c3%b0um.pdf Morðin á Illugastöðum], Sólrún Agla Bjargardóttir, Maí 2018 {{f|1811}} {{d|1939}} [[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]] [[Flokkur:Íslenskir glæpamenn]] 2zprp1cvms7bukr4267wenw38wlu5na