1960

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="is">
  <siteinfo>
    <sitename>Wikipedia</sitename>
    <dbname>iswiki</dbname>
    <base>https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a</base>
    <generator>MediaWiki 1.48.0-wmf.1</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Miðill</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Kerfissíða</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Spjall</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Notandi</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Notandaspjall</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wikipedia</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Wikipediaspjall</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Mynd</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Myndaspjall</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">Melding</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Meldingarspjall</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Snið</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Sniðaspjall</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Hjálp</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Hjálparspjall</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Flokkur</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Flokkaspjall</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Gátt</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gáttaspjall</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">Skjátexti</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">Skjátextaspjall</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Module</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Module talk</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>1960</title>
    <ns>0</ns>
    <id>1599</id>
    <revision>
      <id>1984799</id>
      <parentid>1980013</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:48:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Janúar */</comment>
      <origin>1984799</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14461" sha1="0ubpuane61zx7cbmkf5bdbaav2kywy6" xml:space="preserve">{{Ár nav}}
Árið '''1960''' (MCMLX í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 60. ár 20. aldar og [[hlaupár]] sem hófst á [[föstudagur|föstudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]].

Árið 1960 er gjarnan kallað „ár [[Afríka|Afríku]]“ þar sem 17 Afríkuríki fengu sjálfstæði þetta ár: 14 fyrrum franskar nýlendur, 2 breskar og 1 belgísk.

== Atburðir ==
=== Janúar ===
[[Mynd:Bathyscaphe_Trieste.jpg|thumb|Djúpkönnunarhylkið ''Trieste''.]]
* [[1. janúar]] - [[Kamerún]] fékk sjálfstæði frá Frakklandi.
* [[4. janúar]] - [[EFTA]]-sáttmálinn var undirritaður af fulltrúum sex ríkja í Stokkhólmi.
* [[6. janúar]] - Frakkar gerðu sína fyrstu kjarnorkusprengjutilraun í [[Sahara]]eyðimörkinni.
* [[9. janúar]] - Bygging [[Asvanstíflan|Asvanstíflunnar]] hófst í Egyptalandi.
* [[11. janúar]];
** Sovétmenn opnuðu æfingabúðir fyrir geimfara í [[Stjörnuborg]] nálægt Moskvu.
** [[Tjad]] lýsti yfir sjálfstæði frá Frakklandi.
* [[19. janúar]]:
** Nýr [[Samningur um gagnkvæma samvinnu og öryggi milli Bandaríkjanna og Japans]] var undirritaður þrátt fyrir mikla andstöðu almennings í [[Anpo-mótmælin|Anpo-mótmælunum]].
** [[Scandinavian Airlines flug 871]] fórst í lendingu við Ankara með þeim afleiðingum að 42 fórust. Þetta var fyrsta flugslysið sem henti norræna flugfélagið.
* [[21. janúar]]:
** Yfir 400 námumenn fórust í [[Coalbrook-námuslysið|Coalbrook-námuslysinu]] í Suður-Afríku.
** [[Avianca flug 671]] fórst í lendingu við Montego-flóa á [[Jamaíka|Jamaíku]] með þeim afleiðingum að 37 létust. Þetta er mannskæðasta flugslys í sögu Jamaíku.
* [[22. janúar]] - [[Jacques Piccard]] og [[Don Walsh]] sigu 11 km niður í [[Maríanadjúpállinn|Maríanadjúpálinn]] með djúphylkinu ''[[Trieste (djúphylki)|Trieste]]''.
* [[24. janúar]] - Uppreisn hófst gegn nýlendustjórn Frakklands í [[Alsír]].
* [[28. janúar]] - Varðskipið [[Varðskipið Óðinn (1960)|''Óðinn'']] var tekið í notkun.

=== Febrúar ===
* [[3. febrúar]] - [[Harold Macmillan]], forsætisráðherra Bretlands, hélt hina frægu [[Wind of Change-ræðan|Wind of Change-ræðu]] í Höfðaborg.
* [[18. febrúar]] - [[28. febrúar]] - [[Vetrarólympíuleikarnir 1960]] voru haldnir í Kaliforníu.
* [[29. febrúar]] - Jarðskjálfti varð í [[Agadir]], [[Marokkó]]. 12.000 létust.
=== Mars ===
* [[6. mars]] - Bandaríkin ákváðu að senda 3.500 hermenn til [[Víetnam]].
* [[29. mars]] - Frakkland vann [[Eurovision]].
=== Apríl ===
* [[19. apríl]] - [[SWAPO]]-flokkurinn var stofnaður í Namibíu.
* [[21. apríl]] - [[Brasilía (borg)|Brasilíuborg]] var vígð.
=== Maí ===
* [[1. maí]] - [[Kalda stríðið]]: [[Njósnavélardeilan]]: Bandarísk njósnavél var skotin niður af Sovétmönnum.
* [[3. maí]] - [[Fríverslunarsamtök Evrópu]] (EFTA) voru stofnuð.
* 3. maí - Safn var opnað í [[hús Önnu Frank|húsi Önnu Frank]] í Amsterdam.
* [[11. maí]] - Ísraelska leyniþjónustan [[Mossad]] rændi þýska stríðsglæpamanninum [[Adolf Eichmann]] frá Argentínu og fluttu til Ísraels þar sem hann var síðar dæmdur og tekinn af lífi.
* [[13. maí]] - [[Dhaulagiri]], 7. hæsta fjall heims var klifið af Svisslendingum og Austurríkismönnum.
* [[22. maí]] - Jarðskjálfti varð í [[Valdivia]], [[Chile]]. Hann var 9,5 að stærð, sá stærsti sem mælst hefur. Þúsundir létust af völdum hans og flóðbylgju.
* [[27. maí]] - Valdarán hersins varð í [[Tyrkland]]i án blóðsúthellinga.
=== Júní ===
* [[4. júní]] - [[Litla kaffistofan]] hóf starfsemi við Suðurlandsveg.
* [[5. júní]] - [[Morðin við Bodomsvatn]]: Fjöldamorð voru framin í Finnlandi.
* [[16. júní]] - Kvikmyndin ''[[Psycho]]'' var frumsýnd.
* [[19. júní]]- [[Keflavíkurgangan 1960|Fyrsta Keflavíkurgangan]] var farin til að mótmæla bandarískri herstöð.
* [[23. júní]] - Ungmennafélagið [[Þór Þorlákshöfn]] var stofnað í Meitilsbyggingunni í Þorlákshöfn.
* [[30. júní]] - [[Austur-Kongó]] fékk sjálfstæði frá Belgíu.
=== Júlí ===
* [[1. júlí]] - [[Sómalía]] fékk sjálfstæði.
* [[6. júlí]] - [[10. júlí]] - [[Evrópukeppnin í knattspyrnu 1960]] var haldin.
* [[11. júlí]] - Skáldsagan, ''[[Að drepa hermikráku]]'' (To Kill a Mockingbird) eftir bandaríska rithöfundinn [[Harper Lee]] kom út.
* [[20. júlí]] - [[Sirimavo Bandaranaike]] varð fyrsti kosni kvenleiðtogi heims þegar hún varð forsætisráðherra [[Ceylon]].
=== Ágúst ===
* Bresk hljómsveit sem áður hafði gengið undir ýmsum nöfnum, tók upp heitið ''the Beatles'' ([[Bítlarnir]]).
* [[11. ágúst]] - [[Tjad]] hlaut sjálfstæði frá Frakklandi.
* 11. ágúst - [[Bikarkeppni karla í knattspyrnu]] hófst á leik B-liða KR og Fram.
* [[25. ágúst]] - [[Sumarólympíuleikarnir 1960]] hófust í Róm.
* [[30. ágúst]] - [[Fæðingarheimili Reykjavíkur]] hóf starfsemi við Eiríksgötu í Reykjavík.
=== September ===
* [[10. september]] - [[Samtök hernámsandstæðinga]] voru stofnuð.
* [[28. september]] - [[Evrópukeppni bikarhafa]] í knattspyrnu hófst formlega.
=== Október ===
* [[1. október]] - [[Nígería]] fékk sjálfstæði frá [[Bretland]]i.
* [[2. október]] - [[Ísafjarðarflugvöllur]] var tekinn í notkun.
=== Nóvember ===
* [[8. nóvember]] -  [[Forsetakosningar í Bandaríkjunum 1960|Forsetakosningar í Bandaríkjunum]]: [[John F. Kennedy]] var kjörinn 35. forseti Bandaríkjanna.
* [[30. nóvember]] - [[Ungmennafélagið Stjarnan]] var stofnað í Garðahreppi.
=== Desember ===
* [[9. desember]] - Skyndibitakeðjan [[Domino's Pizza]] var stofnuð í [[Michigan]] í Bandaríkjunum.
* [[13. desember]] - [[Eþíópíska valdaránstilraunin 1960|Tilraun til valdaráns]] var gerð í Eþíópíu.

===Ódagsett===
* [[Samtök herskálabúa]] voru lögð niður í Reykjavík.
* Býlið [[Bakkasel]] á Öxnadalsheiði fór í eyði.

== Fædd ==
* [[4. janúar]] - [[Michael Stipe]], bandarískur söngvari sveitarinnar [[R.E.M.]].
* [[6. janúar]] - [[Atli Harðarson]], íslenskur heimspekingur.
* [[12. janúar]] - [[Dominique Wilkins]], bandarískur körfuknattleiksmaður.
* [[20. janúar]] - [[Will Wright]], bandarískur tölvuleikjahönnuður.
* [[22. janúar]] - [[Pálmi Haraldsson (athafnamaður)|Pálmi Haraldsson]], íslenskur athafnamaður.
* [[23. janúar]] - [[Max Keiser]], bandarískur kvikmyndaleikstjóri.
* [[25. janúar]] - [[Halldór Þorgeirsson]], íslenskur kvikmyndaframleiðandi.
* [[27. janúar]] - [[Samia Suluhu]], tansanísk stjórnmálakona.
* [[3. febrúar]] - [[Joachim Löw]], þýskur knattspyrnumaður.
* [[5. febrúar]] - [[Iwona Chmielewska]], pólskur rithöfundur.
* [[8. febrúar]] - [[Benigno Aquino III]], filippeyskur stjórnmálamaður (d. [[2021]]).
* [[15. febrúar]] - [[Margeir Pétursson]], íslenskur athafnamaður.
* [[19. febrúar]] - [[Andrew Mountbatten-Windsor]], meðlimur bresku konungsfjölskyldunnar.
* [[21. febrúar]] - [[Isaac Julien]], breskur myndlistarmaður.
* [[23. febrúar]] - [[Naruhito]], Japanskeisari.
* [[9. mars]] - [[Hideaki Ōmura]], japanskur stjórnmálamaður.
* [[18. mars]] - [[Steinunn Sigurðardóttir (fatahönnuður)|Steinunn Sigurðardóttir]], íslenskur fatahönnuður.
* [[21. mars]] - [[Ayrton Senna]], brasilískur akstursíþróttamaður (d. [[1994]]).
* [[4. apríl]] - [[Hugo Weaving]], breskur leikari.
* [[5. apríl]] - [[Susanne Bier]], danskur kvikmyndaleikstjóri.
* [[13. apríl]] - [[Illugi Jökulsson]], íslenskur útvarpsmaður.
* 13. apríl - [[Rudi Völler]], þýskur knattspyrnumaður.
* [[15. apríl]] - [[Filippus Belgíukonungur]].
* [[16. apríl]] - [[Rafael Benítez]], spænskur knattspyrnustjóri.
* [[19. apríl]] - [[Gustavo Petro]], kólumbískur stjórnmálamaður.
* [[20. apríl]] - [[Miguel Díaz-Canel]], kúbverskur stjórnmálamaður.
* [[22. apríl]] - [[Mart Laar]], eistneskur stjórnmálamaður.
* [[26. apríl]] - [[Roger Andrew Taylor]], breskur trommari ([[Duran Duran]]).
* [[28. apríl]]- [[Jón Páll Sigmarsson]], íslenskur kraftlyftingamaður (d. [[1993]]).
* 28. apríl - [[Ian Rankin]], skoskur rithöfundur.
* [[10. maí]] - [[Bono]], írskur tónlistarmaður ([[U2]]).
* [[21. maí]] - [[Jeffrey Dahmer]], bandarískur raðmorðingi (d. [[1994]]).
* [[1. júní]] - [[Einar Vilhjálmsson]], íslenskur frjálsíþróttamaður.
* [[6. júní]] - [[Steve Vai]], bandarískur gítarleikari.
* [[9. júní]] - [[Þór Saari]], íslenskur hagfræðingur.
* [[29. júní]] - [[Svein Harald Øygard]], norskur hagfræðingur.
* [[2. júlí]] - [[Karl Garðarsson]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[11. júlí]] - [[Jafar Panahi]], íranskur kvikmyndaleikstjóri.
* [[14. júlí]] - [[Jane Lynch]], bandarísk leikkona.
* [[20. júlí]] - [[Valdimar Leó Friðriksson]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[22. júlí]] - [[Torben Grael]], brasilískur siglingamaður.
* [[23. júlí]] - [[Jon Landau]], bandarískur kvikmyndaframleiðandi (d. [[2024]]).
* [[30. júlí]] - [[Árni Þór Sigurðsson]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[1. ágúst]] - [[Micheál Martin]], írskur stjórnmálamaður.
* [[4. ágúst]] - [[José Luis Rodríguez Zapatero]], spænskur stjórnmálamaður.
* [[7. ágúst]] - [[David Duchovny]], bandarískur leikari.
* [[10. ágúst]] - [[Antonio Banderas]], spænskur leikari.
* [[17. ágúst]] - [[Sean Penn]], bandarískur leikari.
* [[22. ágúst]] - [[Regina Taylor]], bandarísk leikkona.
* [[25. ágúst]] - [[Jonas Gahr Støre]], norskur stjórnmálamaður.
* [[26. ágúst]] - [[Óli Björn Kárason]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[31. ágúst]] - [[Hassan Nasrallah]], aðalritari Hizbollah-samtakanna (d. [[2024]]).
* [[1. september]] - [[Eric Adams]], bandarískur stjórnmálamaður.
* 1. september - [[Brynjar Níelsson]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[4. september]] - [[Elín Hirst]], íslenskur fréttastjóri.
* [[9. september]] - [[Hugh Grant]], breskur leikari.
* 9. september - [[Robert Tchenguiz]], íranskur athafnamaður.
* [[10. september]] - [[Colin Firth]], breskur leikari.
* [[19. september]] - [[Sigurður Einarsson]], íslenskur kaupsýslumaður.
* [[22. september]] - [[Isaac Herzog]], ísraelskur stjórnmálamaður.
* [[27. september]] - [[Guðrún Nordal]], íslenskufræðingur.
* [[2. október]] - [[Joe Sacco]], maltverskur myndasöguhöfundur.
* [[8. október]] - [[Bryndís Hlöðversdóttir]], íslensk stjórnmálakona.
* [[23. október]] - [[Randy Pausch]], bandarískur tölvunarfræðingur (d. [[2008]]).
* [[27. október]] - [[Jeffrey Bostic]], barbadoskur stjórnmálamaður.
* [[30. október]] - [[Diego Maradona]], argentínskur knattspyrnumaður (d. [[2020]]). 
* [[5. nóvember]] - [[Tilda Swinton]], bresk leikkona.
* 5. nóvember - [[Ríkharður H. Friðriksson]], íslenskur tónlistarmaður.
* [[7. nóvember]] - [[Þorvaldur Þorsteinsson]], íslenskur myndlistarmaður (d. [[2013]]).
* 7. nóvember - [[Tommy Thayer]], bandarískur gítarleikari ([[KISS]]).
* [[9. nóvember]] - [[Andreas Brehme]], þýskur knattspyrnumaður (d. [[2024]]).
* [[10. nóvember]] - [[Neil Gaiman]], enskur rithöfundur.
* [[13. nóvember]] - [[Jón L. Árnason]], íslenskur stórmeistari í skák.
* 13. nóvember - [[Neil Flynn]], bandarískur leikari.
* [[19. nóvember]] - [[Pétur Eggerz]], íslenskur leikari.
* [[27. nóvember]] - [[Júlía Tymosjenko]], úkraínskur stjórnmálamaður.
* [[30. nóvember]] - [[Gary Lineker]], enskur knattspyrnumaður.
* [[3. desember]] - [[Julianne Moore]], bandarísk leikkona.
* [[8. desember]] - [[Sólveig Anspach]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri (d. [[2015]]).
* [[10. desember]] - [[Kenneth Branagh]], norðurírskur leikari.
* 10. desember - [[Flosi Sigurðsson]], íslenskur körfuknattleiksmaður.
* [[12. desember]] - [[Vésteinn Hafsteinsson]], íslenskur frjálsíþróttamaður.
* [[14. desember]] - [[Ebrahim Raisi]], íranskur stjórnmálamaður (d. [[2024]]).
* 14. desember - [[Chris Waddle]], enskur knattspyrnumaður.
* [[15. desember]] - [[Irma Boom]], hollenskur hönnuður.
* [[18. desember]] - [[Yoon Suk-yeol]], suðurkóreskur stjórnmálamaður.
* [[23. desember]] - [[Guðmundur Þórður Guðmundsson]], íslenskur handknattleiksþjálfari.
* [[26. desember]] - [[Temuera Morrison]], nýsjálenskur leikari.
* [[31. desember]] - [[Steve Bruce]], enskur knattspyrnustjóri.

== Dáin ==
* [[3. janúar]] - [[Gunnar Salómonsson]], íslenskur aflraunamaður (f. [[1907]]).
* [[4. janúar]] - [[Albert Camus]], franskur rithöfundur (f. [[1913]]).
* [[14. janúar]] - [[Ralph Chubb]], breskt skáld og listamaður (f. [[1892]]).
* [[3. febrúar]] - [[Fred Buscaglione]], ítalskur tónlistarmaður (f. [[1921]]).
* [[8. febrúar]] - [[John L. Austin]], breskur heimspekingur (f. [[1911]]).
* [[19. febrúar]] - [[H. C. Hansen]], danskur stjórnmálamaður (f. [[1906]]).
* [[14. mars]] - [[Steinunn Jóhannesdóttir]], íslensk-bandarískur læknir (f. [[1870]]).
* [[24. apríl]] - [[Max von Laue]], þýskur eðlisfræðingur (f. [[1879]]).
* [[12. maí]] - [[Evelyn Dunbar]], bresk myndlistarkona (f. [[1906]]).
* [[30. maí]] - [[Borís Pasternak]], rússneskur rithöfundur (f. [[1890]]).
* [[8. júlí]] - [[Holger Cahill]], bandarískur listfræðingur (f. [[1887]]).
* [[31. júlí]] - [[Júlíus Havsteen]], íslenskur sýslumaður og þýðandi (f. [[1886]]).
* [[5. ágúst]] - [[Arthur Meighen]], ástralskur stjórnmálamaður (f. [[1874]]).
* [[7. september]] - [[Tryggvi Magnússon]], íslenskur teiknari (f. [[1900]]).
* [[15. september]] - [[Héctor Castro]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (f. [[1904]]).
* [[27. september]] - [[Karl Ísfeld]], íslenskur þýðandi (f. [[1906]]).
* [[11. október]] - [[Vilhjálmur Finsen]], íslenskur blaðamaður (f. [[1883]]).
* [[16. nóvember]] - [[Clark Gable]], bandarískur leikari (f. [[1901]]).
* [[17. nóvember]] - [[Halldór Friðgeir Sigurðsson]], íslenskur skipstjóri (f. [[1880]]).

== [[Nóbelsverðlaunin]] ==
* [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Donald Arthur Glaser]]
* [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Willard Frank Libby]]
* [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - Sir [[Frank Macfarlane Burnet]], [[Peter Brian Medawar]]
* [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Saint-John Perse]]
* [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Albert Lutuli]]

[[Flokkur:1960]]</text>
      <sha1>0ubpuane61zx7cbmkf5bdbaav2kywy6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>2. nóvember</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2704</id>
    <revision>
      <id>1984797</id>
      <parentid>1814066</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984797</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8626" sha1="8vgj6vch084isr8tjiab93kc5cniszb" xml:space="preserve">{{Dagatal|nóvember}}
'''2. nóvember''' er 306. [[Sólarhringur|dagur]] [[ár]]sins (307. á [[hlaupár]]i) samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. 59 dagar eru eftir af árinu.

== Atburðir ==
* [[472]] - [[Olybríus]] dó eftir um fjögurra mánaða setu á keisarastóli. Búrgundíski hershöfðinginn [[Gundobad]] hafði öll völd í Vestrómverska ríkinu og beið með það í nokkra mánuði að skipa nýjan keisara.
* [[676]] - [[Dónus páfi|Dónus]] varð páfi.
* [[1389]] - [[Bónifasíus 9.]] (Pietro Tomacelli) varð páfi.
* [[1400]] - Mamlúkar gáfu eftir borgina Aleppó til [[Tímúrveldið|Tímúrveldisins]]. Sama ár tók [[Tímúr]] yfir Damaskus.
* [[1404]] - [[Innósentíus 7.]] varð páfi.
* [[1440]] - [[Zürich (fylki)|Kantónan Zürich]] var rekin úr Svissneska ríkjasambandinu og hófst stríð milli hennar og hinna 7 [[kantóna]]nna sem stóð í 5 ár.
* [[1576]] - [[Rúdolf 2. keisari|Rúdolf 2.]] varð keisari hins [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkis]].
* [[1622]] - [[Þrjátíu ára stríðið]]: [[Mannheim]] var hertekin af Heilaga rómverska ríkinu.
* [[1692]] - [[Anne Palles]] var dæmd til dauða í Danmörku fyrir galdra.
* [[1721]] - [[Pétur mikli]] varð keisari Rússlands. [[Rússneska keisaradæmið]] lagðist af og [[rússneska heimsveldið]] ríkti í tæp 200 ár.
* [[1852]] - Forsetakosningar fóru fram í Bandaríkjunum. [[Franklin Pierce]] vann sigur gegn Winfield Scott.
* [[1880]] - Forsetakosningar fóru fram í Bandaríkjunum. [[James Garfield]] sigraði Winfield S. Hancock.
* [[1884]] - Raflýsing var sett upp í [[Timișoara]], Rúmeníu, fyrst evrópskra borga.
* [[1889]] - [[Norður-Dakóta|Norður-]] og [[Suður-Dakóta]] urðu 39. og 40. fylki Bandaríkjanna.
* [[1903]] - Breska dagblaðið ''[[Daily Mirror]]'' var stofnað.
* [[1906]] - [[Gamla bíó|Fyrsta kvikmyndahús á Íslandi]] hóf göngu sína í [[Fjalakötturinn|Fjalakettinum]] við Aðalstræti í Reykjavík og nefndist ''Reykjavíkur Biograftheater''.
* [[1912]] - [[Skátafélag Reykjavíkur]] var stofnað í Fjósinu, bakhúsi Menntaskólans í Reykjavík.
* [[1913]] - ''[[Morgunblaðið]]'' hóf göngu sína. Stofnandi og fyrsti ritstjóri þess var Vilhjálmur Finsen.
* [[1914]] - [[Umferðarlög|Lög um notkun bifreiða]] gengu í gildi. Réttur til að stjórna bifreið var bundinn við 21 árs aldur. Hámarkshraði var 15 km/klst í þéttbýli en 35 km/klst utan þess.
* [[1917]] - [[Balfour-yfirlýsingin]]: Arthur James Balfour, utanríkisráðherra Bretlands, sendi Walter Rothschild, leiðtoga í samfélagi gyðinga í Bretlandi, stuðningsyfirlýsingu við málstað Gyðinga og heimaland þeirra.
* [[1920]] - [[Warren G. Harding]] var kosinn forseti Bandaríkjanna.
* [[1930]] - [[Slysavarnadeildin Þorbjörn]] var stofnuð í Grindavík og voru stofnfélagar 56 karlar og konur í þorpinu.
* 1930 - [[Haile Selassie]] varð keisari Eþíópíu.
* [[1936]] - Sjónvarpsstöðin [[BBC One|BBC Television Service]] var stofnuð.
* [[1941]] - Mesta flugslys á Íslandi fram til þessa varð er bandarískur [[Martin PBM-I Mariner]]-flugbátur fórst á [[Langihryggur|Langahrygg]] Fagradalsfjalli á Reykjanesi og með honum 11 menn.
* [[1946]] - Íslendingar tóku við [[flugumferðarstjórn|yfirstjórn flugumferðar]] yfir Norður-Atlantshafi, allt frá Hjaltlandseyjum til Grænlands og upp á norðurpól.
* [[1952]] - [[Skátafélag Akraness]] var stofnað.
* [[1963]] - [[Valdaránið í Suður-Víetnam 1963]]: Forseti Suður-Víetnam, [[Ngo Dinh Diem]], var handtekinn og myrtur.
* [[1964]] - [[Feisal bin Abdul Aziz al-Sád|Faisal]] var krýndur konungur Sádi-Arabíu.
* [[1976]] - Demókratinn [[Jimmy Carter]] vann sigur á Gerald Ford í forsetakosningum í Bandaríkjunum.
* [[1982]] - Breska útvarpsstöðin [[Channel 4]] var stofnuð.
* [[1983]] - [[Apartheid]]-stjórnarskrá Suður-Afríku var breytt svo litaðir og asískir íbúar fengu takmörkuð pólitísk réttindi.
* [[1988]] - Fyrsti tölvuormurinn sem dreifði sér um [[Internetið]], [[Morrisormurinn]], hóf göngu sína.
* [[1990]] - Útsendingarfyrirtækin [[British Satellite Broadcasting]] og [[Sky Television]] sameinuðust í kjölfar mikils tapreksturs og mynduðu fyrirtækið [[BSkyB]].
* [[1993]] - [[Rudy Giuliani]] var kjörinn borgarstjóri New York-borgar.
* [[2000]] - Verslunarmiðstöðin [[Glerártorg]] var opnuð á Akureyri.
* [[2000]] - Fyrsta fastaáhöfnin hóf búsetu í [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðinni]].
* [[2001]] - [[Glocal Forum]] um borgarsamstarf var stofnað.
* [[2004]] - [[George W. Bush]] sigraði forsetakosningar í Bandaríkjunum.
* [[2005]] - Neðri deild spænska þingsins samþykkti [[lög um sjálfstæði Katalóníu]].
* [[2006]] - Málverkið ''[[No. 5, 1948]]'' eftir [[Jackson Pollock]] varð dýrasta málverk heims þegar það seldist fyrir 140 milljónir dala í einkasölu.
&lt;onlyinclude&gt;
* [[2014]] - [[Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar]] birti lokahluta [[Fimmta matsskýrslan|Fimmtu matsskýrslu]] sinnar sem talaði um „alvarlegar og óafturkræfar afleiðingar“ loftslagsbreytinga.
* [[2017]] - Ný tegund órangútangapa, [[tapanúlíórangútang]], var greind í Indónesíu.
* [[2022]] – Ríkisstjórn [[Eþíópía|Eþíópíu]] samdi um vopnahlé við uppreisnarmenn í [[Stríðið í Tígraí|stríðinu í Tígraí]].
* [[2020]] - Fellibylurinn [[Eta (fellibylur)|Eta]] gekk á land í Mið-Ameríku þar sem yfir 100 fórust.
* [[2023]] - [[Bítlarnir]] gáfu út sitt síðasta lag, „Now and then“, með hjálp [[gervigreind]]ar.
* [[2024]] - [[Kemi Badenoch]] varð leiðtogi [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|breska Íhaldsflokksins]].&lt;/onlyinclude&gt;

== Fædd ==
* [[867]] - [[Mingzong keisari síðara Tangveldisins]] (d. [[933]]).
* [[1470]] - [[Játvarður 5.]] Englandskonungur (d. [[1483]]).
* [[1734]] - [[Daniel Boone]], bandarískur veiðimaður og landkönnuður (d. [[1820]]).
* [[1755]] - [[Marie Antoinette]], Frakklandsdrottning (d. [[1793]]).
* [[1795]] - [[James K. Polk]], Bandaríkjaforseti (d. [[1849]]).
* [[1844]] - [[Mehmed 5.]], Tyrkjasoldán (d. [[1918]]).
* [[1865]] - [[Warren G. Harding]], Bandaríkjaforseti (d. [[1923]]).
* [[1874]] - [[Sigfús Blöndal]], íslenskur bókavörður (d. [[1950]]).
* [[1890]] - [[Olga Desmond]], þýsk leikkona (d. [[1964]]).
* [[1902]] - [[Santos Iriarte]], úrúgvæskur knattspyrnumaður (d. [[1968]]).
* [[1906]] - [[Luchino Visconti]], ítalskur kvikmyndaleikstjóri (d. [[1976]]).
* [[1909]] - [[Ásgeir Blöndal Magnússon]], málfræðingur og orðabókarhöfundur (d. [[1987]])
* [[1910]] - [[Lúðvík Þorgeirsson]], íslenskur kaupmaður og formaður [[Knattspyrnufélagið Fram|Knattspyrnufélagsins Fram]] (d. [[1996]]).
* [[1911]] - [[Odysseas Elytis]], grískt skáld (d. [[1996]]).
* [[1938]] - [[Richard Serra]], bandarískur listamaður.
* [[1942]] - [[Þorkell Helgason (f. 1942)|Þorkell Helgason]], íslenskur stærðfræðingur.
* [[1953]] - [[Kjartan Ólafsson (f. 1953)|Kjartan Ólafsson]], íslenskur stjórnmálamaður.
* [[1955]] - [[Koji Tanaka]], japanskur knattspyrnumaður.
* [[1966]] - [[David Schwimmer]], bandarískur leikari.
* [[1968]] - [[Samantha Ferris]], kanadísk leikkona.
* [[1975]] - [[Ófeigur Sigurðsson]], íslenskur rithöfundur.
* [[1976]] - [[Thierry Omeyer]], franskur handknattleiksmaður.
* [[1978]] - [[Maajid Nawaz]], breskur aðgerðasinni.
* [[1981]] - [[Katharine Isabelle]], kanadísk leikkona.
* [[1981]] - [[Bergur Ebbi Benediktsson]], íslenskur rithöfundur.
* [[1987]] - [[Yngvi Þ. Eysteinsson]], íslenskur útvarpsmaður.
* [[1994]] - [[Patrik Snær Atlason]], íslenskur tónlistarmaður.
* [[1999]] - [[Króli]], íslenskur tónlistarmaður og leikari.

== Dáin ==
* [[472]] - [[Olybrius]] Rómarkeisari.
* [[1083]] - [[Matthildur af Flæmingjalandi]], Englandsdrottning (f. um 1031).
* [[1327]] - [[Jakob 2. Aragonkonungur|Jakob 2.]], konungur Aragon (f. [[1267]]).
* [[1340]] - [[Niels Ebbesen]], dönsk þjóðhetja.
* [[1618]] - [[Maximilían 3.]] erkihertogi yfir Austurríki (f. [[1558]]).
* [[1846]] - [[Esaias Tegnér]], sænskt skáld (f. [[1782]]).
* [[1887]] - [[Sigurður B. Sívertsen]], íslenskur prestur (f. [[1808]]).
* [[1947]] - [[Steinþór Sigurðsson]], íslenskur náttúrufræðingur (f. [[1904]]).
* [[1950]] - [[George Bernard Shaw]], írskt leikritaskáld og [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|nóbelsverðlaunahafi]] (f. [[1856]]).
* [[1963]] - [[Ngô Đình Diệm]], forseti Suður-Víetnams (f. [[1901]]).

{{Mánuðirnir}}
[[Flokkur:Nóvember]]</text>
      <sha1>8vgj6vch084isr8tjiab93kc5cniszb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1839</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3481</id>
    <revision>
      <id>1984664</id>
      <parentid>1909795</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1984664</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2320" sha1="b8wo38c0dieu1p84mre8qrvywyr5kv0" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1836]]|[[1837]]|[[1838]]|[[1839]]|[[1840]]|[[1841]]|[[1842]]|
[[1821–1830]]|[[1831–1840]]|[[1841–1850]]|
[[18. öldin]]|[[19. öldin]]|[[20. öldin]]|
}}
Árið '''1839''' ('''MDCCCXXXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Suðurgötukirkjugarður]] var tekinn í notkun í Reykjavík.

;Fædd
* [[28. júlí]] - [[Jóhann Bessason]], íslenskur smiður og bóndi (d. [[1912]]).

;Dáin
* [[Sigríður Guðmundsdóttir]], ráðskona á Vatnsnesi og ástkona [[Natan Ketilsson|Natans Ketilsonar]] (f. [[1811]]).

== Erlendis ==
* [[2. janúar]] - Fyrsta ljósmyndin af [[tungl]]inu var tekin af franska ljósmyndaranum [[Louis Daguerre]].
* [[9. mars]] - 
** [[Kökustríðið]]: Frakkar drógu herlið sitt frá Mexíkó.
** [[Prússland]] bannaði [[barnaþrælkun]] fyrst landa.
* [[23. mars]] - Orðið ''OK'' (oll korrect) birtist fyrst í The Boston Morning Post.
* [[19. apríl]] - [[Belgía]] varð konungsríki. Hálft Limburg svæðið varð hollenskt.
* [[7. maí]] - Stjórnarkrísa var í Bretlandi. Forsætisráðherrann, [[William Lamb, vísigreifi af Melbourne]], sagði af sér.
* [[12. maí]] - Uppreisn gegn Frakklandsstjórn var bæld niður og létust um 50 manns.
* [[3. júní]] - [[Fyrra ópíumstríðið]] hófst þegar ópíum var gert upptækt í Kína. Bretland lýsti stríði á hendur Kína.
* [[2. júní]] - [[Daguerreaðferð]]: Frakkinn Louis Daguerre fékk einkaleyfi fyrir framköllun sinni á ljósmyndum. Franska stjórnin gerði aðferðina löglega fyrir heiminn í september.
* [[31. ágúst]] - [[Fyrsta Karlistastríðið]] endaði á Spáni.
* [[3. október]] - Fyrsta [[lest]]arleiðin á Ítalíuskaganum opnaði, frá [[Napólí]] og Portici, 7,4 kílómetra löng.
* [[17. nóvember]] - Fyrsta ópera [[Giuseppe Verdi]], Oberto, átti sér stað í Mílanó.

;Fædd
* [[13. mars]] - [[Tage Reedtz-Thott]], danskur forsætisráðherra (d. [[1923]]).
* [[16. mars]] - [[Sully Prudhomme]], franskt skáld og Nóbelsverðlaunahafi (d. [[1907]]).
* [[10. júní]] - [[Ludvig Holstein-Ledreborg]], danskur forsætisráðherra  (d. [[1912]]).

;Dáin
* [[3. desember]] - [[Friðrik VI]] konungur [[Ísland]]s og [[Danmörk|Danmerkur]] frá 1808 og [[Noregur|Noregs]] frá [[1808]] til [[1814]] (f. [[1768]]).

[[Flokkur:1839]]</text>
      <sha1>b8wo38c0dieu1p84mre8qrvywyr5kv0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Vissir þú...</title>
    <ns>4</ns>
    <id>3491</id>
    <revision>
      <id>1984798</id>
      <parentid>1984593</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T11:16:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984798</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="839" sha1="4xq3ucj6tei15le1iqa47u4k489kyu8" xml:space="preserve">[[Mynd: Regulus regulus japonensis face.JPG|frameless|right|170px|Kollar]]
* … að '''[[Pétur 2. Júgóslavíukonungur]]''' er eini konungurinn sem hefur verið grafinn í Bandaríkjunum?

* … að bókin '''''[[Lolita]]''''' er talin hafa verið byggð á sambandi [[Charlie Chaplin]] og [[Lita Grey|Litu Grey]] árið 1924?

*… að misjafnt er eftir löndum hvort texti '''[[skjáþýðing]]a''' sé miðjujafnaður eða vinstrijafnaður?

*… að viðurnefnið „Napóleon á sviði glæpanna“, sem haft var um '''[[Moriarty prófessor]]''', óvin [[Sherlock Holmes]], var fengið af raunverulegum glæpaforingja að nafni [[Adam Worth]]?

*… að fræðiheiti '''[[Kollar|kolla]]''', ''regulidae'' (''sjá mynd''), merkir „lítill kóngur“ og vísar til litsterkrar krúnu fullorðinna fugla?

[[Flokkur:Forsíðusnið]]</text>
      <sha1>4xq3ucj6tei15le1iqa47u4k489kyu8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Háskóli Íslands</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4425</id>
    <revision>
      <id>1984670</id>
      <parentid>1979316</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:42:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Stúdentaráð */</comment>
      <origin>1984670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21382" sha1="5yi7ucbgy4sot1nczcp1j4ifhzbhyew" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskóli Íslands
| Merki=Merki Háskóla Íslands.svg
| Stofnár=1911
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Silja Bára Ómarsdóttir
| Nemendur=14.087 (2024-5)
| Staður=Reykjavík
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is
}}
[[Mynd:UniversityIceland.JPG|thumb|right|Aðalbygging Háskóla Íslands]]
'''Háskóli Íslands''' (HÍ) er íslenskur ríkis[[háskóli]] sem var stofnaður árið 1911. Háskóli Íslands er opinber alhliða [[rannsóknarháskóli]] sem býður upp á um 400 námsleiðir í grunn- og framhaldsnámi í yfir 160 námsgreinum í um 25 deildum. Langflest námskeið eru kennd á [[íslenska|íslensku]], en lítill hluti er kenndur á [[enska|ensku]]. Háskólinn er með sérstakar námsleiðir fyrir erlenda nemendur, eins og í [[miðaldafræði]] og [[íslenska sem annað mál|íslensku sem öðru máli]]. Kennsla við Háskólann skiptist í fimm svið: félagsvísindasvið, heilbrigðisvísindasvið, hugvísindasvið, menntavísindasvið og verkfræði- og náttúruvísindasvið.

Fjöldi nemenda við Háskólann er um 14 þúsund á hverju ári. Háskóli Íslands er því langstærsti háskóli landsins. [[Háskólinn í Reykjavík]] kemur næstur með um 3500 nemendur. Um tveir þriðju hlutar nemenda eru konur.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fleiri-konur-en-karlar-i-haskolanami|titill=Fleiri konur en karlar í háskólanámi|höfundur=Ásrún Brynja Ingvarsdóttir|dags=2. nóvember 2019|vefsíða=RÚV}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er með um 600 fastráðna kennara og yfir 3000 stundakennara og aðjúnkta, auk um 1000 starfsmanna og rannsakenda.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/kynningarefni/starfsmenn|titill=Starfsmenn|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er þannig einn af stærstu vinnustöðum á Íslandi. Rektor skólans er [[Silja Bára Ómarsdóttir]], prófessor í stjórnmálafræði.

Háskóli Íslands hefur verið metinn í 501–600. sæti yfir bestu háskóla heims af [[Times Higher Education]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking#!/length/25/name/iceland/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/scores|title=World University Rankings 2025|access-date=22.1.2025}}&lt;/ref&gt; en í 601–700. sæti hjá [[Shanghai Ranking]].&lt;ref name=&quot;shanghairanking.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/institution/university-of-iceland|title=Academic Ranking of World Universities 2024: University of Iceland|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt; 

== Saga ==
Háskóli Íslands var stofnaður [[17. júní]] árið 1911 og tók til starfa í októberbyrjun sama ár. Við það sameinuðust [[Prestaskólinn]], [[Læknaskólinn]] og [[Lagaskólinn]]. Ein deild innan Háskólans var tileinkuð hverjum þeirra auk þess sem stofnuð var sérstök heimspekideild. Fyrsta árið voru 45 nemendur við skólann, fimm í guðfræðideild, sautján í lagadeild og 23 í læknadeild, en enginn var skráður í heimspekideild. Aðeins ein kona var skráð til náms fyrsta árið.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/haskolinn/saga|titill=Saga|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Fyrsti rektor skólans var [[Björn M. Ólsen]], prófessor við heimspekideild.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |title=Saga Háskóla Íslands - Yfirlit um hálfrar aldar starf |access-date=2009-09-04 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212034111/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Háskólaráð var skipað fjórum aðalmönnum, auk rektors. [[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1920 að danskri fyrirmynd.

[[Mynd:School_of_Humanities_(12952502405).jpg|thumb|right|Anddyri aðalbyggingar Háskólans]]
Fyrstu 29 árin var Háskóli Íslands staðsettur á neðri hæð [[Alþingishúsið|Alþingishússins]] við [[Austurvöllur|Austurvöll]], en árið 1940 flutti skólinn starfsemi sína í nýtt húsnæði, aðalbyggingu Háskólans, austan við [[Suðurgata|Suðurgötu]]. Þá var Háskólabókasafn jafnframt stofnað við sameiningu bókasafna hinna ýmsu deilda og staðsett í nýju byggingunni. Árið 1935 tók atvinnudeild Háskólans til starfa og hafði með höndum rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Hún skiptist í fiskideild, búnaðardeild og iðnaðardeild. Sérstakt hús var reist yfir hana árið 1937 (nú Setberg). Atvinnudeildin var lögð niður árið 1965 þegar [[Hafrannsóknastofnun Íslands]], [[Rannsóknastofnun landbúnaðarins]], [[Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins]], [[Rannsóknastofnun iðnaðarins]] og [[Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins]] voru stofnaðar undir [[Rannsóknaráð Íslands|Rannsóknaráði Íslands]].

[[Mynd:Menntavegurinn.jpg|thumb|„Menntavegurinn“ er göngustígur sem tengir nokkrar af byggingum Háskólans austan við Suðurgötu.]]
Síðan þá hefur Háskólasvæðið stækkað til muna, og kennt er í mörgum byggingum beggja vegna Suðurgötu og á fleiri stöðum. Kostnaður við nýbyggingar skólans sem og viðhald eldri bygginga hefur að miklu leyti verið greiddur af [[Happdrætti Háskólans]] sem var stofnað árið 1934 með sérstöku leyfi.&lt;ref name=Noblprize&gt;{{vefheimild | höfundur= | url=https://www.arnastofnun.is/id/1001802 |titill=Ágrip af sögu HÍ á vefsíðu Árnastofnunnar | mánuðurskoðað=10. september |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt; Sama ár var fyrsti [[stúdentagarður]] Háskólans, Garður (nú Gamli garður), tekinn í notkun. Næsti nýi stúdentagarðurinn var Nýi garður sem var tekinn í notkun árið 1943. Á 10. áratug 20. aldar var hlutverki hússins breytt þannig að það hýsir kennslu og rannsóknarstarfsemi. Þar er nú hluti af starfsemi heilbrigðisvísindasviðs.

Þegar [[Handritamálið]] leystist og [[danska þingið]] samþykkti að afhenda Íslandi safn handrita úr [[Árnasafn]]i í Kaupmannahöfn árið 1961 var hluti af því samkomulagi að stofna [[Árnastofnun|Handritastofnun Íslands]]. Árið 1967 hófst vinna við að reisa nýja byggingu yfir þessa stofnun. Árnagarður var formlega tekinn í notkun 21. desember 1969 og hýsti lengi vel hluta af kennslu heimspekideildar, auk Handritastofnunar. Árið 1971 bættist Lögberg við byggingar Háskólans og VR-I og VR-II voru líka reistar á 8. áratugnum.

Árið 1963 fékk [[Ottó A. Michelsen]] fyrsta „rafheilann“ á leigu til notkunar í kennslu við Háskólann, af gerðinni [[IBM 1620]]. Árið eftir ákvað [[Framkvæmdabanki Íslands]] að gefa Háskólanum upphæð að andvirði sams konar tækis. [[Ármann Snævarr]], þáverandi háskólarektor, taldi það eina stærstu gjöf til Háskólans í sögunni. Þegar tækið var keypt árið 1964 var Reiknistofnun Háskóla Íslands stofnuð og fékkst við margvíslega útreikninga fyrir rannsóknir og fleira næstu áratugi. RHÍ varð að „reiknimiðstöð þjóðarinnar“. Þessi fyrsta tölva HÍ, og ein af fyrstu tveimur á landinu, sá um útreikninga fyrir vísindarannsóknir og fleira, og á tímabili var RHÍ reiknimiðstöð, líka fyrir utanaðkomandi, meðan tölvur í landinu voru örfáar. Árið 1965 var stungið upp á nýyrðinu „[[tölva]]“ fyrir þetta tæki.

Árið 1967 var [[Félagsstofnun stúdenta]] (FS) stofnuð til að taka að sér rekstur stúdentagarða við Háskóla Íslands. FS hefur síðan þá staðið að byggingu fjölda nýrra stúdentagarða á Háskólasvæðinu, rekur [[leikskóli|leikskóla]] og veitingasölu í Háskólanum. Árið 1971 var Félagsheimili stúdenta við Hringbraut opnað og Bóksala stúdenta tók þar til starfa. Stúdentaráð og Ferðaskrifstofa stúdenta fluttu líka þar inn. Stúdentakjallarinn var stofnaður í kjallara Gamla garðs árið 1975 og hefur starfað síðan með hléum. Hann er nú staðsettur í kjallara Háskólatorgs. Fyrstu stúdentagarðarnir fyrir hjón (Hjónagarðar) voru teknir í notkun 1976.

Árið 1982 var Læknagarður vígður en læknadeildin flutti ekki þangað inn fyrr en árið 1988. Árið 1986 var Oddi tekinn í notkun fyrir kennslu félagsvísindadeildar og viðskipta- og hagfræðideildar. Félagsvísindastofnun var stofnuð árið áður og fékk hluta efstu hæðar hússins til afnota. Árið 1988 var svo Tæknigarður tekinn í notkun, en þar voru ýmis sprotafyrirtæki til húsa fyrst um sinn, auk Reiknistofnunar, Endurmenntunar og kennslu í tölvunarfræði. Fyrsta [[Internetið|IP-tengingin]] við útlönd var í Tæknigarði.

Árið 1994 voru Háskólabókasafn og [[Landsbókasafn Íslands]] sameinuð í eitt [[Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn]] í Þjóðarbókhlöðunni, skammt frá Háskólasvæðinu. Eftir að [[Íslensk erfðagreining]] reisti sér hús í Vatnsmýrinni var tekið að ræða um „þekkingarþorp“ á því svæði þar sem kæmu saman rannsóknarstofnanir og þekkingarfyrirtæki í tengslum við Háskólasvæðið. Árið 2004 var nýtt náttúrufræðihús vígt í [[Vatnsmýri]] og hlaut nafnið Askja. Árið 2003 stóð Háskóli Íslands ásamt nokkrum tækni- og rannsóknarfyrirtækjum að stofnun Vísindagarða utan um þróun byggðar í Vatnsmýri, milli Háskólasvæðisins og Reykjavíkurflugvallar. Hugmyndahúsið Gróska reis á vegum Vísindagarða og var tekið í notkun árið 2020.

[[Mynd:Islands_universitet_2009-01-28.jpg|thumb|right|Háskólatorg árið 2009]]
Í lok árs 2007 lauk byggingu Háskólatorgs og Gimli&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hi.is/page/haskolatorg |title=Heimasíða Háskólatorgs |access-date=2007-03-01 |archive-date=2007-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226123426/https://www.hi.is/page/haskolatorg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; sem eru samanlagt 8.500 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; að stærð. Byggingavinna hófst vorið 2006. Háskólatorg hýsir nú helstu veitingasölur Háskólans, Hámu og Stúdentakjallarann, auk Bóksölu stúdenta, og þar eru skrifstofur Stúdentaráðs og Félagsstofnunar stúdenta til húsa. Fyrrum Félagsheimili stúdenta fékk þá nafnið Stapi og hýsir námsbrautir á heilbrigðisvísindasviði. 

Árið 2008 sameinuðust Háskóli Íslands og [[Kennaraháskóli Íslands]] undir nafni þess fyrrnefnda. Kennaraháskólinn varð menntavísindasvið Háskólans, en kennsla var áfram í húsnæði Kennaraháskólans í Stakkahlíð. Áform voru um flutning menntavísindasviðs í nýtt húsnæði á háskólasvæðinu við Suðurgötu. Árið 2021 keypti íslenska ríkið [[Hótel Saga|Hótel Sögu]] undir hluta af starfsemi Háskóla Íslands. Hótelið hafði hætt rekstri vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|kórónaveirufaraldursins]]. Eftir gagngerar breytingar hóf menntavísindasvið flutning þangað inn árið 2024. 

Árið 2021 brast vatnslögn við Suðurgötu ofan við Háskólatorg með þeim afleiðingum að kjallari Háskólatorgs og jarðhæð Gimli fylltust af köldu vatni sem olli miklu tjóni.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/galleri/vatnstjon_i_haskola_islands|titill=Vatnstjón í Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212063416d/gridar-legt-vatns-tjon-i-hi-meira-en-tvo-thusund-tonn-af-vatni-runnu-ut-eftir-rof-a-kalda-vatns-logn|höfundur=Sunna Kristín Hilmarsdóttir|titill=Gríðar­legt vatns­tjón í HÍ: Meira en tvö þúsund tonn af vatni runnu út eftir rof á kalda­vatns­lögn|dags=21. janúar 2021|vefsíða=Vísir.is}}&lt;/ref&gt; Kennslu- og lesrými á þessu svæði voru aftur tekin í notkun einu og hálfu ári síðar.

Árið 2023 var nýtt hús tekið í notkun fyrir [[Árnastofnun]] og kennslu og rannsóknir í [[íslensk fræði|íslenskum fræðum]]: [[Edda (Hús íslenskra fræða)]], spölkorn frá Þjóðarbókhlöðunni.

== Nám ==
[[Mynd:University_of_Iceland_-_2013.08_-_panoramio.jpg|thumb|right|Háskólasvæðið þar sem sést í aðalbyggingu, Háskólatorg og Lögberg]]
Háskóli Íslands býður upp á fjölbreytt nám, bæði á grunnstigi og framhaldsstigi. Við Háskóla Íslands eru 26 deildir og fjórar þverfræðilegar námsbrautir. Að auki fer fram kennsla á vegum Endurmenntunar Háskóla Íslands. 

Þann 1. júlí 2008 tóku gildi breytingar á námsskipulagi sem og stjórnkerfi skólans. Ákveðið var að HÍ og [[Kennaraháskóli Íslands]] myndu sameinast. Fræðasvið skólans urðu fimm talsins og deildirnar 25. Núverandi fræðasvið skólans eru:

=== Félagsvísindasvið ===
[[Mynd:University of Iceland-Logberg.jpg|thumb|Lögberg]]
Félagsvísindadeild Háskóla Íslands var stofnuð árið 1976. Sviðið er það fjölmennasta í Háskólanum. Deildir sviðsins eru sex talsins: [[félagsfræði]]-, [[mannfræði]]- og [[þjóðfræði]]deild, [[félagsráðgjöf|félagsráðgjafardeild]], [[hagfræði]]deild, [[Lögfræði|lagadeild]], [[stjórnmálafræði]]deild og [[viðskiptafræði]]deild.

Kennsla á félagsvísindasviði fer að mestu fram í byggingunum Odda, Gimli og Lögbergi.

=== Heilbrigðisvísindasvið ===
[[Mynd:Læknagarður.JPG|thumb|Læknagarður í desember 2006]]
Deildir sviðsins eru eftirfarandi: [[hjúkrunarfræði]]deild, [[lyfjafræði]]deild, [[Læknisfræði|læknadeild]] (þar á meðal [[geislafræði]], [[lífeindafræði]] og [[sjúkraþjálfun]]), [[Matvælafræði|matvæla-]] og [[næringarfræði]]deild, [[sálfræði]]deild og [[tannlækningar|tannlæknadeild]].

Kennsla á heilbrigðisvísindasviði fer að mestu fram á [[Landspítali|Landspítala]], og í háskólabyggingunum Læknagarði, Stapa og Nýja garði.

=== Hugvísindasvið ===
Á Hugvísindasviði eru eftirtaldar deildir: [[guðfræði]]- og [[trúarbragðafræði]]deild, [[Íslensk fræði|íslensku-]] og menningardeild, [[málvísindi|mála-]] og menningardeild, og [[sagnfræði|sagnfræði-,]] fornleifafræði- og [[heimspeki]]deild.

Kennsla á hugvísindasviði fer að mestu fram í Árnagarði, aðalbyggingu, Veröld og Eddu.

=== Menntavísindasvið ===
Kjarni menntavísindasviðs er myndaður úr [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] sem sameinaðist Háskólanum í júlí 2008. Menntavísindasvið menntar kennara fyrir leik- grunn- og framhaldsskóla, íþrótta- og heilsufræðinga, tómstunda- og félagsmálafræðinga og þroskaþjálfa. Deildir sviðsins eru: [[íþróttafræði|íþrótt]]a-, [[Tómstundafræði|tómstunda-]] og [[Þroskaþjálfun|þroskaþjálfadeild]], [[kennari|kennaradeild]] og [[Uppeldisfræði|uppeldis-]] og [[menntunarfræði]]deild.

Kennsla menntavísindasviðs fer að mestu fram í Sögu við Hagatorg. Nám á menntavísindasviði er ýmist staðbundið nám, [[fjarnám]] eða sveigjanlegt nám.

=== Verkfræði- og náttúruvísindasvið ===
[[Mynd:VR_III.JPG|thumb|right|VR-III]]
Deildir á verkfræði og náttúruvísindasviði eru: [[iðnaðarverkfræði]]-, [[vélaverkfræði]]- og [[tölvunarfræði]]deild; [[Jarðvísindi|jarðvísindadeild]], [[Lífvísindi|líf]]- og [[Umhverfisvísindi|umhverfisvísindadeild]], [[Rafmagnsverkfræði|rafmagns-]] og [[tölvuverkfræði]]deild, [[Raunvísindi|raunvísindadeild]], og [[Umhverfisverkfræði|umhverfis-]] og [[byggingarverkfræði]]deild.

Kennsla verkfræði- og náttúruvísindasviðs fer að mestu fram í VR-I til III, Öskju og Tæknigarði.

== Stofnanir skólans ==
[[Mynd:Húsavík_20.05.2008_17-48-29.jpg|thumb|right|Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Húsavík hefur rannsakað stórhveli við Ísland.]]

=== Rannsóknastofnanir ===
Innan vébanda Háskóla Íslands starfar mikill fjöldi rannsóknastofnana af ýmsu tagi, eins og [[Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum]], [[Siðfræðistofnun]], [[Hafréttarstofnun Íslands]], [[Jarðvísindastofnun Háskólans]] og [[Norræna eldfjallasetrið]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/visindastarf/rannsoknastofnanir|titill=Rannsóknastofnanir|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Flestar stofnanirnar eru staðsettar á háskólasvæðinu í Reykjavík. Að auki rekur Háskólinn ellefu rannsóknarsetur um allt land þar sem hvert setur fæst við sérhæfðar rannsóknir sem tengjast þeim stað sem það er á.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/rannsoknasetur_haskola_islands|titill=Rannsóknasetur Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Rannsóknarsetrin eru meðal annars á Egilsstöðum, Bolungarvík, Hólmavík, Húsavík, Sandgerði, Stykkishólmi, Breiðdalsvík og Vestmannaeyjum.

=== Þjónustustofnanir ===
Innan Háskólans eru fjölmargar þjónustueiningar sem sinna miðlægri þjónustu háskólans. Meðal þeirra eru nemendaskrá, skrifstofa alþjóðasamskipta, námsráðgjöf, rannsóknaþjónusta, kennslumiðstöð og tungumálamiðstöð. Íþróttahús HÍ er lítið íþróttahús með íþróttasal og líkamsræktarsal fyrir nemendur og starfsfólk. Upplýsingatæknisvið Háskóla Íslands (áður Reiknistofnun Háskóla Íslands) rekur tölvubúnað og upplýsingakerfi Háskólans, þar á meðal innri vefinn Uglu, auk þess að sinna notendaþjónustu. [[Listasafn Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1980 með listaverkagjöf Sverris Sigurðssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur.

=== Tengd fyrirtæki og stofnanir ===
[[Endurmenntun Háskóla Íslands]] er sérstök stofnun sem býður upp á námskeið á ýmsum sviðum fyrir almenning. [[Háskólaútgáfan]] er bókaútgáfa innan vébanda Háskólans. [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn]] er sjálfstæð háskólastofnun sem sinnir upplýsingaþjónustu fyrir Háskólann meðal annarra. [[Árnastofnun]] er önnur sjálfstæð háskólastofnun sem er nátengd Háskóla Íslands.

== Stjórnsýsla ==
=== Rektor og háskólaráð ===
{{aðalgrein|Listi yfir rektora Háskóla Íslands}}
Rektor Háskóla Íslands er æðsti fulltrúi skólans og ber ábyrgð á allri starfsemi hans. Rektor er skipaður af [[Menntamálaráðherrar á Íslandi|menntamálaráðherra]] til fimm ára í senn samkvæmt tilnefningu háskólaráðs, að undangengnum almennum kosningum innan Háskólans.

Fyrsti rektor Háskólans var Björn M. Ólsen. Núverandi rektor er Silja Bára Ómarsdóttir.&lt;ref&gt;{{vefheimild | url=https://www.hi.is/is/skolinn/hlutverk_rektors |titill=Hlutverk rektors |mánuðurskoðað=30. nóvember |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt;

Auk rektors fer háskólaráð með yfirstjórn Háskólans. Tíu manns sitja nú í háskólaráði: þrír fulltrúar háskólasamfélagsins, tveir valdir af ráðherra, tveir fulltrúar stúdenta og þrír valdir af háskólaráði sjálfu. Rektor er forseti háskólaráðs.

=== Stúdentaráð ===
[[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] er skipað 17 fulltrúum stúdenta sem kjörnir eru til setu í því í árlegum kosningum. Síðustu nokkra áratugi hafa tvö félög, [[Röskva (stúdentahreyfing)|Röskva]] og [[Vaka (stúdentahreyfing)|Vaka]], boðið fram lista. Fjölmörg stúdentafélög hafa verið stofnuð af stúdentum Háskóla Íslands eins og [[Félag róttækra stúdenta]], [[Félag þjóðernissinnaðra stúdenta]], [[Félag kristilegra stúdenta]], [[Félag frjálslyndra stúdenta]], [[Stúdentafélag jafnaðarmanna]], [[Skrökva]] og [[Öskra]]. Auk þessara félaga er fjöldi nemendafélaga við námsbrautirnar eins og [[Orator]], félag lögfræðinema (stofnað 1928). Önnur hagsmunafélög stúdenta eru meðal annars [[Q – félag hinsegin stúdenta]] og [[Femínistafélag Háskóla Íslands]]. 

[[Félagsstofnun stúdenta]] er sjálfseignarstofnun þar sem stúdentaráð skipar þrjá fulltrúa í stjórn, Háskólinn einn og menntamálaráðuneytið einn. Félagsstofnun byggir og rekur stúdentagarða og leikskóla. Félagsstofnun rekur líka Bóksölu stúdenta og sér um veitingasölu á háskólasvæðinu.

=== Háskólasamstæða ===
Háskóli Íslands og [[Háskólinn á Hólum]] eru hluti af [[háskólasamstæða|háskólasamstæðu]] frá árinu 2026. Háskóli Íslands er samstæðuháskólinn og Háskólinn á Hólum aðildarháskóli.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/06/01/hi_og_haskolinn_a_holum_sameinast/|title=HÍ og Háskólinn á Hólum sameinast|date=1.6.2026|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Stjórn samstæðunnar heyrir undir sérstakt samstarfsráð sem hefur neitunarvald í tilteknum málum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.althingi.is/altext/157/s/1142.html|title=Nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008 (háskólasamstæður)|website=Alþingi.is|date=29. apríl 2026}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references /&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [https://www.hi.is Vefur Háskóla Íslands]
* [https://www.althingi.is/altext/stjt/2008.085.html Lög um opinbera háskóla nr. 85/2008]
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2006063.html Lög um háskóla nr. 63/2006]
* [https://www.hi.is/haskolinn/reglur_fyrir_haskola_islands Reglur fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009]

{{Háskólasnið}}
{{Rektorar Háskóla Íslands}}
{{coord|64|08|26|N|21|56|58|W|region:IS_type:edu_source:dewiki|display=title}}
[[Flokkur:Háskóli Íslands| ]]
{{S|1911}}</text>
      <sha1>5yi7ucbgy4sot1nczcp1j4ifhzbhyew</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984671</id>
      <parentid>1984670</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:45:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Háskólasamstæða */</comment>
      <origin>1984671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21653" sha1="8olsaupc3a0vo3r9mbjha5wfmwdg9lt" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskóli Íslands
| Merki=Merki Háskóla Íslands.svg
| Stofnár=1911
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Silja Bára Ómarsdóttir
| Nemendur=14.087 (2024-5)
| Staður=Reykjavík
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is
}}
[[Mynd:UniversityIceland.JPG|thumb|right|Aðalbygging Háskóla Íslands]]
'''Háskóli Íslands''' (HÍ) er íslenskur ríkis[[háskóli]] sem var stofnaður árið 1911. Háskóli Íslands er opinber alhliða [[rannsóknarháskóli]] sem býður upp á um 400 námsleiðir í grunn- og framhaldsnámi í yfir 160 námsgreinum í um 25 deildum. Langflest námskeið eru kennd á [[íslenska|íslensku]], en lítill hluti er kenndur á [[enska|ensku]]. Háskólinn er með sérstakar námsleiðir fyrir erlenda nemendur, eins og í [[miðaldafræði]] og [[íslenska sem annað mál|íslensku sem öðru máli]]. Kennsla við Háskólann skiptist í fimm svið: félagsvísindasvið, heilbrigðisvísindasvið, hugvísindasvið, menntavísindasvið og verkfræði- og náttúruvísindasvið.

Fjöldi nemenda við Háskólann er um 14 þúsund á hverju ári. Háskóli Íslands er því langstærsti háskóli landsins. [[Háskólinn í Reykjavík]] kemur næstur með um 3500 nemendur. Um tveir þriðju hlutar nemenda eru konur.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fleiri-konur-en-karlar-i-haskolanami|titill=Fleiri konur en karlar í háskólanámi|höfundur=Ásrún Brynja Ingvarsdóttir|dags=2. nóvember 2019|vefsíða=RÚV}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er með um 600 fastráðna kennara og yfir 3000 stundakennara og aðjúnkta, auk um 1000 starfsmanna og rannsakenda.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/kynningarefni/starfsmenn|titill=Starfsmenn|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er þannig einn af stærstu vinnustöðum á Íslandi. Rektor skólans er [[Silja Bára Ómarsdóttir]], prófessor í stjórnmálafræði.

Háskóli Íslands hefur verið metinn í 501–600. sæti yfir bestu háskóla heims af [[Times Higher Education]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking#!/length/25/name/iceland/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/scores|title=World University Rankings 2025|access-date=22.1.2025}}&lt;/ref&gt; en í 601–700. sæti hjá [[Shanghai Ranking]].&lt;ref name=&quot;shanghairanking.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/institution/university-of-iceland|title=Academic Ranking of World Universities 2024: University of Iceland|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt; 

== Saga ==
Háskóli Íslands var stofnaður [[17. júní]] árið 1911 og tók til starfa í októberbyrjun sama ár. Við það sameinuðust [[Prestaskólinn]], [[Læknaskólinn]] og [[Lagaskólinn]]. Ein deild innan Háskólans var tileinkuð hverjum þeirra auk þess sem stofnuð var sérstök heimspekideild. Fyrsta árið voru 45 nemendur við skólann, fimm í guðfræðideild, sautján í lagadeild og 23 í læknadeild, en enginn var skráður í heimspekideild. Aðeins ein kona var skráð til náms fyrsta árið.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/haskolinn/saga|titill=Saga|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Fyrsti rektor skólans var [[Björn M. Ólsen]], prófessor við heimspekideild.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |title=Saga Háskóla Íslands - Yfirlit um hálfrar aldar starf |access-date=2009-09-04 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212034111/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Háskólaráð var skipað fjórum aðalmönnum, auk rektors. [[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1920 að danskri fyrirmynd.

[[Mynd:School_of_Humanities_(12952502405).jpg|thumb|right|Anddyri aðalbyggingar Háskólans]]
Fyrstu 29 árin var Háskóli Íslands staðsettur á neðri hæð [[Alþingishúsið|Alþingishússins]] við [[Austurvöllur|Austurvöll]], en árið 1940 flutti skólinn starfsemi sína í nýtt húsnæði, aðalbyggingu Háskólans, austan við [[Suðurgata|Suðurgötu]]. Þá var Háskólabókasafn jafnframt stofnað við sameiningu bókasafna hinna ýmsu deilda og staðsett í nýju byggingunni. Árið 1935 tók atvinnudeild Háskólans til starfa og hafði með höndum rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Hún skiptist í fiskideild, búnaðardeild og iðnaðardeild. Sérstakt hús var reist yfir hana árið 1937 (nú Setberg). Atvinnudeildin var lögð niður árið 1965 þegar [[Hafrannsóknastofnun Íslands]], [[Rannsóknastofnun landbúnaðarins]], [[Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins]], [[Rannsóknastofnun iðnaðarins]] og [[Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins]] voru stofnaðar undir [[Rannsóknaráð Íslands|Rannsóknaráði Íslands]].

[[Mynd:Menntavegurinn.jpg|thumb|„Menntavegurinn“ er göngustígur sem tengir nokkrar af byggingum Háskólans austan við Suðurgötu.]]
Síðan þá hefur Háskólasvæðið stækkað til muna, og kennt er í mörgum byggingum beggja vegna Suðurgötu og á fleiri stöðum. Kostnaður við nýbyggingar skólans sem og viðhald eldri bygginga hefur að miklu leyti verið greiddur af [[Happdrætti Háskólans]] sem var stofnað árið 1934 með sérstöku leyfi.&lt;ref name=Noblprize&gt;{{vefheimild | höfundur= | url=https://www.arnastofnun.is/id/1001802 |titill=Ágrip af sögu HÍ á vefsíðu Árnastofnunnar | mánuðurskoðað=10. september |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt; Sama ár var fyrsti [[stúdentagarður]] Háskólans, Garður (nú Gamli garður), tekinn í notkun. Næsti nýi stúdentagarðurinn var Nýi garður sem var tekinn í notkun árið 1943. Á 10. áratug 20. aldar var hlutverki hússins breytt þannig að það hýsir kennslu og rannsóknarstarfsemi. Þar er nú hluti af starfsemi heilbrigðisvísindasviðs.

Þegar [[Handritamálið]] leystist og [[danska þingið]] samþykkti að afhenda Íslandi safn handrita úr [[Árnasafn]]i í Kaupmannahöfn árið 1961 var hluti af því samkomulagi að stofna [[Árnastofnun|Handritastofnun Íslands]]. Árið 1967 hófst vinna við að reisa nýja byggingu yfir þessa stofnun. Árnagarður var formlega tekinn í notkun 21. desember 1969 og hýsti lengi vel hluta af kennslu heimspekideildar, auk Handritastofnunar. Árið 1971 bættist Lögberg við byggingar Háskólans og VR-I og VR-II voru líka reistar á 8. áratugnum.

Árið 1963 fékk [[Ottó A. Michelsen]] fyrsta „rafheilann“ á leigu til notkunar í kennslu við Háskólann, af gerðinni [[IBM 1620]]. Árið eftir ákvað [[Framkvæmdabanki Íslands]] að gefa Háskólanum upphæð að andvirði sams konar tækis. [[Ármann Snævarr]], þáverandi háskólarektor, taldi það eina stærstu gjöf til Háskólans í sögunni. Þegar tækið var keypt árið 1964 var Reiknistofnun Háskóla Íslands stofnuð og fékkst við margvíslega útreikninga fyrir rannsóknir og fleira næstu áratugi. RHÍ varð að „reiknimiðstöð þjóðarinnar“. Þessi fyrsta tölva HÍ, og ein af fyrstu tveimur á landinu, sá um útreikninga fyrir vísindarannsóknir og fleira, og á tímabili var RHÍ reiknimiðstöð, líka fyrir utanaðkomandi, meðan tölvur í landinu voru örfáar. Árið 1965 var stungið upp á nýyrðinu „[[tölva]]“ fyrir þetta tæki.

Árið 1967 var [[Félagsstofnun stúdenta]] (FS) stofnuð til að taka að sér rekstur stúdentagarða við Háskóla Íslands. FS hefur síðan þá staðið að byggingu fjölda nýrra stúdentagarða á Háskólasvæðinu, rekur [[leikskóli|leikskóla]] og veitingasölu í Háskólanum. Árið 1971 var Félagsheimili stúdenta við Hringbraut opnað og Bóksala stúdenta tók þar til starfa. Stúdentaráð og Ferðaskrifstofa stúdenta fluttu líka þar inn. Stúdentakjallarinn var stofnaður í kjallara Gamla garðs árið 1975 og hefur starfað síðan með hléum. Hann er nú staðsettur í kjallara Háskólatorgs. Fyrstu stúdentagarðarnir fyrir hjón (Hjónagarðar) voru teknir í notkun 1976.

Árið 1982 var Læknagarður vígður en læknadeildin flutti ekki þangað inn fyrr en árið 1988. Árið 1986 var Oddi tekinn í notkun fyrir kennslu félagsvísindadeildar og viðskipta- og hagfræðideildar. Félagsvísindastofnun var stofnuð árið áður og fékk hluta efstu hæðar hússins til afnota. Árið 1988 var svo Tæknigarður tekinn í notkun, en þar voru ýmis sprotafyrirtæki til húsa fyrst um sinn, auk Reiknistofnunar, Endurmenntunar og kennslu í tölvunarfræði. Fyrsta [[Internetið|IP-tengingin]] við útlönd var í Tæknigarði.

Árið 1994 voru Háskólabókasafn og [[Landsbókasafn Íslands]] sameinuð í eitt [[Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn]] í Þjóðarbókhlöðunni, skammt frá Háskólasvæðinu. Eftir að [[Íslensk erfðagreining]] reisti sér hús í Vatnsmýrinni var tekið að ræða um „þekkingarþorp“ á því svæði þar sem kæmu saman rannsóknarstofnanir og þekkingarfyrirtæki í tengslum við Háskólasvæðið. Árið 2004 var nýtt náttúrufræðihús vígt í [[Vatnsmýri]] og hlaut nafnið Askja. Árið 2003 stóð Háskóli Íslands ásamt nokkrum tækni- og rannsóknarfyrirtækjum að stofnun Vísindagarða utan um þróun byggðar í Vatnsmýri, milli Háskólasvæðisins og Reykjavíkurflugvallar. Hugmyndahúsið Gróska reis á vegum Vísindagarða og var tekið í notkun árið 2020.

[[Mynd:Islands_universitet_2009-01-28.jpg|thumb|right|Háskólatorg árið 2009]]
Í lok árs 2007 lauk byggingu Háskólatorgs og Gimli&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hi.is/page/haskolatorg |title=Heimasíða Háskólatorgs |access-date=2007-03-01 |archive-date=2007-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226123426/https://www.hi.is/page/haskolatorg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; sem eru samanlagt 8.500 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; að stærð. Byggingavinna hófst vorið 2006. Háskólatorg hýsir nú helstu veitingasölur Háskólans, Hámu og Stúdentakjallarann, auk Bóksölu stúdenta, og þar eru skrifstofur Stúdentaráðs og Félagsstofnunar stúdenta til húsa. Fyrrum Félagsheimili stúdenta fékk þá nafnið Stapi og hýsir námsbrautir á heilbrigðisvísindasviði. 

Árið 2008 sameinuðust Háskóli Íslands og [[Kennaraháskóli Íslands]] undir nafni þess fyrrnefnda. Kennaraháskólinn varð menntavísindasvið Háskólans, en kennsla var áfram í húsnæði Kennaraháskólans í Stakkahlíð. Áform voru um flutning menntavísindasviðs í nýtt húsnæði á háskólasvæðinu við Suðurgötu. Árið 2021 keypti íslenska ríkið [[Hótel Saga|Hótel Sögu]] undir hluta af starfsemi Háskóla Íslands. Hótelið hafði hætt rekstri vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|kórónaveirufaraldursins]]. Eftir gagngerar breytingar hóf menntavísindasvið flutning þangað inn árið 2024. 

Árið 2021 brast vatnslögn við Suðurgötu ofan við Háskólatorg með þeim afleiðingum að kjallari Háskólatorgs og jarðhæð Gimli fylltust af köldu vatni sem olli miklu tjóni.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/galleri/vatnstjon_i_haskola_islands|titill=Vatnstjón í Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212063416d/gridar-legt-vatns-tjon-i-hi-meira-en-tvo-thusund-tonn-af-vatni-runnu-ut-eftir-rof-a-kalda-vatns-logn|höfundur=Sunna Kristín Hilmarsdóttir|titill=Gríðar­legt vatns­tjón í HÍ: Meira en tvö þúsund tonn af vatni runnu út eftir rof á kalda­vatns­lögn|dags=21. janúar 2021|vefsíða=Vísir.is}}&lt;/ref&gt; Kennslu- og lesrými á þessu svæði voru aftur tekin í notkun einu og hálfu ári síðar.

Árið 2023 var nýtt hús tekið í notkun fyrir [[Árnastofnun]] og kennslu og rannsóknir í [[íslensk fræði|íslenskum fræðum]]: [[Edda (Hús íslenskra fræða)]], spölkorn frá Þjóðarbókhlöðunni.

== Nám ==
[[Mynd:University_of_Iceland_-_2013.08_-_panoramio.jpg|thumb|right|Háskólasvæðið þar sem sést í aðalbyggingu, Háskólatorg og Lögberg]]
Háskóli Íslands býður upp á fjölbreytt nám, bæði á grunnstigi og framhaldsstigi. Við Háskóla Íslands eru 26 deildir og fjórar þverfræðilegar námsbrautir. Að auki fer fram kennsla á vegum Endurmenntunar Háskóla Íslands. 

Þann 1. júlí 2008 tóku gildi breytingar á námsskipulagi sem og stjórnkerfi skólans. Ákveðið var að HÍ og [[Kennaraháskóli Íslands]] myndu sameinast. Fræðasvið skólans urðu fimm talsins og deildirnar 25. Núverandi fræðasvið skólans eru:

=== Félagsvísindasvið ===
[[Mynd:University of Iceland-Logberg.jpg|thumb|Lögberg]]
Félagsvísindadeild Háskóla Íslands var stofnuð árið 1976. Sviðið er það fjölmennasta í Háskólanum. Deildir sviðsins eru sex talsins: [[félagsfræði]]-, [[mannfræði]]- og [[þjóðfræði]]deild, [[félagsráðgjöf|félagsráðgjafardeild]], [[hagfræði]]deild, [[Lögfræði|lagadeild]], [[stjórnmálafræði]]deild og [[viðskiptafræði]]deild.

Kennsla á félagsvísindasviði fer að mestu fram í byggingunum Odda, Gimli og Lögbergi.

=== Heilbrigðisvísindasvið ===
[[Mynd:Læknagarður.JPG|thumb|Læknagarður í desember 2006]]
Deildir sviðsins eru eftirfarandi: [[hjúkrunarfræði]]deild, [[lyfjafræði]]deild, [[Læknisfræði|læknadeild]] (þar á meðal [[geislafræði]], [[lífeindafræði]] og [[sjúkraþjálfun]]), [[Matvælafræði|matvæla-]] og [[næringarfræði]]deild, [[sálfræði]]deild og [[tannlækningar|tannlæknadeild]].

Kennsla á heilbrigðisvísindasviði fer að mestu fram á [[Landspítali|Landspítala]], og í háskólabyggingunum Læknagarði, Stapa og Nýja garði.

=== Hugvísindasvið ===
Á Hugvísindasviði eru eftirtaldar deildir: [[guðfræði]]- og [[trúarbragðafræði]]deild, [[Íslensk fræði|íslensku-]] og menningardeild, [[málvísindi|mála-]] og menningardeild, og [[sagnfræði|sagnfræði-,]] fornleifafræði- og [[heimspeki]]deild.

Kennsla á hugvísindasviði fer að mestu fram í Árnagarði, aðalbyggingu, Veröld og Eddu.

=== Menntavísindasvið ===
Kjarni menntavísindasviðs er myndaður úr [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] sem sameinaðist Háskólanum í júlí 2008. Menntavísindasvið menntar kennara fyrir leik- grunn- og framhaldsskóla, íþrótta- og heilsufræðinga, tómstunda- og félagsmálafræðinga og þroskaþjálfa. Deildir sviðsins eru: [[íþróttafræði|íþrótt]]a-, [[Tómstundafræði|tómstunda-]] og [[Þroskaþjálfun|þroskaþjálfadeild]], [[kennari|kennaradeild]] og [[Uppeldisfræði|uppeldis-]] og [[menntunarfræði]]deild.

Kennsla menntavísindasviðs fer að mestu fram í Sögu við Hagatorg. Nám á menntavísindasviði er ýmist staðbundið nám, [[fjarnám]] eða sveigjanlegt nám.

=== Verkfræði- og náttúruvísindasvið ===
[[Mynd:VR_III.JPG|thumb|right|VR-III]]
Deildir á verkfræði og náttúruvísindasviði eru: [[iðnaðarverkfræði]]-, [[vélaverkfræði]]- og [[tölvunarfræði]]deild; [[Jarðvísindi|jarðvísindadeild]], [[Lífvísindi|líf]]- og [[Umhverfisvísindi|umhverfisvísindadeild]], [[Rafmagnsverkfræði|rafmagns-]] og [[tölvuverkfræði]]deild, [[Raunvísindi|raunvísindadeild]], og [[Umhverfisverkfræði|umhverfis-]] og [[byggingarverkfræði]]deild.

Kennsla verkfræði- og náttúruvísindasviðs fer að mestu fram í VR-I til III, Öskju og Tæknigarði.

== Stofnanir skólans ==
[[Mynd:Húsavík_20.05.2008_17-48-29.jpg|thumb|right|Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Húsavík hefur rannsakað stórhveli við Ísland.]]

=== Rannsóknastofnanir ===
Innan vébanda Háskóla Íslands starfar mikill fjöldi rannsóknastofnana af ýmsu tagi, eins og [[Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum]], [[Siðfræðistofnun]], [[Hafréttarstofnun Íslands]], [[Jarðvísindastofnun Háskólans]] og [[Norræna eldfjallasetrið]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/visindastarf/rannsoknastofnanir|titill=Rannsóknastofnanir|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Flestar stofnanirnar eru staðsettar á háskólasvæðinu í Reykjavík. Að auki rekur Háskólinn ellefu rannsóknarsetur um allt land þar sem hvert setur fæst við sérhæfðar rannsóknir sem tengjast þeim stað sem það er á.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/rannsoknasetur_haskola_islands|titill=Rannsóknasetur Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Rannsóknarsetrin eru meðal annars á Egilsstöðum, Bolungarvík, Hólmavík, Húsavík, Sandgerði, Stykkishólmi, Breiðdalsvík og Vestmannaeyjum.

=== Þjónustustofnanir ===
Innan Háskólans eru fjölmargar þjónustueiningar sem sinna miðlægri þjónustu háskólans. Meðal þeirra eru nemendaskrá, skrifstofa alþjóðasamskipta, námsráðgjöf, rannsóknaþjónusta, kennslumiðstöð og tungumálamiðstöð. Íþróttahús HÍ er lítið íþróttahús með íþróttasal og líkamsræktarsal fyrir nemendur og starfsfólk. Upplýsingatæknisvið Háskóla Íslands (áður Reiknistofnun Háskóla Íslands) rekur tölvubúnað og upplýsingakerfi Háskólans, þar á meðal innri vefinn Uglu, auk þess að sinna notendaþjónustu. [[Listasafn Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1980 með listaverkagjöf Sverris Sigurðssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur.

=== Tengd fyrirtæki og stofnanir ===
[[Endurmenntun Háskóla Íslands]] er sérstök stofnun sem býður upp á námskeið á ýmsum sviðum fyrir almenning. [[Háskólaútgáfan]] er bókaútgáfa innan vébanda Háskólans. [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn]] er sjálfstæð háskólastofnun sem sinnir upplýsingaþjónustu fyrir Háskólann meðal annarra. [[Árnastofnun]] er önnur sjálfstæð háskólastofnun sem er nátengd Háskóla Íslands.

== Stjórnsýsla ==
=== Rektor og háskólaráð ===
{{aðalgrein|Listi yfir rektora Háskóla Íslands}}
Rektor Háskóla Íslands er æðsti fulltrúi skólans og ber ábyrgð á allri starfsemi hans. Rektor er skipaður af [[Menntamálaráðherrar á Íslandi|menntamálaráðherra]] til fimm ára í senn samkvæmt tilnefningu háskólaráðs, að undangengnum almennum kosningum innan Háskólans.

Fyrsti rektor Háskólans var Björn M. Ólsen. Núverandi rektor er Silja Bára Ómarsdóttir.&lt;ref&gt;{{vefheimild | url=https://www.hi.is/is/skolinn/hlutverk_rektors |titill=Hlutverk rektors |mánuðurskoðað=30. nóvember |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt;

Auk rektors fer háskólaráð með yfirstjórn Háskólans. Tíu manns sitja nú í háskólaráði: þrír fulltrúar háskólasamfélagsins, tveir valdir af ráðherra, tveir fulltrúar stúdenta og þrír valdir af háskólaráði sjálfu. Rektor er forseti háskólaráðs.

=== Stúdentaráð ===
[[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] er skipað 17 fulltrúum stúdenta sem kjörnir eru til setu í því í árlegum kosningum. Síðustu nokkra áratugi hafa tvö félög, [[Röskva (stúdentahreyfing)|Röskva]] og [[Vaka (stúdentahreyfing)|Vaka]], boðið fram lista. Fjölmörg stúdentafélög hafa verið stofnuð af stúdentum Háskóla Íslands eins og [[Félag róttækra stúdenta]], [[Félag þjóðernissinnaðra stúdenta]], [[Félag kristilegra stúdenta]], [[Félag frjálslyndra stúdenta]], [[Stúdentafélag jafnaðarmanna]], [[Skrökva]] og [[Öskra]]. Auk þessara félaga er fjöldi nemendafélaga við námsbrautirnar eins og [[Orator]], félag lögfræðinema (stofnað 1928). Önnur hagsmunafélög stúdenta eru meðal annars [[Q – félag hinsegin stúdenta]] og [[Femínistafélag Háskóla Íslands]]. 

[[Félagsstofnun stúdenta]] er sjálfseignarstofnun þar sem stúdentaráð skipar þrjá fulltrúa í stjórn, Háskólinn einn og menntamálaráðuneytið einn. Félagsstofnun byggir og rekur stúdentagarða og leikskóla. Félagsstofnun rekur líka Bóksölu stúdenta og sér um veitingasölu á háskólasvæðinu.

=== Háskólasamstæða ===
Háskóli Íslands og [[Háskólinn á Hólum]] eru hluti af [[háskólasamstæða|háskólasamstæðu]] frá árinu 2026. Háskóli Íslands er samstæðuháskólinn og Háskólinn á Hólum aðildarháskóli.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/06/01/hi_og_haskolinn_a_holum_sameinast/|title=HÍ og Háskólinn á Hólum sameinast|date=1.6.2026|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Stjórn samstæðunnar heyrir undir sérstakt samstarfsráð sem hefur neitunarvald í tilteknum málum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.althingi.is/altext/157/s/1142.html|title=Nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008 (háskólasamstæður)|website=Alþingi.is|date=29. apríl 2026}}&lt;/ref&gt; Við breytinguna varð rektor Háskólans á Hólum að forseta, sem er sambærilegt við sviðsforseta Háskóla Íslands.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/haskolasamstaeda-mikilvaeg|title=Háskólasamstæða mikilvæg|date=9. maí 2025|website=BBL}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references /&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [https://www.hi.is Vefur Háskóla Íslands]
* [https://www.althingi.is/altext/stjt/2008.085.html Lög um opinbera háskóla nr. 85/2008]
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2006063.html Lög um háskóla nr. 63/2006]
* [https://www.hi.is/haskolinn/reglur_fyrir_haskola_islands Reglur fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009]

{{Háskólasnið}}
{{Rektorar Háskóla Íslands}}
{{coord|64|08|26|N|21|56|58|W|region:IS_type:edu_source:dewiki|display=title}}
[[Flokkur:Háskóli Íslands| ]]
{{S|1911}}</text>
      <sha1>8olsaupc3a0vo3r9mbjha5wfmwdg9lt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984672</id>
      <parentid>1984671</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:45:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Háskólasamstæða */</comment>
      <origin>1984672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21685" sha1="90kz9pmnuh6kpzkq9ylwdcy7qe5mqa4" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskóli Íslands
| Merki=Merki Háskóla Íslands.svg
| Stofnár=1911
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Silja Bára Ómarsdóttir
| Nemendur=14.087 (2024-5)
| Staður=Reykjavík
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is
}}
[[Mynd:UniversityIceland.JPG|thumb|right|Aðalbygging Háskóla Íslands]]
'''Háskóli Íslands''' (HÍ) er íslenskur ríkis[[háskóli]] sem var stofnaður árið 1911. Háskóli Íslands er opinber alhliða [[rannsóknarháskóli]] sem býður upp á um 400 námsleiðir í grunn- og framhaldsnámi í yfir 160 námsgreinum í um 25 deildum. Langflest námskeið eru kennd á [[íslenska|íslensku]], en lítill hluti er kenndur á [[enska|ensku]]. Háskólinn er með sérstakar námsleiðir fyrir erlenda nemendur, eins og í [[miðaldafræði]] og [[íslenska sem annað mál|íslensku sem öðru máli]]. Kennsla við Háskólann skiptist í fimm svið: félagsvísindasvið, heilbrigðisvísindasvið, hugvísindasvið, menntavísindasvið og verkfræði- og náttúruvísindasvið.

Fjöldi nemenda við Háskólann er um 14 þúsund á hverju ári. Háskóli Íslands er því langstærsti háskóli landsins. [[Háskólinn í Reykjavík]] kemur næstur með um 3500 nemendur. Um tveir þriðju hlutar nemenda eru konur.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/fleiri-konur-en-karlar-i-haskolanami|titill=Fleiri konur en karlar í háskólanámi|höfundur=Ásrún Brynja Ingvarsdóttir|dags=2. nóvember 2019|vefsíða=RÚV}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er með um 600 fastráðna kennara og yfir 3000 stundakennara og aðjúnkta, auk um 1000 starfsmanna og rannsakenda.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/kynningarefni/starfsmenn|titill=Starfsmenn|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Háskólinn er þannig einn af stærstu vinnustöðum á Íslandi. Rektor skólans er [[Silja Bára Ómarsdóttir]], prófessor í stjórnmálafræði.

Háskóli Íslands hefur verið metinn í 501–600. sæti yfir bestu háskóla heims af [[Times Higher Education]],&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/latest/world-ranking#!/length/25/name/iceland/sort_by/rank/sort_order/asc/cols/scores|title=World University Rankings 2025|access-date=22.1.2025}}&lt;/ref&gt; en í 601–700. sæti hjá [[Shanghai Ranking]].&lt;ref name=&quot;shanghairanking.com&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.shanghairanking.com/institution/university-of-iceland|title=Academic Ranking of World Universities 2024: University of Iceland|access-date=2025-01-22}}&lt;/ref&gt; 

== Saga ==
Háskóli Íslands var stofnaður [[17. júní]] árið 1911 og tók til starfa í októberbyrjun sama ár. Við það sameinuðust [[Prestaskólinn]], [[Læknaskólinn]] og [[Lagaskólinn]]. Ein deild innan Háskólans var tileinkuð hverjum þeirra auk þess sem stofnuð var sérstök heimspekideild. Fyrsta árið voru 45 nemendur við skólann, fimm í guðfræðideild, sautján í lagadeild og 23 í læknadeild, en enginn var skráður í heimspekideild. Aðeins ein kona var skráð til náms fyrsta árið.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/haskolinn/saga|titill=Saga|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Fyrsti rektor skólans var [[Björn M. Ólsen]], prófessor við heimspekideild.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www2.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |title=Saga Háskóla Íslands - Yfirlit um hálfrar aldar starf |access-date=2009-09-04 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212034111/http://www.hi.is/Apps/WebObjects/HI.woa/swdocument/1008955/Saga+H%C3%A1sk%C3%B3la+%C3%8Dslands_+Yfirlit+um+h%C3%A1lfrar+aldar+starf.pdf |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Háskólaráð var skipað fjórum aðalmönnum, auk rektors. [[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1920 að danskri fyrirmynd.

[[Mynd:School_of_Humanities_(12952502405).jpg|thumb|right|Anddyri aðalbyggingar Háskólans]]
Fyrstu 29 árin var Háskóli Íslands staðsettur á neðri hæð [[Alþingishúsið|Alþingishússins]] við [[Austurvöllur|Austurvöll]], en árið 1940 flutti skólinn starfsemi sína í nýtt húsnæði, aðalbyggingu Háskólans, austan við [[Suðurgata|Suðurgötu]]. Þá var Háskólabókasafn jafnframt stofnað við sameiningu bókasafna hinna ýmsu deilda og staðsett í nýju byggingunni. Árið 1935 tók atvinnudeild Háskólans til starfa og hafði með höndum rannsóknir í þágu atvinnuveganna. Hún skiptist í fiskideild, búnaðardeild og iðnaðardeild. Sérstakt hús var reist yfir hana árið 1937 (nú Setberg). Atvinnudeildin var lögð niður árið 1965 þegar [[Hafrannsóknastofnun Íslands]], [[Rannsóknastofnun landbúnaðarins]], [[Rannsóknastofnun fiskiðnaðarins]], [[Rannsóknastofnun iðnaðarins]] og [[Rannsóknastofnun byggingariðnaðarins]] voru stofnaðar undir [[Rannsóknaráð Íslands|Rannsóknaráði Íslands]].

[[Mynd:Menntavegurinn.jpg|thumb|„Menntavegurinn“ er göngustígur sem tengir nokkrar af byggingum Háskólans austan við Suðurgötu.]]
Síðan þá hefur Háskólasvæðið stækkað til muna, og kennt er í mörgum byggingum beggja vegna Suðurgötu og á fleiri stöðum. Kostnaður við nýbyggingar skólans sem og viðhald eldri bygginga hefur að miklu leyti verið greiddur af [[Happdrætti Háskólans]] sem var stofnað árið 1934 með sérstöku leyfi.&lt;ref name=Noblprize&gt;{{vefheimild | höfundur= | url=https://www.arnastofnun.is/id/1001802 |titill=Ágrip af sögu HÍ á vefsíðu Árnastofnunnar | mánuðurskoðað=10. september |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt; Sama ár var fyrsti [[stúdentagarður]] Háskólans, Garður (nú Gamli garður), tekinn í notkun. Næsti nýi stúdentagarðurinn var Nýi garður sem var tekinn í notkun árið 1943. Á 10. áratug 20. aldar var hlutverki hússins breytt þannig að það hýsir kennslu og rannsóknarstarfsemi. Þar er nú hluti af starfsemi heilbrigðisvísindasviðs.

Þegar [[Handritamálið]] leystist og [[danska þingið]] samþykkti að afhenda Íslandi safn handrita úr [[Árnasafn]]i í Kaupmannahöfn árið 1961 var hluti af því samkomulagi að stofna [[Árnastofnun|Handritastofnun Íslands]]. Árið 1967 hófst vinna við að reisa nýja byggingu yfir þessa stofnun. Árnagarður var formlega tekinn í notkun 21. desember 1969 og hýsti lengi vel hluta af kennslu heimspekideildar, auk Handritastofnunar. Árið 1971 bættist Lögberg við byggingar Háskólans og VR-I og VR-II voru líka reistar á 8. áratugnum.

Árið 1963 fékk [[Ottó A. Michelsen]] fyrsta „rafheilann“ á leigu til notkunar í kennslu við Háskólann, af gerðinni [[IBM 1620]]. Árið eftir ákvað [[Framkvæmdabanki Íslands]] að gefa Háskólanum upphæð að andvirði sams konar tækis. [[Ármann Snævarr]], þáverandi háskólarektor, taldi það eina stærstu gjöf til Háskólans í sögunni. Þegar tækið var keypt árið 1964 var Reiknistofnun Háskóla Íslands stofnuð og fékkst við margvíslega útreikninga fyrir rannsóknir og fleira næstu áratugi. RHÍ varð að „reiknimiðstöð þjóðarinnar“. Þessi fyrsta tölva HÍ, og ein af fyrstu tveimur á landinu, sá um útreikninga fyrir vísindarannsóknir og fleira, og á tímabili var RHÍ reiknimiðstöð, líka fyrir utanaðkomandi, meðan tölvur í landinu voru örfáar. Árið 1965 var stungið upp á nýyrðinu „[[tölva]]“ fyrir þetta tæki.

Árið 1967 var [[Félagsstofnun stúdenta]] (FS) stofnuð til að taka að sér rekstur stúdentagarða við Háskóla Íslands. FS hefur síðan þá staðið að byggingu fjölda nýrra stúdentagarða á Háskólasvæðinu, rekur [[leikskóli|leikskóla]] og veitingasölu í Háskólanum. Árið 1971 var Félagsheimili stúdenta við Hringbraut opnað og Bóksala stúdenta tók þar til starfa. Stúdentaráð og Ferðaskrifstofa stúdenta fluttu líka þar inn. Stúdentakjallarinn var stofnaður í kjallara Gamla garðs árið 1975 og hefur starfað síðan með hléum. Hann er nú staðsettur í kjallara Háskólatorgs. Fyrstu stúdentagarðarnir fyrir hjón (Hjónagarðar) voru teknir í notkun 1976.

Árið 1982 var Læknagarður vígður en læknadeildin flutti ekki þangað inn fyrr en árið 1988. Árið 1986 var Oddi tekinn í notkun fyrir kennslu félagsvísindadeildar og viðskipta- og hagfræðideildar. Félagsvísindastofnun var stofnuð árið áður og fékk hluta efstu hæðar hússins til afnota. Árið 1988 var svo Tæknigarður tekinn í notkun, en þar voru ýmis sprotafyrirtæki til húsa fyrst um sinn, auk Reiknistofnunar, Endurmenntunar og kennslu í tölvunarfræði. Fyrsta [[Internetið|IP-tengingin]] við útlönd var í Tæknigarði.

Árið 1994 voru Háskólabókasafn og [[Landsbókasafn Íslands]] sameinuð í eitt [[Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn]] í Þjóðarbókhlöðunni, skammt frá Háskólasvæðinu. Eftir að [[Íslensk erfðagreining]] reisti sér hús í Vatnsmýrinni var tekið að ræða um „þekkingarþorp“ á því svæði þar sem kæmu saman rannsóknarstofnanir og þekkingarfyrirtæki í tengslum við Háskólasvæðið. Árið 2004 var nýtt náttúrufræðihús vígt í [[Vatnsmýri]] og hlaut nafnið Askja. Árið 2003 stóð Háskóli Íslands ásamt nokkrum tækni- og rannsóknarfyrirtækjum að stofnun Vísindagarða utan um þróun byggðar í Vatnsmýri, milli Háskólasvæðisins og Reykjavíkurflugvallar. Hugmyndahúsið Gróska reis á vegum Vísindagarða og var tekið í notkun árið 2020.

[[Mynd:Islands_universitet_2009-01-28.jpg|thumb|right|Háskólatorg árið 2009]]
Í lok árs 2007 lauk byggingu Háskólatorgs og Gimli&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.hi.is/page/haskolatorg |title=Heimasíða Háskólatorgs |access-date=2007-03-01 |archive-date=2007-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226123426/https://www.hi.is/page/haskolatorg |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; sem eru samanlagt 8.500 m&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt; að stærð. Byggingavinna hófst vorið 2006. Háskólatorg hýsir nú helstu veitingasölur Háskólans, Hámu og Stúdentakjallarann, auk Bóksölu stúdenta, og þar eru skrifstofur Stúdentaráðs og Félagsstofnunar stúdenta til húsa. Fyrrum Félagsheimili stúdenta fékk þá nafnið Stapi og hýsir námsbrautir á heilbrigðisvísindasviði. 

Árið 2008 sameinuðust Háskóli Íslands og [[Kennaraháskóli Íslands]] undir nafni þess fyrrnefnda. Kennaraháskólinn varð menntavísindasvið Háskólans, en kennsla var áfram í húsnæði Kennaraháskólans í Stakkahlíð. Áform voru um flutning menntavísindasviðs í nýtt húsnæði á háskólasvæðinu við Suðurgötu. Árið 2021 keypti íslenska ríkið [[Hótel Saga|Hótel Sögu]] undir hluta af starfsemi Háskóla Íslands. Hótelið hafði hætt rekstri vegna [[Kórónaveirufaraldurinn|kórónaveirufaraldursins]]. Eftir gagngerar breytingar hóf menntavísindasvið flutning þangað inn árið 2024. 

Árið 2021 brast vatnslögn við Suðurgötu ofan við Háskólatorg með þeim afleiðingum að kjallari Háskólatorgs og jarðhæð Gimli fylltust af köldu vatni sem olli miklu tjóni.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/galleri/vatnstjon_i_haskola_islands|titill=Vatnstjón í Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20212063416d/gridar-legt-vatns-tjon-i-hi-meira-en-tvo-thusund-tonn-af-vatni-runnu-ut-eftir-rof-a-kalda-vatns-logn|höfundur=Sunna Kristín Hilmarsdóttir|titill=Gríðar­legt vatns­tjón í HÍ: Meira en tvö þúsund tonn af vatni runnu út eftir rof á kalda­vatns­lögn|dags=21. janúar 2021|vefsíða=Vísir.is}}&lt;/ref&gt; Kennslu- og lesrými á þessu svæði voru aftur tekin í notkun einu og hálfu ári síðar.

Árið 2023 var nýtt hús tekið í notkun fyrir [[Árnastofnun]] og kennslu og rannsóknir í [[íslensk fræði|íslenskum fræðum]]: [[Edda (Hús íslenskra fræða)]], spölkorn frá Þjóðarbókhlöðunni.

== Nám ==
[[Mynd:University_of_Iceland_-_2013.08_-_panoramio.jpg|thumb|right|Háskólasvæðið þar sem sést í aðalbyggingu, Háskólatorg og Lögberg]]
Háskóli Íslands býður upp á fjölbreytt nám, bæði á grunnstigi og framhaldsstigi. Við Háskóla Íslands eru 26 deildir og fjórar þverfræðilegar námsbrautir. Að auki fer fram kennsla á vegum Endurmenntunar Háskóla Íslands. 

Þann 1. júlí 2008 tóku gildi breytingar á námsskipulagi sem og stjórnkerfi skólans. Ákveðið var að HÍ og [[Kennaraháskóli Íslands]] myndu sameinast. Fræðasvið skólans urðu fimm talsins og deildirnar 25. Núverandi fræðasvið skólans eru:

=== Félagsvísindasvið ===
[[Mynd:University of Iceland-Logberg.jpg|thumb|Lögberg]]
Félagsvísindadeild Háskóla Íslands var stofnuð árið 1976. Sviðið er það fjölmennasta í Háskólanum. Deildir sviðsins eru sex talsins: [[félagsfræði]]-, [[mannfræði]]- og [[þjóðfræði]]deild, [[félagsráðgjöf|félagsráðgjafardeild]], [[hagfræði]]deild, [[Lögfræði|lagadeild]], [[stjórnmálafræði]]deild og [[viðskiptafræði]]deild.

Kennsla á félagsvísindasviði fer að mestu fram í byggingunum Odda, Gimli og Lögbergi.

=== Heilbrigðisvísindasvið ===
[[Mynd:Læknagarður.JPG|thumb|Læknagarður í desember 2006]]
Deildir sviðsins eru eftirfarandi: [[hjúkrunarfræði]]deild, [[lyfjafræði]]deild, [[Læknisfræði|læknadeild]] (þar á meðal [[geislafræði]], [[lífeindafræði]] og [[sjúkraþjálfun]]), [[Matvælafræði|matvæla-]] og [[næringarfræði]]deild, [[sálfræði]]deild og [[tannlækningar|tannlæknadeild]].

Kennsla á heilbrigðisvísindasviði fer að mestu fram á [[Landspítali|Landspítala]], og í háskólabyggingunum Læknagarði, Stapa og Nýja garði.

=== Hugvísindasvið ===
Á Hugvísindasviði eru eftirtaldar deildir: [[guðfræði]]- og [[trúarbragðafræði]]deild, [[Íslensk fræði|íslensku-]] og menningardeild, [[málvísindi|mála-]] og menningardeild, og [[sagnfræði|sagnfræði-,]] fornleifafræði- og [[heimspeki]]deild.

Kennsla á hugvísindasviði fer að mestu fram í Árnagarði, aðalbyggingu, Veröld og Eddu.

=== Menntavísindasvið ===
Kjarni menntavísindasviðs er myndaður úr [[Kennaraháskóli Íslands|Kennaraháskóla Íslands]] sem sameinaðist Háskólanum í júlí 2008. Menntavísindasvið menntar kennara fyrir leik- grunn- og framhaldsskóla, íþrótta- og heilsufræðinga, tómstunda- og félagsmálafræðinga og þroskaþjálfa. Deildir sviðsins eru: [[íþróttafræði|íþrótt]]a-, [[Tómstundafræði|tómstunda-]] og [[Þroskaþjálfun|þroskaþjálfadeild]], [[kennari|kennaradeild]] og [[Uppeldisfræði|uppeldis-]] og [[menntunarfræði]]deild.

Kennsla menntavísindasviðs fer að mestu fram í Sögu við Hagatorg. Nám á menntavísindasviði er ýmist staðbundið nám, [[fjarnám]] eða sveigjanlegt nám.

=== Verkfræði- og náttúruvísindasvið ===
[[Mynd:VR_III.JPG|thumb|right|VR-III]]
Deildir á verkfræði og náttúruvísindasviði eru: [[iðnaðarverkfræði]]-, [[vélaverkfræði]]- og [[tölvunarfræði]]deild; [[Jarðvísindi|jarðvísindadeild]], [[Lífvísindi|líf]]- og [[Umhverfisvísindi|umhverfisvísindadeild]], [[Rafmagnsverkfræði|rafmagns-]] og [[tölvuverkfræði]]deild, [[Raunvísindi|raunvísindadeild]], og [[Umhverfisverkfræði|umhverfis-]] og [[byggingarverkfræði]]deild.

Kennsla verkfræði- og náttúruvísindasviðs fer að mestu fram í VR-I til III, Öskju og Tæknigarði.

== Stofnanir skólans ==
[[Mynd:Húsavík_20.05.2008_17-48-29.jpg|thumb|right|Rannsóknarsetur Háskóla Íslands á Húsavík hefur rannsakað stórhveli við Ísland.]]

=== Rannsóknastofnanir ===
Innan vébanda Háskóla Íslands starfar mikill fjöldi rannsóknastofnana af ýmsu tagi, eins og [[Tilraunastöð HÍ í meinafræði að Keldum]], [[Siðfræðistofnun]], [[Hafréttarstofnun Íslands]], [[Jarðvísindastofnun Háskólans]] og [[Norræna eldfjallasetrið]].&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/visindastarf/rannsoknastofnanir|titill=Rannsóknastofnanir|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Flestar stofnanirnar eru staðsettar á háskólasvæðinu í Reykjavík. Að auki rekur Háskólinn ellefu rannsóknarsetur um allt land þar sem hvert setur fæst við sérhæfðar rannsóknir sem tengjast þeim stað sem það er á.&lt;ref&gt;{{vefheimild|url=https://www.hi.is/rannsoknasetur_haskola_islands|titill=Rannsóknasetur Háskóla Íslands|vefsíða=Háskóli Íslands}}&lt;/ref&gt; Rannsóknarsetrin eru meðal annars á Egilsstöðum, Bolungarvík, Hólmavík, Húsavík, Sandgerði, Stykkishólmi, Breiðdalsvík og Vestmannaeyjum.

=== Þjónustustofnanir ===
Innan Háskólans eru fjölmargar þjónustueiningar sem sinna miðlægri þjónustu háskólans. Meðal þeirra eru nemendaskrá, skrifstofa alþjóðasamskipta, námsráðgjöf, rannsóknaþjónusta, kennslumiðstöð og tungumálamiðstöð. Íþróttahús HÍ er lítið íþróttahús með íþróttasal og líkamsræktarsal fyrir nemendur og starfsfólk. Upplýsingatæknisvið Háskóla Íslands (áður Reiknistofnun Háskóla Íslands) rekur tölvubúnað og upplýsingakerfi Háskólans, þar á meðal innri vefinn Uglu, auk þess að sinna notendaþjónustu. [[Listasafn Háskóla Íslands]] var stofnað árið 1980 með listaverkagjöf Sverris Sigurðssonar og Ingibjargar Guðmundsdóttur.

=== Tengd fyrirtæki og stofnanir ===
[[Endurmenntun Háskóla Íslands]] er sérstök stofnun sem býður upp á námskeið á ýmsum sviðum fyrir almenning. [[Háskólaútgáfan]] er bókaútgáfa innan vébanda Háskólans. [[Landsbókasafn Íslands – Háskólabókasafn]] er sjálfstæð háskólastofnun sem sinnir upplýsingaþjónustu fyrir Háskólann meðal annarra. [[Árnastofnun]] er önnur sjálfstæð háskólastofnun sem er nátengd Háskóla Íslands.

== Stjórnsýsla ==
=== Rektor og háskólaráð ===
{{aðalgrein|Listi yfir rektora Háskóla Íslands}}
Rektor Háskóla Íslands er æðsti fulltrúi skólans og ber ábyrgð á allri starfsemi hans. Rektor er skipaður af [[Menntamálaráðherrar á Íslandi|menntamálaráðherra]] til fimm ára í senn samkvæmt tilnefningu háskólaráðs, að undangengnum almennum kosningum innan Háskólans.

Fyrsti rektor Háskólans var Björn M. Ólsen. Núverandi rektor er Silja Bára Ómarsdóttir.&lt;ref&gt;{{vefheimild | url=https://www.hi.is/is/skolinn/hlutverk_rektors |titill=Hlutverk rektors |mánuðurskoðað=30. nóvember |árskoðað=2009}}&lt;/ref&gt;

Auk rektors fer háskólaráð með yfirstjórn Háskólans. Tíu manns sitja nú í háskólaráði: þrír fulltrúar háskólasamfélagsins, tveir valdir af ráðherra, tveir fulltrúar stúdenta og þrír valdir af háskólaráði sjálfu. Rektor er forseti háskólaráðs.

=== Stúdentaráð ===
[[Stúdentaráð Háskóla Íslands]] er skipað 17 fulltrúum stúdenta sem kjörnir eru til setu í því í árlegum kosningum. Síðustu nokkra áratugi hafa tvö félög, [[Röskva (stúdentahreyfing)|Röskva]] og [[Vaka (stúdentahreyfing)|Vaka]], boðið fram lista. Fjölmörg stúdentafélög hafa verið stofnuð af stúdentum Háskóla Íslands eins og [[Félag róttækra stúdenta]], [[Félag þjóðernissinnaðra stúdenta]], [[Félag kristilegra stúdenta]], [[Félag frjálslyndra stúdenta]], [[Stúdentafélag jafnaðarmanna]], [[Skrökva]] og [[Öskra]]. Auk þessara félaga er fjöldi nemendafélaga við námsbrautirnar eins og [[Orator]], félag lögfræðinema (stofnað 1928). Önnur hagsmunafélög stúdenta eru meðal annars [[Q – félag hinsegin stúdenta]] og [[Femínistafélag Háskóla Íslands]]. 

[[Félagsstofnun stúdenta]] er sjálfseignarstofnun þar sem stúdentaráð skipar þrjá fulltrúa í stjórn, Háskólinn einn og menntamálaráðuneytið einn. Félagsstofnun byggir og rekur stúdentagarða og leikskóla. Félagsstofnun rekur líka Bóksölu stúdenta og sér um veitingasölu á háskólasvæðinu.

=== Háskólasamstæða ===
Háskóli Íslands og [[Háskólinn á Hólum]] eru hluti af [[háskólasamstæða|háskólasamstæðu]] frá árinu 2026. Háskóli Íslands er samstæðuháskólinn og Háskólinn á Hólum aðildarháskóli.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2026/06/01/hi_og_haskolinn_a_holum_sameinast/|title=HÍ og Háskólinn á Hólum sameinast|date=1.6.2026|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Stjórn samstæðunnar heyrir undir sérstakt samstarfsráð sem hefur neitunarvald í tilteknum málum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.althingi.is/altext/157/s/1142.html|title=Nefndarálit með breytingartillögu um frumvarp til laga um breytingu á lögum um opinbera háskóla, nr. 85/2008 (háskólasamstæður)|website=Alþingi.is|date=29. apríl 2026}}&lt;/ref&gt; Við breytinguna varð rektor Háskólans á Hólum að forseta, sem er sambærilegt við sviðsforseta Háskóla Íslands.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.bbl.is/frettir/haskolasamstaeda-mikilvaeg|title=Háskólasamstæða mikilvæg|date=9. maí 2025|author=Steinunn Ásmundsdóttir|website=BBL}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;div class=&quot;references-small&quot;&gt;&lt;references /&gt;&lt;/div&gt;

== Tenglar ==
* [https://www.hi.is Vefur Háskóla Íslands]
* [https://www.althingi.is/altext/stjt/2008.085.html Lög um opinbera háskóla nr. 85/2008]
* [https://www.althingi.is/lagas/nuna/2006063.html Lög um háskóla nr. 63/2006]
* [https://www.hi.is/haskolinn/reglur_fyrir_haskola_islands Reglur fyrir Háskóla Íslands nr. 569/2009]

{{Háskólasnið}}
{{Rektorar Háskóla Íslands}}
{{coord|64|08|26|N|21|56|58|W|region:IS_type:edu_source:dewiki|display=title}}
[[Flokkur:Háskóli Íslands| ]]
{{S|1911}}</text>
      <sha1>90kz9pmnuh6kpzkq9ylwdcy7qe5mqa4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brennisteinn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6054</id>
    <revision>
      <id>1984712</id>
      <parentid>1883132</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:06:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2009" sha1="f94lfcyphfiqr4v06t1ikiu34dxjupf" xml:space="preserve">{{Frumefni
|uppi=Súrefni
|niðri=Selen
|vinstri=Fosfór
|hægri=Klór
|Mynd = Sulfur - El Desierto mine, San Pablo de Napa, Daniel Campos Province, Potosí, Bolivia.jpg|
Efnatákn = S|
Sætistala = 16|
Efnaflokkur = [[Málmleysingi]]|
Eðlismassi = 1960,0|
Harka = 2|
Atómmassi = 32,065|
Bræðslumark = 388,36|
Suðumark = 717,87|
Efnisástand = Fast efni}}

'''Brennisteinn''' er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''S''' og sætistöluna 16 í [[Lotukerfið|lotukerfinu]]. Brennisteinn er algengur, bragðlaus, lyktarlaus og [[fjölgildur]] [[málmleysingi]] og er best þekktur á formi gulra kristalla en finnst jafnframt einnig sem [[súlfíð]] og [[súlfat|súlföt]]. Það er aðallega á [[eldfjall]]asvæðum sem hann finnst í sinni eiginlegu mynd. Brennisteinn er efni sem er mikilvægt öllum lifandi verum. Hann er uppistaða í fjölda [[amínósýra]] og finnst þar af leiðandi einnig í mörgum [[prótín|prótein]]um. Hann er mikið notaður í framleiðslu á [[áburð]]i, en sömuleiðis mikið við framleiðslu á [[byssupúður|byssupúðri]], [[hægðarlyf|hægðalyf]]jum, [[eldspýta|eldspýtum]], [[skordýraeitur|skordýraeitri]] og [[sveppaeyðir|sveppaeyði]].

== Vinnsla ==
[[Mynd:Kawah Ijen -East Java -Indonesia -sulphur-31July2009.jpg|thumbnail|Maður með stykki úr brennistein við eldfjall í Austur-Jövu í Indónesíu.]]
Brennisteinn var  nauðsynlegt hráefni í [[svartpúður]]. Brennisteinn var unnin á [[Ísland]]i á [[19. öld]], t.d. í [[Brennisteinsfjöll]]um.&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Jóhanna Þ. Guðmundsdóttir|year=2008|journal=Vefnir|volume=8|title=Brennisteinsvinnsla í tíð Innréttinganna: Kvartanir og tillögur til úrbóta|url=https://www.vefnir.is/grein/brennisteinsvinnsla-i-tid-innrettinganna}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.ferlir.is/?id=7409|title=Brennisteinsvinnsla, Jóhanna Guðmundsdóttir|website=Ferlir}}&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
{{reflist}}
{{Stubbur|efnafræði}}
[[Flokkur:Málmleysingjar]]
[[Flokkur:Frumefni]]</text>
      <sha1>f94lfcyphfiqr4v06t1ikiu34dxjupf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1357</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26098</id>
    <revision>
      <id>1984692</id>
      <parentid>1906854</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1984692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2867" sha1="k07pdtt1eige2rrsbtx1sexevlqwxda" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|[[1360]]|
[[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Vitalisburiedalive.jpg|thumb|right|[[Kviksetning]] var fyrr á öldum notuð sem aftökuaðferð víða og nokkur dæmi eru um að það hafi verið gert á Íslandi.]]
[[Mynd:Shroud positive negative compare.jpg|thumb|right|[[Tórínó-líkklæðið]].]]
Árið '''1357''' ('''MCCCLVII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Katla|Kötlugos]]. Af því hlaust mikið tjón og meðal annars kom [[jökulhlaup|hlaup]] niður á [[Sólheimasandur|Sólheima]]- og [[Skógasandur|Skógasand]].
* Fjórir hirðstjórar, [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árni Þórðarson]], [[Jón Guttormsson skráveifa]], [[Smiður Andrésson]] og [[Andrés Gíslason]], skiptu Íslandi á milli sín til næstu þriggja ára. Þeir komu þó ekki til landsins fyrr en [[1358]] því þeir hröktust til [[Hjaltland]]s á heimleið og höfðu þar vetursetu.
* [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur kom heim frá Noregi í erindum [[erkibiskup]]sins í [[Niðarós]]i.
* [[Þórður Egilsson]] lét af störfum lögmanns sunnan og austan.
* Björn nokkur játaði á sig samræði með tveimur kúm; hann var [[kviksettur]], en kúnum stökkt fyrir sjávarhamra.
* [[Arngrímur Brandsson]] var settur aftur í embætti sem ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]].

;Fædd

;Dáin

== Erlendis ==
* [[23. mars]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Játvarður, svarti prins, sem dvaldi í [[Bordeaux]], gerði 2 ára vopnahlé við Frakka.
* [[28. apríl]] - Friður komst á milli feðganna [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsar Eiríkssonar]] og [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur|Eiríks Magnússonar]] þannig að Eiríkur fékk [[Skánn|Skán]], [[Finnland]], [[Austur-Gautland]] og hluta [[Smálönd|Smálanda]].
* [[28. maí]] - [[Pétur 1. Portúgalskonungur|Pétur 1.]] varð konungur Portúgals.
* [[9. júlí]] - Hornsteinn var lagður að [[Karlsbrúin|Karlsbrúnni]] í [[Prag]].
* [[3. október]] - Berwick-sáttmálinn: Annað skoska sjálfstæðisstríðið endaði. [[Davíð 2. Skotakonungur]] losnaði úr haldi Englendinga eftir að lausnargjald var borgað.
* [[22. nóvember]] - [[Nóvemberuppgjörið]] þar sem Eiríkur Magnússon fékk enn stærri hluta Svíþjóðar frá föður sínum.

===Ódagsett===
* [[Tórínó-líkklæðið]] sýnt almenningi í fyrsta sinn og er það elsta örugga heimildin um tilvist þess.
* [[Botníska verslunarbannið]] gekk í gildi í Svíþjóð.
* [[Inflúensa]] var staðfest sem sjúkdómur.

;Fædd
* [[11. apríl]] - [[Jóhann 1. Portúgalskonungur|Jóhann 1.]] Portúgalskonungur (d. [[1433]]).

;Dáin
* [[28. maí]] - [[Alfons 4.]] Portúgalskonungur (f. [[1291]]).

[[Flokkur:1357]]
[[Flokkur:1351-1360]]</text>
      <sha1>k07pdtt1eige2rrsbtx1sexevlqwxda</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>1356</title>
    <ns>0</ns>
    <id>26188</id>
    <revision>
      <id>1984701</id>
      <parentid>1905438</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1984701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2895" sha1="9rvqbuga3979zk1jmkjfyf24tpnokfl" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|
[[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Battle-poitiers(1356).jpg|thumb|right|[[Orrustan við Poitiers (1356)|Orrustan við Poitiers]].]]
Árið '''1356''' ('''MCCCLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árni Þórðarson]], [[Jón Guttormsson skráveifa|Jón skráveifa]] og [[Þorsteinn Eyjólfsson]] á Urðum sigldu til Noregs.
* [[Jón skalli Eiríksson]], Grænlandsbiskup, fór til [[Avignon]] og fékk páfaveitingu fyrir biskupsstólnum á [[Hólabiskupar|Hólum]].
* [[Arngrímur Brandsson]] ábóti á [[Þingeyraklaustur|Þingeyrum]], sem skipaður hafði verið officialis meðan biskupslaust var á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], var sviptur því embætti vegna ósættis við presta.

===Fædd===

===Dáin===
* [[Ormur Ásláksson]] Hólabiskup dó í Noregi.

== Erlendis ==
* [[11. janúar]] -  [[Játvarður 3. Englandskonungur]] hóf innrás inn í Skotland. Mánuði síðar brenndi enski herinn [[Edinborg]].
* [[2. febrúar]] - [[Hansasambandið]] var formlega stofnað í [[Lübeck]].
* [[5. apríl]] - [[Jóhann 2. Frakkakonungur]] lét handtaka tíu aðalsmenn og Karl 2. konung Navarra við málsverð í [[Rúðuborg]]. Þeir voru andsnúnir frekari fjárútlátum í [[Hundrað ára stríðið|stríðinu við Englendinga]] og voru fjórir aðalsmenn teknir af lífi og Karl fangelsaður.
* [[10. apríl]] - Zhu Yuanzhang, kínverskur byltingarleiðtogi sem síðar varð leiðtogi [[Mingveldið|Mingveldisins]], náði yfirráðum yfir borginni [[Nanjing]] frá mongólska [[Júanveldið|Júanveldinu]].
* [[18. apríl]] - England og Skotland gerðu vopnahlé.
* [[19. september]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Englendingar undir forystu [[Játvarður svarti prins|Játvarðar svarta prins]] unnu sigur á Frökkum í [[Orrustan við Poitiers (1356)|orrustunni við Poitiers]] og tóku [[Jóhann góði|Jóhann góða]] Frakkakonung höndum.
* [[17. október]] - [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur]] gerði uppreisn gegn föður sínum, [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsi smek]].
* [[18. október]] - Borgin [[Basel]] í [[Sviss]] hrundi í [[jarðskjálfti|jarðskjálfta]]. Um 1.000 létust.
* [[25. desember]] - Karl 4. keisari gaf út stjórnarskrá [[heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]]. 
* Stærstur hluti af [[Kalksteinn|kalksteinsklæðningunni]] á [[Píramídinn mikli í Giza|Píramídanum mikla í Gisa]] var fjarlægður og notaður til að byggja hallir og moskur í [[Kaíró]].

===Fædd===
* [[29. júlí]] - [[Marteinn Aragóníukonungur|Marteinn]] konungur af [[Aragóníu]] (d. [[1410]]).

===Dáin===
* [[Pétur 1. af Bourbon|Pétur 1.]], hertogi af Bourbon (f. [[1311]]).

[[Flokkur:1356]]
[[Flokkur:1351-1360]]</text>
      <sha1>9rvqbuga3979zk1jmkjfyf24tpnokfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984702</id>
      <parentid>1984701</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>/* Dáin */</comment>
      <origin>1984702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2950" sha1="ocvew2qume4djc4f212brsy74nyoiqd" xml:space="preserve">{{Ár|
[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]|[[1359]]|
[[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]|
[[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]|
}}
[[Mynd:Battle-poitiers(1356).jpg|thumb|right|[[Orrustan við Poitiers (1356)|Orrustan við Poitiers]].]]
Árið '''1356''' ('''MCCCLVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]])

== Á Íslandi ==
* [[Árni Þórðarson hirðstjóri|Árni Þórðarson]], [[Jón Guttormsson skráveifa|Jón skráveifa]] og [[Þorsteinn Eyjólfsson]] á Urðum sigldu til Noregs.
* [[Jón skalli Eiríksson]], Grænlandsbiskup, fór til [[Avignon]] og fékk páfaveitingu fyrir biskupsstólnum á [[Hólabiskupar|Hólum]].
* [[Arngrímur Brandsson]] ábóti á [[Þingeyraklaustur|Þingeyrum]], sem skipaður hafði verið officialis meðan biskupslaust var á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]], var sviptur því embætti vegna ósættis við presta.

===Fædd===

===Dáin===
* [[Ormur Ásláksson]] Hólabiskup dó í Noregi.

== Erlendis ==
* [[11. janúar]] -  [[Játvarður 3. Englandskonungur]] hóf innrás inn í Skotland. Mánuði síðar brenndi enski herinn [[Edinborg]].
* [[2. febrúar]] - [[Hansasambandið]] var formlega stofnað í [[Lübeck]].
* [[5. apríl]] - [[Jóhann 2. Frakkakonungur]] lét handtaka tíu aðalsmenn og Karl 2. konung Navarra við málsverð í [[Rúðuborg]]. Þeir voru andsnúnir frekari fjárútlátum í [[Hundrað ára stríðið|stríðinu við Englendinga]] og voru fjórir aðalsmenn teknir af lífi og Karl fangelsaður.
* [[10. apríl]] - Zhu Yuanzhang, kínverskur byltingarleiðtogi sem síðar varð leiðtogi [[Mingveldið|Mingveldisins]], náði yfirráðum yfir borginni [[Nanjing]] frá mongólska [[Júanveldið|Júanveldinu]].
* [[18. apríl]] - England og Skotland gerðu vopnahlé.
* [[19. september]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Englendingar undir forystu [[Játvarður svarti prins|Játvarðar svarta prins]] unnu sigur á Frökkum í [[Orrustan við Poitiers (1356)|orrustunni við Poitiers]] og tóku [[Jóhann góði|Jóhann góða]] Frakkakonung höndum.
* [[17. október]] - [[Eiríkur Magnússon Svíakonungur]] gerði uppreisn gegn föður sínum, [[Magnús Eiríksson smek|Magnúsi smek]].
* [[18. október]] - Borgin [[Basel]] í [[Sviss]] hrundi í [[jarðskjálfti|jarðskjálfta]]. Um 1.000 létust.
* [[25. desember]] - Karl 4. keisari gaf út stjórnarskrá [[heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkisins]]. 
* Stærstur hluti af [[Kalksteinn|kalksteinsklæðningunni]] á [[Píramídinn mikli í Giza|Píramídanum mikla í Gisa]] var fjarlægður og notaður til að byggja hallir og moskur í [[Kaíró]].

===Fædd===
* [[29. júlí]] - [[Marteinn Aragóníukonungur|Marteinn]] konungur af [[Aragóníu]] (d. [[1410]]).

===Dáin===
* [[19. september]] - [[Pétur 1. af Bourbon|Pétur 1.]], hertogi af Bourbon (f. [[1311]]), lést í orrustunni við Poitiers.

[[Flokkur:1356]]
[[Flokkur:1351-1360]]</text>
      <sha1>ocvew2qume4djc4f212brsy74nyoiqd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tyrkjaránið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31446</id>
    <revision>
      <id>1984790</id>
      <parentid>1980417</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58316-21</username>
        <id>122446</id>
      </contributor>
      <origin>1984790</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14197" sha1="ekr9yy6bqd8d5dym0bs37wjpiqmop4e" xml:space="preserve">[[Mynd:Cliffs_of_Heimaey%2C_Vestmannaeyjar%2C_Iceland.jpg|thumb|right|Frá Vestmannaeyjum]]
'''Siggi ívan er geitinn Tyrkjaránið''' var [[strandhögg]] [[sjóræningjar|sjóræningja]] frá [[Afríka|norðvestur-Afríku]] á [[Ísland]]i sumarið [[1627]] og rændu þeir fólki í [[Grindavík]], [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og á [[Austfirðir|Austfjörðum]] og seldu í [[þrælahald|þrældóm]] í [[Barbaríið|Barbaríinu]]. Ræningjahóparnir voru tveir, einn frá [[Algeirsborg]] (nú í [[Alsír]]) og annar frá [[Sale]] (nú í [[Marokkó]]).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; Um 50 voru drepnir og tæplega 400 manns var rænt.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; Níu til átján árum síðar&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5743|title=Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-06-10}}&lt;/ref&gt; náðist að greiða lausnarfé fyrir 50 einstaklinga,&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; meirihluti þeirra náði að snúa heim til Íslands.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem var rænt var [[Guðríður Símonardóttir]] (Tyrkja-Gudda), sem síðar giftist [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], [[Ólafur Egilsson]] prestur, og [[Halldór Jónsson hertekni]], síðar [[lögréttumaður]].

Heiti atburðarins vísar ekki til [[Tyrkland|Tyrklands]], á þessum tíma vísaði heitið „Tyrkir“ til allra [[Múslimar|múslima]] á [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafssvæðinu]] þar sem þau svæði voru flest undir [[Tyrkjaveldi]].&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt;

== Ræningjarnir ==
[[Jan Janszoon]] van Haarlem var hollenskur sjóræningi sem gengið hafði í þjónustu [[Ottómanaveldið|Ottómanaveldisins]] og kallaðist þar oftast Murat Reis aðmíráll. Hann varð fyrsti landstjóri og stóraðmíráll borgríkisins [[Salè]] á strönd [[Marokkó]], en höfnin þar var miðstöð [[Sjóræningjar frá Barbaríinu|sjóræningja]] sem herjuðu á nærliggjandi hafsvæði. Árið 1627 skipaði Janszoon dönskum þræl úr áhöfn sinni sem hafði komið til Íslands, að stýra skipi sínu þangað sem engum hafði áður dottið í hug að fremja sjórán. Annað skip, sem var frá [[Algeirsborg]], lagði einnig af stað í ránsferð til Íslands en kom þangað mun síðar og er ekki ljóst hvort skipin höfðu eitthvert samflot í upphafi eða samráð um Íslandsferðina.

== Grindavík ==
Ræningjarnir frá Salé undir forystu Janszoons komu til [[Grindavík|Grindavíkur]] [[20. júní]] 1627. Danski kaupmaðurinn í Grindavík, Lauritz Bentson, sendi átta menn á báti til að athuga hvaða skip væri þarna á ferðinni og fóru þeir um borð en ræningjarnir tóku þá og fengu þá til að upplýsa að fátt væri um varnir í landi. Þeir náðu líka á sitt vald dönsku kaupskipi sem lá á höfninni. Murat Reis fór svo með þrjátíu menn í land og rændu þeir kaupmannsbúðina en kaupmanninum tókst að flýja ásamt öðrum dönskum mönnum nema þeim þremur sem verið höfðu um borð í danska skipinu. 

Síðan rændu þeir bæina í víkinni, hirtu það sem þeim þótti fémætt en tóku 15 manns höndum og særðu tvo illa. Margir gátu þó flúið og falið sig í hrauninu. Ræningjarnir sigldu svo frá Grindavík en á útsiglingunni urðu þeir varir við danskt [[kaupskip]] sem var á leið til [[Vestfirðir|Vestfjarða]]. Þeim tókst að blekkja skipverja með því að draga upp falskt flagg og ná skipinu á sitt vald og höfðu þeir nú þrjú skip. 

Ræningjarnir munu sjálfir hafa haft í huga að fara til Vestfjarða og ræna þar en hættu við það og ætluðu að ráðast að konungsmönnum á  [[Bessastaðir|Bessastöðum]] en þar voru menn viðbúnir þeim og höfðu safnað liði og mannað [[fallbyssa|fallbyssur]]. Eftir að eitt skipanna steytti á skeri utan við Bessastaði gáfust ræningjarnir upp á fyrirætlunum sínum og sigldu [[24. júní]] frá landinu og héldu heim á leið með fólkið, sem var svo selt í [[þrælahald|ánauð]] í Salé. Guðrún Jónsdóttir húsfreyja á [[Járngerðarstaðir|Járngerðarstöðum]] og Halldór bróðir hennar losnuðu fljótt úr haldi og komu aftur til Íslands 1628 og Helgi sonur Guðrúnar var keyptur laus 1636 og kom heim. Hinir níu Grindvíkingarnir sneru ekki heim aftur.&lt;ref&gt;[https://www.ferlir.is/?id=3150 Sagnakvöld IV - Tyrkjaránið Grindavík.] Á ferlir.is, skoðað 22. febrúar 2012.&lt;/ref&gt;

== Austfirðir ==
Seinni ræningjahópurinn, um 300 menn að talið er, var frá Algeirsborg. Ræningjarnir komu á tveimur skipum að [[Hvalnes]]i [[4. júlí]] og tóku þar land. Enginn var heima á Hvalnesbænum en ræningjarnir létu greipar sópa og sigldu síðan inn á [[Berufjörður|Berufjörð]] og vörpuðu akkerum við [[Berunes]]. Þar réru þeir á árabátum yfir að verslunarhöfninni á [[Djúpivogur|Djúpavogi]] en þar lá danskt kaupskip. Náðu ræningjarnir því þegar og umkringdu svo kaupmannshúsin og ruddust þar inn. Þar og á skipinu tóku þeir fjórtán Dani og einn Íslending.

Ræningjarnir héldu svo áfram inn með firðinum, komu fólki víða að óvörum á bæjum, tóku það og fluttu út í skip. Einn piltur slapp þó undan þeim og tókst að vara fólk við á sumum bæjum og sagt er að [[Austfjarðaþokan]] hafi bjargað sumum og auðveldað þeim undankomu. Þeir rændu um Berufjörð, [[Breiðdalur|Breiðdal]] og [[Hamarsfjörður|Hamarsfjörð]] og hertóku alls um 110 manns en drápu nokkra.&lt;ref&gt;[http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 Tyrkjaránið.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305231405/http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 |date=2016-03-05 }} Á www.djupivogur.is&lt;/ref&gt; Sagt er að þeir hafi ætlað að halda áfram norður með Austfjörðum en fengið harðan mótvind. Þá sneru þeir við og héldu vestur með suðurströndinni en þar var hvergi hægt að lenda fyrr en kom að Vestmannaeyjum. Á leiðinni hittu þeir fyrir enskt fiskiskip sem þeir náðu á sitt vald.

== Vestmannaeyjar ==
Mánudaginn 16. júlí [[1627]] réðust ræningjarnir á [[Vestmannaeyjar]]. Snemma morguns þann dag sáust í landsuður af Eyjum þrjú skip er stefndu að eyjunum.  Mikill ótti greip fólk í Vestmannaeyjum, þegar sást til skipanna, enda höfðu Vestmannaeyingar frétt af ránum í Grindavík og víðar um landið. Höfðu þeir því komið sér upp vörnum við höfnina.  Sjóræningjarnir sigldu hins vegar fram hjá höfninni, suður með eynni og gengu þeir á land á [[Ræningjatangi|Ræningjatanga]] og komu þannig Eyjamönnum í opna skjöldu. Ólafur Egilsson segir í Reisubók sinni að Íslendingur sem var í áhöfn enska skipsins sem þeir hertóku hafi sagt þeim hvar þeir gætu tekið land.

Af ræningjunum er það að segja, að þeir fóru í þrem hópum í kaupstaðinn.  Hvar sem ræningjarnir fundu fólk á vegi sínum, tóku þeir það, bundu og ráku á undan sér niður í þorpið. Sama gilti jafnvel líka um [[búpeningur|búpening]], sem á vegi þeirra varð. Þeir, sem komust ekki nógu hratt, voru höggnir niður og drepnir. Á efstu bæjunum hefur fólkið orðið verst úti, þar sem ræningjana bar svo fljótt að og óvænt. Fólkið á neðri bæjunum komst fremur undan og leitaði skjóls í [[hellir|hellum]] og gjótum. Danski kaupmaðurinn komst undan ásamt áhöfninni á dönsku kaupskipi sem lá á höfninni og reru þeir lífróður til lands.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

Sjóræningjarnir dvöldu í þrjá daga í Vestmannaeyjum, með aðsetur á [[Ræningjaflöt]] í [[Lyngfellisdalur|Lyngfellisdal]]. Þeir handteknu voru bundnir á fótum og höndum og geymdir í dönsku verslunarhúsunum. Þeir sem veittu mótspyrnu eða þóttu ekki söluvænir voru drepnir. Flóttafólk sem reyndi að komast undan til fjalla var elt uppi, en margir björguðu lífi sínu með því að klifra upp í klettana. Vestmannaeyingar földu sig á ýmsum stöðum, meðal annars í [[Hundraðmannahellir|Hundraðmannahelli]] og [[Fiskhellar|Fiskhellum]]. Er talið að um 200 manns hafi komist undan með því móti.

[[Landakirkja|Landakirkju]] brenndu ræningjarnir eftir að hafa rænt skrúða hennar og öðru fémætu. Þjóðsögur segja að kirkjuklukkunum  hafi verið komið undan í fylgsni í fjallaskúta, og er önnur enn í fullri notkun í Landakirkju. Tveir prestar voru í Vestmannaeyjum, og var annar þeirra, séra [[Jón Þorsteinsson píslarvottur|Jón Þorsteinsson]], einn af þeim 34 sem talið er að hafi verið drepnir í ráninu en hinn, séra [[Ólafur Egilsson]], var handsamaður og fluttur út í skip ásamt konu sinni, sem komin var að barnsburði, og tveimur börnum þeirra.

== Ránsfengurinn ==
[[Mynd:En kort Beretning om De Tyrkiske Søe-Røveres.png|thumb|Titilsíða Reisubókar Ólafs Egilssonar.]]
Siglingin til Barbarísins hefur án efa reynst föngunum erfið og sumir dóu á leiðinni. Ekki virðist þó hafa verið farið mjög illa með fólkið og Ólafur Egilsson tekur sérstaklega fram í Reisubókinni að þegar Ásta kona hans lagðist á sæng og ól barn út á rúmsjó hafi Tyrkirnir sýnt barninu mikla umhyggju. 

Þegar til Algeirsborgar kom valdi borgarhöfðinginn („kóngurinn“, segir Ólafur), þá sem hann vildi fá í sinn hlut en hinir voru seldir á [[uppboð|uppboði]] og hlutu misjafna vist. Um þrjátíu dóu fyrsta mánuðinn eftir að út kom. Sumir köstuðu brátt trúnni, einkum börn og ungmenni, og gerðust [[Múslimi|múslimar]], en árið [[1635]] voru enn í Algeirsborg um 70 fullorðnir Íslendingar sem héldu fast við kristna trú.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

Safnað var fé á Íslandi og í Danmörku til að reyna að kaupa fangana lausa og árið 1636 var greitt [[lausnargjald]] fyrir 34 þræla í Algeirsborg og þeir lögðu af stað heim. Sex dóu á leiðinni, einn varð eftir en 27 komu til Íslands, þar á meðal [[Guðríður Símonardóttir]] úr Vestmannaeyjum, oft nefnd Tyrkja-Gudda. Hún giftist síðar [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], sem fenginn hafði verið til þess þegar hinir herleiddu komu til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] að rifja upp með þeim kunnáttu þeirra í kristnum fræðum. 

Nokkrir Íslendingar komu heim áður eða seinna og hafði einhverjum þeirra tekist að safna sér fé og kaupa sig sjálfir lausa. Þó munu einhverjir hafa kosið að vera um kyrrt í Barbaríinu þótt þeir væru ekki lengur ánauðugir. Alls munu um 50 manns hafa lagt af stað heim úr ánauðinni þótt ekki kæmust allir á áfangastað.

== Skrásetning atburða ==
Ýmsar samtímaheimildir eru til um Tyrkjaránið. [[Ólafur Egilsson]], prestur í [[Ofanleiti]] í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] var einn þeirra sem var tekinn höndum og fluttur til [[Algeirsborg|Algeirsborgar]]. Hann var hins vegar fljótlega sendur á fund [[Danakonungur|Danakonungs]] til að reyna að fá Íslendingana leysta úr [[þrælahald|ánauðinni]]. Sú ferð bar lítinn árangur og hann kom aftur til [[Ísland|Íslands]] [[6. júlí]] árið [[1628]]. Þá hóf hann fljótlega að skrásetja þessa reynslu sína í bók sem hann kallaði [[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]. 

[[Kláus Eyjólfsson]] lögsögumaður skráði strax eftir ránið frásögn eftir sjónarvottum og kom líka út í Eyjar skömmu eftir að ræningjarnir fóru þaðan. Einnig eru til nokkur bréf sem rituð voru af Íslendingum í Barbaríinu.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?“. Vísindavefurinn 28.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5738. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

[[Steinunn Jóhannesdóttir (Rithöfundur)|Steinunn Jóhannesdóttir]] skrifaði sögulega skáldsögu um Tyrkjaránið sem kom út árið [[2001]]. Hún heitir [[Reisubók Guðríðar Símonardóttur]].

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

== Heimildir ==
* [https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi Tyrkjaránið 1627]
* [http://baekur.is/is/bok/000301335/0/7/Litil_saga_umm_herhlaup Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [https://rafbokavefur.is/rafbaekur/litil-saga-um-herhlaup-tyrkjans-a-islandi-arid-1627-eftir-olaf-egilsson/ Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi] (á html formi og sem epub)
* [http://books.google.com/books?id=SJEg0p4RCP4C&amp;lpg=PA97&amp;ots=CorOrvppC7&amp;dq=Moulay%20Zaydan&amp;pg=PA100#v=onepage&amp;q=Moulay%20Zaydan&amp;f=false &quot;Murad Rais&quot;], Pirate Utopias, bls. 100
* [http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html Tyrkjaránið 1627] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231161744/http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html |date=2011-12-31 }}
* [https://www.heimaslod.is/index.php/Tyrkjar%C3%A1ni%C3%B0 Heimaslóð.is]
* {{bókaheimild|höfundur=Ólafur Egilsson|titill=[[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]|útgáfustaður=Reykjavík|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1969}}

[[Flokkur:Saga Íslands]]
[[Flokkur:Tyrkjaránið| ]]</text>
      <sha1>ekr9yy6bqd8d5dym0bs37wjpiqmop4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984791</id>
      <parentid>1984790</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T09:05:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58316-21</username>
        <id>122446</id>
      </contributor>
      <origin>1984791</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14174" sha1="3i6wbp7u634zyvb5c8a8oz044w7h8r8" xml:space="preserve">[[Mynd:Cliffs_of_Heimaey%2C_Vestmannaeyjar%2C_Iceland.jpg|thumb|right|Frá Vestmannaeyjum]]
'''Tyrkjaránið''' var [[strandhögg]] [[sjóræningjar|sjóræningja]] frá [[Afríka|norðvestur-Afríku]] á [[Ísland]]i sumarið [[1627]] og rændu þeir fólki í [[Grindavík]], [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] og á [[Austfirðir|Austfjörðum]] og seldu í [[þrælahald|þrældóm]] í [[Barbaríið|Barbaríinu]]. Ræningjahóparnir voru tveir, einn frá [[Algeirsborg]] (nú í [[Alsír]]) og annar frá [[Sale]] (nú í [[Marokkó]]).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; Um 50 voru drepnir og tæplega 400 manns var rænt.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; Níu til átján árum síðar&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5743|title=Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2019-06-10}}&lt;/ref&gt; náðist að greiða lausnarfé fyrir 50 einstaklinga,&lt;ref name=&quot;:12&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5738|title=Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt; meirihluti þeirra náði að snúa heim til Íslands.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem var rænt var [[Guðríður Símonardóttir]] (Tyrkja-Gudda), sem síðar giftist [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], [[Ólafur Egilsson]] prestur, og [[Halldór Jónsson hertekni]], síðar [[lögréttumaður]].

Heiti atburðarins vísar ekki til [[Tyrkland|Tyrklands]], á þessum tíma vísaði heitið „Tyrkir“ til allra [[Múslimar|múslima]] á [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafssvæðinu]] þar sem þau svæði voru flest undir [[Tyrkjaveldi]].&lt;ref name=&quot;:22&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5770|title=Hverjir stóðu raunverulega að Tyrkjaráninu?|author=Þorsteinn Helgason|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2020-12-06}}&lt;/ref&gt;

== Ræningjarnir ==
[[Jan Janszoon]] van Haarlem var hollenskur sjóræningi sem gengið hafði í þjónustu [[Ottómanaveldið|Ottómanaveldisins]] og kallaðist þar oftast Murat Reis aðmíráll. Hann varð fyrsti landstjóri og stóraðmíráll borgríkisins [[Salè]] á strönd [[Marokkó]], en höfnin þar var miðstöð [[Sjóræningjar frá Barbaríinu|sjóræningja]] sem herjuðu á nærliggjandi hafsvæði. Árið 1627 skipaði Janszoon dönskum þræl úr áhöfn sinni sem hafði komið til Íslands, að stýra skipi sínu þangað sem engum hafði áður dottið í hug að fremja sjórán. Annað skip, sem var frá [[Algeirsborg]], lagði einnig af stað í ránsferð til Íslands en kom þangað mun síðar og er ekki ljóst hvort skipin höfðu eitthvert samflot í upphafi eða samráð um Íslandsferðina.

== Grindavík ==
Ræningjarnir frá Salé undir forystu Janszoons komu til [[Grindavík|Grindavíkur]] [[20. júní]] 1627. Danski kaupmaðurinn í Grindavík, Lauritz Bentson, sendi átta menn á báti til að athuga hvaða skip væri þarna á ferðinni og fóru þeir um borð en ræningjarnir tóku þá og fengu þá til að upplýsa að fátt væri um varnir í landi. Þeir náðu líka á sitt vald dönsku kaupskipi sem lá á höfninni. Murat Reis fór svo með þrjátíu menn í land og rændu þeir kaupmannsbúðina en kaupmanninum tókst að flýja ásamt öðrum dönskum mönnum nema þeim þremur sem verið höfðu um borð í danska skipinu. 

Síðan rændu þeir bæina í víkinni, hirtu það sem þeim þótti fémætt en tóku 15 manns höndum og særðu tvo illa. Margir gátu þó flúið og falið sig í hrauninu. Ræningjarnir sigldu svo frá Grindavík en á útsiglingunni urðu þeir varir við danskt [[kaupskip]] sem var á leið til [[Vestfirðir|Vestfjarða]]. Þeim tókst að blekkja skipverja með því að draga upp falskt flagg og ná skipinu á sitt vald og höfðu þeir nú þrjú skip. 

Ræningjarnir munu sjálfir hafa haft í huga að fara til Vestfjarða og ræna þar en hættu við það og ætluðu að ráðast að konungsmönnum á  [[Bessastaðir|Bessastöðum]] en þar voru menn viðbúnir þeim og höfðu safnað liði og mannað [[fallbyssa|fallbyssur]]. Eftir að eitt skipanna steytti á skeri utan við Bessastaði gáfust ræningjarnir upp á fyrirætlunum sínum og sigldu [[24. júní]] frá landinu og héldu heim á leið með fólkið, sem var svo selt í [[þrælahald|ánauð]] í Salé. Guðrún Jónsdóttir húsfreyja á [[Járngerðarstaðir|Járngerðarstöðum]] og Halldór bróðir hennar losnuðu fljótt úr haldi og komu aftur til Íslands 1628 og Helgi sonur Guðrúnar var keyptur laus 1636 og kom heim. Hinir níu Grindvíkingarnir sneru ekki heim aftur.&lt;ref&gt;[https://www.ferlir.is/?id=3150 Sagnakvöld IV - Tyrkjaránið Grindavík.] Á ferlir.is, skoðað 22. febrúar 2012.&lt;/ref&gt;

== Austfirðir ==
Seinni ræningjahópurinn, um 300 menn að talið er, var frá Algeirsborg. Ræningjarnir komu á tveimur skipum að [[Hvalnes]]i [[4. júlí]] og tóku þar land. Enginn var heima á Hvalnesbænum en ræningjarnir létu greipar sópa og sigldu síðan inn á [[Berufjörður|Berufjörð]] og vörpuðu akkerum við [[Berunes]]. Þar réru þeir á árabátum yfir að verslunarhöfninni á [[Djúpivogur|Djúpavogi]] en þar lá danskt kaupskip. Náðu ræningjarnir því þegar og umkringdu svo kaupmannshúsin og ruddust þar inn. Þar og á skipinu tóku þeir fjórtán Dani og einn Íslending.

Ræningjarnir héldu svo áfram inn með firðinum, komu fólki víða að óvörum á bæjum, tóku það og fluttu út í skip. Einn piltur slapp þó undan þeim og tókst að vara fólk við á sumum bæjum og sagt er að [[Austfjarðaþokan]] hafi bjargað sumum og auðveldað þeim undankomu. Þeir rændu um Berufjörð, [[Breiðdalur|Breiðdal]] og [[Hamarsfjörður|Hamarsfjörð]] og hertóku alls um 110 manns en drápu nokkra.&lt;ref&gt;[http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 Tyrkjaránið.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305231405/http://www.djupivogur.is/adalvefur/?pageid=14 |date=2016-03-05 }} Á www.djupivogur.is&lt;/ref&gt; Sagt er að þeir hafi ætlað að halda áfram norður með Austfjörðum en fengið harðan mótvind. Þá sneru þeir við og héldu vestur með suðurströndinni en þar var hvergi hægt að lenda fyrr en kom að Vestmannaeyjum. Á leiðinni hittu þeir fyrir enskt fiskiskip sem þeir náðu á sitt vald.

== Vestmannaeyjar ==
Mánudaginn 16. júlí [[1627]] réðust ræningjarnir á [[Vestmannaeyjar]]. Snemma morguns þann dag sáust í landsuður af Eyjum þrjú skip er stefndu að eyjunum.  Mikill ótti greip fólk í Vestmannaeyjum, þegar sást til skipanna, enda höfðu Vestmannaeyingar frétt af ránum í Grindavík og víðar um landið. Höfðu þeir því komið sér upp vörnum við höfnina.  Sjóræningjarnir sigldu hins vegar fram hjá höfninni, suður með eynni og gengu þeir á land á [[Ræningjatangi|Ræningjatanga]] og komu þannig Eyjamönnum í opna skjöldu. Ólafur Egilsson segir í Reisubók sinni að Íslendingur sem var í áhöfn enska skipsins sem þeir hertóku hafi sagt þeim hvar þeir gætu tekið land.

Af ræningjunum er það að segja, að þeir fóru í þrem hópum í kaupstaðinn.  Hvar sem ræningjarnir fundu fólk á vegi sínum, tóku þeir það, bundu og ráku á undan sér niður í þorpið. Sama gilti jafnvel líka um [[búpeningur|búpening]], sem á vegi þeirra varð. Þeir, sem komust ekki nógu hratt, voru höggnir niður og drepnir. Á efstu bæjunum hefur fólkið orðið verst úti, þar sem ræningjana bar svo fljótt að og óvænt. Fólkið á neðri bæjunum komst fremur undan og leitaði skjóls í [[hellir|hellum]] og gjótum. Danski kaupmaðurinn komst undan ásamt áhöfninni á dönsku kaupskipi sem lá á höfninni og reru þeir lífróður til lands.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

Sjóræningjarnir dvöldu í þrjá daga í Vestmannaeyjum, með aðsetur á [[Ræningjaflöt]] í [[Lyngfellisdalur|Lyngfellisdal]]. Þeir handteknu voru bundnir á fótum og höndum og geymdir í dönsku verslunarhúsunum. Þeir sem veittu mótspyrnu eða þóttu ekki söluvænir voru drepnir. Flóttafólk sem reyndi að komast undan til fjalla var elt uppi, en margir björguðu lífi sínu með því að klifra upp í klettana. Vestmannaeyingar földu sig á ýmsum stöðum, meðal annars í [[Hundraðmannahellir|Hundraðmannahelli]] og [[Fiskhellar|Fiskhellum]]. Er talið að um 200 manns hafi komist undan með því móti.

[[Landakirkja|Landakirkju]] brenndu ræningjarnir eftir að hafa rænt skrúða hennar og öðru fémætu. Þjóðsögur segja að kirkjuklukkunum  hafi verið komið undan í fylgsni í fjallaskúta, og er önnur enn í fullri notkun í Landakirkju. Tveir prestar voru í Vestmannaeyjum, og var annar þeirra, séra [[Jón Þorsteinsson píslarvottur|Jón Þorsteinsson]], einn af þeim 34 sem talið er að hafi verið drepnir í ráninu en hinn, séra [[Ólafur Egilsson]], var handsamaður og fluttur út í skip ásamt konu sinni, sem komin var að barnsburði, og tveimur börnum þeirra.

== Ránsfengurinn ==
[[Mynd:En kort Beretning om De Tyrkiske Søe-Røveres.png|thumb|Titilsíða Reisubókar Ólafs Egilssonar.]]
Siglingin til Barbarísins hefur án efa reynst föngunum erfið og sumir dóu á leiðinni. Ekki virðist þó hafa verið farið mjög illa með fólkið og Ólafur Egilsson tekur sérstaklega fram í Reisubókinni að þegar Ásta kona hans lagðist á sæng og ól barn út á rúmsjó hafi Tyrkirnir sýnt barninu mikla umhyggju. 

Þegar til Algeirsborgar kom valdi borgarhöfðinginn („kóngurinn“, segir Ólafur), þá sem hann vildi fá í sinn hlut en hinir voru seldir á [[uppboð|uppboði]] og hlutu misjafna vist. Um þrjátíu dóu fyrsta mánuðinn eftir að út kom. Sumir köstuðu brátt trúnni, einkum börn og ungmenni, og gerðust [[Múslimi|múslimar]], en árið [[1635]] voru enn í Algeirsborg um 70 fullorðnir Íslendingar sem héldu fast við kristna trú.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvað gerðist í Tyrkjaráninu?“. Vísindavefurinn 29.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5743. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

Safnað var fé á Íslandi og í Danmörku til að reyna að kaupa fangana lausa og árið 1636 var greitt [[lausnargjald]] fyrir 34 þræla í Algeirsborg og þeir lögðu af stað heim. Sex dóu á leiðinni, einn varð eftir en 27 komu til Íslands, þar á meðal [[Guðríður Símonardóttir]] úr Vestmannaeyjum, oft nefnd Tyrkja-Gudda. Hún giftist síðar [[Hallgrímur Pétursson|Hallgrími Péturssyni]], sem fenginn hafði verið til þess þegar hinir herleiddu komu til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] að rifja upp með þeim kunnáttu þeirra í kristnum fræðum. 

Nokkrir Íslendingar komu heim áður eða seinna og hafði einhverjum þeirra tekist að safna sér fé og kaupa sig sjálfir lausa. Þó munu einhverjir hafa kosið að vera um kyrrt í Barbaríinu þótt þeir væru ekki lengur ánauðugir. Alls munu um 50 manns hafa lagt af stað heim úr ánauðinni þótt ekki kæmust allir á áfangastað.

== Skrásetning atburða ==
Ýmsar samtímaheimildir eru til um Tyrkjaránið. [[Ólafur Egilsson]], prestur í [[Ofanleiti]] í [[Vestmannaeyjar|Vestmannaeyjum]] var einn þeirra sem var tekinn höndum og fluttur til [[Algeirsborg|Algeirsborgar]]. Hann var hins vegar fljótlega sendur á fund [[Danakonungur|Danakonungs]] til að reyna að fá Íslendingana leysta úr [[þrælahald|ánauðinni]]. Sú ferð bar lítinn árangur og hann kom aftur til [[Ísland|Íslands]] [[6. júlí]] árið [[1628]]. Þá hóf hann fljótlega að skrásetja þessa reynslu sína í bók sem hann kallaði [[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]. 

[[Kláus Eyjólfsson]] lögsögumaður skráði strax eftir ránið frásögn eftir sjónarvottum og kom líka út í Eyjar skömmu eftir að ræningjarnir fóru þaðan. Einnig eru til nokkur bréf sem rituð voru af Íslendingum í Barbaríinu.&lt;ref&gt;Þorsteinn Helgason. „Hvaða heimildir eru til um Tyrkjaránið?“. Vísindavefurinn 28.3.2006. https://visindavefur.is/?id=5738. (Skoðað 23.2.2012).&lt;/ref&gt;

[[Steinunn Jóhannesdóttir (Rithöfundur)|Steinunn Jóhannesdóttir]] skrifaði sögulega skáldsögu um Tyrkjaránið sem kom út árið [[2001]]. Hún heitir [[Reisubók Guðríðar Símonardóttur]].

== Tilvísanir ==
&lt;references/&gt;

== Heimildir ==
* [https://web.archive.org/web/20160306214818/http://baekur.is/bok/000399674/tyrkjaranid_a_islandi Tyrkjaránið 1627]
* [http://baekur.is/is/bok/000301335/0/7/Litil_saga_umm_herhlaup Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}
* [https://rafbokavefur.is/rafbaekur/litil-saga-um-herhlaup-tyrkjans-a-islandi-arid-1627-eftir-olaf-egilsson/ Lítil saga um herhlaup Tyrkjans á Íslandi] (á html formi og sem epub)
* [http://books.google.com/books?id=SJEg0p4RCP4C&amp;lpg=PA97&amp;ots=CorOrvppC7&amp;dq=Moulay%20Zaydan&amp;pg=PA100#v=onepage&amp;q=Moulay%20Zaydan&amp;f=false &quot;Murad Rais&quot;], Pirate Utopias, bls. 100
* [http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html Tyrkjaránið 1627] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231161744/http://www.ismennt.is/vefir/eyglob/sagave/tyrkir.html |date=2011-12-31 }}
* [https://www.heimaslod.is/index.php/Tyrkjar%C3%A1ni%C3%B0 Heimaslóð.is]
* {{bókaheimild|höfundur=Ólafur Egilsson|titill=[[Reisubók Ólafs Egilssonar|Reisubók séra Ólafs Egilssonar]]|útgáfustaður=Reykjavík|útgefandi=Almenna Bókafélagið|ár=1969}}

[[Flokkur:Saga Íslands]]
[[Flokkur:Tyrkjaránið| ]]</text>
      <sha1>3i6wbp7u634zyvb5c8a8oz044w7h8r8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Reykjavíkurhöfn</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33017</id>
    <revision>
      <id>1984682</id>
      <parentid>1984656</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:24:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10533" sha1="d2incjomwxdolfobfx98mht9qfmlph7" xml:space="preserve">[[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]]
'''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}&lt;/ref&gt;

Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}&lt;/ref&gt; Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina.

Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnuhúsið [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}&lt;/ref&gt; Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt;

==Saga==
[[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]]
Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]].&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}}&lt;/ref&gt; Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. 

Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir.

[[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]]
Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið sem náði yfir 46 hektara vatnsflöt.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}}&lt;/ref&gt; Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}&lt;/ref&gt; Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}}&lt;/ref&gt; Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]]
Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn.

Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Tollhúsið]] var reist innst í höfninni milli 1967 og 1971. Þar átti að tollafgreiða farþegaskip og flutningaskip í sal á neðstu hæð, en vegna fækkunar farþegaskipa og flutnings vöruflutninga í Sundahöfn var byggingin aldrei notuð á þann hátt sem til stóð í upphafi.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|7814789|Úr tollheimtu í listsköpun|blað=Vesturbæjarblaðið|bls=8|dags=September 2022}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]]
Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði.

Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna]
{{Reykjavík}}
{{Stubbur|Reykjavík}}
[[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]]
[[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]]
{{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}}</text>
      <sha1>d2incjomwxdolfobfx98mht9qfmlph7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984683</id>
      <parentid>1984682</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Tenglar */</comment>
      <origin>1984683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10510" sha1="9gla8lczjptmwz8flu7r80s5co8tp8l" xml:space="preserve">[[Mynd:Iceland_Today_-_Society,_Landscapes_and_Infrastructure_(P-070318-00-50).jpg|thumb|right|Reykjavíkurhöfn árið 2026.]]
'''Reykjavíkurhöfn''' er [[Höfn (mannvirki)|höfn]] sem liggur út frá [[Kvosin]]ni í [[miðborg Reykjavíkur]]. Hún er staðsett í [[Víkin (Reykjavík)|Reykjavíkinni]] utanverðri. Elsti hluti hennar, Ingólfsgarður, var reistur frá 1913 til 1915 og lokið var við gerð Norðurgarðs frá [[Örfirisey]] 1917. Síðan þá hefur höfnin þróast og breyst, meðal annars með miklum [[landfylling]]um og dýpkunarframkvæmdum. Dýpi í höfninni er nær alls staðar yfir 8 metrar, nema við slippinn og þar sem smábátahafnir eru innst í höfninni og við Ingólfsgarð.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.faxafloahafnir.is/dyptarkort|title=Dýptarkort|website=Faxaflóahafnir|access-date=28.10.2026}}&lt;/ref&gt;

Höfnin skiptist í tvennt við Ægisgarð: vesturhöfn (Eyjargarður, Norðurgarður, Norðurbugt, Grandabakki, Grandabryggja, Bótarbryggja, Vesturbugt og [[Slippurinn í Reykjavík]]) og austurhöfn (Suðurbugt, Verbúðirnar, Grófarbakki, Miðbakki, Austurbakki, Faxagarður og Ingólfsgarður). Mest atvinnustarfsemi er í vesturhöfninni þar sem landað er á Grandagarði. Eyjargarður er olíubryggja þar sem olíu er dælt upp í tanka á Örfirisey. Í austurhöfninni eru aðallega smábátar, skútur og minni [[skemmtiferðaskip]], auk þess sem [[Landhelgisgæsla Íslands]] og [[Hafrannsóknastofnun]] hafa verið með aðstöðu á Faxagarði. Dráttarbátar hafnarinnar eru líka staðsettir við Austurbakka. Á Eyjargarði, Faxagarði og Miðbakka eru lokuð öryggissvæði ([[ISPS-kóðinn|ISPS-svæði]]).&lt;ref&gt;{{cite report|url=https://www.datocms-assets.com/164301/1788441122-port-information-guide-faxafloahafnir.pdf|title=Port Information Guide|publisher=Faxaflóahafnir|year=2024|page=4}}&lt;/ref&gt; Uppskipun úr flutningaskipum sem áður var í austurhöfninni fluttist öll í [[Sundahöfn]] upp úr [[1968]], en eftir það var farið að kalla Reykjavíkurhöfn „gömlu“ höfnina.

Við Faxagarð og Ingólfsgarð í austurhöfninni hafa síðustu ár risið tónlistar- og ráðstefnuhúsið [[Harpa (tónlistarhús)|Harpa]], auk íbúðablokka, nýs hótels á vegum [[Marriott]]-hótelkeðjunnar og höfuðstöðva [[Landsbankinn|Landsbankans]]. Árið 2026 hófust framkvæmdir við byggingu íbúðablokka í vesturhöfninni þar sem [[Daníelsslippur]] var áður.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252793774d/ljost-ad-kaup-verd-a-i-budum-i-vesturbugt-verdi-i-haerri-kantinum|title=Ljóst að kaup­verð á í­búðum í Vesturbugt verði í hærri kantinum|author=Berghildur Erla Bernharðsdóttir|date=23. október 2025|website=Vísir}}&lt;/ref&gt; Þar hafa [[hvalaskoðun]]arbátar og aðrir ferðaþjónustubátar nú aðstöðu, auk smábátaútgerða, í Suðurbugt og Vesturbugt. Við Vesturbugt er [[Sjóminjasafnið í Reykjavík]] og aflaskipið ''Gullborg'' við stór bólverk úr timbri sem voru reist þar í kring árið 2010.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/11/03/gullborgin_komin_i_sparifotin/|title=Gullborgin komin í sparifötin|date=11.3.2022|author=Sigtryggur Sigtryggsson|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Þar er líka safnskipið ''[[Óðinn III|Óðinn]]''.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/06/17/siglir_med_hollvini_til_akraness/|title=Siglir með hollvini til Akraness|date=17.6.2020|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt; Skólaskipið ''[[Sæbjörg (skip)|Sæbjörg]]'' var lengi við Austurbakka en árið 2021 var það flutt að Bótarbryggju hjá Grandagarði.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.mbl.is/200milur/frettir/2022/05/06/saebjorg_er_komin_a_framtidarstadinn/|title=Sæbjörg er komin á framtíðarstaðinn|date=6.5.2022|website=Mbl.is}}&lt;/ref&gt;

==Saga==
[[Mynd:Maó_203.jpg|thumb|Bæjarbryggjan (steinbryggjan) í Reykjavík 1916. Hún var fyrst reist úr timbri 1884 og síðan endurgerð úr steini 1893.]]
Áður en höfnin var gerð var [[náttúruleg höfn]] og [[skipalægi]] austan við [[Örfirisey]], en verslunarhús höfðu staðið á [[Hólmurinn (Reykjavík)|Hólminum]] vestan Örfiriseyjar. Skipalægið þótti ekki gott, sérstaklega þegar minni [[skúta|skútur]] tóku að landa [[fiskur|fiski]] þar á [[19. öldin|19. öld]], vegna strauma og vegna þess hve opið það var fyrir norðlægum [[vindur|vindáttum]].&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3280223|Reykjavíkurhöfn - forsaga hafnargerðarinnar|höfundur=Árni Óla|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=27. apríl 1952|bls=205-210}}&lt;/ref&gt; Kaupmenn í Reykjavík höfðu þá reist nokkrar tré[[bryggja|bryggjur]] í fjörunni, sem hófst norðan megin við [[Hafnarstræti (Reykjavík)|Hafnarstræti]], en engin þeirra hæfði fyrir skip vegna grynninga og selflytja varð aflann í land með smábátum. 

Hafist var handa við hafnargerðina fyrst árið 1913 vegna ótta verslunareigenda í Kvosinni við áform um hafnir annað hvort í [[Nauthólsvík]] í landi [[Skildinganes]]s (í lögsagnarumdæmi [[Seltjarnarnes]]s) eða í [[Viðey]]. Að auki hafði hin náttúrulega höfn austan Örfiriseyjar versnað við að grandinn sem lá út í eyna rofnaði [[1902]] svo að sjór gekk látlaust yfir. Ofsaveður [[1910]] þar sem mörg skip slitnuðu upp og skemmdust í hafnarlegunni átti einnig þátt í að þrýsta á um framkvæmdir.

[[Mynd:Map_of_Reykjavík_Harbour_Railway.jpg|thumb|Kort sem sýnir járnbrautarlínurnar tvær.]]
Fyrstu framkvæmdirnar miðuðu að því að reisa [[Grandagarður|Grandagarð]] og gera síðan brimgarð (Norðurgarð) til suðausturs frá Örfirisey. Frá suðaustri (frá [[Batteríið (Reykjavík)|Batteríinu]]) var síðan reistur annar garður, Ingólfsgarður, sem kom til móts við hinn og afmarkaði þannig hafnarsvæðið sem náði yfir 46 hektara vatnsflöt.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3276600|Reykjavíkurhöfnin|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=13. janúar 1946|bls=7-11}}&lt;/ref&gt; Tvær [[járnbraut]]ir voru lagðar frá grjótnámu í [[Öskjuhlíð]] að höfninni til að flytja efni til hafnargerðarinnar. Önnur brautin lá að grandanum en hin að Batteríinu meðfram sjónum (sem varð síðar grunnur undir Skúlagötu).&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Þorleifur Þorleifsson|year=1973|journal=Saga|volume=11|number=1|title=Járnbrautin í Reykjavík 1913-1928|pages=116-161|url=https://timarit.is/gegnir/991006668239706886}}&lt;/ref&gt; Fyrsti hluti hafnarinnar sem lokið var við var Ingólfsgarður og þar var gerð fyrsta bryggjan í Reykjavík sem úthafsskip gat lagst við.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|2815075|Reykjavíkurhöfn 50 ára|blað=Þjóðviljinn|dags=16.11.1967|bls=12/9}}&lt;/ref&gt; Bryggjan var kölluð Kolabryggja. Þegar Kolabakki var fylltur upp, varð að finna nýjan stað þar sem möl og sand var að fá, en tiltækt fyllingarefni var þrotið í Skólavörðuholti og gryfjunni við Öskjuhlíð. Sunnarlega í Kringlumýrinni er sand- og malarborinn jökulruðningur þar sem landið hækkar lítils háttar, tæpan kílómetra austsuðaustur af Öskjuhlíðinni. Þangað var lagt spor frá austurálmu járnbrautarinnar (við bæinn Hlíð) og malarnám hafið með krananum CYCLOP. Uppfylling Kolabakka tók fremur langan tíma og var ekki lokið fyrr en á árinu 1922. Árið 1927 var [[Kolakraninn]] reistur á Ingólfsgarði til að flytja kol úr skipum sem lágu við Kolabryggju.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|3301412|Við Reykjavíkurhöfn fyrir stríð|höfundur=Hilmar Biering|blað=Lesbók Morgunblaðsins|dags=21. mars 1981|bls=2-3}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Reykjavik, havengezicht drijvende bok met rechts daarvan aan de kade het schip , Bestanddeelnr 190-0405.jpg|thumb|Höfnin árið 1934.]]
Uppskipun úr [[flutningaskip]]um var mest í Austurhöfninni þar sem voru kranar og önnur aðstaða til flutninga. Fljótlega eftir [[síðari heimsstyrjöldin]]a varð ljóst að sú aðstaða var of lítil. Árið 1960 hófust framkvæmdir við [[Sundahöfn]] sem opnaði fyrsta áfanga árið [[1968]]. Eftir það fluttist öll flutningastarfsemi smátt og smátt þangað og Austurhöfnin varð viðleguhöfn, meðal annars fyrir Landhelgisgæsluna. Þann 17. febrúar 1968 var Kolakraninn rifinn.

Árið 1964 reisti Reykjavíkurhöfn [[Grandaskáli|Grandaskála]] á Grandabryggju í vesturhöfninni og leigði út sem vöruskemmu til flutningafyrirtækja. [[Faxaskáli]], stór vöruskemma á Austurbakka, var reist af [[Eimskip]] milli 1968 og 1970, þar sem [[Salthúsið]] stóð áður. Hann var ein helsta vörugeymsla félagsins þar til nýjar byggingar voru reistar í Sundahöfn eftir 1980 og bryggjukantar þar lengdir. Faxaskáli var rifinn árið 2006 til að rýma fyrir byggingaframkvæmdum á Austurbakka. [[Tollhúsið]] var reist innst í höfninni milli 1967 og 1971. Þar átti að tollafgreiða farþegaskip og flutningaskip í sal á neðstu hæð, en vegna fækkunar farþegaskipa og flutnings vöruflutninga í Sundahöfn var byggingin aldrei notuð á þann hátt sem til stóð í upphafi.&lt;ref&gt;{{tímarit.is|7814789|Úr tollheimtu í listsköpun|blað=Vesturbæjarblaðið|bls=8|dags=September 2022}}&lt;/ref&gt;

[[Mynd:Alter_Hafen_20120919.jpg|thumb|Austurhöfnin árið 2012, með tónlistarhúsið Hörpu í baksýn.]]
Árið 1987 var sett niður [[flotbryggja]] við Ingólfsgarð fyrir [[Siglingafélag Reykjavíkur, Brokey]] sem hafði lengi sóst eftir aðstöðu í höfninni fyrir stærri seglskútur. Félagið kom sér upp aðstöðu í skemmum við [[Austurbugt]] árið 1994, en árið 2006 voru þau hús rifin til að rýma fyrir byggingu [[Harpa (tónlistarhús)|tónlistar- og ráðstefnuhúss]]. Siglingafélagið hefur síðan þá verið með aðstöðu á Ingólfsgarði.

Þann 1. desember árið 2005 var stofnað [[byggðasamlag]] um rekstur Reykjavíkurhafnar (með Sundahöfn), [[Grundartangahöfn|Grundartangahafnar]], [[Akraneshöfn|Akraneshafnar]] og [[Borgarneshöfn|Borgarneshafnar]], undir nafninu [[Faxaflóahafnir]]. Reykjavíkurborg fer með um 76% eignarhlut í samlaginu.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://visir.is/budu-75-milljonir-i-hlut-borgarbyggdar-i-faxafloahofnum/article/2012120219995|title=Buðu 75 milljónir í hlut Borgarbyggðar í Faxaflóahöfnum|website=Vísir.is|date=10. febrúar 2012}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [https://www.faxafloahafnir.is/ Vefur Faxaflóahafna]
{{Reykjavík}}
[[Flokkur:Reykjavíkurhöfn| ]]
[[Flokkur:Mannvirki í Reykjavík]]
{{hnit|64|09|08|N|21|56|18|W|display=title|region:IS}}</text>
      <sha1>9gla8lczjptmwz8flu7r80s5co8tp8l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Refir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39865</id>
    <revision>
      <id>1984794</id>
      <parentid>1887679</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:28:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58428-55</username>
        <id>122449</id>
      </contributor>
      <origin>1984794</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="ryzjdvq5lw5tccdjvvs8r33vd77sllp" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Refur
| image = Vulpes_vulpes_standing_in_snow.jpg
| image_caption = Rauðrefur (''Vulpes vulpes'') í snjó.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'')
| familia = [[Hundaætt]] (''Canidae'')
| tribus = '''Vulpini'''
}}
'''Refir''' ([[fræðiheiti]]: ''Vulpini'') eru lítil og meðalstór [[rándýr]] af [[hundaætt]] (''Canidae''). Til eru um 27 [[Dýrategund|tegundir]] refa. Refir lifa í gestum heimsálfum en algengastir þeirra eru [[Rauðrefur|rauðrefir]] (''Vulpes vulpes''). Refir eru þekktir úr [[þjóðsaga|þjóðsögum]] margra þjóða um allan heim. 

Nöfn á refum eru ólík nöfnum flestra annarra hunddýra. Karldýrið er oftast nefnd steggur eða högni en einnig kemur fyrir að það séu nefnt refur. Kvendýrið er nefnt læða eða bleyða en einnig kemur fyrir að það sé nefnt tófa. Afkvæmi refa kallast yrðlingar en í refarækt er þó oft talað um hvolpa.

== Almenn einkenni ==
[[Mynd:Rød ræv (Vulpes vulpes).jpg|thumb|right|[[Rauðrefur]]]]
[[Mynd:Alopex lagopus coiled up in snow.jpg|thumb|right|[[Heimskautarefur]]]]
[[Mynd:TA_ZOO_orna_Pict0224.jpg|thumb|right|[[Eyðimerkurrefur]]]]
Flestir refir lifa í tvö til þrjú ár en geta lifað í allt að tíu ár og jafnvel lengur í dýragörðum. Flestar tegundir refa eru á stærð við holdugan [[köttur|heimiliskött]] og því töluvert minni en aðrar tegundir innan hundaættar, svo sem [[úlfur|úlfar]], [[sjakali|sjakalar]], og [[hundur|hundar]].

Refir hafa venjulega hvasst trýni og þykkloðna rófu sem kölluð er tæfill. Flest önnur einkenni eru breytileg eftir heimkynnum refa. [[Eyðimerkurrefur|Eyðimerkurrefir]] hafa til að mynda stór eyru og snöggan feld en [[heimskautarefur|heimskautarefir]] hafa lítil eyru og þykkan og hlýjan feld. 

Refir eru yfirleitt ekki hópdýr, ólíkt flestum öðrum tegundum innan hundaættar. Þeir eru jafnan einfarar og tækifærissinnar þegar kemur að æti. Þeir veiða oftast lifandi bráð en éta einnig hræ, [[Ávöxtur|ávexti]] og [[ber]].

Refir eru frekar mannfælnir en hitt og verða seint taldir góð gæludýr. Það er helst að temja megi [[Silfurrefur|silfurrefi]] eins og í [[Rússland]]i þar sem þeir hafa verið ræktaðir í um hálfa öld. Þrátt fyrir mannfælni villtra refa sjást þeir býsna oft nálægt mannabústöðum.

== Flokkun ==
Til refa teljast eftirfarandi ættkvíslir:
* '''''[[Vulpes]]'''''
Ættartré ''[[Refur|refa]]''&lt;ref&gt;Jan Zrzavý, Věra Řičánková: ''Phylogeny of Recent Canidae (Mammalia, Carnivora): Relative Reliability and Utility of Morphological and Molecular Datasets.'' Zoologica Scripta 33 (4), 2004, S. 311–333&lt;/ref&gt;
{{Clade|style=font-size:75%;line-height:100%
    |label1=&amp;nbsp;''Vulpes''&amp;nbsp;
    |1={{Clade
           |1={{Clade
                  |1=&amp;nbsp; (''V. chama'')
                  |2=&amp;nbsp;[[Bengalrefur]] (''V. bengalensis'')
                  |3=&amp;nbsp; (''V. pallida'')
              }}
           |2={{Clade
                  |1={{Clade
                         |1=&amp;nbsp;[[Afganrefur]] (''V. cana'')
                         |2=&amp;nbsp;[[Eyðimerkurrefur]] (''V. zerda'')
                     }}
                  |2={{Clade
                         |1={{Clade
                                |1=&amp;nbsp;[[Auðnarefur]] (''V. macrotis'')
                                |2=&amp;nbsp;[[Heimskautarefur]] (''V. lagopus'')
                                |3=&amp;nbsp;[[Sprettrefur]] (''V. velox'')
                            }}
                         |2={{Clade
                                |1={{Clade
                                       |1=&amp;nbsp;[[Steppurefur]] (''V. corsac'')
                                       |2=&amp;nbsp;[[Tíbetrefur]] (''V. ferrilata'')
                                   }}
                                |2={{Clade
                                       |1=&amp;nbsp;[[Rauðrefur]] (''V. vulpes'')
                                       |2=&amp;nbsp;[[Sandrefur]] (''V. rueppelli'')
                                   }}
                            }}
                     }}
              }}
       }}
}}
* [[Blökurefur|Blökurefir]] (''Otocyon'')
** [[Blökurefur]] (''Otocyon megalotis'')
* '''''[[Urocyon]]'''''
** [[Grárefur]], ''Urocyon cinereoargenteus''
** [[Eyjarefur]], ''Urocyon littoralis''

== Tengt efni ==
* [[Refaveiðar]]

== Tenglar ==
* {{Vísindavefurinn|1721|Hvað verða refir gamlir?}}
* {{Vísindavefurinn|2698|Hvað eru refir og úlfar mikið skyldir?}}
* {{Vísindavefurinn|4028|Geta hundar og refir eignast saman afkvæmi?}}
* {{Vísindavefurinn|4650|Hvað eru yrðlingar stórir við fæðingu?}}
* {{Vísindavefurinn|109|Eru til margar tegundir af refum á Íslandi og hverjar eru þær?}}
* {{Vísindavefurinn|4408|Hvernig erfist litur á feldi tófunnar?}}
* {{Vísindavefurinn|3348|Hvar á landinu er mest veitt af tófum, minkum og selum?}}
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=114811&amp;pageId=1423029&amp;lang=is&amp;navsel=666&amp;q=kransaugu ''Refaveiðar''; grein í Morgunblaðinu 1971]

== Heimildir ==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Refir]]
[[Flokkur:Rándýr]]</text>
      <sha1>ryzjdvq5lw5tccdjvvs8r33vd77sllp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984796</id>
      <parentid>1984794</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:39:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-58428-55|~2026-58428-55]] ([[User talk:~2026-58428-55|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Logiston|Logiston]]</comment>
      <origin>1887679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5199" sha1="ad33j9mpnsmi0sgsbin76zxllgavip2" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = Refur
| image = Vulpes_vulpes_standing_in_snow.jpg
| image_caption = Rauðrefur (''Vulpes vulpes'') í snjó.
| regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'')
| phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'')
| classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'')
| ordo = [[Rándýr]] (''Carnivora'')
| familia = [[Hundaætt]] (''Canidae'')
| tribus = '''Vulpini'''
}}
'''Refir''' ([[fræðiheiti]]: ''Vulpini'') eru lítil og meðalstór [[rándýr]] af [[hundaætt]] (''Canidae''). Til eru um 27 [[Dýrategund|tegundir]] refa. Refir lifa í flestum heimsálfum en algengastir þeirra eru [[Rauðrefur|rauðrefir]] (''Vulpes vulpes''). Refir eru þekktir úr [[þjóðsaga|þjóðsögum]] margra þjóða um allan heim. 

Nöfn á refum eru ólík nöfnum flestra annarra hunddýra. Karldýrið er oftast nefnd steggur eða högni en einnig kemur fyrir að það séu nefnt refur. Kvendýrið er nefnt læða eða bleyða en einnig kemur fyrir að það sé nefnt tófa. Afkvæmi refa kallast yrðlingar en í refarækt er þó oft talað um hvolpa.

== Almenn einkenni ==
[[Mynd:Rød ræv (Vulpes vulpes).jpg|thumb|right|[[Rauðrefur]]]]
[[Mynd:Alopex lagopus coiled up in snow.jpg|thumb|right|[[Heimskautarefur]]]]
[[Mynd:TA_ZOO_orna_Pict0224.jpg|thumb|right|[[Eyðimerkurrefur]]]]
Flestir refir lifa í tvö til þrjú ár en geta lifað í allt að tíu ár og jafnvel lengur í dýragörðum. Flestar tegundir refa eru á stærð við holdugan [[köttur|heimiliskött]] og því töluvert minni en aðrar tegundir innan hundaættar, svo sem [[úlfur|úlfar]], [[sjakali|sjakalar]], og [[hundur|hundar]].

Refir hafa venjulega hvasst trýni og þykkloðna rófu sem kölluð er tæfill. Flest önnur einkenni eru breytileg eftir heimkynnum refa. [[Eyðimerkurrefur|Eyðimerkurrefir]] hafa til að mynda stór eyru og snöggan feld en [[heimskautarefur|heimskautarefir]] hafa lítil eyru og þykkan og hlýjan feld. 

Refir eru yfirleitt ekki hópdýr, ólíkt flestum öðrum tegundum innan hundaættar. Þeir eru jafnan einfarar og tækifærissinnar þegar kemur að æti. Þeir veiða oftast lifandi bráð en éta einnig hræ, [[Ávöxtur|ávexti]] og [[ber]].

Refir eru frekar mannfælnir en hitt og verða seint taldir góð gæludýr. Það er helst að temja megi [[Silfurrefur|silfurrefi]] eins og í [[Rússland]]i þar sem þeir hafa verið ræktaðir í um hálfa öld. Þrátt fyrir mannfælni villtra refa sjást þeir býsna oft nálægt mannabústöðum.

== Flokkun ==
Til refa teljast eftirfarandi ættkvíslir:
* '''''[[Vulpes]]'''''
Ættartré ''[[Refur|refa]]''&lt;ref&gt;Jan Zrzavý, Věra Řičánková: ''Phylogeny of Recent Canidae (Mammalia, Carnivora): Relative Reliability and Utility of Morphological and Molecular Datasets.'' Zoologica Scripta 33 (4), 2004, S. 311–333&lt;/ref&gt;
{{Clade|style=font-size:75%;line-height:100%
    |label1=&amp;nbsp;''Vulpes''&amp;nbsp;
    |1={{Clade
           |1={{Clade
                  |1=&amp;nbsp; (''V. chama'')
                  |2=&amp;nbsp;[[Bengalrefur]] (''V. bengalensis'')
                  |3=&amp;nbsp; (''V. pallida'')
              }}
           |2={{Clade
                  |1={{Clade
                         |1=&amp;nbsp;[[Afganrefur]] (''V. cana'')
                         |2=&amp;nbsp;[[Eyðimerkurrefur]] (''V. zerda'')
                     }}
                  |2={{Clade
                         |1={{Clade
                                |1=&amp;nbsp;[[Auðnarefur]] (''V. macrotis'')
                                |2=&amp;nbsp;[[Heimskautarefur]] (''V. lagopus'')
                                |3=&amp;nbsp;[[Sprettrefur]] (''V. velox'')
                            }}
                         |2={{Clade
                                |1={{Clade
                                       |1=&amp;nbsp;[[Steppurefur]] (''V. corsac'')
                                       |2=&amp;nbsp;[[Tíbetrefur]] (''V. ferrilata'')
                                   }}
                                |2={{Clade
                                       |1=&amp;nbsp;[[Rauðrefur]] (''V. vulpes'')
                                       |2=&amp;nbsp;[[Sandrefur]] (''V. rueppelli'')
                                   }}
                            }}
                     }}
              }}
       }}
}}
* [[Blökurefur|Blökurefir]] (''Otocyon'')
** [[Blökurefur]] (''Otocyon megalotis'')
* '''''[[Urocyon]]'''''
** [[Grárefur]], ''Urocyon cinereoargenteus''
** [[Eyjarefur]], ''Urocyon littoralis''

== Tengt efni ==
* [[Refaveiðar]]

== Tenglar ==
* {{Vísindavefurinn|1721|Hvað verða refir gamlir?}}
* {{Vísindavefurinn|2698|Hvað eru refir og úlfar mikið skyldir?}}
* {{Vísindavefurinn|4028|Geta hundar og refir eignast saman afkvæmi?}}
* {{Vísindavefurinn|4650|Hvað eru yrðlingar stórir við fæðingu?}}
* {{Vísindavefurinn|109|Eru til margar tegundir af refum á Íslandi og hverjar eru þær?}}
* {{Vísindavefurinn|4408|Hvernig erfist litur á feldi tófunnar?}}
* {{Vísindavefurinn|3348|Hvar á landinu er mest veitt af tófum, minkum og selum?}}
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=114811&amp;pageId=1423029&amp;lang=is&amp;navsel=666&amp;q=kransaugu ''Refaveiðar''; grein í Morgunblaðinu 1971]

== Heimildir ==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Refir]]
[[Flokkur:Rándýr]]</text>
      <sha1>ad33j9mpnsmi0sgsbin76zxllgavip2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Lönd heimsins</title>
    <ns>4</ns>
    <id>51831</id>
    <revision>
      <id>1984678</id>
      <parentid>1981301</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:05:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14747" sha1="jqt6mz8ooxz9vs9af754ecknn1odxrg" xml:space="preserve">__NOTOC__
{{Lönd heimsins}}&lt;!--Til að hlaða inn stílsniði, þarf að vera efst.--&gt;
&lt;div style=&quot;margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#FFFFFF;padding:10px;&quot; class=&quot;hp-header&quot;&gt;
{|style=&quot;width:100%;&quot;
|style=&quot;vertical-align:middle;text-align:center;padding:15px;&quot; class=&quot;hp-welkom&quot;|
&lt;span style=&quot;color:#333333;font-size:2.4em;font-family:'Linux Libertine',Georgia, serif;font-variant:small-caps;line-height:100%;&quot; class=&quot;hp-welkom-1&quot;&gt;Lönd heimsins&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
&lt;span style=&quot;color:#333333;font-size:1.3em;font-family:'Linux Libertine','Times New Roman', serif;line-height:100%;&quot; class=&quot;hp-welkom-2&quot;&gt;þar með talin heimastjórnarsvæði og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu&lt;/span&gt;
| style=&quot;width:30%;vertical-align:middle;text-align:center;border-left:1px solid #cccccc;padding:15px;&quot; class=&quot;hp-statistieken&quot;|
&lt;span style=&quot;display:inline-block;text-align:left;&quot;&gt;
Fjöldi greina: '''252'''
&lt;/span&gt;
|}
&lt;/div&gt;

Þetta er yfirlit yfir greinar um lönd, heimastjórnarsvæði, hjálendur og umdeild svæði eða svæði með óvissa stöðu þar sem þær eru flokkaðar eftir því hver staða greinarinnar er. Markmiðið er að gera þessar greinar aðeins ítarlegri og gæta þess að upplýsingar í þeim séu uppfærðar.

{|style=&quot;width:100%;&quot;
| style=&quot;padding:10px;vertical-align:top;background:#fdfbb8;&quot; | [[File:Downtown_Soufrière_(6273292933).jpg|350px|right|Sankti Lúsía]]
&lt;span style=&quot;font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;&quot;&gt;Bæta í nóvember&lt;/span&gt;&lt;br /&gt;
'''[[Sankti Lúsía]]'''

Vantar að bæta við inngang, heiti, sögu, stjórnmál, efnahagslíf, íbúa ...

[[Fáni Sankti Lúsíu]] - [[Skjaldarmerki Sankti Lúsíu]] - [[Felix Finisterre]] - [[Philip Pierre]] - [[austkarabískur dollar]] ...

{|style=&quot;width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px dotted #555555;background:#FAFAFA;&quot;
| style=&quot;padding:10px;vertical-align:top;&quot; colspan=&quot;2&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;&quot;&gt;Lönd eftir stöðu greinar&lt;/span&gt;
| style=&quot;padding:10px;vertical-align:top;&quot; colspan=&quot;2&quot; |
|}
&lt;div style=&quot;display:flex;flex-wrap:wrap;width:100%;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FFFFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F9F9F0;border-top:5px solid;border-color:#999933;padding:3px 0.25em;&quot;&gt;[[Mynd:Progress-0875.svg|20px|]] Nokkuð ítarlegar (48)&lt;/div&gt;
[[Austurríki]] - ''[[Álandseyjar]]'' - '''[[Ástralía]]''' - [[Bahamaeyjar]] - [[Bandaríkin]] - [[Belgía]] - ''[[Bermúda]]'' - [[Bretland]]  - [[Danmörk]] - [[Eistland]] - ''[[England]]'' - [[Filippseyjar]] - '''[[Finnland]]''' - '''[[Frakkland]]''' - '''''[[Færeyjar]]''''' - ''[[Grænland]]'' - ''[[Guernsey]]'' - [[Holland]] - [[Írska lýðveldið]] - [[Ísland]] - '''[[Ítalía]]''' - ''[[Jersey]]'' - [[Kambódía]] - [[Kanada]] - [[Kasakstan]] - [[Lettland]] - [[Liechtenstein]] - [[Lúxemborg]] - '''[[Malaví]]''' - [[Mexíkó]] - [[Mónakó]] - ''[[Mön (Írlandshafi)]]'' - ''[[Norður-Írland]]'' - '''[[Portúgal]]''' - [[Pólland]] - ''[[Sankti Pierre og Miquelon]]'' - ''[[Skotland]]'' - [[Slóvakía]] - [[Slóvenía]] - [[Spánn]] - ''[[Svalbarði]]'' - [[Sviss]] - [[Svíþjóð]] - [[Tékkland]] - ''[[Turks- og Caicoseyjar]]'' - '''[[Ungverjaland]]''' - ''[[Wales]]'' - [[Þýskaland]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F8F8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F0F0F9;border-top:5px solid;border-color:#333399;padding:3px 0.25em; &quot;&gt;[[Mynd:Progress-0625.svg|20px|]] Með 4+ kafla (85)&lt;/div&gt;
[[Afganistan]] - [[Alsír]] - [[Alþýðulýðveldið Kína]] - [[Andorra]] - ''[[Bandarísku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Barein]] - [[Benín]] - [[Bólivía]] - [[Brasilía]] - ''[[Bresku Jómfrúaeyjar]]'' - [[Búlgaría]] - [[Búrkína Fasó]] - [[Búrúndí]] - [[Esvatíní]] - ''[[Falklandseyjar]]'' - [[Gabon]] - [[Georgía]] - ''[[Gíbraltar]]'' - [[Gínea-Bissá]] - [[Grenada]] - [[Gvatemala]] - [[Gvæjana]] - [[Haítí]] - [[Hondúras]] - ''[[Hong Kong]]'' - [[Indland]] - [[Indónesía]] - [[Írak]] - [[Íran]] - [[Ísrael]] - [[Japan]] - [[Katar]] - [[Kenía]] - [[Kosta Ríka]] - ''[[Kókoseyjar]]'' - [[Kólumbía]] - [[Króatía]] - [[Kúba]] - [[Kúveit]] - [[Kýpur]] - [[Laos]] - [[Litáen]] - [[Líbanon]] - ''[[Makaó]]'' - [[Malí]] - [[Malta]] - [[Marokkó]] - [[Marshalleyjar]] - ''[[Martinique]]'' - ''[[Mayotte]]'' - [[Máritanía]] - [[Máritíus]] - [[Mjanmar]] - [[Moldóva]] - [[Mongólía]] - [[Mósambík]] - [[Naúrú]] - [[Nepal]] - [[Nígería]] - [[Níkaragva]] - [[Norður-Makedónía]] - [[Noregur]] - [[Papúa Nýja-Gínea]] - [[Paragvæ]] - ''[[Réunion]]'' - [[Rúanda]] - [[San Marínó]] - [[Sankti Lúsía]] - [[Sankti Vinsent og Grenadínur]] - [[Saó Tóme og Prinsípe]] - [[Sádi-Arabía]] - [[Serbía]] - [[Singapúr]] - [[Síerra Leóne]] - [[Síle]] - [[Suður-Kórea]] - [[Svartfjallaland]] - [[Tansanía]] - [[Tjad]] - [[Tyrkland]] - [[Vanúatú]] - [[Vatíkanið]] - [[Venesúela]] - [[Víetnam]] - ''[[Wallis- og Fútúnaeyjar]]''
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F8FFF8;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F0F9F0;border-top:5px solid;border-color:#339933;padding:3px 0.25em; &quot;&gt;[[Mynd:Progress-0375.svg|20px|]] Með 3 kafla (89)&lt;/div&gt;
[[Albanía]] - ''[[Angvilla]]'' - [[Antígva og Barbúda]] - [[Argentína]] - ''[[Arúba]]'' - [[Austur-Tímor]] - ''[[Bandaríska Samóa]]'' - [[Barbados]] - [[Belís]] - [[Botsvana]] - [[Djibútí]] - [[Dóminíska lýðveldið]] - [[Egyptaland]] - [[Ekvador]] - [[El Salvador]] - [[Fílabeinsströndin]] - ''[[Franska Gvæjana]]'' - ''[[Franska Pólýnesía]]'' - [[Gana]] - [[Gínea]] - [[Grikkland]] - [[Grænhöfðaeyjar]] - ''[[Gvadelúpeyjar]]'' - ''[[Gvam]]'' - [[Hvíta-Rússland]] - [[Jamaíka]] - [[Jemen]] - ''[[Jólaeyja]]'' - [[Jórdanía]] - [[Kamerún]] - [[Kirgistan]] - ''[[Kosóvó]]'' - [[Kómoreyjar]] -  [[Lesótó]] - [[Líbería]] - [[Líbía]] - [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] - [[Lýðveldið Kína]] - [[Lýðveldið Kongó]] - [[Madagaskar]] - [[Malasía]] - [[Maldívur]] - [[Mið-Afríkulýðveldið]] - [[Miðbaugs-Gínea]] - [[Míkrónesía (ríki)]] - ''[[Montserrat]]'' - [[Namibía]] - [[Níger]] - ''[[Norður-Kýpur]]'' - ''[[Norður-Maríanaeyjar]]'' - ''[[Norfolkeyja]]'' - [[Nýja-Sjáland]] - [[Óman]] - [[Pakistan]] - ''[[Palestínuríki]]'' - [[Panama]] - [[Perú]] - ''[[Pitcairn]]'' - ''[[Púertó Ríkó]]'' - [[Rúmenía]] - [[Rússland]] - ''[[Saint-Barthélemy]]'' - ''[[Saint-Martin]]'' - [[Salómonseyjar]] - [[Sambía]] - [[Samóa]] - [[Sankti Kristófer og Nevis]] - [[Senegal]] - [[Seychelles-eyjar]] - [[Simbabve]] - ''[[Sint Maarten]]'' - ''[[Sómalíland]]'' - [[Srí Lanka]] - [[Suður-Afríka]] - [[Suður-Súdan]] - [[Súdan]] - [[Súrínam]] - [[Tadsíkistan]] - [[Taíland]] - [[Tonga]] - ''[[Tókelá]]'' - ''[[Transnistría]]'' - [[Túnis]] - [[Túrkmenistan]] - [[Túvalú]] - [[Úganda]] - [[Úkraína]] - [[Úrúgvæ]] - [[Úsbekistan]]
&lt;/div&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#FFF8FA;flex-basis:50%;flex-grow:1;min-width:320px;box-sizing: border-box;padding:1em;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;background-color:#F9F0F4;border-top:5px solid;border-color:#993366;padding:3px 0.25em; &quot;&gt;[[Mynd:Progress-0125.svg|20px|]] Með 2- kafla (30)&lt;/div&gt;
''[[Abkasía]]'' - [[Angóla]] - [[Armenía]] - [[Aserbaísjan]] - [[Bangladess]] - [[Bosnía og Hersegóvína]] - ''[[Bougainville]]'' - [[Brúnei]] - [[Bútan]] - ''[[Cayman-eyjar]]'' - ''[[Cooks-eyjar]]'' - ''[[Curaçao]]'' - [[Dóminíka]] - [[Eritrea]] - [[Eþíópía]] - [[Fídjí]] - [[Gambía]] - [[Kíribatí]] - [[Niue]] - [[Norður-Kórea]] - ''[[Nýja-Kaledónía]]'' - [[Palaú]] - ''[[Sahrawi-lýðveldið]]'' - [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]] - ''[[Sankti Helena]]'' - [[Sómalía]] - ''[[Suður-Ossetía]]'' - [[Sýrland]] - [[Tógó]] - [[Trínidad og Tóbagó]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

{|style=&quot;width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;&quot;
| style=&quot;padding:10px;vertical-align:top;&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;&quot;&gt;Landalistar&lt;/span&gt;
|}
{|style=&quot;width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;&quot;
| style=&quot;padding:1em;&quot; |
[[ISO-3166-1]] - [[Listi yfir fullvalda ríki]] - [[Lönd eftir stærð]] - [[Lönd eftir mannfjölda]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu (nafnvirði)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)]] - [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)]] - [[Listi yfir lönd eftir vísitölu um þróun lífsgæða]] - [[Listi yfir lönd eftir tíðni sjálfsmorða]] - [[Listi yfir landsnúmer]] - [[Listi fjölmennustu eyja heims]] - [[Ungbarnadauði]] - ...
|}

== Matrixa ==
{|style=&quot;width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;border-bottom:1px solid #555555;background:#FAFAFA;&quot;
| style=&quot;padding:10px;vertical-align:top;&quot; |&lt;span style=&quot;font-size:2em;color:#555555;margin-left:15px;font-variant:small-caps;&quot;&gt;Uppsetning&lt;/span&gt;
|}
{|style=&quot;width:100%;border-top:solid #F0F0F0 2px;background:#F9F4E9;&quot;
| style=&quot;padding:1em;&quot; |
{{div col|width=&quot;12em&quot;}}
* ''Ig'' : Inngangur
* '''Ht''' : Heiti
* '''Sg''' : Saga
* '''Lf''' : Landfræði (Náttúra, Veðurfar)
* '''St''' : Stjórnmál (Stjórnsýslueiningar)
* '''Eh''' : Efnahagslíf (Innviðir, Samgöngur)
* '''Íb''' : Íbúar (Tungumál, Trúarbrögð, Menntun)
* '''Mg''' : Menning (Íþróttir)
* '''Tv''' : Tilvísanir
* '''Tg''' : Tenglar
{{div col end}}
|-
| style=&quot;padding:1em;&quot; |
{| class=&quot;wikitable&quot; 
| style=&quot;background:lightblue;&quot; | Óskoðað || style=&quot;background:yellow;&quot; | Bæta við || style=&quot;background:orange;&quot; | Lagfæra || style=&quot;background:lightgreen;&quot; | Fullnægjandi
|}
|}
{| class=&quot;wikitable&quot; style=&quot;width:100%&quot; |
! Nafn !! Ig !! Ht !! Sg !! Lf !! St !! Eh !! Íb !! Mg !! Tv !! Tg 
|-
| [[Álandseyjar]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Danmörk]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | +
|-
| [[Eistland]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | +
|-
| [[Finnland]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Færeyjar]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Grænland]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Ísland]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:orange&quot; | + 
|-
| [[Lettland]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Litáen]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:white&quot; | - || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Noregur]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:white&quot; | - || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Svalbarði]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|-
| [[Svíþjóð]] || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + || style=&quot;background:yellow&quot; | + || style=&quot;background:lightgreen&quot; | + 
|}
&lt;/div&gt;

[[Flokkur:Wikipedia:Samvinnuverkefni]]</text>
      <sha1>jqt6mz8ooxz9vs9af754ecknn1odxrg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>South Park</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52032</id>
    <revision>
      <id>1984789</id>
      <parentid>1982739</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T03:53:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Stephan1000000</username>
        <id>67773</id>
      </contributor>
      <comment>342</comment>
      <origin>1984789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5738" sha1="rplu4zjhevn5urju0v0a0cvr98tzqt9" xml:space="preserve">{{Sjónvarpsþáttur
|show_name = South Park 
|bgcolour = #7DBEA2
|image = [[Mynd:Southparkseason10opening.png|200px]]
|caption = 
|format = [[Hreyfimynd]]&lt;br /&gt;[[Skemmtun]]
|runtime = 22 min
|creator = [[Trey Parker]]&lt;br /&gt;[[Matt Stone]]
|executive_producer = [[Trey Parker]]&lt;br /&gt;[[Matt Stone]]
|voices = [[Trey Parker]]&lt;br /&gt;[[Matt Stone]]&lt;br /&gt;[[Isaac Hayes]] (1997–2006)&lt;br /&gt;[[Mary Kay Bergman]] (1997–1999)&lt;br /&gt;[[Eliza Schneider]] (1999–2003)&lt;br /&gt;[[Mona Marshall]]&lt;br /&gt;[[April Stewart]]&lt;br /&gt;[[John 'Nancy' Hansen|John Hansen]]&lt;br /&gt;[[Jennifer Howell]]&lt;br /&gt; [[Adrien Beard]]
|opentheme = „South Park Theme“ eftir [[Primus]]
|country = {{USA}} [[Bandaríkin]]
|network = {{USA}} [[Comedy Central]]&lt;br /&gt;{{ISL}} [[Stöð 3]]
|first_aired = 13. ágúst 1997
|last_aired = Nú
|num_episodes = 342
|num_seasons = 29
|list_episodes = 
|website = http://www.southparkstudios.com
|imdb_id = 0121955
|tv_com_id = 344
| }}
'''''South Park''''' ('''''SP'''''), áður sýnt á Íslandi undir titlinum '''''Trufluð tilvera''''', er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[teiknimynd]]a-[[gamanþáttur]]. Þættirnir fjalla um fjóra stráka ([[Stan Marsh|Stan]], [[Kyle Broflovski|Kyle]], [[Eric Cartman|Cartman]] og [[Kenny McCormick|Kenny]]) sem eru í þriðja og fjórða bekk í smábænum [[South Park (bær)|South Park]] í [[Colorado]]-fylki í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Þáttaröðin, sem er ætluð fullorðnum, er þekkt fyrir gróft orðbragð og dökkt skopskyn. Þáttaröðin var sköpuð af [[Trey Parker]] og [[Matt Stone]] og hefur verið sýnd á [[Comedy Central]] frá 1997 og hefur allt frá því verið ein vinsælasta þáttaröð stöðvarinnar.

== Saga ==
=== Uppruni ===
Upphaf ''South Park'' má rekja til ársins [[1992]] þegar [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]], sem þá voru nemendur í [[Colorado-háskóli|Colorado-háskóla]], hittust í kvikmyndakennslutíma og sköpuðu stuttmynd sem kallaðist ''[[Jesus vs. Frosty]]''. Stuttmyndin innihélt upprunalegt útlit aðalpersónanna í ''South Park''. Stuttmyndin fjallaði um aðalpersónurnar fjórar sem vöktu til lífs snjókarl með töfrahatti.

Árið [[1995]] sá [[Brian Graden]], framkvæmdarstjóri [[FOX]], stuttmyndina og veitti [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]] umboðslaun til að gera aðra stuttmynd, ''[[Jesus vs. Santa]]''. Stuttmyndin var vinsæl og mikið notuð sem jólapóstkort á [[Internetið|internetinu]]. Hún var síðar aftur birt í þættinum ''[[A Very Crappy Christmas]]''.

=== Sjónvarpssamingur ===
Eftir útgáfu ''[[Jesus vs. Santa]]'' hófust umræður um gerð á sjónvarpsþáttum, fyrst með [[FOX]] og síðar með [[Comedy Central]]. Fyrsti sjónvarpsþátturinn, ''[[Cartman Gets an Anal Probe]]'', var sýndur [[13. ágúst]] [[1997]] á Comedy Central. Þátturinn var í 3 mánuði í vinnslu en hann var búinn til með skærum og pappír. Núna eru þættirnir unnir í hreyfimyndarforritum, fyrst [[PowerAnimator]] og síðar [[Autodesk Maya|Maya]]. Með notkun hreyfimyndaforrita tókst að minnka framleiðslutímann umtalsvert (niðri í eina viku), sem gerði [[Trey Parker|Parker]] og [[Matt Stone|Stone]] kleift að fjalla um nýliðna atburði í þáttunum sínum.

== Persónur ==
{{Aðalgrein|South Park persónur}}
[[Matt Stone]] og [[Trey Parker]] talsetja flestar karlkynspersónurnar í ''South Park'' en [[April Stewart]] og [[Mona Marshall]] (áður [[Mary Kay Bergman]] og [[Eliza Schneider]]) talsetja flestar kvenkynspersónurnar. Aðrir sem talsetja einnig í ''South Park'' eru [[Adrien Beard]] ([[Tolkien Black]]), [[Vernon Chatman]] ([[Towelie]]), [[Jennifer Howell]] ([[Bebe Stevens]]) og [[John Hansen]] ([[Mr. Slave]]).

== Þættir ==
{{Aðalgrein|Listi yfir South Park þætti}}
Sýndir hafa verið 338 ''South Park'' þættir í 28 þáttaröðum (2025).

== Verðlaun ==
=== Hlotið ===
* ''South Park'' hlaut [[Emmy-verðlaun]] árið [[2005]] fyrir þáttinn ''[[Best Friends Forever]]''&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://animatedtv.about.com/cs/news/a/awards_2.htm |title=Geymd eintak |access-date=2007-10-05 |archive-date=2008-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207065703/http://animatedtv.about.com/cs/news/a/awards_2.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; og árið [[2007]] fyrir þáttinn ''[[Make Love, Not Warcraft]]''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.emmys.org/awards/2007pt/nominations_crtv.php?action=search_db#1 |title=Geymd eintak |access-date=2007-10-05 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906023154/http://www.emmys.org/awards/2007pt/nominations_crtv.php?action=search_db#1 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
* [[5. apríl]] [[2006]] hlaut þátturinn [[Peabody-verðlaunin]].
* [[CableACE-verðlaunin]] árið [[1997]] fyrir besta hreyfimynda sjónvarpsþáttinn. Þetta var í síðast skipti sem verðlaunin voru veitt.
=== Tilnefndur ===
* ''South Park'' hefur verið tilnefnt til [[Emmy-varðlaunin|Emmy-verðlaunanna]] sjö sinnum ([[1998]], [[2000]], [[2002]], [[2004]], [[2005]], [[2006]] og [[2007]]) fyrir framúrskarandi árangur á hreyfimynda sjónvarpsþætti.
* [[Teen Choice-verðlaunin]] árið [[2006]].
* Óskarsverðlaun fyrir besta upprunalega lag í kvikmyndinni ''[[South Park: Bigger, Longer &amp; Uncut]]''. 

== Tilvísanir ==
{{reflist}}

== Tenglar ==
* [http://www.southparkstudios.com/ www.southparkstudios.com/] - Opinber heimasíða
* {{imdb titill|0121955}}
* ''[http://www.tv.com/show/344/summary.html South Park] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090423004113/http://www.tv.com/show/344/summary.html |date=2009-04-23 }}'' á TV.com

[[Flokkur:Bandarískir gamanþættir]]
[[Flokkur:South Park| ]]
[[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1997]]</text>
      <sha1>rplu4zjhevn5urju0v0a0cvr98tzqt9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Dad!</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57225</id>
    <revision>
      <id>1984706</id>
      <parentid>1978815</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:33:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="icsc7n8wksv952lug9jijcps53qo499" xml:space="preserve">{{Sjónvarpsþáttur
| nafn                    = American Dad
| mynd                    = 
| tegund                  = [[Gamanþáttur]]
| höfundur              = [[Seth McFarlane]]&lt;br /&gt;[[Mike Barker]]&lt;br /&gt;[[Matt Weitzman]]
| sjónvarpsstöð á Íslandi               = [[Stöð 2]]
| land                    = [[Bandaríkinn]]
| tungumál = [[Enska]]
| fjöldi_þáttaraða = 22
| fjöldi_þátta           = 401
| framleiðslufyrirtæki = [[Underdog Productions]]&lt;br /&gt; [[Fuzzy Door Productions]] 
| lengd                   = 21 mín
| frumsýning = 6. febrúar 2005 
}}
'''American Dad!''' eru [[Bandaríkin|bandarískir]] háðsádeilu-teiknimyndaþættir sem framleiddir eru af [[Underdog Productions]] og [[Fuzzy Door Productions]] fyrir [[20th Century Fox]]. Höfundur þáttanna að hluta til er [[Seth MacFarlane]], höfundur [[Family Guy]] þáttanna. Fyrsti þátturinn var sýndur í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] þann [[6. febrúar]] árið [[2005]]. Þátturinn fylgist með lífi [[CIA]] fulltrúans [[Stan Smith]] og fjölskyldu hans. 

== Aðalpersónur ==

* [[Stan Smith]] ([[Seth MacFarlane]]) – Fjölskyldufaðirinn. 
* [[Francine Smith]] ([[Wendy Schaal]])– Eiginkona Stan.
* [[Hayley Smith]] ([[Rachael MacFarlane]]) – Dóttir Stan og Francine.
* [[Steve Smith]] ([[Scott Grimes]])– Sonur Stan og Francine.
* [[Gullfiskurinn Klaus|Klaus]] ([[Dee Bradley Baker]]) – Talandi [[gullfiskur]] í eigu fjölskyldunnar.
* [[Geimveran Roger|Roger]] ([[Seth MacFarlane]]) – Talandi drykkfellda geimveran sem býr hjá fjölskyldunni sem er einnig hrifinn af því að klæða sig upp í búninga

== Söguþráður ==
Þátturinn fylgist með lífi [[CIA]] fulltrúans [[Stan Smith]] og fjölskyldu hans. Stan er oft að lenda í vandræðum út af tregi sinni og hvað hann trúir á. Francine reynir að stoppa hann oft en Hayley Smith (dóttirin) fer líka í það hlutverk sem 18 ára [[grænmeti]]sétandi hippi. Steve er nörd sem gengur vel í skóla en illa með stelpur. Roger, geimveran í flestum skiptum reynir að hjálpa en oft gerir illt verra. 

{{stubbur|sjónvarp}}
[[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 2005]]
[[Flokkur:Teiknimyndir]]
[[Flokkur:Bandarískir gamanþættir]]</text>
      <sha1>icsc7n8wksv952lug9jijcps53qo499</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Davíð 2. Skotakonungur</title>
    <ns>0</ns>
    <id>91693</id>
    <revision>
      <id>1984691</id>
      <parentid>1603634</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:44:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ellefu ár í haldi */</comment>
      <origin>1984691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4555" sha1="hacnjhlx3ih4v4zlu27ovz0gq4vxgoq" xml:space="preserve">[[Mynd:Daibhidh.jpg|thumb|right|Davíð 2. í orrustunni við Neville's Cross, þar sem hann var tekinn höndum og fluttur til Englands. Mynd frá 14. öld.]]
'''Davíð 2.''' ([[5. mars]] [[1324]] – [[22. febrúar]] [[1371]]) eða '''David Bruce''' var konungur Skotlands frá [[7. júní]] [[1329]] til dauðadags, annar og síðasti konungur af Bruce-ætt.

== Barnakonungur ==
[[Mynd:Filip6 davidBruce.jpg|thumb|left|[[Filippus 6. Frakkakonungur]] fagnar Davíð og Jóhönnu.]]

Davíð var sonur [[Róbert 1. Skotakonungur|Róberts 1.]] Skotakonungs og seinni konu hans, [[Elísabet de Burgh|Elísabetar de Burgh]], og eina barn þeirra sem upp komst. Hann var aðeins fimm ára þegar hann varð konungur við lát föður síns en hafði þá þegar drottningu sér við hlið því að [[17. júlí]] [[1328]] var hann gefinn saman við Jóhönnu, dóttur [[Játvarður 2.|Játvarðs 2.]] Englandskonungs. Hann var þá fjögurra ára en brúðurin nýorðin sjö ára. 

Konungurinn ungi var foreldralaus því móðir hans hafði dáið 1327. Nánasti ættingi hans, [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert Stewart]], sonur eldri hálfsystur hans, var aðeins 13 ára og kom því ekki til greina sem ríkisstjóri. 

Fyrsti forráðamaður Davíðs, jarlinn af Moray, dó sumarið 1332 og þá var jarlinn af Mar valinn í staðinn. Hann féll tíu dögum síðar í bardaga við stuðningsmenn [[Játvarður Balliol|Játvarðs Balliol]], sem gerði tilkall til krúnunnar. Sir Andrew Murray var valinn í staðinn en tekinn til fanga af Englendingum í apríl 1333. Þá tók Archibald Douglas við en féll í bardaga við Englendinga í bardaganum á [[Orrustan á Halidon-hæð|Halidon-hæð]] í júlí um sumarið. 

Eftir tap Skota á Halidon-hæð voru konungurinn og drottningin send til [[Frakkland]]s, þar sem [[Filippus 6. Frakkakonungur|Filippus 6.]] tók vel á móti þeim. Þar dvöldu þau næstu árin en árið 1341 höfðu stuðningsmenn Davíðs náð undirtökunum og konungur sneri aftur heim 2. júní það vor og tók þá sjálfur við stjórnartaumum, enda orðinn 17 ára.


== Ellefu ár í haldi ==
Árið [[1346]] gerði Davíð innrás í England að undirlagi Frakka en beið lægri hlut og var tekinn til fanga um haustið og fluttur til London. Hann var fangi í Englandi í ellefu ár en sætti engu harðræði og var í raun í [[stofufangelsi]]. Róbert Stewart stýrði Skotlandi á meðan. Eftir langvinnar samningaviðræður var gert samkomulag í Berwick-upon-Tweed 3. október [[1357]] þar sem skoski aðallinn féllst á að greiða 100.000 mörk í lausnargjald fyrir konunginn. Eftir að skoska þingið hafði samþykkt samninginn 6. nóvember var honum sleppt úr haldi.

== Ríkiserfðir ==
Davíð hélt þegar heim en ríkið var svo fátækt að ekki tókst að afla fjár til að greiða lausnargjaldið. Nokkrar afborganir voru þó greiddar en Davíð reyndi að komast undan greiðslum með því að semja við [[Játvarður 3.|Játvarð 3.]] um að hann eða einhver sona hans tæki við völdum í Skotlandi eftir sinn dag, en Davíð átti engin börn. Honum var þó vel ljóst að Skotar myndu aldrei fallast á þetta, síst af öllu Róbert Stewart, sem var löglegur erfingi Davíðs. Árið 1364 hafnaði skoska þingið tillögu um að gera einn sona Játvarðs, [[Lionel hertogi af Clarence|Lionel]], hertoga af Clarence, að ríkisarfa en Davíð hélt áfram að reyna að komast að samkomulagi við Játvarð í laumi.

Jóhanna drottning dó [[1362]] og í febrúar [[1364]] giftist Davíð konungur Margréti Drummond, ungri ekkju sem hafði verið hjákona hans, en skildi við hana í mars [[1370]] á þeirri forsendu að hún væri óbyrja. Margrét sætti sig ekki viðþetta, heldur fór á fund páfa í [[Avignon]] og fékk hann til að ógilda skilnaðarleyfið. Davíð hafði hins vegar í huga að giftast hjákonu sinni, Agnesi Dunbar. En áður en af því yrði lést hann skyndilega. Róbert systursonur hans tók þá við ríkjum og varð Róbert 2.

== Heimildir ==
* {{wpheimild | tungumál = En | titill = David II of Scotland | mánuðurskoðað = 11. september| árskoðað = 2010}}

{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla
| titill  = [[Þjóðhöfðingjar Skotlands|Skotakonungur]]
| frá = [[1329]]
| til = [[1371]]
| fyrir = [[Róbert 1. Skotakonungur|Róbert 1.]]
| eftir = [[Róbert 2. Skotakonungur|Róbert 2.]]
}}
{{Töfluendir}}
{{fd|1324|1371}}
{{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}}
[[Flokkur:Saga Skotlands]]
[[Flokkur:Konungar Skotlands]]</text>
      <sha1>hacnjhlx3ih4v4zlu27ovz0gq4vxgoq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>King's College London</title>
    <ns>0</ns>
    <id>95748</id>
    <revision>
      <id>1984708</id>
      <parentid>1575034</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1870" sha1="8ew170ryhzu2e5tv2yfnj7wks1ur4p4" xml:space="preserve">[[Mynd:Guys campus kcl 2.jpg|thumb|250px|Guy's Campus]]

'''King's College London''' (óformlega '''King's''' eða '''KCL''') er almennur rannsóknar[[háskóli]] staddur í [[London]], [[Bretland]]i. Hann er einn níu stærstu háskóla sem tilheyra [[Háskólinn í London|Háskólanum í London]]. King's College London segist vera þriðji elsti háskólinn á Bretlandi og var stofnaður af [[Georg 4.]] og [[Hertogi af Wellington|hertoganum af Wellington]] árið [[1829]]. Skólanum var gefið [[Royal Charter]] árið [[1836]]. King's var einn tveggja háskólanna sem stofnuðu [[Háskólinn í London|Háskólann í London]]. 

King's er skiptur í níu deildir á fimm háskólalóðum: fjórar eru í [[Mið-London]] og hin í [[Denmark Hill]] í [[Suður-London]]. Hann er einn stærstu rannsóknarháskóla í grunn- og framhaldsnámi í [[læknisfræði]] í [[Evrópa|Evrópu]] og starfar í sambandi við sex stöðvar þess [[Medical Research Council]], fleiri en allir aðrir háskólar á Bretlandi. King's er líka stofnandi [[King's Health Partners]] rannsóknarseturs í læknisfræði. Um 18.600 nemendur eru skráðir í fullu námi í King's og um 8.030 manns starfar þar, tekjur háskólans árið 2008/09 voru 508 milljónir [[breskt pund|breskra punda]], úr þeim voru 144 milljónir frá rannsóknarstyrkjum

Meðal þeirra sem hafa unnið í háskólanum eða útskrifast þaðan eru 10 [[Nóbelsverðlaunin|Nóbelsverðlaunahafar]]. King's er í 63. sæti í [[Akademísk röðun háskóla|akademískri röðun háskóla]] og í 77. sæti á lista breska dagblaðsins ''[[The Times]]''.

== Heimild ==
* {{wpheimild|tungumál=en|titill=King's College London|mánuðurskoðað=6. febrúar|árskoðað=2011}}

== Tenglar ==
* [http://www.kcl.ac.uk Vefsíða King's College London]

{{stubbur}}
{{S|1829}}
[[Flokkur:Háskólinn í London]]</text>
      <sha1>8ew170ryhzu2e5tv2yfnj7wks1ur4p4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984709</id>
      <parentid>1984708</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:00:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="ebbeqqv11jp7zr0l8vrhf4kuaxvav4s" xml:space="preserve">[[Mynd:Guys campus kcl 2.jpg|thumb|250px|Guy's Campus]]

'''King's College London''' (óformlega '''King's''' eða '''KCL''') er almennur rannsóknar[[háskóli]] staddur í [[London]], [[Bretland]]i. Hann er einn níu stærstu háskóla sem tilheyra [[Háskólinn í London|Háskólanum í London]]. King's College London segist vera þriðji elsti háskólinn á Bretlandi og var stofnaður af [[Georg 4.]] og [[Hertogi af Wellington|hertoganum af Wellington]] árið [[1829]]. Skólinn fékk konungsbréf árið [[1836]]. King's var einn tveggja háskólanna sem stofnuðu [[Háskólinn í London|Háskólann í London]]. 

King's er skiptur í níu deildir á fimm háskólalóðum: fjórar eru í [[Mið-London]] og hin í [[Denmark Hill]] í [[Suður-London]]. Hann er einn stærstu rannsóknarháskóla í grunn- og framhaldsnámi í [[læknisfræði]] í [[Evrópa|Evrópu]] og starfar í sambandi við sex stöðvar þess [[Medical Research Council]], fleiri en allir aðrir háskólar á Bretlandi. King's er líka stofnandi [[King's Health Partners]] rannsóknarseturs í læknisfræði. Um 18.600 nemendur eru skráðir í fullu námi í King's og um 8.030 manns starfar þar, tekjur háskólans árið 2008/09 voru 508 milljónir [[breskt pund|breskra punda]], úr þeim voru 144 milljónir frá rannsóknarstyrkjum

Meðal þeirra sem hafa unnið í háskólanum eða útskrifast þaðan eru 10 [[Nóbelsverðlaunin|Nóbelsverðlaunahafar]]. King's er í 63. sæti í [[Akademísk röðun háskóla|akademískri röðun háskóla]] og í 77. sæti á lista breska dagblaðsins ''[[The Times]]''.

== Heimild ==
* {{wpheimild|tungumál=en|titill=King's College London|mánuðurskoðað=6. febrúar|árskoðað=2011}}

== Tenglar ==
* [http://www.kcl.ac.uk Vefsíða King's College London]

{{stubbur}}
{{S|1829}}
[[Flokkur:Háskólinn í London]]</text>
      <sha1>ebbeqqv11jp7zr0l8vrhf4kuaxvav4s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Frasier</title>
    <ns>0</ns>
    <id>96318</id>
    <revision>
      <id>1984685</id>
      <parentid>1904276</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="hyz4w8b7rsa6zqukm5yun7vqct72cu5" xml:space="preserve">{{skáletrað}}
{{Sjónvarpsþáttur
|nafn = Frasier
|tegund = Gaman
|mynd = Frasier title logo.svg
|mynd_stærð = 250
|skapari = David Angell&lt;br /&gt;Peter Casey&lt;br /&gt;David Lee
|nafn2 = 
|leikstjórn
|þróun =
|leikarar = [[Kelsey Grammer]]&lt;br /&gt;[[Jane Leeves]]&lt;br /&gt;[[David Hyde Pierce]]&lt;br /&gt;[[Peri Gilpin]]&lt;br /&gt;[[John Mahoney]]&lt;br /&gt;[[Dan Butler]]
|yfirlestur =
|raddsetning = 
|framleiðandi = Maggie Blanc
|land = {{USA}} [[Bandaríkin]]
|tungumál = Enska
|fjöldi_þátta = 264
|fjöldi_þáttaraða = 11 
|höfundur_stefs = Bruce Miller&lt;br /&gt;Darryl Phones
|upphafsstef =
|lokastef =
|tónlist = 
|lengd = 21-23 minútnír
|fyrsti_þáttur = [[16. september]] [[1993]]
|síðasti_þáttur = [[13. maí]] [[2004]]
|frumsýning = [[16. september]] [[1993]]
|lokasýning = [[13. maí]] [[2004]]
|stöð = [[NBC]]
|myndframsetning = NTSC (480i)
|hljóðsetning = Stereo
|undanfari = [[Staupasteinn (sjónvarpsþáttur)|Staupasteinn]] (1982-1993)
|imdb_kenni = 0106004
|tv_com_kenni = http://www.tv.com/shows/frasier
}}
'''''Frasier''''' er bandarísk sjónvarpssería sem var sýnd á [[NBC]]-stöðinni í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í ellefu ár, frá [[1993]] til [[2004]]. Þátturinn var skapaður og framleiddur af [[David Angell]], [[Peter Casey]], og [[David Lee]] í samvinnu við [[Gramnet]] og [[Paramount Network Television]].

Frasier er hliðarþáttur vinsælu sjónvarpsþáttanna [[Cheers]], en Frasier Crane var persóna í þeim þáttum áður en þeir liðu undir lok. [[Kelsey Grammer]] fer með aðalhlutverk í þáttunum sem sálfræðingurinn Frasier. [[David Hyde Pierce]], [[John Mahoney]], [[Jane Leeves]], og [[Peri Gilpin]] fara einnig með hlutverk. Frasier er ein farsælasta hliðarsería allra tíma. 

[[Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1993]]
[[Flokkur:Sjónvarpsþættir sem hættu sýningu 2004]]
[[Flokkur:Bandarískir gamanþættir]]
[[Flokkur:Sitcomþættir]]</text>
      <sha1>hyz4w8b7rsa6zqukm5yun7vqct72cu5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Brennisteinsvinnsla</title>
    <ns>0</ns>
    <id>119688</id>
    <redirect title="Brennisteinn" />
    <revision>
      <id>1984711</id>
      <parentid>1956894</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:02:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Brennisteinn]]</comment>
      <origin>1984711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="83b9j4rwwuunak375n4fa8gt8idofnf" xml:space="preserve">#tilvísun[[Brennisteinn]]</text>
      <sha1>83b9j4rwwuunak375n4fa8gt8idofnf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Háskólinn á Hólum</title>
    <ns>0</ns>
    <id>120050</id>
    <revision>
      <id>1984665</id>
      <parentid>1980967</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:15:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Búnaðarskólinn 1882 */</comment>
      <origin>1984665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7504" sha1="3j3e91dot6f0nsxqy9cv85tf8nft7zj" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://holar.is
}}
{{Hreingera}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. Háskólinn á Hólum var stofnaður þegar [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2008.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í ferðaþjónustu og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu auk náinna tengsla við menntastofnanir í ferðaþjónustu hérlendis og erlendis.

Aðstæður til náms og búsetu á Hólum eru ágætar, og auðvelda  bein tengsl við samnemendur og kennara. Margir nemendur tala einnig um dýrmæta reynslu þess að búa á stað sem Hólum. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið við hana einnig í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðbundnum lotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti, sem erfitt er að sinna í fjarnámi. Staðbundnu loturnar eru einnig til þess fallnar að efla tengslin milli nemenda og við kennarana. 

Skólaárinu er skipt í þrjár annir, þar af tvær sem fyrst og fremst byggjast á bóklegu námi (haustönn og vorönn). Þessum önnum er síðan skipt í tvær stuttannir hvorri og einstök námskeið ná ýmist yfir önnina alla eða aðra hvora stuttönnina. Á sumarönn er einkum um verknám að ræða.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði.

Ennfremur hefur verið boðið upp á BS-nám í sjávar- og vatnalíffræði, í samstarfi við Háskóla Íslands.

Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. 
Báðar námsleiðirnar eru byggðar upp af 180 ECTS, sem samsvara þriggja ára fullu námi.

Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum.

Samhliða námsleiðinni BS í reiðmennsku og reiðkennslu er boðið upp á þá möguleika að útskrifast með diplómu að loknu einu námsári (leiðbeinendapróf) eða tveimur (tamningapróf).

== Tenglar ==
* [https://holar.is/ Vefur Hólaskóla]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>3j3e91dot6f0nsxqy9cv85tf8nft7zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984666</id>
      <parentid>1984665</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>/* Deildir */</comment>
      <origin>1984666</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6974" sha1="6irvyuju1ci49u5ay8c8gdfeai2x01d" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://holar.is
}}
{{Hreingera}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. Háskólinn á Hólum var stofnaður þegar [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2008.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tenglar ==
* [https://holar.is/ Vefur Hólaskóla]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>6irvyuju1ci49u5ay8c8gdfeai2x01d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984667</id>
      <parentid>1984666</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:24:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>held það megi alveg fjarlægja þetta</comment>
      <origin>1984667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6960" sha1="j349yk3dx7npessgf9ccm41r0bdb9gu" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://holar.is
}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. Háskólinn á Hólum var stofnaður þegar [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2008.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tenglar ==
* [https://holar.is/ Vefur Hólaskóla]

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>j349yk3dx7npessgf9ccm41r0bdb9gu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984668</id>
      <parentid>1984667</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:24:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6951" sha1="qbgq9wylzqbxvvnr2k6zknizzkgvu88" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is/haskolinn/haskolasamstaeda/haskoli-islands-holum
}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. Háskólinn á Hólum var stofnaður þegar [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2008.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>qbgq9wylzqbxvvnr2k6zknizzkgvu88</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984669</id>
      <parentid>1984668</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:29:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="6nk9o4yr43zwbvxk6rtq8pj4cnnjgqh" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is/haskolinn/haskolasamstaeda/haskoli-islands-holum
}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003 og árið 2007 var Háskólinn á Hólum stofnaður með lagabreytingu. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2008.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>6nk9o4yr43zwbvxk6rtq8pj4cnnjgqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984674</id>
      <parentid>1984669</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:50:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6978" sha1="9hh5n2wm6krug4hea1q3td4xiqy16ov" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is/haskolinn/haskolasamstaeda/haskoli-islands-holum
}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003 og árið 2007 var Háskólinn á Hólum stofnaður með lagabreytingu. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður. Skólinn varð formlega að ríkisháskóla árið 2007.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>9hh5n2wm6krug4hea1q3td4xiqy16ov</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984675</id>
      <parentid>1984674</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:51:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6921" sha1="bcjv3z6vlv213fm3m5f2l57hgfzp67q" xml:space="preserve">{{Háskóli
| Nafn=Háskólinn á Hólum
| Merki=
| Stofnár=2007
| Gerð=Ríkisháskóli
| Rektor=Hólmfríður Sveinsdóttir
| Nemendur=210
| Staður=Hólar í Hjaltadal
| Land=Ísland
| Vefsíða=https://hi.is/haskolinn/haskolasamstaeda/haskoli-islands-holum
}}
[[Mynd:Church_in_Hólar_with_Hólar_University_College_in_the_background.jpg|thumb|Dómkirkjan á Hólum með gamla skólahúsið í baksýn.]]
'''Háskólinn á Hólum''' er rannsóknar- og menntastofnun sem útskrifar nemendur úr þremur deildum: ferðamáladeild, fiskeldis- og fiskalíffræðideild, og hestafræðideild. [[Bændaskólinn á Hólum]] (stofnaður 1882) fékk viðurkennt nám á háskólastigi árið 2003 og árið 2007 var Háskólinn á Hólum stofnaður með lagabreytingu. Áður var [[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] rekinn á staðnum þar til skömmu eftir að [[Hólabiskup|biskupsembættið á Hólum]] var lagt niður.

Árið 2026 var samþykkt að Háskólinn á Hólum yrði hluti af háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] sem aðildarháskóli undir sérstakri samráðsnefnd.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/althingi_samthykkir_haskolasamstaedu_haskola_islands_og_haskolans_a_holum|title=Alþingi samþykkir háskólasamstæðu Háskóla Íslands og Háskólans á Hólum|date=4. júní 2026|website=Háskóli Íslands}} {{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt; Ætlunin er að stjórn rannsóknarsetra Háskóla Íslands sem staðsett eru utan höfuðborgarsvæðisins færist til Háskólans á Hólum.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|title=HÍ og Háskólinn á Hólum semja um stjórnskipan háskólasamstæðu|date=24. maí 2024|website=Háskóli Íslands|access-date=2026-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20250207043525/https://hi.is/frettir/hi_og_haskolinn_a_holum_semja_um_stjornskipan_haskolasamstaedu|archive-date=2025-02-07|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;

== Saga ==
[[Hólaskóli (1106-1802)|Hólaskóli]] var stofnaður af [[Jón Ögmundsson|Jóni Ögmundssyni]] Hólabiskup árið 1106 sem hélt þar skóla fyrir prestsefni. Næstu sjö aldir voru Hólar hinn raunverulegi höfuðstaður Norðurlands og helsta menningarsetur fjórðungsins, ekki síst vegna skólans. Árið 1802 var stóllinn lagður niður og eignir hans seldar, þegar gömlu biskupsdæmin tvö, í Skálholti og á Hólum, voru sameinuð og aðsetur [[biskup Íslands|biskups Íslands]] sett niður í [[Reykjavík]].

=== Búnaðarskólinn 1882 ===
{{aðalgrein|Bændaskólinn á Hólum}}
Árið 1881 keypti Skagafjarðarsýsla Hóla, og ári síðar var stofnaður búnaðarskóli á Hólum. Hlutverk skólans tók breytingum í tímans rás, en þar varð meðal annars til öflugt nám í hrossarækt og tamningum sem hefur staðið síðan. Námið miðaði að því að efla atvinnu- og menningarlíf í dreifbýli með fjölbreyttri starfsmenntun á sviði nútímalandbúnaðar. Árið 1999 var skólinn nefndur Hólaskóli og fékk leyfi til að útskrifa nemendur með háskólagráðu, eftir breytingu sem gerð var á lögum um búfræðinám.

Árið 2003 fékk Hólaskóli heimild til að starfa sem háskólastofnun og vera með fullt nám til fyrstu háskólagráðu. Á seinni árum jókst vísindastarf skólans samhliða námsframboði. Samningar voru gerðir við aðra háskóla um margvíslega viðurkenningu á námi skólans sem hluta af þeirra námi. Margir nemendur unnu framhaldsverkefni til M.Sc.-prófs undir leiðsögn kennara skólans.

Mikið var um dýrðir árið 2006 þegar haldið var upp á 900 ára afmæli biskupsstóls og skólahalds á Hólum. Sérstök vefsíða var sett upp um afmælishaldið þar sem sjá má dagskrá, myndir og frásagnir af atburðum.&lt;ref&gt;{{cite web|archive-url=https://vefsafn.is/is/20061115185725/http://holar.is/~900/|archive-date=2006-11-15|url=http://holar.is/~900/|website=Hólar.is|title=Hólastaður 900 ára}}&lt;/ref&gt;

=== Háskóli 2007 ===
Alþingi samþykkti ný lög um Hólaskóla - Háskólann á Hólum í desember 2006. Nýju lögin voru í samræmi við löggjöf um aðra ríkisháskóla. Með lögunum fékk skólinn m.a. leyfi til að útskrifa meistara- og doktorsnema. Háskólinn á Hólum fékk viðurkenningu fræðasviða sinna í apríl 2008. Með henni var faglegt starf skólans formlega staðfest í samræmi við alþjóðleg viðmið um háskóla.

=== Aðildarháskóli HÍ ===
Árið 2026 voru samþykkt ný lög um háskólasamstæðu [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og Háskólans á Hólum, þar sem sá síðarnefndi verður aðildarháskóli þess fyrrnefnda, en undir sérstakri samstarfsnefnd. Háskóli Íslands tekur þá við hluta skólahúsnæðis og kennsluaðstöðu á Hólum.

== Deildir ==
Kennsla við Háskólann á Hólum fer fram í þremur deildum: ferðamáladeild (diplómanám og nám í [[ferðamálafræði]]), fiskeldis- og fiskalíffræðideild ([[fiskeldisfræði]]), og hestafræðideild ([[tamning]]ar, [[reiðmennska]] og reiðkennsla).&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://hi.is/namsleidir?field_fraedasvid_kennsluskra_target_id_1[102019]=102019|title=Námsleiðir|website=Háskóli Íslands|access-date=1.11.2026}}&lt;/ref&gt;

=== Ferðamáladeild ===
Nám í ferðamáladeild undirbýr nemendur fyrir störf í [[ferðaþjónusta|ferðaþjónustu]] og fyrir framhaldsnám á því sviði. Mikil áhersla er lögð á virk tengsl við stofnanir og fyrirtæki í ferðaþjónustu. Fjarkennsla við deildina hófst haustið 2000 og nú eru öll námskeið í boði í fjarnámi. Í mörgum námskeiðum er þó gert ráð fyrir staðlotum, til dæmis í tengslum við vettvangsferðir eða aðra þætti sem erfitt er að sinna í fjarnámi.

=== Fiskeldis- og fiskalíffræðideild ===
Námsframboð við fiskeldis- og fiskalíffræðideild Háskólans á Hólum er fyrst og fremst tvíþætt. Annars vegar eins árs diplómunám í fiskeldisfræði og hins vegar rannsóknatengt meistaranám í sjávar- og vatnalíffræði. Kennslu- og rannsóknaaðstaða deildarinnar er í Verinu á [[Sauðárkrókur|Sauðárkróki]].

=== Hestafræðideild ===
Við hestafræðideild Háskólans á Hólum er boðið upp á tvær mismunandi leiðir til BS-gráðu. Annars vegar BS í reiðmennsku og reiðkennslu, og hins vegar BS í hestafræðum. Báðar námsleiðirnar samsvara þriggja ára fullu námi. Námsleiðin BS í hestafræði er í samstarfi við [[Landbúnaðarháskóli Íslands|Landbúnaðarháskóla Íslands]] á Hvanneyri, og er skipulögð þannig að fyrstu tvö árin stundar nemandinn sitt nám á Hvanneyri en hið þriðja og síðasta á Hólum. Einnig er boðið upp á eins árs diplómanám í tamningum, leiðbeiningu og járningum.

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{Háskólasnið}}
{{S|2007}}
[[Flokkur:Háskólar á Íslandi]]
[[Flokkur:Skagafjörður]]</text>
      <sha1>bcjv3z6vlv213fm3m5f2l57hgfzp67q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Theodóra S. Þorsteinsdóttir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135421</id>
    <revision>
      <id>1984680</id>
      <parentid>1942888</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:21:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58135-69</username>
        <id>122419</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1984680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1686" sha1="o0clmpts115fs63qjxfse07qi7gnk90" xml:space="preserve">{{Stjórnmálamaður
| fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1969|9|2}}
| fæðingarstaður = [[Reykjavík]]
| stjórnmálaflokkur = Viðreisn (áður Björt framtíð)
| maki = Ólafur Agnar Viggóson
| börn = 2 eigin og 2 stjúpbörn
| AÞ_CV = 1269
| AÞ_frá1 = 2016
| AÞ_til1 = 2017
| AÞ_kjördæmi1 = [[Suðvesturkjördæmi|Suðvestur]]
| AÞ_flokkur1 = Björt framtíð
| SS1_titill = Bæjarfulltrúi í [[Kópavogur|Kópavogi]]
| SS1_frá1 = 2014
| SS1_til1 = 2018
| SS1_flokkur1 = Björt framtíð
| SS1_frá2 = 2018
| SS1_til2 = 2022
| SS1_flokkur2 = BF Viðreisn
| SS1_flokkur_link2 = no
| SS1_litur2 = #c24d60
| SS1_frá3 = 2022
| SS1_flokkur3 = Viðreisn
| SS1_til3 = 2026
}}
'''Theodóra Sigurlaug Þorsteinsdóttir''' (f. [[2. september]] [[1969]]) er [[Ísland|íslensk]] [[Stjórnmál|stjórnmálakona]]. Theódóra var alþingismaður frá [[2016]]&lt;nowiki/&gt;-&lt;nowiki/&gt;[[2017]] og sat á þingi fyrir [[Björt framtíð|Bjarta framtíð]] í [[Suðvesturkjördæmi]]. Hún var kosinn formaður [[Björt framtíð|Bjartar framtíðar]] árið [[2018]] gegnir embættinu enn. Hún var oddviti framboðsins ''BF Viðreisn'' í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2018|sveitarstjórnarkosningum 2018]] í [[Kópavogur|Kópavogi]] og komst inn í bæjarstjórn. Hún bauð sig aftur fram sem oddviti í Kópavogi í [[Sveitarstjórnarkosningar á Íslandi 2022|kosningunum 2022]] einungis undir merkjum [[Viðreisn|Viðreisnar]] og náði aftur kjöri.

== Tenglar ==
*[https://www.althingi.is/altext/cv/is/?nfaerslunr=1269 Theodóra S. Þorsteinsdóttir - Æviágrip] á vef Alþingis

{{f|1969}}
[[Flokkur:Þingmenn Bjartrar framtíðar]]
[[Flokkur:Íslenskar konur]]</text>
      <sha1>o0clmpts115fs63qjxfse07qi7gnk90</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Robert Lewandowski</title>
    <ns>0</ns>
    <id>143749</id>
    <revision>
      <id>1984722</id>
      <parentid>1978237</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:57:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1984722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6005" sha1="f82ghcjo1wlnok43irjlome3ryawj41" xml:space="preserve">{{Knattspyrnumaður
|nafn= Robert Lewandowski 
| mynd = Robert Lewandowski 2018, JAP-POL (cropped).jpg
|fullt nafn= Robert Lewandowski 
|fæðingardagur= {{fæðingardagur og aldur|1988|8|21|}}
|fæðingarbær= [[Varsjá]]
|fæðingarland= [[Pólland]]
|hæð= 1,85 m
|staða= Framherji
|núverandi lið= [[Chicago Fire]]
|númer= 9
|ár í yngri flokkum= 1997-2006
|yngriflokkalið= Varsovia Warszawa&lt;br&gt;Delta Warszawa&lt;br&gt;Legia II Warszawa 
|ár1=2005 
|ár2=2005-2006 
|ár3= 2006–2008 
|ár4=2006-2007 
|ár5=2008-2010
|ár6=2010-2014
|ár7=2014-2022
|ár8=2022-2026
|ár9=2026-
|lið1=Delta Warsaw
|lið2=Legia Warsaw II 
|lið3= [[Znicz Pruszków]]
|lið4= Znicz Pruszków II 
|lið5=[[Lech Poznań]]
|lið6=[[Borussia Dortmund]]
|lið7= [[Bayern München]]
|lið8=[[FC Barcelona]]
|lið9=[[Chicago Fire]]
|leikir (mörk)1=17 (4)
|leikir (mörk)2=12 (2) 
|leikir (mörk)3= 59 (36) 
|leikir (mörk)4=2 (2) 
|leikir (mörk)5= 58 (32)
|leikir (mörk)6= 131 (74)
|leikir (mörk)7= 253 (238)
|leikir (mörk)8= 134 (83)
|leikir (mörk)9= 18 (7)
|landsliðsár= 2007&lt;br&gt;2008&lt;br /&gt;2008-
|landslið= Pólland U-19&lt;br&gt;[[U-21-karlalandslið Póllands í knattspyrnu|Pólland U-21]]&lt;br /&gt;[[Pólska karlalandsliðið í knattspyrnu|Pólland]]
|landsliðsleikir (mörk)= 1 (0) &lt;br&gt;3 (0)&lt;br /&gt; 167 (89)
|mfuppfært= nóv 2026
|lluppfært= sept 2026
}}
[[Mynd:LewandowskiR.jpg|thumb|Lewandowski árið 2009 með Lech Poznań.]]
'''Robert Lewandowski''' (fæddur [[21. ágúst]], [[1988]]) er pólskur knattspyrnumaður sem spilar með [[Chicago Fire]] og pólska karlalandsliðinu í knattspyrnu. Hann hefur skorað yfir 320 mörk í [[Bundesliga]] og er sá  næstmarkahæsti í deildinni frá upphafi. Í öllum keppnum er Lewandowski með um 760 mörk í meira en 1.120 leikjum. Hann er í 7. eða 14. sæti yfir markahæstu menn allra tíma eftir því hvaða viðmið eru notuð. Hann hefur unnið ýmis verðlaun, þ.á.m. FIFA Best-verðlaunin 2020 og 2021.&lt;ref&gt;[https://m.fotbolti.net/news/19-08-2025/lewandowski-ballon-d-or-er-politik Lewandowski - Ballon d'or er pólitík] Fótbolti.net, sótt 19. ágúst, 2025&lt;/ref&gt;

Lewandowski hóf atvinnuferil sinn árið 2006 með Znicz Pruszków þar sem hann var markahæstur í 2. og 3. deildunum. Árið 2008 fór hann til efstudeildarliðsins [[Lech Poznań]] og vann með þeim deildina ([[Ekstraklasa]]) tímabilið 2009–10.

==Borussia Dortmund==
Árið 2010 hélt Lewandowski til Þýskalands og spilaði með [[Borussia Dortmund]] frá 2010-2014. Hann vann tvo [[Bundesliga]]-titla með félaginu og varð markahæstur eitt tímabil. 

==Bayern==
Lewandowski var 8 ár með [[Bayern München]] þar sem hann blómstraði og vann 6 deildartitla, marga bikartitla og [[Meistaradeild Evrópu]]. Haustið 2015 skoraði hann 5 mörk á 9 mínútum í leik gegn [[VfL Wolfsburg]] þar sem hann kom inn á sem varamaður. Á tímabilinu 2016-2017 skoraði hann 30 mörk; var markahæstur í deildinni og var valinn leikmaður tímabilsins í Bundesliga. Tímabilið 2019-2020 varð hann markahæstur í Bundesliga og var það í fjórða skipti sem hann hlaut þann heiður. Lewandowski hlaut UEFA verðlaun sem leikmaður tímabilsins 2019-2020. Þá skoraði hann 55 mörk í 47 leikjum. Hann þótti líklegur til að hneppa [[Ballon d'Or]] en þeim var aflýst vegna [[COVID-19]]. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/54375836 Uefa awards: Bayern Munich's Robert Lewandowski wins men's Player of the Year] BBC, skoðað 1. okt, 2020&lt;/ref&gt;
Hann hlaut einnig verðlaun FIFA sem leikmaður ársins 2020. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/football/55354762
BBC News - Best Fifa Football Awards 2020: Robert Lewandowski wins best men's player of the year] BBC, skoðað 17/12 2020. &lt;/ref&gt;
Í lokaleik tímabilsins 2020-2021 skoraði hann á síðustu mínútunni í 5-2 sigri á Augsburg. Hann sló þar með tæpt 50 ára met [[Gerd Müller]]s og náði 41 marki skoruðu á einu tímabili í Bundesliga. Í byrjun næsta tímabils náði hann 300. marki sínu fyrir Bayern og það 300. í Bundesliga. Hann sló svo aftur met 
Müllers þegar hann skoraði 43 mörk í deildinni á einu ári. &lt;ref&gt;[https://www.bbc.com/sport/football/59702618 Lewandowski breaks Mullers record]BBC Sport&lt;/ref&gt;

Í maí 2022 tilkynnti Lewandowski að tími sinn hjá Bayern væri búinn. Hann var þá orðaður við Barcelona, PSG og Chelsea.

== FC Barcelona ==
Í júlí 2022 gerði Lewandowski 4 ára samning við [[FC Barcelona]] fyrir 50 milljón evrur.&lt;ref&gt;[https://www.bbc.co.uk/sport/football/61673534 BBC News - Robert Lewandowski: Barcelona agree deal with Bayern Munich for 50m euros] BBC, sótt 19/7 2022&lt;/ref&gt;

Hann skoraði þrennu í fyrsta meistaradeildarleik sínum fyrir félagið. Lewandowski vann La Liga á sínu fyrsta tímabili fyrir félagið og varð markahæstur í deildinni.

Lewandowski yfirgaf Barcelona sumarið 2026 og hafði þá unnið þrjá deildartitla á fjórum árum með félaginu. &lt;ref&gt;[https://m.fotbolti.net/news/16-05-2026/lewandowski-yfirgefur-barcelona-i-sumar-stadfest Lewandowski yfirgefur Barcelona í sumar (Staðfest)] Fótbolti.net, sótt 16. maí 2026&lt;/ref&gt;

==Landslið==
Lewandowski hefur spilað með landsliði Póllands frá 2008. Hann hefur verið valinn pólskur leikmaður ársins níu sinnum.

==Tenglar==
*[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=7835 90minut.pl]
*[https://www.transfermarkt.pl/robert-lewandowski/profil/spieler/38253 transfermarkt.pl] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190722130840/https://www.transfermarkt.pl/robert-lewandowski/profil/spieler/38253 |date=2019-07-22 }}
*[https://www.national-football-teams.com/player/27416/Robert_Lewandowski.html national-football-teams.com]

==Heimild==
{{commonscat|Robert Lewandowski}}
* {{wpheimild|tungumál= en|titill= Robert Lewandowski|mánuðurskoðað= 4. maí|árskoðað= 2018 }}

==Tilvísanir==
{{stubbur|æviágrip}}
{{fe|1988|Lewandowski, Robert}}


{{DEFAULTSORT:Lewandowski, Robert  }}
[[Flokkur:Pólskir knattspyrnumenn]]</text>
      <sha1>f82ghcjo1wlnok43irjlome3ryawj41</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sameinaða Arabalýðveldið</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144327</id>
    <revision>
      <id>1984787</id>
      <parentid>1946595</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T00:17:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984787</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6092" sha1="ppohk0santqh92hdavulqtspbhtqz2r" xml:space="preserve">{{Land
|nafn = Sameinaða arabalýðveldið
|nafn_á_frummáli = {{lang|ar|الجمهورية العربية المتحدة}}
|nafn_í_eignarfalli = Sameinaða arabalýðveldisins
|fáni = Flag of the United Arab Republic (1958–1971), Flag of Syria (1980–2024) (stars variant 2).svg
|alt = 
|skjaldarmerki = Coat of arms of the United Arab Republic (1958–1971).svg
|alt1 = 
|staðsetningarkort = United Arab Republic (orthographic projection).svg
|alt2 = 
|kjörorð = 
|kjörorð_tungumál = 
|kjörorð_þýðing =
|þjóðsöngur = „Walla Zaman Ya Selahy“&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.nationalanthems.info/eg-79.htm|title=Egypt (1961–1979)|work=nationalanthems.info}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;&lt;big&gt;{{lang|ar|والله زمان يا سلاحي}}&lt;/big&gt;&lt;br/&gt;&lt;small&gt;(''Það er langt um liðið, vopnið mitt'')&lt;/small&gt;
|tungumál = [[Arabíska]]
|höfuðborg = [[Kaíró]]
|stjórnarfar = [[Flokksræði]]
|titill_leiðtoga1 = [[Forseti]]
|nafn_leiðtoga1 = [[Gamal Abdel Nasser]]
|staða = 
|staða_athugasemd = 
|atburður1 = Stofnun
|dagsetning1 = [[1. febrúar]] [[1958]]
|atburður2 = Upplausn
|dagsetning2 = [[5. október]] [[1961]]
|atburður3 = 
|dagsetning3 = 
|dagsetningar = 
|ESBaðild = 
|stærðarsæti = 
|flatarmál = 1.166.049
|hlutfall_vatns = 
|fólksfjöldi = 32.203.000
|mannfjöldaár = 1961
|mannfjöldasæti = 
|íbúar_á_ferkílómetra = 28
|VLF_ár = 
|VLF = 
|VLF_sæti = 
|VLF_á_mann = 
|VLF_á_mann_sæti= 
|VÞL_ár = 
|VÞL = 
|VÞL_sæti = 
|gjaldmiðill = [[Egypskt pund]] (Egyptaland og Gaza)&lt;br /&gt;[[Sýrlenskt pund]] (Sýrland)
|tímabelti = 
|umferð =
|tld = 
|símakóði = 
|neðanmálsgreinar =
}}
'''Sameinaða arabalýðveldið''' ({{lang|ar|لجمهورية العربية المتحدة}} eða ''al jumhūrīya al-ʕarabīya al-muttaĥida'' á [[Arabíska|arabísku]]) var stjórnarsamband milli [[Egyptaland]]s og [[Sýrland]]s sem var við lýði frá 1. febrúar 1958 til 5. október 1961. 

Sambandið varð til að frumkvæði Sýrlendinga, sem óttuðust að kommúnistar kynnu að fremja valdarán í landi sínu. Sameining ríkjanna tveggja átti að vera liður í stofnun stærra ríkis allra [[Arabar|arabískra þjóða]]. Arabísk [[þjóðernishyggja]] naut mikils fylgis á þessum tíma og [[Gamal Abdel Nasser]] Egyptalandsforseti naut mikilla vinsælda um allan arabaheiminn eftir að hann bauð Bretum og Frökkum birginn í [[Súesdeilan|Súesdeilunni]] árið 1956. Því var naut hugmyndin um að sameinast Egyptalandi talsverðs stuðnings í Sýrlandi.

Eftir að stofnun arabalýðveldisins var tilkynnt í febrúar 1958 voru haldnar þjóðaratkvæðagreiðslur til að staðfesta sameiningu ríkjanna; opinber niðurstaða atkvæðagreiðslanna var að 99,99 prósent Egypta og 99,9 prósent Sýrlendinga samþykktu hana. Ríkið notaði svartan, hvítan og rauðan fána með tveimur stjörnum, hinn sama og [[Fáni Sýrlands|Sýrland notaði]] frá 1980 til 2024.

Stjórnarskrá var sett til bráðabirgða í lýðveldinu þann 5. mars 1958. Líkt og í Egyptalandi voru allir stjórnmálaflokkar bannaðir í Sýrlandi. Landinu var stýrt af landsþingi 200 fulltrúa frá Egyptalandi og 200 frá Sýrlandi sem Nasser forseti útnefndi. Helmingur þingfulltrúanna átti að vera af egypsku og sýrlensku þingunum en hinn helmingurinn af sameinuðu þingi lýðveldisins. Egyptaland og Sýrland áttu áfram að sjá um eigin innanríkismál en þó varð nokkur miðstjórnarvæðing.

Samfélagsumskipti Nassers voru komin miklu lengra á leið í Egyptalandi en Sýrlandi. Í Egyptalandi hafði hann þjóðnýtt ýmis einkarekin fyrirtæki án verulegrar mótspyrnu þar sem þau höfðu tilheyrt útlendingum. Í Sýrlandi átti breiðari hópur þessi fyrirtæki og til var þróaðari millistétt með pólitísk áhrif. Nasser stjórnaði hernum og stjórnsýslunni. Sýrlenski [[Ba'ath-flokkurinn]] var hugmyndafræðilega svipaður Nasser en Nasser reyndi ekki að vinna í bandalagi við þá heldur reiddi hann sig á tryggð hersins og ofurstans Abdúl Hamid Sarraj.

Í Sýrlandi jókst andstaða við sambandið við Egyptaland smám saman. Sýrlenskum hermönnum líkaði ekki að vera settir undir egypska herforingja og [[Sádi Arabía]] gaf sýrlenskum [[Bedúínar|bedúínum]] fjárstyrk til að koma í veg fyrir að Nasser gæti öðlast tryggð þeirra. Mörgum Sýrlendingum mislíkaði einnig landeignarumbætur í egypskum stíl og sökuðu þær um að skaða sýrlenskan landbúnað. Stuðningur við kommúnista jókst og menntamenn Ba'ath-flokksins sem höfðu stutt sameiningu ríkjanna fóru að hafna [[flokksræði]] Nassers.&lt;ref&gt;{{cite journal|last=Tsourapas|first=Gerasimos|year=2016|title=Nasser’s Educators and Agitators across al-Watan al-‘Arabi: Tracing the Foreign Policy Importance of Egyptian Regional Migration, 1952–1967|url=http://www.gtsourapas.net/wp-content/uploads/2016/01/BJMES_Tsourapas.pdf|journal=British Journal of Middle Eastern Studies|volume=43 | issue = 3 |pages=324–341|via=|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161120151508/http://www.gtsourapas.net/wp-content/uploads/2016/01/BJMES_Tsourapas.pdf|archivedate=2016-11-20|df=|doi=10.1080/13530194.2015.1102708}}&lt;/ref&gt; Nasser tókst ekki að leysa úr ágreiningsmálum í Sýrlandi þar sem hann var þeim ekki kunnugur og í stað þess að útnefna Sýrlendinga til að stjórna Sýrlandi setti hann egypska trúnaðarmenn sína í stjórnarembætti þar í landi.&lt;ref&gt;Aburish, Said K. (2004), ''Nasser, the Last Arab'', New York: St. Martin's Press, p. 185.&lt;/ref&gt;

Þann 28. september árið 1961 framdi hópur sýrlenskra herforingja valdarán í Sýrlandi og leystu upp sambandið við Egyptaland.

Sameinaða arabalýðveldið var einnig formlega í stjórnarsambandi við [[Norður-Jemen]] frá 1958 til 1961 en þetta stjórnarsamband var eingöngu á pappírnum.

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;

[[Flokkur:Saga Egyptalands]]
[[Flokkur:Saga Sýrlands]]
[[Flokkur:Fyrrum Afríkuríki]]
[[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]]
[[Flokkur:Stofnað 1958]]
[[Flokkur:Lagt niður 1961]]</text>
      <sha1>ppohk0santqh92hdavulqtspbhtqz2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>144424</id>
    <revision>
      <id>1984676</id>
      <parentid>1902629</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10424" sha1="airy6uigt3y69ow0ruhhynear2bgfom" xml:space="preserve">{{Stjórnmálaflokkur
|flokksnafn_íslenska = Jafnaðarmannaflokkur Þýskalands
|flokksnafn_formlegt = Sozialdemokratische Partei Deutschlands
|mynd = [[Mynd:SPD-Logo 2022 (rot).svg|150px|center|]]
|fylgi = {{lækkun}} 16,4%¹
|litur = #EB001F
|leiðtogi= [[Saskia Esken]] og [[Lars Klingbeil]]
|aðalritari= [[Matthias Miersch]]
|varaleiðtogi={{Collapsible list|title=Sjá lista|[[Klara Geywitz]]&lt;br&gt;[[Hubertus Heil]]&lt;br&gt;[[Serpil Midyatli]]&lt;br&gt;[[Achim Post]]&lt;br&gt;[[Anke Rehlinger]]}}
|stofnár = {{start date and age|1863|5|23}}
|höfuðstöðvar = Willy-Brandt-Haus&lt;br&gt;D-10911 [[Berlín]]
|hugmyndafræði = [[Sósíaldemókratismi|Jafnaðarstefna]]
|einkennislitur = Rauður {{Colorbox|#EB001F}}
|félagatal = {{lækkun}} 404.305 (2021)&lt;ref name=&quot;Membership-09-2021&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article233558060/Bundestagswahl-2021-73-000-FDP-verzeichnet-starkes-Mitglieder-Wachstum.html|title=73.000 – FDP verzeichnet starkes Mitglieder-Wachstum|date=17 October 2021|language=de|website=welt}}&lt;/ref&gt;
|vettvangur1 = Sæti á sambandsþinginu
|sæti1 = 120
|sæti1alls = 736
|vettvangur2 = Sæti á sambandsráðinu
|sæti2 = 19
|sæti2alls = 69
|vettvangur3 = Sæti á Evrópuþinginu
|sæti3 = 14
|sæti3alls = 96
|vefsíða = {{URL|spd.de}}
|fótnóta =¹Fylgi í þingkosningum 2025
|bestu kosningaúrslit = 
|verstu kosningaúrslit = }}
'''Jafnaðarmannaflokkur Þýskalands''' ('''''Sozialdemokratische Partei Deutschlands''''' eða '''SPD''' á [[Þýska|þýsku]]) er [[Þýskaland|þýskur]] stjórnmálaflokkur. Flokkurinn var stofnaður árið 1863 og er því elsti starfandi stjórnmálaflokkur í Þýskalandi. Auk þess er flokkurinn eini starfandi flokkur sambandslýðveldisins Þýskalands sem var til í svipaðri mynd fyrir [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinna]]. Ásamt [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilega demókrataflokknum]] er Jafnaðarmannaflokkurinn fjölmennasti stjórnmálaflokkur landsins og telur til sín um 404.000 meðlimi. Eftir seinna stríð var flokkurinn lengi eini stóri [[Vinstristefna|vinstriflokkurinn]] í landinu en þetta breyttist með stofnun flokksins ''[[Vinstriflokkurinn (Þýskaland)|Die Linke]]'', sem hneigist lengra til vinstri.

==Söguágrip==
Lýðræðisleg [[Sósíaldemókratismi|jafnaðarstefna]] í Þýskalandi á sér uppruna í [[Marsbyltingin|marsbyltingunni]] árið 1848 en hún þróaðist mjög á tíma [[Þýska keisaraveldið|þýska keisaraveldisins]]. Flokkurinn átti erfitt uppdráttar á fyrstu árum sínum því íhaldssamari flokkar settu árin 1878 og 1890 andsósíalísk lög sem bönnuðu starfsemi sósíaldemókratískra hreyfinga. Flokknum tókst engu að síður að hljóta flest atkvæði allra flokka í kosningum ársins 1912 en fékk ekki að mynda eigin ríkisstjórn fyrr en eftir fall þýska keisaraveldisins og stofnun [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldisins]] árið 1918. Uppgangur [[Kommúnistaflokkur Þýskalands|þýska kommúnistaflokksins]] og [[Kreppan mikla|efnahagskreppan sem skók heiminn]] á fjórða áratugnum hjó á vinsældir Jafnaðarmanna. Jafnaðarflokkurinn var eini flokkurinn sem greiddi atkvæði gegn neyðarlögunum árið 1933 sem veittu [[Adolf Hitler]] einræðisvald. Jafnaðarmönnum tókst þó ekki að koma í veg fyrir valdatöku [[Nasistaflokkurinn|nasista]]. Nasistarnir bönnuðu starfsemi Jafnaðarmannaflokksins, ofsóttu meðlimi hans og settu suma þeirra í fyrstu útrýmingarbúðir sínar. Margir fyrrum meðlimir flokksins tóku þátt í andspyrnuhreyfingum gegn nasistastjórninni. 

Eftir seinni heimsstyrjöldina var lýðræði endurreist í [[Vestur-Þýskaland]]i og Jafnaðarmenn náðu fyrri stöðu sinni sem eitt helsta stjórnmálaafl landsins. Í [[Austur-Þýskaland]]i voru Jafnaðarmenn hins vegar þvingaðir til að sameinast Kommúnistaflokknum og mynda með með honum [[Sósíalíski einingarflokkurinn|Sósíalíska einingarflokkinn]]. Að nafninu til átti einingarflokkurinn að vera samfylking þýskra vinstriafla en í reynd varð hann aðeins framhald af Kommúnistaflokknum undir öðru nafni þar sem raddir hófsamari jafnaðarmanna hlutu engan hljómgrunn. Austur-Þýskaland var [[flokksræði]] einingarflokksins til ársins 1990.

Í Vestur-Þýskalandi var Jafnaðarmannaflokkurinn lengi í stjórnarandstöðu og komst ekki aftur í ríkisstjórn fyrr en árið 1972 á kanslaratíðum [[Willy Brandt]] og [[Helmut Schmidt]]. Jafnaðarmenn sátu við stjórn Þýskalands til ársins 1982 en eyddu síðan 18 árum í stjórnarandstöðu vegna innanflokksdeilna. [[Gerhard Schröder]] vann þingkosningar fyrir flokkinn árið 1998 með miðjusinnuðum stefnumálum og setti árið 2003 hin umdeildu „Agenda 2010“-lög sem drógu mjög úr ríkisútgjöldum til velferðarmála. Enginn einhugur var meðal Jafnaðarmanna um þessi lög og margir vinstrisinnaðari flokksmeðlimirnir sögðu sig í kjölfarið úr flokknum og stofnuðu árið 2007 vinstriflokkinn ''[[Vinstriflokkurinn (Þýskaland)|Die Linke]]''. Enn hefur Jafnaðarmannaflokkurinn ekki markað afgerandi stefnu vegna ágreinings milli vinstri- og miðjusinnaðari meðlima sinna.

Flokkurinn hlaut stöðugt betri kosningar frá sjötta áratugnum fram á þann áttunda en fylgi hans staðnaði frá 1970 til 2000. Flokkurinn hefur beðið fylgishrun síðasta áratuginn. Flokkurinn hefur sögulega sótt mest fylgi sitt til verkamanna en sækir nú fremur fylgi til hærra launaðra og til opinberra starfsmanna. Í héraðsstjórnum nýtur flokkurinn meira fylgis í vesturhluta Þýskalands og stýrir sjö ríkjum sambandsríkisins af sextán.

Jafnaðarmannaflokkurinn rétti óvænt nokkuð úr kútnum í þingkosningum árið 2021, þar sem hann varð stærsti flokkurinn á þingi í fyrsta sinn frá árinu 2002 með um 25,7 prósent atkvæða.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Jafnaðarmannaflokkurinn lýsir yfir sigri|url=https://www.ruv.is/frett/2021/09/27/jafnadarmannaflokkurinn-lysir-yfir-sigri|höfundur=Ásrún Brynja Ingvarsdóttir|útgefandi=[[RÚV]]|ár=2021|mánuður=27. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=27. september}}&lt;/ref&gt; Velgengni þeirra var rekin til óvæntra vinsælda kanslaraefnis flokksins, [[Olaf Scholz|Olafs Scholz]], sem naut mikils stuðnings Þjóðverja sem eftirmaður [[Angela Merkel|Angelu Merkel]] á kanslarastól.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Þýskir Jafnaðar­menn á mikilli siglingu|url=https://www.visir.is/g/20212150309d/thyskir-jafnadar-menn-a-mikilli-siglingu|höfundur=Atli Ísleifsson|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2021|mánuður=2. september|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=6. september}}&lt;/ref&gt; Í kjölfar kosninganna mynduðu jafnaðarmenn nýja ríkisstjórn ásamt [[Sambandið 90/Græningjarnir|Græningjum]] og [[Frjálsi demókrataflokkurinn|Frjálsum demókrötum]] með Scholz sem kanslara.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Fyrst­a þriggj­a flokk­a stjórn­in í sögu Þýsk­a­lands|url=https://www.frettabladid.is/frettir/fyrsta-thriggja-flokka-stjornin-i-sogu-thyskalands/|höfundur=Þorvaldur S. Helgason|útgefandi=''[[Fréttablaðið]]''|ár=2021|mánuður=24. nóvember|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=25. nóvember}}&lt;/ref&gt; 

Í þingkosningunum 2024 fékk Jafnaðarmannaflokkurinn aðeins 16 prósent atkvæða og lenti í þriðja sæti á eftir Kristilegum demókrötum og [[Valkostur fyrir Þýskaland|Valkosti fyrir Þýskaland]].&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url= https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-02-24-allt-stefnir-i-ad-friedrich-merz-verdi-naesti-kanslari-437196 |titill= Allt stefnir í að Friedrich Merz verði næsti kanslari|skoðað=25. febrúar 2025|dags= 24. febrúar 2025 |höfundur=Markús Þ. Þórhallsson|útgefandi=[[RÚV]]}}&lt;/ref&gt;

==Leiðtogar Jafnaðarmannaflokksins==
Leiðtogar Jafnaðarmannaflokksins frá því eftir seinna stríð hafa verið:

{|class=&quot;wikitable&quot;
|-
!colspan=2|Leiðtogi
!Ár
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |1 
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Kurt Schumacher]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1946–1952
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white&quot; |2
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Erich Ollenhauer]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1952–1963
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |3
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Willy Brandt]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1964–1987
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |4
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Hans-Jochen Vogel]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1987–1991
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |5
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Björn Engholm]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1991–1993
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |6
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Rudolf Scharping]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1993–1995
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |7
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Oskar Lafontaine]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1995–1999
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |8
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Gerhard Schröder]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 1999–2004
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |9
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Franz Müntefering]] &lt;small&gt;(Fyrra skipti)&lt;/small&gt;
|2004–2005
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |10
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Matthias Platzeck]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2005–2006
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |11
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Kurt Beck]]
| 2006–2008
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |(9)
|style=&quot;width:200px;&quot;|Franz Müntefering &lt;small&gt;(Seinna skipti)&lt;/small&gt;
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2008–2009
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |12
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Sigmar Gabriel]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2009–2017
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |13
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Martin Schulz]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2017–2018
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |14
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Andrea Nahles]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2018–2019
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |15
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Saskia Esken]] &amp;&lt;br&gt;[[Norbert Walter-Borjans]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2019–2021
|-
!style=&quot;background:#EB001F; color:white;&quot; |16
|style=&quot;width:200px;&quot;|[[Saskia Esken]] &amp; [[Lars Klingbeil]]
|style=&quot;width:125px;&quot;| 2021-
|-
|}

== Heimild ==
* {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = Parti social-démocrate d'Allemagne | mánuðurskoðað = 2. júní | árskoðað = 2018}}

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
[[Flokkur:Jafnaðarflokkar]]
[[Flokkur:Þýskir stjórnmálaflokkar]]
[[Flokkur:Stofnað 1863]]</text>
      <sha1>airy6uigt3y69ow0ruhhynear2bgfom</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Listi yfir morð á Íslandi frá 2000</title>
    <ns>0</ns>
    <id>147910</id>
    <revision>
      <id>1984746</id>
      <parentid>1983640</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:51:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58025-28</username>
        <id>122427</id>
      </contributor>
      <comment>/* 20. apríl */  - Leiðrétti stafsetningu</comment>
      <origin>1984746</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93855" sha1="f95cp3lu2omexklj9p0ucjvrlp64bdp" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;mw-collapsible&quot; style=&quot;float: right&quot;&gt;
&lt;div  style=&quot;text-align: center; &quot;&gt;Listar yfir [[morð á Íslandi]]&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Þetta er listi yfir [[morð á Íslandi]] frá árinu 2000.
=2000 - 2009=
==2000==
=== 18. mars 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skýtur föður sinn með riffli, mögulega af slysni.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Húsavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~66 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~21 árs sonur hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 4 mánuðir
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Jón Frímann Jónsson (1934–2000) lést af völdum skotsára sem hann hlaut í höfuð. Sonur hans, f. 1979, sat við rúmgafl föður síns sem svaf og ætlaði að svipta sjálfan sig lífi. Jón vaknaði og greip til riffilsins sem sonurinn hélt á og hleypti hann þá af. Sagðist sonurinn hafa hleypt af tveimur skotum til viðbótar í sturlun. Ákvað hann að láta dauða föður síns líta út eins og sjálfsvíg þar til hann gæti sagt systkinum sínum frá því að hann væri valdur að dauða hans. Ekki fór það eftir og þremur dögum eftir að Jón hafði verið skotinn var sonurinn handtekinn. Sönnunargögn ýttu undir frásögn sonarins og voru þau tekin til refsilækkunar. Hann hlaut '''4 mánaða''' fangelsisdóm.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=200432&amp;pageId=3018122&amp;lang=is&amp;q=%DE%F3r%F0i%20Braga%20J%F3nssyni Fjögurra mánaða fangelsi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3005105 Ákvað að fyrirfara sér við rúmstokk föður síns][http://www.haestirettur.is/domar?nr=1418 Ákæruvaldið gegn Þórði Braga Jónssyni]&lt;/ref&gt;
|}

=== 15. apríl 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona stungin ítrekað með hníf
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~22 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 18 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Áslaug Óladóttir (1980–2000) stungin 28 sinnum og lést hún af áverkum sínum. Morðið talið sérstaklega hrottalegt. Rúnar Bjarki Ríkharðsson (1978–) játaði verknaðinn, ásamt öðrum brotum á borð við líkamsárásir og nauðgun á sama svæði og tíma og morðið átti sér stað. Rúnar var ekki talinn eiga sér neinar málsbætur og var dæmdur til '''18''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjaness þann 20. desember 2000, og staðfesti Hæstiréttur þann dóm þann 23. maí 2001.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2237&amp;leit=t Dómur í máli Rúnars Bjarka Ríkharðssonar][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2000/12/20/22_ara_karlmadur_daemdur_i_18_ara_fangelsi_fyrir_mo/ 22 ára karlmaður dæmdur í 18 ára fangelsi fyrir morð, nauðganir og líkamsárás]&lt;/ref&gt;
|}

=== 27. maí 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Konu hrint fram af svölum á 10. hæð í blokk
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 21 árs kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 23 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Áslaug Perla Kristjónsdóttir (1979–2000) lést af áverkum sínum eftir að hafa fallið af 10. hæð fjölbýlishúss í Kópavogi. Ásgeir Ingi Ásgeirsson (1976–) var ákærður fyrir morðið en hann neitaði sök. Mikið var tekist á fyrir rétti um hvort um slys væri að ræða eða ásetning. Hæstiréttur taldi óvéfengjanlegt að Ásgeir hafi veist að Áslaugu og hrint henni fram af svölum í íbúð hans eftir að hún neitaði honum um samfarir. Ásgeir lýsti síðar yfir ábyrgð á dauða Áslaugar. Ásgeir var dæmdur til '''14''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 21. júní 2001.&lt;ref&gt;[https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=14b36268–4627–41ef-8858–862646e7a6de Dómur í máli Ásgeirs Inga Ásgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3009511 Sýknu er krafist á grundvelli vafaatriða]&lt;/ref&gt;
|}

=== 23. júlí 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~48 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hallgrímur Elísson (1952–2000) lést eftir að þrengt hafði verið að hálsi hans þar sem hann lá á dýnu í íbúð í Reykjavík. Bergþóra Guðmundsdóttir (1961–2014) var ákærð í málinu en hún neitaði sök. Hún og Hallgrímur voru bæði gestkomandi í íbúðinni en þau, húsráðandi og annar gestur höfðu setið við drykkju og mögulega neytt annarra lyfja að kvöldi morðsins. Þrátt fyrir gloppóttann vitnisburð var talið óyggjandi að Bergþóra hefði framið morðið. Hún var dæmd til '''14''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars 2001. Hæstiréttur staðfesti þann dóm 14. júní 2001.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=1945&amp;leit=t Dómur í máli Bergþóru Guðmundsdóttur][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3013911 Kona dæmd fyrir að kyrkja mann: 14 ára fangelsi]&lt;/ref&gt;
|}

=== 8. nóvember 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður sleginn í höfuð með hamri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~27 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~33 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Einar Örn Birgisson (1973–2000) fannst myrtur, en hann var sleginn fjórum sinnum í höfuðið með hamri. Atli Guðjón Helgason (1967–) játaði á sig morðið viku síðar, en hann hafði áður reynt að hylja og losa sig við sönnunargögn. Dómarar töldu Atla hafa banað Einari af ásetningi og því hefði hann ekkert sér til málsbóta. Atli var dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 29. maí 2001.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/domur_i_mali_akaeruvaldsins_gegn_atla_helgasyni/ Dómur í máli ákæruvaldsins gegn Atla Helgasyni][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp]&lt;/ref&gt;
|}
== 27. október 2001==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður stunginn ítrekað með hníf, laminn með kylfu, og kæfður með plastpoka. Morðinginn taldi að verið væri að veitast að sér kynferðislega.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~44 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~25 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Finnbogi Sigurbjörnsson (1957–2001) fannst látinn í garði í Breiðholti. Ásbjörn Leví Grétarsson (1976–) gekkst við morðinu, en hann og Finnbogi höfðu hist í miðbæ Reykjavíkur og farið saman heim til Ásbjörns til að reykja maríjúana. Ásbjörn sagði viðleitni Finnboga hafa orðið kynferðislega og að það hafi minnt hann á misnotkun sem hann varð fyrir í æsku. Við þá minningu hafi hann sturlast og fundist hann vera að veitast að þeim sem hafði misnotað hann, en ekki að Finnboga, og fundist hann þurfa að deyða brotamanninn. Ásbjörn náði í eldhúshníf og stakk hann Finnboga átta sinnum í bringu og bak og skar hann níu sinnum þvert yfir háls hans. Finnbogi lést þó ekki við þetta svo að Ásbjörn náði í hafnarboltakylfu og sló Finnboga um tíu þungum höggum í höfuðið. Þar sem Finnbogi andaði enn, þrátt fyrir árásir Ásbjörns, náði Ásbjörní plastpoka og setti yfir höfuð Finnboga. Þegar Finnbogi hafði loks gefið upp öndina, dró Ásbjörn hann út úr íbúð sinni og yfir í nærliggjandi garð. Blóðslóð lá frá íbúðinni og að líkinu og var hún um 80 metra löng. Ásbjörn var byrjaður að þrífa blóð af áhöldunum sem hann notaði og af gólfinu þegar lögreglu bar að garði. Ásbjörn var dæmdur '''ósakhæfur''' sökum sturlunar og geðrofs, og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3022255 Morðið við Bakkasel: Ástæða liggur ekki fyrir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3426305 Morðrannsókn miðar vel][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/661668/ Ákærður fyrir manndráp][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/666167/ Hrottafengin og langvinn atlaga][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3031509 Áfram í öryggisgæslu á Sogni]&lt;/ref&gt;
|}

==2002==
=== 18. febrúar 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður undir áhrifum fíkniefna ræðst á annan með kjötexi án ástæðu.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~51 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~24 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Óskarsson (1951–2002) fannst látinn á Víðimel í Reykjavík. Bragi hafði hlotið mörg högg í höfuð og andlit sem höfðu verið veitt með kjötexi, slaghamri og sveðju. Sömu nótt og Braga var ráðinn bani var brotist inn á dekkjaverkstæði við Ægisíðu, en vísbendingar þaðan leiddu lögreglu til innbrotsþjófsins sem reyndist einnig vera morðingi Braga. Hafði morðinginn, Þór Sigurðsson (1978–), rekist á Braga og myrt hann engöngu vegna þess að Bragi varð á vegi hans. Þór var undir miklum áhrifum fíkniefna þegar bæði innbrotið og morðið áttu sér stað. Hann játaði verknaðinn og vísaði lögreglu á morðvopnin og blóðug föt í ruslatunnu rétt hjá morðstaðnum. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Þór til '''16''' ára fangelsisvistar þann 8. janúar 2003.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2130511 Fíkill framdi morð á leið heim úr innbroti][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/653053/?item_num=41&amp;dags=2002–02-19 Maður handtekinn grunaður um morðið][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/01/08/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_mord/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir morð]&lt;/ref&gt;
|}

=== 6. mars 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona stingur mann sinn eftir að hann barði hana.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~50 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára sambýliskona hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Steindór Kristinsson (1952–2002) var stunginn í bringu og kvið og lést 18 dögum síðar af lungnabilun vegna bráðrar lungnabreytingar og lungnabólgu í kjölfar þess. Steindór er talinn hafa barið sambýliskonu sína í andlitið að kvöldi árásarinnar en sambýliskonan, Sigurhanna Vilhjálmsdóttir (1963–2019), er sögð hafa reiðst heiftarlega og ráðist á Steindór eftir að hann barði hana. Sigurhanna bar við minnisleysi sökum ölvunar, en hún hlaut '''8''' ára dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. október 2002.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/694913/ Dæmd í átta ára fangelsi fyrir manndráp]&lt;/ref&gt;
|}

=== 27. apríl 2002 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona kyrkir níu ára dóttur sína
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~9 ára stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~38 ára móðir stúlkunar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæf
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Níu ára stúlka lést eftir að móðir hennar þrengdi að hálsi hennar í húsi í Breiðholti aðfaranótt 27. apríl. Mæðgurnar sem bjuggu í Borgarfirði voru gestkomandi í húsinu. Húsráðanda var ekki viðvart um atburðinn fyrr en morguninn eftir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2131743?iabr=on&amp;fbclid=IwAR1fCRfMIOyAZMUOirtQlTEJP5w3obKYLGn-FIzAsXib9h8Wt1RScGpCS_k#page/n0/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%E2%80%9D|title=Fréttablaðið - 81. tölublað (30.04.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}&lt;/ref&gt; Móðir stúlkunnar var dæmd '''ósakhæf''' sökum geðræns ástands og var gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3460668?iabr=on&amp;fbclid=IwAR25XdvGODbml1m6xKxuKFjEkisotSiO6a7i4eD9kUUJ8pl2jiImLldhdPg#page/n3/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%20d%C3%B3ttur%E2%80%9D|title=Morgunblaðið - 305. tölublað (31.12.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 25. maí 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás fyrir utan skemmtistað
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~22 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Baldur Freyr Einarsson og Gunnar Friðrik Friðriksson
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 6 ár, 3 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Magnús Freyr Sveinbjörnsson (1980–2002) varð fyrir grófri líkamsárás af hendi tveggja manna fyrir utan skemmtistaðinn Spotlight í Hafnarstræti í Reykjavík. Magnús lést á spítala rúmri viku eftir að árásin átti sér stað. Allmörg vitni voru að árásinni auk þess sem að atburðurinn náðist á upptöku í öryggismyndavél. Árásarmennirnir gáfu sig fram við lögreglu daginn eftir og voru þá settir í gæsluvarðhald. Þeir voru dæmdir í 3 og 2 ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur, Hæstiréttur lengdi seinna dóma þeirra í '''6''' ár og '''3''' ár.&lt;ref&gt;http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3472193 https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/02/domur_thyngdur_yfir_monnum_sem_urdu_manni_ad_bana_i/&lt;/ref&gt;
|}

=== 26. september 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás á heimili
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~66 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~36 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Ólafsson (1936–2002) var stunginn til bana á heimili sínu að Klapparstíg í Reykjavík, en hann hafði orðið konu sinni að bana í sama húsi 14 árum áður. Banamein var stungusár sem náði inn að hjarta, en hann hafði verið stunginn víða, meðal annars í framhandlegg og kvið. Þegar lögreglu og sjúkrabíl bar að garði var Bragi enn með lífsmarki og gat hann skýrt lögreglu að einhverju leiti frá atburðarásinni. Bragi var látinn þegar komið var upp á sjúkrahús. Að sögn nágranna Braga var mikið blóð á veggjum íbúðarinnar og á gangi hússins. Lögreglan handtók Stein Ármann Stefánsson (1966–2013) sama kvöld. Steinn Ármann hafði áður komið við sögu hjá lögreglu og var hann talinn veikur á geði. Fjölskylda Steins hafði þá þegar lýst yfir áhyggjum sínum af andlegu ástandi Steins, en hún taldi víst að hann gæti reynst hættulegur og framið eitthvert voðaverk. Steinn neitaði til að byrja með að hafa verið valdur að dauða Braga, en viðurkenndi það fljótlega. Vafi lék á um sakhæfi hans, en geðlæknar voru ekki sammála um ástand Steins að kvöldi morðsins. Hæstiréttur dæmdi hann þó að lokum '''ósakhæfan''' og var honum gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni. Hann er talinn hafa verið á sterkum lyfjum er hann framdi verknaðinn og hafi verið haldinn ranghugmyndum. Steinn á að baki langan sakaferil.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2854&amp;leit=t Dómur í máli Steins Stefánssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036552 Hörð átök og blóð upp um veggi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263499&amp;pageId=3697727&amp;lang=is&amp;q=%C1rmann%20Stef%E1nsson Manndrápsmálið á Klapparstíg][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263747&amp;pageId=3706700&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Gæðlæknar ósammála um sakhæfi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=201841&amp;pageId=3054705&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Einnig vandamál á Íslandi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=348436&amp;pageId=5467027&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Sýknaður af ákæru um manndráp]&lt;/ref&gt;
|}

==2004==
=== 31. maí 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir stingur unga dóttur sína með hníf.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~12 ára stelpa
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~43 ára móðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæf
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Guðný Hödd Hildardóttir (1992–2004) fannst stungin til bana á heimili sínu á Hagamel í Reykjavík. Móðir Guðnýjar, Hildur Árdís Sigurðardóttir (1961–2020), hafði veist að Guðnýju og bróður hennar með hníf. Bróður Guðnýjar tókst að flýja úr íbúðinni og fór yfir til vinar síns sem hringdi á lögregluna. Er lögreglan kom heim til Hildar fann hún Guðnýju látna í rúmi sínu, en hún hafði verið stungin margsinnis. Hildur sjálf var illa særð þar sem hún hafði stungið sjálfa sig eftir að hafa sært son sinn og banað dóttur sinni. Hildur var færð á spítala þar sem hennar var gætt, en þaðan var hún síðan færð að Sogni. Hildur hafði áður reynt að fremja sjálfsvíg og hafði einnig sagt í návist annarra að frekar myndi hún drepa sig og börnin sín en að þau yrðu tekin af henni. Kennarar barnanna höfðu að auki lýst yfir áhyggjum af velferð þeirra. Hildur var dæmd '''ósakhæf''' og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349266&amp;pageId=5504819&amp;lang=is&amp;q=manndr%E1p Dæma móður á Hagamel][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349283&amp;pageId=5505301&amp;lang=is&amp;q=Hildur%20%C1rd%EDs%20Sigur%F0ard%F3ttir Sagðist frekar drepa börnin en láta þau frá sér][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5484396 Man ekki eftir að hafa banað dóttur sinni][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/803791/ Guðný Hödd Hildardóttir]&lt;/ref&gt;
|}

=== 4. júlí 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður myrðir sína fyrrverandi með kúbeini og losar sig við líkið úti í hrauni.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~34 ára [[Indónesía| indónesísk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~45 ára barnsfaðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Sri Rahmawati (1970–2004) var myrt með kúbeini og taubelti. Morðinginn bar líkið inn í sturtuklefa og þreif það. Setti svo í poka og bar út í bíl. Hann henti farsíma hennar í sjóinn og losaði sig við líkið í hraungjótu í nágrenni Hafnarfjarðar. Morðinginn, Hákon Eydal (1959–), barnsfaðir fórnarlambsins, var dæmdur í '''16''' ára fangelsi 2005.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3759473 Sextán ára fangelsi fyrir morð; grein í Fréttablaðinu 2005]&lt;/ref&gt;
|}

=== 1. nóvember 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~25 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 11 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Sæunn Pálsdóttir (1979–2004) lést eftir að eiginmaður og barnsfaðir hennar þrengdi að hálsi hennar með þvottasnúru aðfaranótt 1. nóvember 2004 á heimili þeirra í Kópavogi. Eiginmaður hennar, Magnús Einarsson, játaði verknaðinn fyrir tengdaforeldrum sínum og lögreglu. Talið er að morðið hafi verið framið af ásetningi, en engu að síður sýndi Magnús iðrun. Héraðsdómur dæmdi Magnús til 9 ára fangelsisvistar en Hæstiréttur þyngdi þann dóm og dæmdi Magnús til '''11''' ára fangelsisvistar þann 23. febrúar 2006.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3793&amp;leit=t Dómur í máli Magnúsar Einarssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3887405 Dæmdur í ellefu ára fangelsi]&lt;/ref&gt;
|}

=== 13. nóvember 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~32 ára [[Danmörk| Dani]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~29 ára [[Bretland| Breti]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 1½ ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Flemming Tolstrup (1972–2004) lést á veitingastaðnum Traffic í Keflavík aðfaranótt laugardagsins 13. nóvember 2004. Scott McKenna Ramsay (1975–) kýldi Tolstrup í hálsinn með þeim afleiðingum að slagæð rifnaði og blæðing sem Flemming hlaut milli heila og heilahimna leiddi til dauða hans. Ramsey viðurkenndi strax á vettvangi að hafa slegið hann og sagði ástæðuna þá að Flemming hefði stöðugt verið að áreita sambýliskonu hans. Fyrir héraðsdómi hafði Ramsey játað brotið skýlaust og þótti sannað að andlát Flemmings hefði verið bein afleiðing hnefahöggsins sem hann veitti honum. Héraðsdómur Reykjaness dæmdi Scott Mckenna Ramsay í átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuði skilorðsbundið, í október 2005, sem Hæstiréttur Íslands staðfesti 23. mars 2006.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/200660323057/haestirettur-stadfestir-dom-yfir-ramsey Hæstiréttur staðfestir dóm yfir Ramsay] [https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=6c369b81-91ff-442d-b57f-de70ba33bd38 Hæstaréttardómur yfir Ramsay]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

==2005==
=== 15. maí 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás í veislu
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| [[Víetnam| Víetnamskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~33 ára [[Víetnam| víetnamskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Phong Van Vu lést af völdum innvortis blæðinga í brjóstholi. Phong var stunginn í brjóstkassa og víðar með þeim afleiðingum að hnífurinn gekk inn í bæði lungu og lungnaslagæð og í gegnum þind hans. Phong og maður að nafni Phu Tién Nguyén (1972–) voru í veislu í Kópavogi og höfðu deilt í töluverðan tíma um hvor ætti að sýna hinum meiri virðingu sökum aldurs, en það er hefð í heimalandi þeirra að hinn yngri sýni hinum eldi meiri virðingu. Eftir þrálátar deilur á Phong að hafa veitt Phu höfuðhögg og Phu þá reiðst. Hann greip til hnífs sem hann hafði í vasa sínum og lagði til Phong. Vitni á staðnum sögðu að árásin hafi verið einbeitt og af ásetningi og töldu dómarar framburð Phu um að um sjálfsvörn væri að ræða ótrúverðuga. Phu réðst á Phong og veitti honum áverka á hálsi, handlegg, kvið og brjóstkassa sem leiddi hann til dauða. Vitni sem reyndi að stíga á milli hlaut stungusár við mjöðm af völdum Phu. Það tók töluverð átök að stoppa árás Phu, en þegar það hafði tekist reyndi Phu aftur að ráðast á Phong og leitaði að nýjum vopnum. Dómurum þótti Phu ekki eiga sér neinar málsbætur og var hann dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 6. apríl 2006.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3869&amp;leit=t Dómur í máli Phu Tién Nguyén] [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1048795/ Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262693&amp;pageId=3683025&amp;lang=is&amp;q=manndr%E1p Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3868533 Fékk sextán ára dóm fyrir hnífstunguárás] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677227 Ákærður fyrir að drepa mann með hnífsstungum]&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. ágúst 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Keflavíkurstöðin| Herstöðin í Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára kvenkyns [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| (Mögulega) ~21 árs [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður ''(sýknaður)''
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hermaðurinn Ashley Turner (1985–2005) fannst látin í kompu nálægt líkamsræktarstöð hermanna á herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, en hún hafði verið falin þar. Miklir áverkar voru á líkama Turners en hún hafði einnig hlotið stungusár í hnakka sem talið er að hafi leitt hana til dauða. Herlögreglan handtók Calvin Eugene Hill (1984–) sem var talinn hafa ráðist á Turner á stigagangi í blokk á herstöðinni, en vitni lýstu vettvangi eins og sláturhúsi. Turner var enn á lífi er hún fannst en var úrskurðuð látin þegar komið var með hana á hersjúkrahús á Vellinum. Hill og Turner höfðu átt í deilum eftir að Hill hafði stolið greiðslukorti hennar ásamt öðrum hermanni og tekið út af því miklar fjárhæðir. Hill var enn að bíða niðurstöðu í því máli þegar morðið átti sér stað. Bandarískir sérfræðingar voru sendir til landsins til að rannsaka vettvang. Blóð úr Turner fannst á skóm Hill og átti hann yfir höfði sér lífstíðar- eða dauðadóm ef hann yrði fundinn sekur. Herinn tók að fullu við rannsókn málsins eftir að í ljós kom að engir Íslendingar tengdust málinu, og Hill var í kjölfarið fluttur á herstöð bandaríska hersins í Þýskalandi þar sem hann var áfram yfirheyrður. Hann neitaði sök allan tímann og var sýknaður af öllum kærum fyrir herrétti. Kom það varnarliðinu mjög á óvart þar sem allir höfðu talið óvéfengjanlegt að Hill væri morðinginn. Foreldrar Turners voru mjög ósáttir með meðferð málsins og gagnrýndu harðlega hve langan tíma rannsóknin tók. Einnig gagnrýndu þau það að Hill hafi verið leyft að búa í sama stigagangi og Turner þrátt fyrir að hann hafi stolið af henni háum fjárhæðum og hún átt að vitna gegn honum í því máli. Ef engin ný sönnunargögn koma upp sem benda á að einhver annar gæti verið morðingi Turners, eða gefa staðfestingu á sekt Hills, mun engum verða refsað fyrir morðið. Þó flestir telji ótvírætt að Hill sé morðingi Turners, virðist málið vera '''óupplýst'''.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349692&amp;pageId=5529680&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Vitnið reyndi að komast undan][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262012&amp;pageId=3671356&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Stungusár var á hnakka][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=270788&amp;pageId=3858845&amp;lang=is&amp;q=MOR%D0 Ung varnarliðskona stungin til bana][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=358186&amp;pageId=5728633&amp;lang=is&amp;q=Mor%F0 Bandarískir sérfræðingar komnir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272082&amp;pageId=3900500&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Fer fyrir herrétt][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=364371&amp;pageId=5889971&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Valið í kviðdóm fyrir réttarhöld][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277011&amp;pageId=3957677&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Verjendur segja galla vera á rannsókn][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=271599&amp;pageId=3887323&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Gæti verið dæmdur til dauða fyrir morð][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277491&amp;pageId=3968742&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Engum refsað fyrir morðið]&lt;/ref&gt;
|}

=== 20. ágúst 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Uppdópaður maður veitist að félaga sínum með hníf
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14½ ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Halldórsson (1985–2005) fannst látinn í íbúð á Hverfisgötu að morgni menningarnætur 2005. Bragi var gestkomandi í íbúðinni en þar bjó Sigurður Freyr Kristmundsson, ásamt hjónum sem áttu íbúðina. Sigurður, Bragi og húsbóndinn sátu og töluðu saman við eldhúsborðið. Sigurður segist hafa gripið 14 cm flökunarhníf sem þarna var til þess að leggja áherslu á orð sín, en hann kvaðst ekki muna um hvað var rætt. Sigurður segir að hann og Bragi hafi staðið upp samtímis og hnífurinn í kjölfarið stungist í Braga. Vitni segja hins vegar að Bragi hafi setið kyrr og aðeins Sigurður hafi staðið upp. Einnig sagði finnskur réttarmeinafræðingur að töluverðu afli hefði þurft að beita til að stinga Braga á þennan hátt, en hnífurinn gekk í gegnum rússkinnsjakka Braga, skinn, brjósk, lifur og hjarta. Reynt var að bjarga Braga en honum blæddi út. Sigurður flúði vettvang en sneri fljótt aftur og var þá handtekinn af lögreglu. Í blóði hans fannst bæði amfetamín og kókaín, en Sigurður hafði neytt eiturlyfja marga daga í röð fyrir morðið, sem og drukkið áfengi. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Sigurð sakhæfan og til '''14 ára og 6 mánaða''' fangelsisvistar fyrir morðið í febrúar 2006. Sigurður er sonur Kristmundar sem framdi morðið á Guðjóni Atla 1976.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3883000 Rak flökunarhníf beint í hjartastað][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1067341/ Dæmdur til 14 1/2 árs fangelsisvistar][http://www.visir.is/jatadi-a-sig-mord-vid-hverfisgotu/article/2005508240331 Játaði á sig morð við Hverfisgötu][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349710&amp;pageId=5530293&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Þegar fíkniefnaneysla leiðir til morðs]&lt;/ref&gt;
|}

==2007==
=== 29. júlí 2007===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skotinn með riffli. Morðinginn svipti sig svo lífi.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~35 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~38 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Stefán Jónsson (1972–2007) var skotinn til bana á Sæbraut í Reykjavík. Árásarmaðurinn, Tómas Björnsson (1969–2007), notaði tuttugu og tveggja kalibera tékkneskan riffill til verksins. Stefán náði að forða sér áður en árásarmaðurinn skyti aftur og var honum hleypt inn í sendiferðabíl. Ökumaður sendiferðabílsins tók svo eftir því að Stefán hreyfði sig ekki og keyrði hann að Laugardalslaug þar sem hann og starfsmenn laugarinnar reyndu að koma Stefáni aftur til lífs meðan beðið var eftir sjúkrabíl. Stefán var úrskurðaður látinn á Landspítalanum stuttu síðar. Árásarmaðurinn keyrði á Þingvelli þar sem hann svipti sig lífi með sama skotvopni. Skildi hann eftir bréf þar sem hann útskýrði gjörðir sínar. Tómas hafði myrt elskhuga fyrrum konu sinnar.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3969743 Horfði á morðingjann hlaða riffilinn aftur og forðaði sér][http://www.visir.is/myrti-elskhuga-fyrrverandi-konu-sinnar-og-svipti-sig-svo-lifi/article/200770729025 Myrti elskhuga fyrrverandi konu sinnar og svipti sig svo lífi] &lt;/ref&gt;
|}

=== 7. október 2007===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Höfuðáverkar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~44 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Borgþór Gústafsson (1963–2007) lést eftir mikla höfuðáverka. Ákærði, Þórarinn Gíslason, neitaði sök og bar við minnisleysi sökum drykkju og lyfjaneyslu. Dómarar töldu sök Þórarins óvéfengjanlega og var Þórarinn í kjölfarið dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. maí 2008.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200800458&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Þórarins Gíslasonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
== 17. ágúst 2009==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Höfuðáverkar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Friðþjófsson (1978–2009) lést eftir höfuðáverka af völdum Bjarka Freys Sigurgeirssonar (1978–2020) í herbergi Bjarka í Hafnarfirði. Bjarki játaði morðið að hluta og var dæmdur í '''16''' ára fangelsisvist af Héraðsdómi Reykjaness þann 30. nóvember 2009.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200900821&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Bjarka Freys Sigurgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/bjarki-freyr-fekk-16-ar/article/2009470809177 Bjarki Freyr fékk 16 ár]&lt;/ref&gt;
|}
=2010 - 2019=
==2010==
=== 8. maí 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Tilefnislaus líkamsárás.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjanesbær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~53 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Haukur Sigurðsson (1957–2010) lést eftir mikla áverka sem Ellert Sævarsson (1979–) veitti honum. Ellert játaði á sig morðið en hann var bæði undir áhrifum áfengis og amfetamíns er morðið átti sér stað. Ellert mætti Hauki á göngu í Reykjanesbæ og taldi af einhverjum ástæðum að Haukur væri barnaníðingur. Haukur og Ellert þekktust ekki og var árásin að öllu tilefnislaus. Hann veittist að Hauki eftir einhver orðaskipti og barði, sparkaði í hann þar sem hann lá í jörðinni og að endingu kastaði hann hellustein sem hann fann í höfuð Hauks, með þeim afleiðingum að hann lést. Blaðberi fann lík Hauks og hringdi á lögreglu. Ellert var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjaness þann 27. september 2010.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201000585&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Ellerts Sævarssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/sudurnesjamordid--gret-thegar-hann-lysti-mordinu/article/2010348014320 Suðurnesjamorðið][http://www.mbl.is/frettir/forsida/2010/09/09/jatadi_manndrap_fyrir_domi/ Játaði manndráp fyrir dómi][http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ Morðið í Reykjanesbæ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621041923/http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ |date=2010-06-21 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 15. ágúst 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás á heimili
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Hafnarfjörður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~37 ára framkvæmdastjóri sælgætisgerðarinnar Góu
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~23 ára maður ástfanginn af kærustu hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hannes Þór Helgason (1973–2010) var stunginn til bana og játaði Gunnar Rúnar Sigurþórsson (1987–) að hafa myrt Hannes og var hann dæmdur í '''16''' ára fangelsi af hæstarétti árið 2011. Málið tengdist kærustu Hannesar en Gunnar var ástfanginn af henni. Gunnar hafði árinu áður birt myndband af sér þar sem hann lýsti yfir eldheitri ást sinni á þessari kærustu Hannesar.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/haestirettur-daemir-gunnar-runar-i-16-ara-fangelsi/article/2011111019492 Hæstiréttur dæmir Gunnar Rúnar í 16 ára fangelsi 2011]&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. nóvember 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður gengur í skrokk á föður sínum.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 61 árs tónlistarmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 31 árs sonur hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ólafur Þórðarson, tónlistarmaður, (1949–2011) varð fyrir líkamsárás þann 14. nóvember 2010 og lést af völdum þeirra áverka sem hann hlaut í árásinni þann 4. desember 2011. Ákærði, sonur Ólafs, Þorvarður Davíð Ólafsson (1979–2013) játaði að hafa veitt föður sínum áverkana sem leiddu til andláts Ólafs. Þorvarður, sem var undir áhrifum áfengis og fíkniefna, hlaut 14 ára fangelsisdóm í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=bf9a216d-3c7e-430f-8b87-aa0c0ddc7c6c{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.visir.is/g/2011111209593&lt;/ref&gt;
|}

==2011==
=== 12. maí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Heiðmörk]], nærri [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~21 árs kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 25 ára sambýlismaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Þóra Elín Þorvaldsdóttir (1990–2011) var kyrkt af sambýlismanni sínum og barnsföður, Axel Eskfjörð Jóhannssyni, í Heiðmörk. Axel keyrði hana upp á Landspítalann eftir að hún lést og gaf sig fram. Hann var dæmdur '''ósakhæfur''' og var vistaður á réttargeðdeild.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201100849&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Axels Jóhannssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald Axel Jóhannsson leiddur fyrir dómara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181615/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 2. júlí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir kyrkir nýfætt barn sitt og sker í andlit þess
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Nýfætt barn
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Litáen| Litháensk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 2 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Agné Krataviciuté sögð hafa kyrkt nýfætt sveinbarn sitt þar til það lést á baðherbergi á Hót­el Frón. Barnið var líka með skurðáverka á andliti. Agné neitaði sök en var dæmd til '''2''' ára fangelsisvistar þann 28. mars 2012.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101651&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Agné Krataviciuté]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. júlí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður stunginn til bana á veitingastað
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~45 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hilmar Þórir Ólafsson (1966–2011) var stunginn til bana á veitingastaðnum Monte Carlo í Reykjavík. Redouane Naoui (1972–) var sakfelldur fyrir morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 24. nóvember 2011.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101558&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Redouane Naoui]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
== 3. febrúar 2012==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~36 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~23 ára unnusti hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Þóra Eyjalín Gísladóttir (1976–2012) var stungin til bana í Hafnarfirði. Hlífar Vatnar Stefánsson (1989–), unnusti hinnar látnu, játaði á sig morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Hæstarétti þann 17. janúar 2013.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201200349&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Hlífars Vatnars Stefánssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

==2013==
=== 17. mars 2013===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður hristir ungt barn sitt harkalega.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 5 mánaða stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Bretland| Breskur]] faðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 5 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Scott James Carcary var sagður hafa hrist fimm mánaða gamla dóttur sína það harkalega að hún lést nokkrum tímum síðar. Scott neitar sök en var dæmdur í '''5''' ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. apríl 2014.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201301270&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Scott James Carcary]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 7. maí 2013===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Egilsstaðir]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~60 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~25 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Karl Jónsson (1953–2013) stunginn til bana á heimili sínu á Egilsstöðum. Friðrik Brynjar Friðriksson (1988–) var dæmdur í '''16''' ára fangelsi fyrir morðið af Héraðsdómi Austurlands þann 23. október 2013. Hæstiréttur staðfesti þann dóm þann 18. júní 2014.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201300044&amp;Domur=5&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Friðriks Brynjars Friðrikssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/18/stadfestir_16_ara_fangelsisdom/ Staðfestir 16 ára fangelsisdóm]&lt;/ref&gt;
|}

== 27. september 2014==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 26 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 29 ára [[Pólland| pólskur]] eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ríkissaksóknari hefur gefið út ákæru fyrir manndráp á hendur 29 ára gömlum karlmanni, Mariusz Brozio (1985– ). Hann er sakaður um að hafa orðið 26 ára eiginkonu sinni að bana í íbúð þeirra í Stelkshólum þann 27. september 2014. Maðurinn er talinn hafa banað henni með því að þrengja að öndunarvegi hennar.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/g/2015150229693&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |title=Geymd eintak |access-date=2018-12-06 |archive-date=2015-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204001543/http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

==2015==
=== 14. febrúar 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~41 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Pólland| Pólsk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Danuta Kaliszewska stakk sambýlismann sinn til bana á heimili þeirra. Hún var dæmd í '''16''' ára fangelsi. Hún neitaði sök.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/manndrap-i-hafnarfirdi--daemd-i-16-ara-fangelsi/article/2015150719954&lt;/ref&gt;
|}

=== 2. október 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Akranes]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Maður játaði að hafa sett hendur um háls manns á Akranesi og hert að. Hann hefur einnig játað að hafa sett reim um háls mannsins og hert.&lt;ref&gt;http://www.ruv.is/frett/jatar-ad-hafa-hert-ad-halsi-manns-med-reim&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/gunnar-orn-i-16-ara-fangelsi-fyrir-mord] Gunnar Örn í 16 ára fangelsi fyrir morð (RÚV 27.10.2016)&lt;/ref&gt;
|}

=== október 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Mennirnir bjuggu báðir í búsetukjarna fyrir geðfatlaða
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Maður fannst myrtur við Miklubraut. Grunaður maður var handtekinn.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/10/22/manndrap_vid_miklubraut/ Manndráp við Miklubraut] Skoðað 19. janúar 2016.&lt;/ref&gt; Maðurinn sem dó og sá sem ákærður var fyrir manndráp bjuggu í búsetukjarna fyrir geðfatlaða við Hringbraut&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2016160129289] Ákærður fyrir manndráp á Hringbraut (Vísir 25. janúar 2016)&lt;/ref&gt;
|}


== 13. apríl 2016==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skýtur konu sína og síðan sjálfan sig
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Akranes]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 54 ára [[Rússland| rússnesk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Íslenskur eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Guðmundur Valur Óskarsson skaut eiginkonu sína til bana á Akranesi og framdi því næst sjálfsmorð.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/myrti-konu-sina-og-svipti-sig-sidan-lifi/article/2016160419531&lt;/ref&gt; Konan hét Nadezda Edda Tarasova og var rússnesk. Hún var 54 ára en Guðmundur var á sjötugsaldri og hafði glímt við langvarandi veikindi.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/nofn-hjonanna-sem-fundust-latin-a-akranesi/article/2016160419344&lt;/ref&gt;
|}

==2017==
=== 14. janúar 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| [[Grænland| Grænlenskur]] sjómaður tekur stúlku upp í bíl sinni niðri í [[Miðborg Reykjavíkur| miðbæ Reykjavíkur]] og kastar henni út í sjó á [[Suðurland| Suðurlandi]].
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Suðurland]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 20 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 30 ára [[Grænland| grænlenskur]] sjómaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 19 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Birna Brjánsdóttir fannst látin í fjöru við Selvogsvita þann 22. janúar eftir að hafa verið týnd í rúma viku. 2 menn, grænlenskir sjómenn af togaranum ''Polar Nanoq'', voru grunaðir um verknaðinn og sátu í haldi. Síðar beindist grunurinn að öðrum mannanna, Thomasi Möller Olsen sem situr í haldi. Hann neitar enn sök. Blóðblettir úr Birnu fundust meðal annars í bíl sem hann tók á leigu og öryggismyndavélar í Reykjavík og Hafnarfirði náðu myndum af bílnum. Olsen fékk '''19''' ára fangelsisdóm fyrir morðið og fíkniefnainnflutning. Honum til refsiþyngdar var metið að hann hafi reynt að afvegaleiða lögreglu og varpa sök á félaga sinn.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170928711/thomas-fekk-thyngri-dom-fyrir-ad-varpa-sok-a-skipsfelaga-sinn Thomas fékk þyngri dóm fyrir að varpa sök á skipsfélaga sinn] Vísir skoðað 29 sept. 2017.&lt;/ref&gt;
|}

=== 7. júní 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Árásin er talin hafa tengst handrukkun
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| Mosfellsdalur, [[Mosfellsbær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Tveir menn
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|6 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Arnar Jónsson Aspar lést við árás að Æsustöðum í Mosfellsdal. Árásin er talin hafa tengst handrukkun. Sex voru handtekin, fimm karlar og ein kona. &lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/tveir-hinna-handteknu-voru-daemdir-i-februar Tveir hinna handteknu voru dæmdir í febrúar] Rúv, skoðað 8. júní 2017.&lt;/ref&gt;
|}

=== 21. september 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona frá [[Lettland| Lettlandi]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Hælisleitandi frá [[Jemen]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Erlend kona á fimmtugsaldri varð fyrir líkamsárás að kvöldi til á Hagamel 18. Hún varð úrskurðuð látin á Landspítalanum. Tveir karlmenn voru handteknir á vettvangi, annar var erlendur ríkisborgari á fertugsaldri og var hann gestkomandi, en hinn var Íslendingur á þrítugsaldri og búsettur í húsinu. Konan sem lést bjó einnig í húsinu.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170929685/manndrap-a-melunum Manndráp á Melunum] Vísir, skoðað 22. september 2017.&lt;/ref&gt; Maðurinn var hælisleitandi frá [[Jemen]] en konan, Sanita Braune, frá Lettlandi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170928728/hinn-grunadi-i-hagamelsmalinu-urskurdadur-i-fjogurra-vikna-gaesluvardhald Hinn grunaði í Hagamelsmálinu úrskurðaður í fjögurra vikna gæsluvarðhald] Vísir, skoðað 29. sept. 2017.&lt;/ref&gt; Maðurinn, Khaled Cairo, hafði slegið Sanitu með glerflöskum og slökkvitæki. Hann kvaðst vera ósáttur að hún hafi verið í tygjum við blökkumann. Cairo hegðaði sér undarlega í samskiptum við lögreglu og í dómssal. Hann var þó ekki metinn ósakhæfur eða siðblindur og var dæmdur í 16 ára fangelsi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2018180418835/daemdur-i-16-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-hagamel Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Hagamel] Vísir, skoðað 18. apríl, 2018.&lt;/ref&gt;
|}

=== 3. desember 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás um nótt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 20 ára [[Albanía| albanskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 25 ára Íslendingur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|17 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Tveir albanskir karlmenn voru stungnir af íslenskum karlmanni á þrítugsaldri á Austurvelli um miðja nótt í kjölfar slagsmála. Annar maðurinn lést nokkrum dögum síðar á sjúkrahúsi.&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/latinn-eftir-hnifstunguaras-a-austurvelli Látinn eftir hnífsstunguárás á Austurvelli] Rúv, skoðað 9. des. 2017.&lt;/ref&gt; Gerandinn Dagur Hoe Sigurjónsson (1992– ) var ákærður fyrir að bana hinum albanska Klevis Sula (1997–2017) á Austurvelli í byrjun desember 2017. Samkvæmt ákærunni stakk hann Sula fjórum sinnum. Dagur var jafnframt ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa við sama tilefni stungið annan albanskan mann þrisvar þannig að sá hlaut meðal annars slagæðablæðingu.&lt;ref&gt;http://www.ruv.is/frett/akaerdur-fyrir-mord-og-manndrapstilraun&lt;/ref&gt; Dagur var dæmdur í 17 ára fangelsi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2018180629807 Dagur Hoe dæmdur í 17 ára fangelsi] Vísir, skoðað 16. júlí 2018&lt;/ref&gt;
|}
== 31. mars 2018==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður banar bróður sínum í Árnessýslu&lt;br /&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Suðurland]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 65 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Bróðir hins látna
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|7 ár, síðar lengt í 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ragnar Lýðsson (24. nóvember 1952–31. mars 2018) fannst látinn á bænum Gýgjarhóli II í Árnessýslu. Þrír bræður voru á staðnum er atvik átti sér stað. Valur Lýðsson, bróðir Ragnars og ábúandi á bænum tilkynnti um andlátið. Frásögn hans af hvernig á andlátið bar til þótti ótrúverðug og í framhaldinu var hann grunaður um manndráp. Þriðja bróðurnum var sleppt að lokinni skýrslutöku, hann var sofandi þegar umrædd átók áttu sér stað. Ummerki voru um átök á vettvangi og bráðabirgðakrufning leiddi í ljós að áverkar á líkinu hafi orðið Ragnari að bana.&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/brodirinn-grunadur-um-manndrap Bróðirinn grunaður um manndráp] Rúv, skoðað 3. apríl, 2018.&lt;/ref&gt;
|}


== 8. desember 2019==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Manni hrint af svölum.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Úlfarsárdalur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Litáskur karlmaður á fimmtugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Litáskur karlmaður á sextugsaldri &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20202009982d/akaerdur-fyrir-mord-med-thvi-ad-kasta-manni-fram-af-svolum Ákærður fyrir morð með því að kasta manni fram af svölum]Vísir, skoðað 9 sept 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Sýknaður
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Litáskur maður á fimmtugsaldri fannst látinn fyrir utan fjölbýlishús í Grafarholti. Arturas Leimontas er sagður hafa ráðist á manninn og kastað honum svo fram af svölum íbúðarinnar með þeim afleiðingum að hann lést skömmu síðar. Arturas neitaði sök en var dæmdur í 16 ára fangelsi í Héraðsdómi en var síðar sýknaður í Landsrétti. Landsréttur hélt því fram að enginn vitni gætu staðfest það sem Arturas var gefið að sök og að gögn úr réttarmeinafræðirannsókn málsins stæðust ekki.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212123846d/syknadur-i-landsretti-eftir-sextan-ara-dom-i-heradi|title=Sýknaður í Landsrétti eftir sextán ára dóm í héraði - Vísir|date=2021-06-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}
=2020 - 2029=
==2020==
=== 28. mars 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona fannst látin á heimili sínu.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Sandgerði]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona á sextugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á sextugsaldri, sambýlismaður konunnar
&lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/gaesluvardhald-framlengt-til-15-april Gæsluvarðhald framlengt...]Rúv, skoðað 20. apríl 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur 
|14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Björg Ástríðardóttir (1968–2020) fannst látin á heimili sínu í Sandgerði þar sem hún bjó með eiginmanni sínum. Ragnar Sigurður Jónsson (1965– ), eiginmaður Bjargar, var handtekinn 4 dögum síðar grunaður um að hafa banað eiginkonu sinni með því að hafa þrengt að hálsi hennar þar til hún lést. Ragnar bar við minnisleysi sökum drykkju en var dæmdur í '''14 ára''' fangelsi í júní 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222247210d/-hvernig-af-hendirdu-lik-fyrir-mis-tok-|title=„Hvernig af­hendirðu lík fyrir mis­tök?“ - Vísir|date=2022-11-04|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 6. apríl 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Sonur réðst á móður og stjúpföður með hnífi
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Móðir geranda
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á þrítugsaldri 
&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/2020142808d/mordid-i-hafnarfirdi-logregla-var-a-heimilinu-fimm-timum-fyrir-andlatid Morðið í Hafnarfirði...]Vísir, skoðað 15. apríl 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|Fellt niður vegna andláts geranda.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Maður á þrítugsaldri veittist að móður sinni og sambýlismanni hennar með hníf með þeim afleiðingum að móðir mannsins lést. Hann stakk móður sína tvívegis og veitti sambýlismanni hennnar stungusár á höku og á handlegg&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20202013985d/haskalegur-akstur-og-haettuleg-aras-a-samvisku-grunads-mordingja|title=Háskalegur akstur og hættuleg árás á samvisku grunaðs morðingja - Vísir|date=2020-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;. Maðurinn svipti sig lífi á réttargeðdeild Landspítalans á jóladag 2020 og var málið fellt niður.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212057020d/manndrapsmal-fellt-nidur-vegna-andlats-akaerda|title=Manndrápsmál fellt niður vegna andláts ákærða - Vísir|date=2021-05-01|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}
=== 25. júní 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður kveikti í húsi á Bræðraborgarstíg
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 3 Pólverjar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á sjötugsaldri 
&lt;ref&gt;[bruninn-a-braedraborgarstig-talinn-manndrap-af-asetningi Bruninn á Bræðraborgastíg talinn manndráp af ásetningi]Vísir, skoðað 25. júlí 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |3 Pólverjar létu lífið og 4 slösuðust eftir íkveikju á Bræðraborgarstíg. Marek Moszczynski var handtekinn skömmu síðar við rússnenska sendiráðið grunaður um íkveikjuna. Marek hafði sýnt undarlega hegðun dagana fyrir íkveikjuna og var dæmdur '''ósakhæfur''' í Landsrétti og gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun (réttargeðdeild).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222274209d/domur-stad-festur-i-braedra-borgar-stigs-malinu|title=Dómur stað­festur í Bræðra­borgar­stígs­málinu - Vísir|date=2022-10-06|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;
|}
== 13. febrúar 2021==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Morð í austur-Reykjavík, skotið á mann fyrir utan heimili hans í Rauðagerði.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fertugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 4 einstaklingar.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Armando Beqirai (1988–2021) var skotinn níu sinnum fyrir utan heimili sitt í Rauðagerði. Angjelin Sterkaj (1986–) játaði að hafa banað Armando. Claudia Sofiu Coelho Carvalho, Murat Selivrada, Shpetim Qerimi voru einnig gert að sök samverknað í morðinu á Armando. Murat er sagður hafa vísað Claudiu á tvær bifreiðar í umsjón Armando sem hún sat fyrir og gerði Angjelin viðvart um ferðir Armandos þetta kvöld. Shpetim Qerimi var sakaður um að hafa ekið Angjelin að heimili Armando. Angjelin var dæmdur í 16 ára fanglesi og voru Claudia, Murat og Shepetim sýknuð í héraðsdómi. Landsréttur þyngdi dóminn töluvert og dæmdi Angjelin í 20 ára fanglesi og samverkamenn hanns í 14 ára fangelsi. Hæstaréttur mildaði dóminn og var Angjelin dæmdur í '''16 ár''', Claudia í '''3 ár''', Murat í '''4 ár''' og Shpetim í '''10 ár'''. Hæstiréttur sagði Landsrétt hafa skortið lagalega heimild í dómsúrskurð sínum. Á tímabili sátu 9 einstaklingar í gæsluvarðhaldi vegna málsins og er þetta ein umfangsmesta rannsókn í sögu lögreglunnar í seinni tíð.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232430562d/domar-i-rauda-gerdis-malinu-mildadir-veru-lega|title=Dómar í Rauða­gerðis­málinu mildaðir veru­lega - Vísir|date=2023-06-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

==2022==
=== 4. júní 2022===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi í Reykjavík.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fimmtugsaldri.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á þrítugsaldri.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu/ Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu] Vísir, sótt 27/4 2023&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Gylfi Bergmann Heimisson (1975–2022) fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi. Nágranni Gylfa, Magnús Aron Magnússon (2001–) játaði á sig verknaðinn. Gylfi er sagður hafa bankað uppi hjá Magnúsi í risíbúð þar sem Magnús bjó með móður sinni sem lá þá inni á sjúkrahúsi. Ætlaði Gylfi þá að ræða við Magnús eftir að hann sló til annars nágranna kvöldið áður. Magnús er þá sagður hafa hrint Gylfa og átök brotist út í stiganum frá risinu. Átökin bárust út á malarplan fyrir framan húsið þar sem Magnús ítrekað sparkaði og kýldi Gylfa með þeim afleiðingum að hann lést. Magnús var dæmdur í '''16 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu|title=Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu - Vísir|date=2023-04-27|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

===21. ágúst 2022===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Tveir látast eftir skotárás, árásarmaður og fórnarlamb. 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Blönduós
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður í kringum þrítugt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Eva Hrund Pét­urs­dótt­ir (1969–2022) var skotin til bana á heimili sínu á Blönduósi og Kári Kárason, eiginmaður Evu, særðist einnig alvarlega&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/23/nofn_hjonanna_sem_urdu_fyrir_arasinni/|title=Nöfn hjónanna sem urðu fyrir árásinni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;. Árásarmaðurinn Brynjar Þór Scheel Guðmundsson (1986–2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222306334d/efna-til-sofnunar-fyrir-fjolskyldu-brynjars-thors-a-blonduosi|title=Efna til söfnunar fyrir fjölskyldu Brynjars Þórs á Blönduósi - Vísir|date=2022-03-09|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; fannst einnig látinn á vettvangi. Brynjar fór inn um ólæstar dyr á heimili hjónana vopnaður afsagaðri haglabyssu og veiðihníf, Þegar Brynjar varð var við að gestir væru í húsinu sneri hann aftur út og Kári á eftir honum. Orðaskipti urðu á milli Kára og Brynjars sem enduðu með því að Brynjar skaut Kára í kviðinn. Því næst sneri Brynjar aftur inn í húsið og skaut Evu í höfuðið þar sem hún stóð inni í stofu. Þegar Brynjar var að endurhlaða byssuna náði sonur hjónana sem var gestkomandi í húsinu að afvopna Brynjar og yfirbuga hann með þeim afleiðingum að hann lést út frá súrefnisskorti. Lögregla hafði áður haft afskipti af Brynjari vegna hótana í garð hjónanna. Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232376454d/rann-sokn-log-reglu-a-blondu-osi-lokid-tok-log-regluna-26-minutur-ad-maeta-a-stadinn|title=Rann­sókn lög­reglu á Blöndu­ósi lokið: Tók lög­regluna 26 mínútur að mæta á staðinn - Vísir|date=2023-10-02|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 3. október 2022===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232465744d/steinthor-hafi-stungid-tomas-tvisvar Steinþór hafi stungið Tómas tvisvar] Vísir, sótt 22. september 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Ólafsfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Tómas Waagfjörð, 47 ára 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Steinþór Einarsson, 37 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-01-09-atta-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-olafsfirdi-401500 8 ára fangelsi fyrir manndráp á Ólafsfirði] 9. janúar 2024, Rúv.is&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Tómas Waagfjörð (1976-2022) var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði þar sem hann hugðist sækja eiginkonu sína eftir að hún leitaði til vinar eftir rifrildi þeirra hjóna. Steinþór Einarsson (1986-) vinur konunar reyndi um hríð að koma Tómasi út úr húsinu en án árangurs. Endaði það með því að Steinþór kastaði sólgleraugum sem hann bar á höfði sér í Tómas, við þar reiddist Tómas mikið og dróg upp hníf sem hann stakk Steinþór með bæði í kinn og læri. Í átökunum hlaut Tómas tvö stungusár á mjöðm sem leiddu til þess að hann lést. Steinþór bar fyrir dómi að um neyðarvörn væri að ræða en var þó á endanum dæmdur til '''8 ára''' fangelsisvistar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252670725d/olafsfjardarmalid-fer-fyrir-haestarett|title=Ólafsfjarðarmálið fer fyrir Hæsta­rétt - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-03-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== 2023 ==

=== 20. apríl 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Pólskur maður var stunginn til bana á bílaplani í Hafnarfirði.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Bartolomiej Kamil Bielenda, 27 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 19 ára karlmaður &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232406158d/stulkunni-sleppt-ur-haldi-og-einn-buinn-ad-jata Stúlkunni sleppt úr haldi og einn búinn að játa] Vísir, sótt 24/4 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 12 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Bartlomiej Kamil Bielenda (1996-2023) lést af sárum sínum eftir að hafa orðið fyrir stunguárás á bílastæði við Fjarðarkaup í Hafnafirði.
Sæmundur Tryggvi Norðquist Sæmundsson (2004-)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232484272d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-manndrapid-vid-fjardarkaup|title=Tíu ára fangelsi fyrir mann­drápið við Fjarðar­kaup - Vísir|last=Stefánsson|first=Kolbeinn Tumi Daðason,Jón Þór|date=2023-03-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt; gekkst við því að hafa umrætt kvöld hafa hitt á Bartlomiej á Íslenska Rokkbarnum þar sem Sæmundur var ásamt öðrum, til orðaskipta hafi komið á milli mannana vegna fíkniefnaskuldar sem hafi svo brotist út í átök hinum megin við götuna á bílastæðinu við Fjarðarkaup. Sæmundur ásamt tveimur mönnum eru sagðir hafa ráðist að Bartlomiej. Sæmundur á þá að hafa stungið Bartlomiej sex sinnum sem leiddi til dauða hans. Fjórir voru ákærðir í málinu, þrír drengir ásamt einnar stúlku sem tók atlöguna upp á myndband. Sæmundur hlaut '''12 ára''' dóm og samverkamenn hans '''4 ár''' hver, stúlkan hlaut '''6''' mánuði skilorðsbundna. Við dóm var tekið tillit til geranda sökum ungs aldurs þeirra. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242582194d/domar-vegna-manndrapsins-i-hafnarfirdi-thyngdir|title=Dómar vegna mann­drápsins í Hafnar­firði þyngdir - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2024-07-06|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}


===27. apríl 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Konu ráðinn bani í heimahúsi
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Selfoss]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Sofia Sarmite Kolesnikova, 28 ára 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Daníel Andri Einarsson &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/t/3530] Vísir sótt 18/6 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Gerandi lést erlendis áður en hann hlaut dóm. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-09-10-madur-sem-er-grunadur-um-ad-hafa-banad-konu-a-selfossi-er-latinn-421555|title=Maður sem er grunaður um að hafa banað konu á Selfossi er látinn - RÚV.is|last=Guðmundsdóttir|first=Ingibjörg Sara|date=2024-09-10|website=RÚV|access-date=2024-09-16}}&lt;/ref&gt;
|}

===17. júní 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður var stunginn til bana í Hafnarfirði. 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Pólskur karlmaður 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Meðleigjandi, Pólskur karlmaður 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-06-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-fyrir-ad-stinga-medleigjanda-sinn-til-bana-399070/|title=Dæmdur í sextán ára fangelsi fyrir að stinga meðleigjanda sinn til bana - RÚV.is|last=Örlygsdóttir|first=Urður|last2=Gunnarsson|first2=Freyr Gígja|date=2023-12-06|website=RÚV|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Jaroslaw Stanislaw Kaminski (1977-2023) lést eftir að meðleigjandi hans Maciej Jakub Talik (1984-) stakk hann fimm sinnum í íbúð þeirra í Hafnarfirði. Mennirnir höfðu sama kvöld farið út á lífið en þegar aftur var komið í heimahúsið hafi Maciej krafið Jaroslaw um ógreidda fjármuni sem hann hafi átt að skulda Maciej fyrir leigu. Til átaka hafi komið milli mannana sem endaði með því að Jaroslaw lést af sárum sínum. Maciej bar fyrir sig neyðarvörn en var dæmdur til '''16 ára''' fangelsis vistar í Landsrétti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242626585d/sextan-ara-domur-fyrir-manndrap-i-drangahrauni-stendur|title=Sex­tán ára dómur fyrir mann­dráp í Drangahrauni stendur - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-09-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 21. september 2023 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst látinn á heimili sínu með fjölda áverka. Sambýliskona hans var handtekin, grunuð um verknaðinn.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| Bátavogur, [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sextugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Dagbjört Rúnarsdóttir
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár &lt;ref&gt;https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/07/25/dagbjort_daemd_i_10_ara_fangelsi_fyrir_likamsaras/&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Karlmaður á sextugsaldri lést eftir að sambýliskona hans Dagbjört Rúnarsdóttir (1981-) veitti honum áverka í íbúð hennar í Bátavogi. Dagbjört er sögð hafa dagana 22.-23. september beitt sambýlismann sinn ítrekuðu grófu líkamlegu ofbeldi yfir tveggja daga skeið með þeim afleiðingum að hann lést. Dagbjört tók atlöguna upp á símann sinn. Dagbjört kenndi manninum um að hafa valdið dauða hunds hennar sem fannst í frysti á vettvangi. Dagbjört var dæmd í '''16 ára''' fangelsi árið 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/01/15/mordid-batavogi-heradssaksoknari-lysir-misthyrmingum-dagbjartar/|title=Morðið í Bátavogi: Héraðssaksóknari lýsir misþyrmingum Dagbjartar|date=2024-01-15|website=DV|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242589708d/-eg-myndi-aldrei-gera-honum-eitt-eda-neitt-|title=„Ég myndi aldrei gera honum eitt eða neitt“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-06-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691191d/refsing-dag-bjartar-thyngd-veru-lega|title=Refsing Dag­bjartar þyngd veru­lega - Vísir|last=Sæberg|first=Jón Þór Stefánsson,Árni|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-20}}&lt;/ref&gt;
|}

==2024==
=== 31. janúar===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir banar barni í Kópavogi.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 6 ára drengur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Móðir drengsins
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 18 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |6 ára drengur lést eftir að móðir hans bar kodda fyrir vit hans með þeim afleiðingum að drengurinn lést, því næst fór konan inn til eldri sonar síns þar sem hann svaf og þrýsti andliti hans í rúmið þannig hann gat ekki andað. Drengurinn náði þó að komast undan taki móður sinnar og flúði heimilið. Konan, sem er frá Írak, hafði verið búsett á Íslandi í um 4 ár þegar verknaðurinn var framinn. Konan var dæmd í '''18 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-11-08-thyngsti-domur-yfir-konu-her-a-landi-i-meira-en-heila-old-426977|title=Þyngsti dómur yfir konu hér á landi í meira en heila öld - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Freyr Gígja|date=2024-11-08|website=RÚV|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

===20. apríl===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Manni banað í sumarhúsi. Tveir litáskir karlmenn í gæsluvarðhaldi vegna gruns um morðið. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242559820d/madur-a-fertugsaldri-talinn-hafa-verid-myrtur-i-sumarhusi] Vísir, 2/4 2024&lt;/ref&gt;
|-
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Kiðjaberg
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fertugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Litáískur karlmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 10 ár &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-tiu-ara-fangelsisdomur-i-kidjabergsmalinu-467411 Tíu ára fangelsisdómur í Kiðjabergsmálinu] Rúv, sótt 19. febrúar 2026&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Viktoras Buchovskis lihái á fertugsaldri lést eftir að samlandi hans Gedirninas Saulys (1991-) veittist að honum með margvíslegu ofbeldi þar sem þeir voru að smíða þak á sumarbústað ásamt þremur öðrum mönnum. Mennirnir höfðu drukkið áfengi bæði um morguninn og kvöldið áður og voru ölvaðir þegar vinna hófst að nýju. Til orðaskipta kom á milli mannana og er Gedirninas sagður hafa veitt Viktoras áverka sem urðu honum að bana. Atvik og framburður vitna þótti óskýr en var Gedirninas þó dæmdur í '''10''' ára fangelsi í Landsrétti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732269d/tveir-lodrungar-og-fall-lik-lega-ekki-or-sok-andlatsins|title=Tveir löðrungar og fall lík­lega ekki or­sök andlátsins - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===22. apríl===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Kona fannst látin í heimahúsi. Grunur um saknæmt athæfi. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242560861d/grunadur-um-ad-hafa-radid-konu-sinni-bana Grunaður að hafa ráðið konu sinni bana] Vísir, 23/4 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Akureyri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona um fimmtugt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Karlmaður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Kona um fimmtugt lést eftir að sambýlismaður hennar, Þorsteinn Hermann Þorbjörnsson (1961-) veittist að henni með miklu ofbeldi á heimili þeirra á Akureyri. Lögreglan hafði áður haft afskypti af Þorsteini fyrir barsmíðar í garð konunar. Málið fór fyrir Hæstarétt og var Þorsteinn dæmdur í '''14''' ára fangelsi fyrir morðið.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/11/13/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap_a_akureyri/|title=Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Akureyri|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===22. ágúst===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Hjón fundust látin í heimahúsi í Neskaupstað. Myrt með hamri. &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-08-23-andlat-i-neskaupstad-komin-er-allgod-mynd-af-thvi-sem-gerdist-420291 Andlát í Neskaupstað, komin er allgóð mynd af því sem gerðist] Rúv, 23/8 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Neskaupstaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Hjón á áttræðisaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Karlmaður á fimmtugsaldri, Alfreð Þórðarson&lt;ref&gt;[https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ Alfreð Erling murkaði lífið úr hjónunum með hamri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250107021416/https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ |date=2025-01-07 }} Dv&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Hjón á áttræðisaldri fundust látin á heimili sínu á Neskaupstað eftir endurtekin hamarshögg í höfuðið af hálfu Alfreðs Þórðarsonar. Eftir árásina stal Alfreð bíl hjónanna og veitti lögreglan honum eftirför þegar bíllinn sást síðar í Reykjavík.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252686794d/sagdist-a-leid-i-hall-grims-kirkju-fyrir-gud-eda-djofulinn|title=Sagðist á leið í Hall­gríms­kirkju fyrir guð eða djöfulinn|last=|first=|date=2025-10-02|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; Að eigin sögn var hann á leið til Hallgrímskirkju og ætlaði sér þar að kveikja í krossi. Sökum ranghugmynda Alfreðs og mikilla hugsanatruflana var hann metinn '''ósakhæfur'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700591d/syknadur-af-a-kaeru-um-ad-verda-hjonum-ad-bana|title=Sýknaður af á­kæru um að verða hjónum að bana|last=|first=|date=2025-03-13|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;
|}

===24. ágúst===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Stúlka lést af sárum sínum eftir stunguárás.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242614756d/stulkan-er-latin Stúlkan lést af sárum sínum] Vísir 31/8 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Miðbær Reykjavíkur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Bryndís Klara Birgisdóttir, 17 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 16 ára strákur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár [https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryndisi-kloru]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Bryndís Klara Birgisdóttir (2007-2024) lést og tvö önnur ungmenni særðust eftir að 16 ára ónefndur piltur veittist að þeim með eggvopni þar sem þau sátu í bíl á Skúlagötu skömmu fyrir miðætti á Menningarnótt 2024. Pilturinn er sagður hafa brotið rúðu bílsins og ítrekað stungið þar pilt sem sat í bílnum, ungmennin eiga þá að hafa flúið úr bifreiðinni en ein stúlka, fyrverandi kærasta piltsins, setið þar eftir sem hann svo stakk margsinnis, því næst hafi hann stungið Bryndísi í gegnum hjartað með þeim afleiðingum að hún lést nokkrum dögum síðar. Árásin beindist meðal annars af fyrverandi kærustu hans og hafði hann fylgst með staðsetningu hennar um kvöldið. Sökum ungs aldurs var pilturinn dæmdur í '''8 ára''' fangelsi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryn-disi-kloru|title=Átta ár fyrir að bana Bryn­dísi Klöru - Vísir|last=Pétursson|first=Árni Sæberg,Vésteinn Örn|date=2025-04-30|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252694042d/skodadi-stad-setningu-stulkunnar-hatt-i-150-sinnum-fyrir-a-rasina|title=Skoðaði stað­setningu stúlkunnar hátt í 150 sinnum fyrir á­rásina - Vísir|last=Böðvarsdóttir|first=Elín Margrét|date=2025-02-26|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===15. september===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Faðir myrti 10 ára dóttur sína.     &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242621847d/is-lenskur-fadir-grunadur-um-ad-hafa-banad-dottur-sinni] Vísir 16/9 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Krýsuvík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 10 ára stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Faðir stúlkunnar 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=0f1151a9-8556-4b7b-a482-69ad4073ec9f|title=Dómur|website=www.heradsdomstolar.is|access-date=2025-06-25}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Kolfinna Eldey Sigurðardóttir (2014-2024) lést eftir að faðir hennar, Sigurður Fannar Þórsson (1979-2026) sló hana margoft með hamri í höfuðið. Sigurður hafi farið með dóttur sína til Krýsuvíkur þar sem þau hugðust prufa nýtt leikfang&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252674777d/hafi-ekki-fengid-naud-syn-lega-hjalp-adur-en-hann-vard-dottur-sinni-ad-bana|title=Hafi ekki fengið nauð­syn­lega hjálp áður en hann varð dóttur sinni að bana - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Sigurður á þá að hafa lamið dóttur sína margsinnis með hamri í höfuðið. Sigurður Hringdi svo í lögreglu og vísaði þeim á líkið sem lá í nálægri gjótu. Sigurður játaði aldrei ásettning en játaði þó að hafa orðið stúlkunni að bana. Sigurður var dæmdur til '''16 ára''' fangelsisvistar fyrir morðið auk fíkniefnabrota. Sigurður svipti sig lífi í fangelsinu á Hólmsheiði árið 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262891358d/nafn-mannsins-sem-lest-a-holms-heidi|title=Nafn mannsins sem lést á Hólms­heiði - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2026-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252742571d/sex-tan-ar-fyrir-ad-bana-dottur-sinni|title=Sex­tán ár fyrir að bana dóttur sinni - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-06-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===24. október===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Fertugur maður grunaður um morð á móður sinni. &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-10-24-karlmadur-i-gaesluvardhald-grunadur-um-ad-myrda-modur-sina-425593] Rúv 24/10 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Sonur hennar 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Gert að sæta öryggisgæslu 
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Halldóra Bachmann Sigurðardóttir(1956-2024) lést eftir að sonur hennar, Ymur Art Runólfsson (1985-), stakk hana að minnstakosti 22 sinnum á heimili hennar í Breiðholti. Öryggisvörður hafi farið á vettvang eftir að neyðarkall hefði borist frá Halldóru sem var með öryggishnapp. Þegar atvik urðu ljós var kallað til lögreglu. Ymur játaði verknaðinn og kvaðst hafa notað við hann fjóra hnífa sem fundust á vettvangi. Honum var gert að sæta öryggisgæslu en ekki dæmdur ósakhæfur sökum þess að ekki var talið að fangelsi myndi bera árangur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252751092d/notadi-fjora-hnifa-til-ad-verda-modur-sinni-ad-bana-gakktu-i-baeinn-hun-er-daud-|title=Notaði fjóra hnífa til að verða móður sinni að bana: „Gakktu í bæinn, hún er dauð“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-07-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/01/22/blodidrifin-saga-yms-stakk-fodur-sinn-og-banadi-modur-sinni|title=Blóðidrifin saga Yms - Stakk föður sinn og banaði móður sinni {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

==2025==
=== 11. mars===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst þungt haldinn í Gufunesi í Grafarvogi. Hann lést skömmu síðar eftir komu á slysadeild. Þrír voru ákærðir fyrir manndráp. Þeir kúguðu manninnum stórar fjárhæðir eftir að hafa beitt unglingsstúlku sem tálbeitu sem hann mælti sér mót við. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252735272d/hrotta-legu-of-beldi-lyst-i-a-kaeru-a-hendur-stefani-lukasi-og-matthiasi/ Hrotta­legu of­beldi lýst í á­kæru á hendur Stefáni, Lúkasi og Matthíasi Visir.is, sótt 4. júní, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 3 karlmenn. 33 ára, 21 árs og 18 ára.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár, 16 ár &amp; 12 ár &lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-13-landsrettur-mildar-refsingu-lukasar-og-stefans-474945|titill= Landsréttur mildar refsingu Lúkasar og Stefáns|útgefandi=Vísir|mánuður=13. maí|ár=2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

=== 11. apríl===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona banaði föður sínum á heimili þeirra. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252714323d/hand-tekin-vegna-and-lats-fodur-hennar Hand­tekin vegna and­láts föður síns] Visir.is, sótt 13. Apríl, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Garðabær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður um áttrætt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Dóttir hans á þrítugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252818255d/margret-lof-daemd-i-16-ara-fangelsi Margrét Löf dæmd í 16 ára fangelsi] Vísir, sótt 16. desember 2025&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== 14. júní ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Frönsk kona grunuð um að bana dóttur sinni og eiginmanni. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252739329d/fronsk-kona-grunud-um-ad-bana-dottur-sinni-og-eigin-manni] Visir.is, sótt 14. Júní, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Dóttir hennar og eiginmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Móðir hennar og eiginkona hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 12 ár
| 
|-
|}

==2026==
=== 26. júlí===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður banaði föður sínum í heimahúsi. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20262917771d/komin-med-skyra-mynd-a-fjolskylduharmleik-i-kopavogi Komin með skýra mynd á fjölskylduharmleik í Kópa­vogi] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Sonur hans á fimmtugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 
|-
|}

=== 9. ágúst ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|  Maður var drepinn með eggvopni. Ellefu voru handteknir á Íslandi og tveir utanlands &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20262920026d/tveir-hand-teknir-er-lendis-vegna-mann-drapsins Tveir hand­teknir er­lendis vegna mann­drápsins] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026&lt;/ref&gt;.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Pólskur ríkisborgari
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible&quot;&gt;
&lt;div  style=&quot;text-align: center; &quot;&gt;Listar yfir [[morð á Íslandi]]&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Morð á Íslandi]]</text>
      <sha1>f95cp3lu2omexklj9p0ucjvrlp64bdp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984747</id>
      <parentid>1984746</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:52:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58025-28</username>
        <id>122427</id>
      </contributor>
      <comment>/* 20. apríl */</comment>
      <origin>1984747</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="93856" sha1="n76k0l5z8eglflqabxqzkm427wcxubh" xml:space="preserve">&lt;div class=&quot;mw-collapsible&quot; style=&quot;float: right&quot;&gt;
&lt;div  style=&quot;text-align: center; &quot;&gt;Listar yfir [[morð á Íslandi]]&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;
Þetta er listi yfir [[morð á Íslandi]] frá árinu 2000.
=2000 - 2009=
==2000==
=== 18. mars 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skýtur föður sinn með riffli, mögulega af slysni.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Húsavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~66 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~21 árs sonur hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 4 mánuðir
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Jón Frímann Jónsson (1934–2000) lést af völdum skotsára sem hann hlaut í höfuð. Sonur hans, f. 1979, sat við rúmgafl föður síns sem svaf og ætlaði að svipta sjálfan sig lífi. Jón vaknaði og greip til riffilsins sem sonurinn hélt á og hleypti hann þá af. Sagðist sonurinn hafa hleypt af tveimur skotum til viðbótar í sturlun. Ákvað hann að láta dauða föður síns líta út eins og sjálfsvíg þar til hann gæti sagt systkinum sínum frá því að hann væri valdur að dauða hans. Ekki fór það eftir og þremur dögum eftir að Jón hafði verið skotinn var sonurinn handtekinn. Sönnunargögn ýttu undir frásögn sonarins og voru þau tekin til refsilækkunar. Hann hlaut '''4 mánaða''' fangelsisdóm.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=200432&amp;pageId=3018122&amp;lang=is&amp;q=%DE%F3r%F0i%20Braga%20J%F3nssyni Fjögurra mánaða fangelsi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3005105 Ákvað að fyrirfara sér við rúmstokk föður síns][http://www.haestirettur.is/domar?nr=1418 Ákæruvaldið gegn Þórði Braga Jónssyni]&lt;/ref&gt;
|}

=== 15. apríl 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona stungin ítrekað með hníf
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~22 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 18 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Áslaug Óladóttir (1980–2000) stungin 28 sinnum og lést hún af áverkum sínum. Morðið talið sérstaklega hrottalegt. Rúnar Bjarki Ríkharðsson (1978–) játaði verknaðinn, ásamt öðrum brotum á borð við líkamsárásir og nauðgun á sama svæði og tíma og morðið átti sér stað. Rúnar var ekki talinn eiga sér neinar málsbætur og var dæmdur til '''18''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjaness þann 20. desember 2000, og staðfesti Hæstiréttur þann dóm þann 23. maí 2001.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2237&amp;leit=t Dómur í máli Rúnars Bjarka Ríkharðssonar][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2000/12/20/22_ara_karlmadur_daemdur_i_18_ara_fangelsi_fyrir_mo/ 22 ára karlmaður dæmdur í 18 ára fangelsi fyrir morð, nauðganir og líkamsárás]&lt;/ref&gt;
|}

=== 27. maí 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Konu hrint fram af svölum á 10. hæð í blokk
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 21 árs kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 23 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Áslaug Perla Kristjónsdóttir (1979–2000) lést af áverkum sínum eftir að hafa fallið af 10. hæð fjölbýlishúss í Kópavogi. Ásgeir Ingi Ásgeirsson (1976–) var ákærður fyrir morðið en hann neitaði sök. Mikið var tekist á fyrir rétti um hvort um slys væri að ræða eða ásetning. Hæstiréttur taldi óvéfengjanlegt að Ásgeir hafi veist að Áslaugu og hrint henni fram af svölum í íbúð hans eftir að hún neitaði honum um samfarir. Ásgeir lýsti síðar yfir ábyrgð á dauða Áslaugar. Ásgeir var dæmdur til '''14''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 21. júní 2001.&lt;ref&gt;[https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=14b36268–4627–41ef-8858–862646e7a6de Dómur í máli Ásgeirs Inga Ásgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3009511 Sýknu er krafist á grundvelli vafaatriða]&lt;/ref&gt;
|}

=== 23. júlí 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~48 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hallgrímur Elísson (1952–2000) lést eftir að þrengt hafði verið að hálsi hans þar sem hann lá á dýnu í íbúð í Reykjavík. Bergþóra Guðmundsdóttir (1961–2014) var ákærð í málinu en hún neitaði sök. Hún og Hallgrímur voru bæði gestkomandi í íbúðinni en þau, húsráðandi og annar gestur höfðu setið við drykkju og mögulega neytt annarra lyfja að kvöldi morðsins. Þrátt fyrir gloppóttann vitnisburð var talið óyggjandi að Bergþóra hefði framið morðið. Hún var dæmd til '''14''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur 30. mars 2001. Hæstiréttur staðfesti þann dóm 14. júní 2001.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=1945&amp;leit=t Dómur í máli Bergþóru Guðmundsdóttur][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3013911 Kona dæmd fyrir að kyrkja mann: 14 ára fangelsi]&lt;/ref&gt;
|}

=== 8. nóvember 2000===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður sleginn í höfuð með hamri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~27 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~33 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Einar Örn Birgisson (1973–2000) fannst myrtur, en hann var sleginn fjórum sinnum í höfuðið með hamri. Atli Guðjón Helgason (1967–) játaði á sig morðið viku síðar, en hann hafði áður reynt að hylja og losa sig við sönnunargögn. Dómarar töldu Atla hafa banað Einari af ásetningi og því hefði hann ekkert sér til málsbóta. Atli var dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 29. maí 2001.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/domur_i_mali_akaeruvaldsins_gegn_atla_helgasyni/ Dómur í máli ákæruvaldsins gegn Atla Helgasyni][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2001/05/29/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp]&lt;/ref&gt;
|}
== 27. október 2001==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður stunginn ítrekað með hníf, laminn með kylfu, og kæfður með plastpoka. Morðinginn taldi að verið væri að veitast að sér kynferðislega.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~44 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~25 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Finnbogi Sigurbjörnsson (1957–2001) fannst látinn í garði í Breiðholti. Ásbjörn Leví Grétarsson (1976–) gekkst við morðinu, en hann og Finnbogi höfðu hist í miðbæ Reykjavíkur og farið saman heim til Ásbjörns til að reykja maríjúana. Ásbjörn sagði viðleitni Finnboga hafa orðið kynferðislega og að það hafi minnt hann á misnotkun sem hann varð fyrir í æsku. Við þá minningu hafi hann sturlast og fundist hann vera að veitast að þeim sem hafði misnotað hann, en ekki að Finnboga, og fundist hann þurfa að deyða brotamanninn. Ásbjörn náði í eldhúshníf og stakk hann Finnboga átta sinnum í bringu og bak og skar hann níu sinnum þvert yfir háls hans. Finnbogi lést þó ekki við þetta svo að Ásbjörn náði í hafnarboltakylfu og sló Finnboga um tíu þungum höggum í höfuðið. Þar sem Finnbogi andaði enn, þrátt fyrir árásir Ásbjörns, náði Ásbjörní plastpoka og setti yfir höfuð Finnboga. Þegar Finnbogi hafði loks gefið upp öndina, dró Ásbjörn hann út úr íbúð sinni og yfir í nærliggjandi garð. Blóðslóð lá frá íbúðinni og að líkinu og var hún um 80 metra löng. Ásbjörn var byrjaður að þrífa blóð af áhöldunum sem hann notaði og af gólfinu þegar lögreglu bar að garði. Ásbjörn var dæmdur '''ósakhæfur''' sökum sturlunar og geðrofs, og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3022255 Morðið við Bakkasel: Ástæða liggur ekki fyrir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3426305 Morðrannsókn miðar vel][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/661668/ Ákærður fyrir manndráp][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/666167/ Hrottafengin og langvinn atlaga][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3031509 Áfram í öryggisgæslu á Sogni]&lt;/ref&gt;
|}

==2002==
=== 18. febrúar 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður undir áhrifum fíkniefna ræðst á annan með kjötexi án ástæðu.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~51 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~24 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Óskarsson (1951–2002) fannst látinn á Víðimel í Reykjavík. Bragi hafði hlotið mörg högg í höfuð og andlit sem höfðu verið veitt með kjötexi, slaghamri og sveðju. Sömu nótt og Braga var ráðinn bani var brotist inn á dekkjaverkstæði við Ægisíðu, en vísbendingar þaðan leiddu lögreglu til innbrotsþjófsins sem reyndist einnig vera morðingi Braga. Hafði morðinginn, Þór Sigurðsson (1978–), rekist á Braga og myrt hann engöngu vegna þess að Bragi varð á vegi hans. Þór var undir miklum áhrifum fíkniefna þegar bæði innbrotið og morðið áttu sér stað. Hann játaði verknaðinn og vísaði lögreglu á morðvopnin og blóðug föt í ruslatunnu rétt hjá morðstaðnum. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Þór til '''16''' ára fangelsisvistar þann 8. janúar 2003.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2130511 Fíkill framdi morð á leið heim úr innbroti][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/653053/?item_num=41&amp;dags=2002–02-19 Maður handtekinn grunaður um morðið][http://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/01/08/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_mord/ Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir morð]&lt;/ref&gt;
|}

=== 6. mars 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona stingur mann sinn eftir að hann barði hana.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~50 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára sambýliskona hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Steindór Kristinsson (1952–2002) var stunginn í bringu og kvið og lést 18 dögum síðar af lungnabilun vegna bráðrar lungnabreytingar og lungnabólgu í kjölfar þess. Steindór er talinn hafa barið sambýliskonu sína í andlitið að kvöldi árásarinnar en sambýliskonan, Sigurhanna Vilhjálmsdóttir (1963–2019), er sögð hafa reiðst heiftarlega og ráðist á Steindór eftir að hann barði hana. Sigurhanna bar við minnisleysi sökum ölvunar, en hún hlaut '''8''' ára dóm í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 25. október 2002.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/greinasafn/grein/694913/ Dæmd í átta ára fangelsi fyrir manndráp]&lt;/ref&gt;
|}

=== 27. apríl 2002 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona kyrkir níu ára dóttur sína
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~9 ára stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~38 ára móðir stúlkunar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæf
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Níu ára stúlka lést eftir að móðir hennar þrengdi að hálsi hennar í húsi í Breiðholti aðfaranótt 27. apríl. Mæðgurnar sem bjuggu í Borgarfirði voru gestkomandi í húsinu. Húsráðanda var ekki viðvart um atburðinn fyrr en morguninn eftir.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2131743?iabr=on&amp;fbclid=IwAR1fCRfMIOyAZMUOirtQlTEJP5w3obKYLGn-FIzAsXib9h8Wt1RScGpCS_k#page/n0/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%E2%80%9D|title=Fréttablaðið - 81. tölublað (30.04.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}&lt;/ref&gt; Móðir stúlkunnar var dæmd '''ósakhæf''' sökum geðræns ástands og var gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3460668?iabr=on&amp;fbclid=IwAR25XdvGODbml1m6xKxuKFjEkisotSiO6a7i4eD9kUUJ8pl2jiImLldhdPg#page/n3/mode/1up/search/%E2%80%9CN%C3%ADu%20%C3%A1ra%20d%C3%B3ttur%E2%80%9D|title=Morgunblaðið - 305. tölublað (31.12.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2023-06-21}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 25. maí 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás fyrir utan skemmtistað
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~22 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Baldur Freyr Einarsson og Gunnar Friðrik Friðriksson
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 6 ár, 3 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Magnús Freyr Sveinbjörnsson (1980–2002) varð fyrir grófri líkamsárás af hendi tveggja manna fyrir utan skemmtistaðinn Spotlight í Hafnarstræti í Reykjavík. Magnús lést á spítala rúmri viku eftir að árásin átti sér stað. Allmörg vitni voru að árásinni auk þess sem að atburðurinn náðist á upptöku í öryggismyndavél. Árásarmennirnir gáfu sig fram við lögreglu daginn eftir og voru þá settir í gæsluvarðhald. Þeir voru dæmdir í 3 og 2 ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur, Hæstiréttur lengdi seinna dóma þeirra í '''6''' ár og '''3''' ár.&lt;ref&gt;http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3472193 https://www.mbl.is/frettir/innlent/2003/10/02/domur_thyngdur_yfir_monnum_sem_urdu_manni_ad_bana_i/&lt;/ref&gt;
|}

=== 26. september 2002===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás á heimili
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~66 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~36 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Ólafsson (1936–2002) var stunginn til bana á heimili sínu að Klapparstíg í Reykjavík, en hann hafði orðið konu sinni að bana í sama húsi 14 árum áður. Banamein var stungusár sem náði inn að hjarta, en hann hafði verið stunginn víða, meðal annars í framhandlegg og kvið. Þegar lögreglu og sjúkrabíl bar að garði var Bragi enn með lífsmarki og gat hann skýrt lögreglu að einhverju leiti frá atburðarásinni. Bragi var látinn þegar komið var upp á sjúkrahús. Að sögn nágranna Braga var mikið blóð á veggjum íbúðarinnar og á gangi hússins. Lögreglan handtók Stein Ármann Stefánsson (1966–2013) sama kvöld. Steinn Ármann hafði áður komið við sögu hjá lögreglu og var hann talinn veikur á geði. Fjölskylda Steins hafði þá þegar lýst yfir áhyggjum sínum af andlegu ástandi Steins, en hún taldi víst að hann gæti reynst hættulegur og framið eitthvert voðaverk. Steinn neitaði til að byrja með að hafa verið valdur að dauða Braga, en viðurkenndi það fljótlega. Vafi lék á um sakhæfi hans, en geðlæknar voru ekki sammála um ástand Steins að kvöldi morðsins. Hæstiréttur dæmdi hann þó að lokum '''ósakhæfan''' og var honum gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni. Hann er talinn hafa verið á sterkum lyfjum er hann framdi verknaðinn og hafi verið haldinn ranghugmyndum. Steinn á að baki langan sakaferil.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=2854&amp;leit=t Dómur í máli Steins Stefánssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3036552 Hörð átök og blóð upp um veggi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263499&amp;pageId=3697727&amp;lang=is&amp;q=%C1rmann%20Stef%E1nsson Manndrápsmálið á Klapparstíg][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=263747&amp;pageId=3706700&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Gæðlæknar ósammála um sakhæfi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=201841&amp;pageId=3054705&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Einnig vandamál á Íslandi][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=348436&amp;pageId=5467027&amp;lang=is&amp;q=Steinn%20%C1rmann%20Stef%E1nsson Sýknaður af ákæru um manndráp]&lt;/ref&gt;
|}

==2004==
=== 31. maí 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir stingur unga dóttur sína með hníf.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~12 ára stelpa
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~43 ára móðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæf
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Guðný Hödd Hildardóttir (1992–2004) fannst stungin til bana á heimili sínu á Hagamel í Reykjavík. Móðir Guðnýjar, Hildur Árdís Sigurðardóttir (1961–2020), hafði veist að Guðnýju og bróður hennar með hníf. Bróður Guðnýjar tókst að flýja úr íbúðinni og fór yfir til vinar síns sem hringdi á lögregluna. Er lögreglan kom heim til Hildar fann hún Guðnýju látna í rúmi sínu, en hún hafði verið stungin margsinnis. Hildur sjálf var illa særð þar sem hún hafði stungið sjálfa sig eftir að hafa sært son sinn og banað dóttur sinni. Hildur var færð á spítala þar sem hennar var gætt, en þaðan var hún síðan færð að Sogni. Hildur hafði áður reynt að fremja sjálfsvíg og hafði einnig sagt í návist annarra að frekar myndi hún drepa sig og börnin sín en að þau yrðu tekin af henni. Kennarar barnanna höfðu að auki lýst yfir áhyggjum af velferð þeirra. Hildur var dæmd '''ósakhæf''' og gert að sæta öryggisgæslu á réttargeðdeildinni að Sogni.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349266&amp;pageId=5504819&amp;lang=is&amp;q=manndr%E1p Dæma móður á Hagamel][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349283&amp;pageId=5505301&amp;lang=is&amp;q=Hildur%20%C1rd%EDs%20Sigur%F0ard%F3ttir Sagðist frekar drepa börnin en láta þau frá sér][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5484396 Man ekki eftir að hafa banað dóttur sinni][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/803791/ Guðný Hödd Hildardóttir]&lt;/ref&gt;
|}

=== 4. júlí 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður myrðir sína fyrrverandi með kúbeini og losar sig við líkið úti í hrauni.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~34 ára [[Indónesía| indónesísk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~45 ára barnsfaðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Sri Rahmawati (1970–2004) var myrt með kúbeini og taubelti. Morðinginn bar líkið inn í sturtuklefa og þreif það. Setti svo í poka og bar út í bíl. Hann henti farsíma hennar í sjóinn og losaði sig við líkið í hraungjótu í nágrenni Hafnarfjarðar. Morðinginn, Hákon Eydal (1959–), barnsfaðir fórnarlambsins, var dæmdur í '''16''' ára fangelsi 2005.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3759473 Sextán ára fangelsi fyrir morð; grein í Fréttablaðinu 2005]&lt;/ref&gt;
|}

=== 1. nóvember 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~25 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 11 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Sæunn Pálsdóttir (1979–2004) lést eftir að eiginmaður og barnsfaðir hennar þrengdi að hálsi hennar með þvottasnúru aðfaranótt 1. nóvember 2004 á heimili þeirra í Kópavogi. Eiginmaður hennar, Magnús Einarsson, játaði verknaðinn fyrir tengdaforeldrum sínum og lögreglu. Talið er að morðið hafi verið framið af ásetningi, en engu að síður sýndi Magnús iðrun. Héraðsdómur dæmdi Magnús til 9 ára fangelsisvistar en Hæstiréttur þyngdi þann dóm og dæmdi Magnús til '''11''' ára fangelsisvistar þann 23. febrúar 2006.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3793&amp;leit=t Dómur í máli Magnúsar Einarssonar][http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3887405 Dæmdur í ellefu ára fangelsi]&lt;/ref&gt;
|}

=== 13. nóvember 2004===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~32 ára [[Danmörk| Dani]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~29 ára [[Bretland| Breti]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 1½ ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Flemming Tolstrup (1972–2004) lést á veitingastaðnum Traffic í Keflavík aðfaranótt laugardagsins 13. nóvember 2004. Scott McKenna Ramsay (1975–) kýldi Tolstrup í hálsinn með þeim afleiðingum að slagæð rifnaði og blæðing sem Flemming hlaut milli heila og heilahimna leiddi til dauða hans. Ramsey viðurkenndi strax á vettvangi að hafa slegið hann og sagði ástæðuna þá að Flemming hefði stöðugt verið að áreita sambýliskonu hans. Fyrir héraðsdómi hafði Ramsey játað brotið skýlaust og þótti sannað að andlát Flemmings hefði verið bein afleiðing hnefahöggsins sem hann veitti honum. Héraðsdómur Reykjaness dæmdi Scott Mckenna Ramsay í átján mánaða fangelsi, þar af fimmtán mánuði skilorðsbundið, í október 2005, sem Hæstiréttur Íslands staðfesti 23. mars 2006.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/200660323057/haestirettur-stadfestir-dom-yfir-ramsey Hæstiréttur staðfestir dóm yfir Ramsay] [https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=6c369b81-91ff-442d-b57f-de70ba33bd38 Hæstaréttardómur yfir Ramsay]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

==2005==
=== 15. maí 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás í veislu
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| [[Víetnam| Víetnamskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~33 ára [[Víetnam| víetnamskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Phong Van Vu lést af völdum innvortis blæðinga í brjóstholi. Phong var stunginn í brjóstkassa og víðar með þeim afleiðingum að hnífurinn gekk inn í bæði lungu og lungnaslagæð og í gegnum þind hans. Phong og maður að nafni Phu Tién Nguyén (1972–) voru í veislu í Kópavogi og höfðu deilt í töluverðan tíma um hvor ætti að sýna hinum meiri virðingu sökum aldurs, en það er hefð í heimalandi þeirra að hinn yngri sýni hinum eldi meiri virðingu. Eftir þrálátar deilur á Phong að hafa veitt Phu höfuðhögg og Phu þá reiðst. Hann greip til hnífs sem hann hafði í vasa sínum og lagði til Phong. Vitni á staðnum sögðu að árásin hafi verið einbeitt og af ásetningi og töldu dómarar framburð Phu um að um sjálfsvörn væri að ræða ótrúverðuga. Phu réðst á Phong og veitti honum áverka á hálsi, handlegg, kvið og brjóstkassa sem leiddi hann til dauða. Vitni sem reyndi að stíga á milli hlaut stungusár við mjöðm af völdum Phu. Það tók töluverð átök að stoppa árás Phu, en þegar það hafði tekist reyndi Phu aftur að ráðast á Phong og leitaði að nýjum vopnum. Dómurum þótti Phu ekki eiga sér neinar málsbætur og var hann dæmdur til '''16''' ára fangelsisvistar af Hæstarétti þann 6. apríl 2006.&lt;ref&gt;[http://www.haestirettur.is/domar?nr=3869&amp;leit=t Dómur í máli Phu Tién Nguyén] [http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1048795/ Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262693&amp;pageId=3683025&amp;lang=is&amp;q=manndr%E1p Sextán ár fyrir manndráp] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3868533 Fékk sextán ára dóm fyrir hnífstunguárás] [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3677227 Ákærður fyrir að drepa mann með hnífsstungum]&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. ágúst 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Keflavíkurstöðin| Herstöðin í Keflavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára kvenkyns [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| (Mögulega) ~21 árs [[Bandaríkin| bandarískur]] hermaður ''(sýknaður)''
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hermaðurinn Ashley Turner (1985–2005) fannst látin í kompu nálægt líkamsræktarstöð hermanna á herstöðinni á Keflavíkurflugvelli, en hún hafði verið falin þar. Miklir áverkar voru á líkama Turners en hún hafði einnig hlotið stungusár í hnakka sem talið er að hafi leitt hana til dauða. Herlögreglan handtók Calvin Eugene Hill (1984–) sem var talinn hafa ráðist á Turner á stigagangi í blokk á herstöðinni, en vitni lýstu vettvangi eins og sláturhúsi. Turner var enn á lífi er hún fannst en var úrskurðuð látin þegar komið var með hana á hersjúkrahús á Vellinum. Hill og Turner höfðu átt í deilum eftir að Hill hafði stolið greiðslukorti hennar ásamt öðrum hermanni og tekið út af því miklar fjárhæðir. Hill var enn að bíða niðurstöðu í því máli þegar morðið átti sér stað. Bandarískir sérfræðingar voru sendir til landsins til að rannsaka vettvang. Blóð úr Turner fannst á skóm Hill og átti hann yfir höfði sér lífstíðar- eða dauðadóm ef hann yrði fundinn sekur. Herinn tók að fullu við rannsókn málsins eftir að í ljós kom að engir Íslendingar tengdust málinu, og Hill var í kjölfarið fluttur á herstöð bandaríska hersins í Þýskalandi þar sem hann var áfram yfirheyrður. Hann neitaði sök allan tímann og var sýknaður af öllum kærum fyrir herrétti. Kom það varnarliðinu mjög á óvart þar sem allir höfðu talið óvéfengjanlegt að Hill væri morðinginn. Foreldrar Turners voru mjög ósáttir með meðferð málsins og gagnrýndu harðlega hve langan tíma rannsóknin tók. Einnig gagnrýndu þau það að Hill hafi verið leyft að búa í sama stigagangi og Turner þrátt fyrir að hann hafi stolið af henni háum fjárhæðum og hún átt að vitna gegn honum í því máli. Ef engin ný sönnunargögn koma upp sem benda á að einhver annar gæti verið morðingi Turners, eða gefa staðfestingu á sekt Hills, mun engum verða refsað fyrir morðið. Þó flestir telji ótvírætt að Hill sé morðingi Turners, virðist málið vera '''óupplýst'''.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349692&amp;pageId=5529680&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Vitnið reyndi að komast undan][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=262012&amp;pageId=3671356&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Stungusár var á hnakka][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=270788&amp;pageId=3858845&amp;lang=is&amp;q=MOR%D0 Ung varnarliðskona stungin til bana][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=358186&amp;pageId=5728633&amp;lang=is&amp;q=Mor%F0 Bandarískir sérfræðingar komnir][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=272082&amp;pageId=3900500&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Fer fyrir herrétt][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=364371&amp;pageId=5889971&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Valið í kviðdóm fyrir réttarhöld][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277011&amp;pageId=3957677&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Verjendur segja galla vera á rannsókn][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=271599&amp;pageId=3887323&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Gæti verið dæmdur til dauða fyrir morð][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=277491&amp;pageId=3968742&amp;lang=is&amp;q=Ashley%20Turner Engum refsað fyrir morðið]&lt;/ref&gt;
|}

=== 20. ágúst 2005===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Uppdópaður maður veitist að félaga sínum með hníf
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~20 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14½ ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Halldórsson (1985–2005) fannst látinn í íbúð á Hverfisgötu að morgni menningarnætur 2005. Bragi var gestkomandi í íbúðinni en þar bjó Sigurður Freyr Kristmundsson, ásamt hjónum sem áttu íbúðina. Sigurður, Bragi og húsbóndinn sátu og töluðu saman við eldhúsborðið. Sigurður segist hafa gripið 14 cm flökunarhníf sem þarna var til þess að leggja áherslu á orð sín, en hann kvaðst ekki muna um hvað var rætt. Sigurður segir að hann og Bragi hafi staðið upp samtímis og hnífurinn í kjölfarið stungist í Braga. Vitni segja hins vegar að Bragi hafi setið kyrr og aðeins Sigurður hafi staðið upp. Einnig sagði finnskur réttarmeinafræðingur að töluverðu afli hefði þurft að beita til að stinga Braga á þennan hátt, en hnífurinn gekk í gegnum rússkinnsjakka Braga, skinn, brjósk, lifur og hjarta. Reynt var að bjarga Braga en honum blæddi út. Sigurður flúði vettvang en sneri fljótt aftur og var þá handtekinn af lögreglu. Í blóði hans fannst bæði amfetamín og kókaín, en Sigurður hafði neytt eiturlyfja marga daga í röð fyrir morðið, sem og drukkið áfengi. Héraðsdómur Reykjavíkur dæmdi Sigurð sakhæfan og til '''14 ára og 6 mánaða''' fangelsisvistar fyrir morðið í febrúar 2006. Sigurður er sonur Kristmundar sem framdi morðið á Guðjóni Atla 1976.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3883000 Rak flökunarhníf beint í hjartastað][http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1067341/ Dæmdur til 14 1/2 árs fangelsisvistar][http://www.visir.is/jatadi-a-sig-mord-vid-hverfisgotu/article/2005508240331 Játaði á sig morð við Hverfisgötu][http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=349710&amp;pageId=5530293&amp;lang=is&amp;q=mor%F0 Þegar fíkniefnaneysla leiðir til morðs]&lt;/ref&gt;
|}

==2007==
=== 29. júlí 2007===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skotinn með riffli. Morðinginn svipti sig svo lífi.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~35 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~38 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Stefán Jónsson (1972–2007) var skotinn til bana á Sæbraut í Reykjavík. Árásarmaðurinn, Tómas Björnsson (1969–2007), notaði tuttugu og tveggja kalibera tékkneskan riffill til verksins. Stefán náði að forða sér áður en árásarmaðurinn skyti aftur og var honum hleypt inn í sendiferðabíl. Ökumaður sendiferðabílsins tók svo eftir því að Stefán hreyfði sig ekki og keyrði hann að Laugardalslaug þar sem hann og starfsmenn laugarinnar reyndu að koma Stefáni aftur til lífs meðan beðið var eftir sjúkrabíl. Stefán var úrskurðaður látinn á Landspítalanum stuttu síðar. Árásarmaðurinn keyrði á Þingvelli þar sem hann svipti sig lífi með sama skotvopni. Skildi hann eftir bréf þar sem hann útskýrði gjörðir sínar. Tómas hafði myrt elskhuga fyrrum konu sinnar.&lt;ref&gt;[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3969743 Horfði á morðingjann hlaða riffilinn aftur og forðaði sér][http://www.visir.is/myrti-elskhuga-fyrrverandi-konu-sinnar-og-svipti-sig-svo-lifi/article/200770729025 Myrti elskhuga fyrrverandi konu sinnar og svipti sig svo lífi] &lt;/ref&gt;
|}

=== 7. október 2007===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Höfuðáverkar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~44 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Borgþór Gústafsson (1963–2007) lést eftir mikla höfuðáverka. Ákærði, Þórarinn Gíslason, neitaði sök og bar við minnisleysi sökum drykkju og lyfjaneyslu. Dómarar töldu sök Þórarins óvéfengjanlega og var Þórarinn í kjölfarið dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 22. maí 2008.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200800458&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Þórarins Gíslasonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
== 17. ágúst 2009==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Höfuðáverkar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Bragi Friðþjófsson (1978–2009) lést eftir höfuðáverka af völdum Bjarka Freys Sigurgeirssonar (1978–2020) í herbergi Bjarka í Hafnarfirði. Bjarki játaði morðið að hluta og var dæmdur í '''16''' ára fangelsisvist af Héraðsdómi Reykjaness þann 30. nóvember 2009.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S200900821&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Bjarka Freys Sigurgeirssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/bjarki-freyr-fekk-16-ar/article/2009470809177 Bjarki Freyr fékk 16 ár]&lt;/ref&gt;
|}
=2010 - 2019=
==2010==
=== 8. maí 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Tilefnislaus líkamsárás.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjanesbær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~53 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~31 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Haukur Sigurðsson (1957–2010) lést eftir mikla áverka sem Ellert Sævarsson (1979–) veitti honum. Ellert játaði á sig morðið en hann var bæði undir áhrifum áfengis og amfetamíns er morðið átti sér stað. Ellert mætti Hauki á göngu í Reykjanesbæ og taldi af einhverjum ástæðum að Haukur væri barnaníðingur. Haukur og Ellert þekktust ekki og var árásin að öllu tilefnislaus. Hann veittist að Hauki eftir einhver orðaskipti og barði, sparkaði í hann þar sem hann lá í jörðinni og að endingu kastaði hann hellustein sem hann fann í höfuð Hauks, með þeim afleiðingum að hann lést. Blaðberi fann lík Hauks og hringdi á lögreglu. Ellert var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjaness þann 27. september 2010.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201000585&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Ellerts Sævarssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.visir.is/sudurnesjamordid--gret-thegar-hann-lysti-mordinu/article/2010348014320 Suðurnesjamorðið][http://www.mbl.is/frettir/forsida/2010/09/09/jatadi_manndrap_fyrir_domi/ Játaði manndráp fyrir dómi][http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ Morðið í Reykjanesbæ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621041923/http://www.dv.is/frettir/2010/6/18/mord-i-reykjanesbae-mennirnir-thekktust-ekki/ |date=2010-06-21 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 15. ágúst 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás á heimili
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Hafnarfjörður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~37 ára framkvæmdastjóri sælgætisgerðarinnar Góu
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~23 ára maður ástfanginn af kærustu hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hannes Þór Helgason (1973–2010) var stunginn til bana og játaði Gunnar Rúnar Sigurþórsson (1987–) að hafa myrt Hannes og var hann dæmdur í '''16''' ára fangelsi af hæstarétti árið 2011. Málið tengdist kærustu Hannesar en Gunnar var ástfanginn af henni. Gunnar hafði árinu áður birt myndband af sér þar sem hann lýsti yfir eldheitri ást sinni á þessari kærustu Hannesar.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/haestirettur-daemir-gunnar-runar-i-16-ara-fangelsi/article/2011111019492 Hæstiréttur dæmir Gunnar Rúnar í 16 ára fangelsi 2011]&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. nóvember 2010===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður gengur í skrokk á föður sínum.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 61 árs tónlistarmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 31 árs sonur hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ólafur Þórðarson, tónlistarmaður, (1949–2011) varð fyrir líkamsárás þann 14. nóvember 2010 og lést af völdum þeirra áverka sem hann hlaut í árásinni þann 4. desember 2011. Ákærði, sonur Ólafs, Þorvarður Davíð Ólafsson (1979–2013) játaði að hafa veitt föður sínum áverkana sem leiddu til andláts Ólafs. Þorvarður, sem var undir áhrifum áfengis og fíkniefna, hlaut 14 ára fangelsisdóm í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926–11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=bf9a216d-3c7e-430f-8b87-aa0c0ddc7c6c{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.visir.is/g/2011111209593&lt;/ref&gt;
|}

==2011==
=== 12. maí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Heiðmörk]], nærri [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~21 árs kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 25 ára sambýlismaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Þóra Elín Þorvaldsdóttir (1990–2011) var kyrkt af sambýlismanni sínum og barnsföður, Axel Eskfjörð Jóhannssyni, í Heiðmörk. Axel keyrði hana upp á Landspítalann eftir að hún lést og gaf sig fram. Hann var dæmdur '''ósakhæfur''' og var vistaður á réttargeðdeild.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201100849&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Axels Jóhannssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald Axel Jóhannsson leiddur fyrir dómara] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160624181615/http://www.pressan.is/Frettir/Lesafrett/mordid-i-heidmork-axel-leiddur-fyrir-domara---rikissaksoknari-vill-lokad-thinghald |date=2016-06-24 }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 2. júlí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir kyrkir nýfætt barn sitt og sker í andlit þess
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Nýfætt barn
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Litáen| Litháensk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 2 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Agné Krataviciuté sögð hafa kyrkt nýfætt sveinbarn sitt þar til það lést á baðherbergi á Hót­el Frón. Barnið var líka með skurðáverka á andliti. Agné neitaði sök en var dæmd til '''2''' ára fangelsisvistar þann 28. mars 2012.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101651&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Agné Krataviciuté]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 14. júlí 2011===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður stunginn til bana á veitingastað
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~45 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~39 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Hilmar Þórir Ólafsson (1966–2011) var stunginn til bana á veitingastaðnum Monte Carlo í Reykjavík. Redouane Naoui (1972–) var sakfelldur fyrir morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Héraðsdómi Reykjavíkur þann 24. nóvember 2011.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201101558&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Redouane Naoui]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}
== 3. febrúar 2012==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~36 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~23 ára unnusti hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Þóra Eyjalín Gísladóttir (1976–2012) var stungin til bana í Hafnarfirði. Hlífar Vatnar Stefánsson (1989–), unnusti hinnar látnu, játaði á sig morðið og var dæmdur í '''16''' ára fangelsi af Hæstarétti þann 17. janúar 2013.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201200349&amp;Domur=3&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Hlífars Vatnars Stefánssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

==2013==
=== 17. mars 2013===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður hristir ungt barn sitt harkalega.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 5 mánaða stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Bretland| Breskur]] faðir hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 5 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Scott James Carcary var sagður hafa hrist fimm mánaða gamla dóttur sína það harkalega að hún lést nokkrum tímum síðar. Scott neitar sök en var dæmdur í '''5''' ára fangelsi í Héraðsdómi Reykjavíkur þann 10. apríl 2014.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201301270&amp;Domur=2&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Scott James Carcary]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|}

=== 7. maí 2013===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Egilsstaðir]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~60 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| ~25 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Karl Jónsson (1953–2013) stunginn til bana á heimili sínu á Egilsstöðum. Friðrik Brynjar Friðriksson (1988–) var dæmdur í '''16''' ára fangelsi fyrir morðið af Héraðsdómi Austurlands þann 23. október 2013. Hæstiréttur staðfesti þann dóm þann 18. júní 2014.&lt;ref&gt;[http://www.domstolar.is/domaleit/nanar/?ID=S201300044&amp;Domur=5&amp;type=1&amp;Serial=1 Dómur í máli Friðriks Brynjars Friðrikssonar]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}[www.mbl.is/frettir/innlent/2014/06/18/stadfestir_16_ara_fangelsisdom/ Staðfestir 16 ára fangelsisdóm]&lt;/ref&gt;
|}

== 27. september 2014==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 26 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 29 ára [[Pólland| pólskur]] eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ríkissaksóknari hefur gefið út ákæru fyrir manndráp á hendur 29 ára gömlum karlmanni, Mariusz Brozio (1985– ). Hann er sakaður um að hafa orðið 26 ára eiginkonu sinni að bana í íbúð þeirra í Stelkshólum þann 27. september 2014. Maðurinn er talinn hafa banað henni með því að þrengja að öndunarvegi hennar.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/g/2015150229693&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |title=Geymd eintak |access-date=2018-12-06 |archive-date=2015-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151204001543/http://www.dv.is/frettir/2014/10/17/akaeruvaldid-fer-fram-aframhaldandi-gaesluvardhald/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|}

==2015==
=== 14. febrúar 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| ~41 árs maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| [[Pólland| Pólsk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Danuta Kaliszewska stakk sambýlismann sinn til bana á heimili þeirra. Hún var dæmd í '''16''' ára fangelsi. Hún neitaði sök.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/manndrap-i-hafnarfirdi--daemd-i-16-ara-fangelsi/article/2015150719954&lt;/ref&gt;
|}

=== 2. október 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kyrking
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Akranes]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Maður játaði að hafa sett hendur um háls manns á Akranesi og hert að. Hann hefur einnig játað að hafa sett reim um háls mannsins og hert.&lt;ref&gt;http://www.ruv.is/frett/jatar-ad-hafa-hert-ad-halsi-manns-med-reim&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/gunnar-orn-i-16-ara-fangelsi-fyrir-mord] Gunnar Örn í 16 ára fangelsi fyrir morð (RÚV 27.10.2016)&lt;/ref&gt;
|}

=== október 2015===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Mennirnir bjuggu báðir í búsetukjarna fyrir geðfatlaða
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Maður fannst myrtur við Miklubraut. Grunaður maður var handtekinn.&lt;ref&gt;[http://www.mbl.is/frettir/innlent/2015/10/22/manndrap_vid_miklubraut/ Manndráp við Miklubraut] Skoðað 19. janúar 2016.&lt;/ref&gt; Maðurinn sem dó og sá sem ákærður var fyrir manndráp bjuggu í búsetukjarna fyrir geðfatlaða við Hringbraut&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2016160129289] Ákærður fyrir manndráp á Hringbraut (Vísir 25. janúar 2016)&lt;/ref&gt;
|}


== 13. apríl 2016==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður skýtur konu sína og síðan sjálfan sig
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Akranes]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 54 ára [[Rússland| rússnesk]] kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Íslenskur eiginmaður hennar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Guðmundur Valur Óskarsson skaut eiginkonu sína til bana á Akranesi og framdi því næst sjálfsmorð.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/myrti-konu-sina-og-svipti-sig-sidan-lifi/article/2016160419531&lt;/ref&gt; Konan hét Nadezda Edda Tarasova og var rússnesk. Hún var 54 ára en Guðmundur var á sjötugsaldri og hafði glímt við langvarandi veikindi.&lt;ref&gt;http://www.visir.is/nofn-hjonanna-sem-fundust-latin-a-akranesi/article/2016160419344&lt;/ref&gt;
|}

==2017==
=== 14. janúar 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| [[Grænland| Grænlenskur]] sjómaður tekur stúlku upp í bíl sinni niðri í [[Miðborg Reykjavíkur| miðbæ Reykjavíkur]] og kastar henni út í sjó á [[Suðurland| Suðurlandi]].
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Suðurland]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 20 ára kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 30 ára [[Grænland| grænlenskur]] sjómaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 19 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Birna Brjánsdóttir fannst látin í fjöru við Selvogsvita þann 22. janúar eftir að hafa verið týnd í rúma viku. 2 menn, grænlenskir sjómenn af togaranum ''Polar Nanoq'', voru grunaðir um verknaðinn og sátu í haldi. Síðar beindist grunurinn að öðrum mannanna, Thomasi Möller Olsen sem situr í haldi. Hann neitar enn sök. Blóðblettir úr Birnu fundust meðal annars í bíl sem hann tók á leigu og öryggismyndavélar í Reykjavík og Hafnarfirði náðu myndum af bílnum. Olsen fékk '''19''' ára fangelsisdóm fyrir morðið og fíkniefnainnflutning. Honum til refsiþyngdar var metið að hann hafi reynt að afvegaleiða lögreglu og varpa sök á félaga sinn.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170928711/thomas-fekk-thyngri-dom-fyrir-ad-varpa-sok-a-skipsfelaga-sinn Thomas fékk þyngri dóm fyrir að varpa sök á skipsfélaga sinn] Vísir skoðað 29 sept. 2017.&lt;/ref&gt;
|}

=== 7. júní 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Árásin er talin hafa tengst handrukkun
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| Mosfellsdalur, [[Mosfellsbær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Tveir menn
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|6 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Arnar Jónsson Aspar lést við árás að Æsustöðum í Mosfellsdal. Árásin er talin hafa tengst handrukkun. Sex voru handtekin, fimm karlar og ein kona. &lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/tveir-hinna-handteknu-voru-daemdir-i-februar Tveir hinna handteknu voru dæmdir í febrúar] Rúv, skoðað 8. júní 2017.&lt;/ref&gt;
|}

=== 21. september 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Líkamsárás
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona frá [[Lettland| Lettlandi]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Hælisleitandi frá [[Jemen]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Erlend kona á fimmtugsaldri varð fyrir líkamsárás að kvöldi til á Hagamel 18. Hún varð úrskurðuð látin á Landspítalanum. Tveir karlmenn voru handteknir á vettvangi, annar var erlendur ríkisborgari á fertugsaldri og var hann gestkomandi, en hinn var Íslendingur á þrítugsaldri og búsettur í húsinu. Konan sem lést bjó einnig í húsinu.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170929685/manndrap-a-melunum Manndráp á Melunum] Vísir, skoðað 22. september 2017.&lt;/ref&gt; Maðurinn var hælisleitandi frá [[Jemen]] en konan, Sanita Braune, frá Lettlandi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2017170928728/hinn-grunadi-i-hagamelsmalinu-urskurdadur-i-fjogurra-vikna-gaesluvardhald Hinn grunaði í Hagamelsmálinu úrskurðaður í fjögurra vikna gæsluvarðhald] Vísir, skoðað 29. sept. 2017.&lt;/ref&gt; Maðurinn, Khaled Cairo, hafði slegið Sanitu með glerflöskum og slökkvitæki. Hann kvaðst vera ósáttur að hún hafi verið í tygjum við blökkumann. Cairo hegðaði sér undarlega í samskiptum við lögreglu og í dómssal. Hann var þó ekki metinn ósakhæfur eða siðblindur og var dæmdur í 16 ára fangelsi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2018180418835/daemdur-i-16-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-hagamel Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Hagamel] Vísir, skoðað 18. apríl, 2018.&lt;/ref&gt;
|}

=== 3. desember 2017===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Hnífsárás um nótt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 20 ára [[Albanía| albanskur]] maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 25 ára Íslendingur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|17 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Tveir albanskir karlmenn voru stungnir af íslenskum karlmanni á þrítugsaldri á Austurvelli um miðja nótt í kjölfar slagsmála. Annar maðurinn lést nokkrum dögum síðar á sjúkrahúsi.&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/latinn-eftir-hnifstunguaras-a-austurvelli Látinn eftir hnífsstunguárás á Austurvelli] Rúv, skoðað 9. des. 2017.&lt;/ref&gt; Gerandinn Dagur Hoe Sigurjónsson (1992– ) var ákærður fyrir að bana hinum albanska Klevis Sula (1997–2017) á Austurvelli í byrjun desember 2017. Samkvæmt ákærunni stakk hann Sula fjórum sinnum. Dagur var jafnframt ákærður fyrir tilraun til manndráps með því að hafa við sama tilefni stungið annan albanskan mann þrisvar þannig að sá hlaut meðal annars slagæðablæðingu.&lt;ref&gt;http://www.ruv.is/frett/akaerdur-fyrir-mord-og-manndrapstilraun&lt;/ref&gt; Dagur var dæmdur í 17 ára fangelsi.&lt;ref&gt;[http://www.visir.is/g/2018180629807 Dagur Hoe dæmdur í 17 ára fangelsi] Vísir, skoðað 16. júlí 2018&lt;/ref&gt;
|}
== 31. mars 2018==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður banar bróður sínum í Árnessýslu&lt;br /&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Suðurland]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 65 ára maður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Bróðir hins látna
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|7 ár, síðar lengt í 14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; | Ragnar Lýðsson (24. nóvember 1952–31. mars 2018) fannst látinn á bænum Gýgjarhóli II í Árnessýslu. Þrír bræður voru á staðnum er atvik átti sér stað. Valur Lýðsson, bróðir Ragnars og ábúandi á bænum tilkynnti um andlátið. Frásögn hans af hvernig á andlátið bar til þótti ótrúverðug og í framhaldinu var hann grunaður um manndráp. Þriðja bróðurnum var sleppt að lokinni skýrslutöku, hann var sofandi þegar umrædd átók áttu sér stað. Ummerki voru um átök á vettvangi og bráðabirgðakrufning leiddi í ljós að áverkar á líkinu hafi orðið Ragnari að bana.&lt;ref&gt;[http://www.ruv.is/frett/brodirinn-grunadur-um-manndrap Bróðirinn grunaður um manndráp] Rúv, skoðað 3. apríl, 2018.&lt;/ref&gt;
|}


== 8. desember 2019==

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Manni hrint af svölum.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Úlfarsárdalur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Litáskur karlmaður á fimmtugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Litáskur karlmaður á sextugsaldri &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20202009982d/akaerdur-fyrir-mord-med-thvi-ad-kasta-manni-fram-af-svolum Ákærður fyrir morð með því að kasta manni fram af svölum]Vísir, skoðað 9 sept 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Sýknaður
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Litáskur maður á fimmtugsaldri fannst látinn fyrir utan fjölbýlishús í Grafarholti. Arturas Leimontas er sagður hafa ráðist á manninn og kastað honum svo fram af svölum íbúðarinnar með þeim afleiðingum að hann lést skömmu síðar. Arturas neitaði sök en var dæmdur í 16 ára fangelsi í Héraðsdómi en var síðar sýknaður í Landsrétti. Landsréttur hélt því fram að enginn vitni gætu staðfest það sem Arturas var gefið að sök og að gögn úr réttarmeinafræðirannsókn málsins stæðust ekki.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212123846d/syknadur-i-landsretti-eftir-sextan-ara-dom-i-heradi|title=Sýknaður í Landsrétti eftir sextán ára dóm í héraði - Vísir|date=2021-06-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}
=2020 - 2029=
==2020==
=== 28. mars 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona fannst látin á heimili sínu.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Sandgerði]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona á sextugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á sextugsaldri, sambýlismaður konunnar
&lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frett/2020/04/08/gaesluvardhald-framlengt-til-15-april Gæsluvarðhald framlengt...]Rúv, skoðað 20. apríl 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur 
|14 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Björg Ástríðardóttir (1968–2020) fannst látin á heimili sínu í Sandgerði þar sem hún bjó með eiginmanni sínum. Ragnar Sigurður Jónsson (1965– ), eiginmaður Bjargar, var handtekinn 4 dögum síðar grunaður um að hafa banað eiginkonu sinni með því að hafa þrengt að hálsi hennar þar til hún lést. Ragnar bar við minnisleysi sökum drykkju en var dæmdur í '''14 ára''' fangelsi í júní 2021.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222247210d/-hvernig-af-hendirdu-lik-fyrir-mis-tok-|title=„Hvernig af­hendirðu lík fyrir mis­tök?“ - Vísir|date=2022-11-04|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 6. apríl 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Sonur réðst á móður og stjúpföður með hnífi
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Móðir geranda
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á þrítugsaldri 
&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/2020142808d/mordid-i-hafnarfirdi-logregla-var-a-heimilinu-fimm-timum-fyrir-andlatid Morðið í Hafnarfirði...]Vísir, skoðað 15. apríl 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|Fellt niður vegna andláts geranda.
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Maður á þrítugsaldri veittist að móður sinni og sambýlismanni hennar með hníf með þeim afleiðingum að móðir mannsins lést. Hann stakk móður sína tvívegis og veitti sambýlismanni hennnar stungusár á höku og á handlegg&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20202013985d/haskalegur-akstur-og-haettuleg-aras-a-samvisku-grunads-mordingja|title=Háskalegur akstur og hættuleg árás á samvisku grunaðs morðingja - Vísir|date=2020-09-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;. Maðurinn svipti sig lífi á réttargeðdeild Landspítalans á jóladag 2020 og var málið fellt niður.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20212057020d/manndrapsmal-fellt-nidur-vegna-andlats-akaerda|title=Manndrápsmál fellt niður vegna andláts ákærða - Vísir|date=2021-05-01|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}
=== 25. júní 2020===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður kveikti í húsi á Bræðraborgarstíg
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 3 Pólverjar
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á sjötugsaldri 
&lt;ref&gt;[bruninn-a-braedraborgarstig-talinn-manndrap-af-asetningi Bruninn á Bræðraborgastíg talinn manndráp af ásetningi]Vísir, skoðað 25. júlí 2020&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |3 Pólverjar létu lífið og 4 slösuðust eftir íkveikju á Bræðraborgarstíg. Marek Moszczynski var handtekinn skömmu síðar við rússnenska sendiráðið grunaður um íkveikjuna. Marek hafði sýnt undarlega hegðun dagana fyrir íkveikjuna og var dæmdur '''ósakhæfur''' í Landsrétti og gert að sæta öryggisgæslu á viðeigandi stofnun (réttargeðdeild).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222274209d/domur-stad-festur-i-braedra-borgar-stigs-malinu|title=Dómur stað­festur í Bræðra­borgar­stígs­málinu - Vísir|date=2022-10-06|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;
|}
== 13. febrúar 2021==
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Morð í austur-Reykjavík, skotið á mann fyrir utan heimili hans í Rauðagerði.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fertugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 4 einstaklingar.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Armando Beqirai (1988–2021) var skotinn níu sinnum fyrir utan heimili sitt í Rauðagerði. Angjelin Sterkaj (1986–) játaði að hafa banað Armando. Claudia Sofiu Coelho Carvalho, Murat Selivrada, Shpetim Qerimi voru einnig gert að sök samverknað í morðinu á Armando. Murat er sagður hafa vísað Claudiu á tvær bifreiðar í umsjón Armando sem hún sat fyrir og gerði Angjelin viðvart um ferðir Armandos þetta kvöld. Shpetim Qerimi var sakaður um að hafa ekið Angjelin að heimili Armando. Angjelin var dæmdur í 16 ára fanglesi og voru Claudia, Murat og Shepetim sýknuð í héraðsdómi. Landsréttur þyngdi dóminn töluvert og dæmdi Angjelin í 20 ára fanglesi og samverkamenn hanns í 14 ára fangelsi. Hæstaréttur mildaði dóminn og var Angjelin dæmdur í '''16 ár''', Claudia í '''3 ár''', Murat í '''4 ár''' og Shpetim í '''10 ár'''. Hæstiréttur sagði Landsrétt hafa skortið lagalega heimild í dómsúrskurð sínum. Á tímabili sátu 9 einstaklingar í gæsluvarðhaldi vegna málsins og er þetta ein umfangsmesta rannsókn í sögu lögreglunnar í seinni tíð.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232430562d/domar-i-rauda-gerdis-malinu-mildadir-veru-lega|title=Dómar í Rauða­gerðis­málinu mildaðir veru­lega - Vísir|date=2023-06-21|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

==2022==
=== 4. júní 2022===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi í Reykjavík.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fimmtugsaldri.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður á þrítugsaldri.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu/ Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu] Vísir, sótt 27/4 2023&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Gylfi Bergmann Heimisson (1975–2022) fannst látinn fyrir utan heimili sitt í Barðavogi. Nágranni Gylfa, Magnús Aron Magnússon (2001–) játaði á sig verknaðinn. Gylfi er sagður hafa bankað uppi hjá Magnúsi í risíbúð þar sem Magnús bjó með móður sinni sem lá þá inni á sjúkrahúsi. Ætlaði Gylfi þá að ræða við Magnús eftir að hann sló til annars nágranna kvöldið áður. Magnús er þá sagður hafa hrint Gylfa og átök brotist út í stiganum frá risinu. Átökin bárust út á malarplan fyrir framan húsið þar sem Magnús ítrekað sparkaði og kýldi Gylfa með þeim afleiðingum að hann lést. Magnús var dæmdur í '''16 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232407443d/magnus-aron-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-i-barda-vogs-malinu|title=Magnús Aron dæmdur í sextán ára fangelsi í Barða­vogs­málinu - Vísir|date=2023-04-27|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-25}}&lt;/ref&gt;
|}

===21. ágúst 2022===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Tveir látast eftir skotárás, árásarmaður og fórnarlamb. 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Blönduós
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Maður í kringum þrítugt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar. 
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Eva Hrund Pét­urs­dótt­ir (1969–2022) var skotin til bana á heimili sínu á Blönduósi og Kári Kárason, eiginmaður Evu, særðist einnig alvarlega&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/08/23/nofn_hjonanna_sem_urdu_fyrir_arasinni/|title=Nöfn hjónanna sem urðu fyrir árásinni|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;. Árásarmaðurinn Brynjar Þór Scheel Guðmundsson (1986–2022)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222306334d/efna-til-sofnunar-fyrir-fjolskyldu-brynjars-thors-a-blonduosi|title=Efna til söfnunar fyrir fjölskyldu Brynjars Þórs á Blönduósi - Vísir|date=2022-03-09|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt; fannst einnig látinn á vettvangi. Brynjar fór inn um ólæstar dyr á heimili hjónana vopnaður afsagaðri haglabyssu og veiðihníf, Þegar Brynjar varð var við að gestir væru í húsinu sneri hann aftur út og Kári á eftir honum. Orðaskipti urðu á milli Kára og Brynjars sem enduðu með því að Brynjar skaut Kára í kviðinn. Því næst sneri Brynjar aftur inn í húsið og skaut Evu í höfuðið þar sem hún stóð inni í stofu. Þegar Brynjar var að endurhlaða byssuna náði sonur hjónana sem var gestkomandi í húsinu að afvopna Brynjar og yfirbuga hann með þeim afleiðingum að hann lést út frá súrefnisskorti. Lögregla hafði áður haft afskipti af Brynjari vegna hótana í garð hjónanna. Sonur hjónanna var ekki ákærður og málið fellt niður á grundvelli neyðarvarnar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232376454d/rann-sokn-log-reglu-a-blondu-osi-lokid-tok-log-regluna-26-minutur-ad-maeta-a-stadinn|title=Rann­sókn lög­reglu á Blöndu­ósi lokið: Tók lög­regluna 26 mínútur að mæta á staðinn - Vísir|date=2023-10-02|website=visir.is|language=is|access-date=2023-06-26}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 3. október 2022===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232465744d/steinthor-hafi-stungid-tomas-tvisvar Steinþór hafi stungið Tómas tvisvar] Vísir, sótt 22. september 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Ólafsfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Tómas Waagfjörð, 47 ára 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Steinþór Einarsson, 37 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-01-09-atta-ara-fangelsi-fyrir-manndrap-a-olafsfirdi-401500 8 ára fangelsi fyrir manndráp á Ólafsfirði] 9. janúar 2024, Rúv.is&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Tómas Waagfjörð (1976-2022) var stunginn til bana í heimahúsi á Ólafsfirði þar sem hann hugðist sækja eiginkonu sína eftir að hún leitaði til vinar eftir rifrildi þeirra hjóna. Steinþór Einarsson (1986-) vinur konunar reyndi um hríð að koma Tómasi út úr húsinu en án árangurs. Endaði það með því að Steinþór kastaði sólgleraugum sem hann bar á höfði sér í Tómas, við þar reiddist Tómas mikið og dróg upp hníf sem hann stakk Steinþór með bæði í kinn og læri. Í átökunum hlaut Tómas tvö stungusár á mjöðm sem leiddu til þess að hann lést. Steinþór bar fyrir dómi að um neyðarvörn væri að ræða en var þó á endanum dæmdur til '''8 ára''' fangelsisvistar.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252670725d/olafsfjardarmalid-fer-fyrir-haestarett|title=Ólafsfjarðarmálið fer fyrir Hæsta­rétt - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-03-01|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

== 2023 ==

=== 20. apríl 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Pólskur maður var stunginn til bana á bílaplani í Hafnarfirði.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Bartolomiej Kamil Bielenda, 27 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 19 ára karlmaður &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20232406158d/stulkunni-sleppt-ur-haldi-og-einn-buinn-ad-jata Stúlkunni sleppt úr haldi og einn búinn að játa] Vísir, sótt 24/4 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 12 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Bartlomiej Kamil Bielenda (1996-2023) lést af sárum sínum eftir að hafa orðið fyrir stunguárás á bílastæði við Fjarðarkaup í Hafnafirði.
Sæmundur Tryggvi Norðquist Sæmundsson (2004-)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20232484272d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-manndrapid-vid-fjardarkaup|title=Tíu ára fangelsi fyrir mann­drápið við Fjarðar­kaup - Vísir|last=Stefánsson|first=Kolbeinn Tumi Daðason,Jón Þór|date=2023-03-11|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt; gekkst við því að hafa umrætt kvöld hafa hitt á Bartlomiej á Íslenska Rokkbarnum þar sem Sæmundur var ásamt öðrum, til orðaskipta hafi komið á milli mannana vegna fíkniefnaskuldar sem hafi svo brotist út í átök hinum megin við götuna á bílastæðinu við Fjarðarkaup. Sæmundur ásamt tveimur mönnum eru sagðir hafa ráðist að Bartlomiej. Sæmundur á þá að hafa stungið Bartlomiej sex sinnum sem leiddi til dauða hans. Fjórir voru ákærðir í málinu, þrír drengir ásamt einnar stúlku sem tók atlöguna upp á myndband. Sæmundur hlaut '''12 ára''' dóm og samverkamenn hans '''4 ár''' hver, stúlkan hlaut '''6''' mánuði skilorðsbundna. Við dóm var tekið tillit til geranda sökum ungs aldurs þeirra. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242582194d/domar-vegna-manndrapsins-i-hafnarfirdi-thyngdir|title=Dómar vegna mann­drápsins í Hafnar­firði þyngdir - Vísir|last=Kjartansson|first=Kjartan|date=2024-07-06|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}


===27. apríl 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Konu ráðinn bani í heimahúsi
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Selfoss]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
|Sofia Sarmite Kolesnikova, 28 ára 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Daníel Andri Einarsson &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/t/3530] Vísir sótt 18/6 2023&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Gerandi lést erlendis áður en hann hlaut dóm. &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-09-10-madur-sem-er-grunadur-um-ad-hafa-banad-konu-a-selfossi-er-latinn-421555|title=Maður sem er grunaður um að hafa banað konu á Selfossi er látinn - RÚV.is|last=Guðmundsdóttir|first=Ingibjörg Sara|date=2024-09-10|website=RÚV|access-date=2024-09-16}}&lt;/ref&gt;
|}

===17. júní 2023===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður var stunginn til bana í Hafnarfirði. 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| [[Hafnarfjörður]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Pólskur karlmaður 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Meðleigjandi, Pólskur karlmaður 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2023-12-06-daemdur-i-sextan-ara-fangelsi-fyrir-ad-stinga-medleigjanda-sinn-til-bana-399070/|title=Dæmdur í sextán ára fangelsi fyrir að stinga meðleigjanda sinn til bana - RÚV.is|last=Örlygsdóttir|first=Urður|last2=Gunnarsson|first2=Freyr Gígja|date=2023-12-06|website=RÚV|access-date=2024-03-26}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Jaroslaw Stanislaw Kaminski (1977-2023) lést eftir að meðleigjandi hans Maciej Jakub Talik (1984-) stakk hann fimm sinnum í íbúð þeirra í Hafnarfirði. Mennirnir höfðu sama kvöld farið út á lífið en þegar aftur var komið í heimahúsið hafi Maciej krafið Jaroslaw um ógreidda fjármuni sem hann hafi átt að skulda Maciej fyrir leigu. Til átaka hafi komið milli mannana sem endaði með því að Jaroslaw lést af sárum sínum. Maciej bar fyrir sig neyðarvörn en var dæmdur til '''16 ára''' fangelsis vistar í Landsrétti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242626585d/sextan-ara-domur-fyrir-manndrap-i-drangahrauni-stendur|title=Sex­tán ára dómur fyrir mann­dráp í Drangahrauni stendur - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-09-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

=== 21. september 2023 ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst látinn á heimili sínu með fjölda áverka. Sambýliskona hans var handtekin, grunuð um verknaðinn.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
| Bátavogur, [[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sextugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Dagbjört Rúnarsdóttir
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár &lt;ref&gt;https://www.mbl.is/frettir/innlent/2024/07/25/dagbjort_daemd_i_10_ara_fangelsi_fyrir_likamsaras/&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Karlmaður á sextugsaldri lést eftir að sambýliskona hans Dagbjört Rúnarsdóttir (1981-) veitti honum áverka í íbúð hennar í Bátavogi. Dagbjört er sögð hafa dagana 22.-23. september beitt sambýlismann sinn ítrekuðu grófu líkamlegu ofbeldi yfir tveggja daga skeið með þeim afleiðingum að hann lést. Dagbjört tók atlöguna upp á símann sinn. Dagbjört kenndi manninum um að hafa valdið dauða hunds hennar sem fannst í frysti á vettvangi. Dagbjört var dæmd í '''16 ára''' fangelsi árið 2025.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2024/01/15/mordid-batavogi-heradssaksoknari-lysir-misthyrmingum-dagbjartar/|title=Morðið í Bátavogi: Héraðssaksóknari lýsir misþyrmingum Dagbjartar|date=2024-01-15|website=DV|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242589708d/-eg-myndi-aldrei-gera-honum-eitt-eda-neitt-|title=„Ég myndi aldrei gera honum eitt eða neitt“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2024-06-26|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252691191d/refsing-dag-bjartar-thyngd-veru-lega|title=Refsing Dag­bjartar þyngd veru­lega - Vísir|last=Sæberg|first=Jón Þór Stefánsson,Árni|date=2025-02-20|website=visir.is|language=is|access-date=2025-02-20}}&lt;/ref&gt;
|}

==2024==
=== 31. janúar===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Móðir banar barni í Kópavogi.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 6 ára drengur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Móðir drengsins
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 18 ár
|-
| colspan=&quot;2&quot; |6 ára drengur lést eftir að móðir hans bar kodda fyrir vit hans með þeim afleiðingum að drengurinn lést, því næst fór konan inn til eldri sonar síns þar sem hann svaf og þrýsti andliti hans í rúmið þannig hann gat ekki andað. Drengurinn náði þó að komast undan taki móður sinnar og flúði heimilið. Konan, sem er frá Írak, hafði verið búsett á Íslandi í um 4 ár þegar verknaðurinn var framinn. Konan var dæmd í '''18 ára''' fangelsi í Héraðsdómi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-11-08-thyngsti-domur-yfir-konu-her-a-landi-i-meira-en-heila-old-426977|title=Þyngsti dómur yfir konu hér á landi í meira en heila öld - RÚV.is|last=Gunnarsson|first=Freyr Gígja|date=2024-11-08|website=RÚV|access-date=2025-02-18}}&lt;/ref&gt;
|}

===20. apríl===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Manni banað í sumarhúsi. Tveir litáskir karlmenn í gæsluvarðhaldi vegna gruns um morðið. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242559820d/madur-a-fertugsaldri-talinn-hafa-verid-myrtur-i-sumarhusi] Vísir, 2/4 2024&lt;/ref&gt;
|-
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Kiðjaberg
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á fertugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Litáískur karlmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 10 ár &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-02-19-tiu-ara-fangelsisdomur-i-kidjabergsmalinu-467411 Tíu ára fangelsisdómur í Kiðjabergsmálinu] Rúv, sótt 19. febrúar 2026&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Viktoras Buchovskis lithái á fertugsaldri lést eftir að samlandi hans Gedirninas Saulys (1991-) veittist að honum með margvíslegu ofbeldi þar sem þeir voru að smíða þak á sumarbústað ásamt þremur öðrum mönnum. Mennirnir höfðu drukkið áfengi bæði um morguninn og kvöldið áður og voru ölvaðir þegar vinna hófst að nýju. Til orðaskipta kom á milli mannana og er Gedirninas sagður hafa veitt Viktoras áverka sem urðu honum að bana. Atvik og framburður vitna þótti óskýr en var Gedirninas þó dæmdur í '''10''' ára fangelsi í Landsrétti.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262845585d/tiu-ara-fangelsi-fyrir-ad-verda-manni-ad-bana-i-kidja-bergi|title=Tíu ára fangelsi fyrir að verða manni að bana í Kiðja­bergi - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2026-02-19|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252732269d/tveir-lodrungar-og-fall-lik-lega-ekki-or-sok-andlatsins|title=Tveir löðrungar og fall lík­lega ekki or­sök andlátsins - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===22. apríl===
{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Kona fannst látin í heimahúsi. Grunur um saknæmt athæfi. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242560861d/grunadur-um-ad-hafa-radid-konu-sinni-bana Grunaður að hafa ráðið konu sinni bana] Vísir, 23/4 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Akureyri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona um fimmtugt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Karlmaður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 14 ár &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Kona um fimmtugt lést eftir að sambýlismaður hennar, Þorsteinn Hermann Þorbjörnsson (1961-) veittist að henni með miklu ofbeldi á heimili þeirra á Akureyri. Lögreglan hafði áður haft afskypti af Þorsteini fyrir barsmíðar í garð konunar. Málið fór fyrir Hæstarétt og var Þorsteinn dæmdur í '''14''' ára fangelsi fyrir morðið.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2026/06/18/thorsteinn-daemdur-i-14-ara-fangelsi-i-haestaretti|title=Þorsteinn dæmdur í 14 ára fangelsi í Hæstarétti {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2025/11/13/daemdur_i_16_ara_fangelsi_fyrir_manndrap_a_akureyri/|title=Dæmdur í 16 ára fangelsi fyrir manndráp á Akureyri|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===22. ágúst===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Hjón fundust látin í heimahúsi í Neskaupstað. Myrt með hamri. &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-08-23-andlat-i-neskaupstad-komin-er-allgod-mynd-af-thvi-sem-gerdist-420291 Andlát í Neskaupstað, komin er allgóð mynd af því sem gerðist] Rúv, 23/8 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Neskaupstaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Hjón á áttræðisaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Karlmaður á fimmtugsaldri, Alfreð Þórðarson&lt;ref&gt;[https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ Alfreð Erling murkaði lífið úr hjónunum með hamri] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250107021416/https://www.dv.is/frettir/2025/1/2/mordin-i-neskaupstad-alfred-erling-murkadi-lifid-ur-hjonunum-med-hamri/ |date=2025-01-07 }} Dv&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Ósakhæfur
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Hjón á áttræðisaldri fundust látin á heimili sínu á Neskaupstað eftir endurtekin hamarshögg í höfuðið af hálfu Alfreðs Þórðarsonar. Eftir árásina stal Alfreð bíl hjónanna og veitti lögreglan honum eftirför þegar bíllinn sást síðar í Reykjavík.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252686794d/sagdist-a-leid-i-hall-grims-kirkju-fyrir-gud-eda-djofulinn|title=Sagðist á leið í Hall­gríms­kirkju fyrir guð eða djöfulinn|last=|first=|date=2025-10-02|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt; Að eigin sögn var hann á leið til Hallgrímskirkju og ætlaði sér þar að kveikja í krossi. Sökum ranghugmynda Alfreðs og mikilla hugsanatruflana var hann metinn '''ósakhæfur'''.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252700591d/syknadur-af-a-kaeru-um-ad-verda-hjonum-ad-bana|title=Sýknaður af á­kæru um að verða hjónum að bana|last=|first=|date=2025-03-13|website=Vísir|language=is|access-date=2026-01-21}}&lt;/ref&gt;
|}

===24. ágúst===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Stúlka lést af sárum sínum eftir stunguárás.&lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242614756d/stulkan-er-latin Stúlkan lést af sárum sínum] Vísir 31/8 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|Miðbær Reykjavíkur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Bryndís Klara Birgisdóttir, 17 ára
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 16 ára strákur
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 8 ár [https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryndisi-kloru]
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Bryndís Klara Birgisdóttir (2007-2024) lést og tvö önnur ungmenni særðust eftir að 16 ára ónefndur piltur veittist að þeim með eggvopni þar sem þau sátu í bíl á Skúlagötu skömmu fyrir miðætti á Menningarnótt 2024. Pilturinn er sagður hafa brotið rúðu bílsins og ítrekað stungið þar pilt sem sat í bílnum, ungmennin eiga þá að hafa flúið úr bifreiðinni en ein stúlka, fyrverandi kærasta piltsins, setið þar eftir sem hann svo stakk margsinnis, því næst hafi hann stungið Bryndísi í gegnum hjartað með þeim afleiðingum að hún lést nokkrum dögum síðar. Árásin beindist meðal annars af fyrverandi kærustu hans og hafði hann fylgst með staðsetningu hennar um kvöldið. Sökum ungs aldurs var pilturinn dæmdur í '''8 ára''' fangelsi.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252720514d/atta-ar-fyrir-ad-bana-bryn-disi-kloru|title=Átta ár fyrir að bana Bryn­dísi Klöru - Vísir|last=Pétursson|first=Árni Sæberg,Vésteinn Örn|date=2025-04-30|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252694042d/skodadi-stad-setningu-stulkunnar-hatt-i-150-sinnum-fyrir-a-rasina|title=Skoðaði stað­setningu stúlkunnar hátt í 150 sinnum fyrir á­rásina - Vísir|last=Böðvarsdóttir|first=Elín Margrét|date=2025-02-26|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===15. september===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Faðir myrti 10 ára dóttur sína.     &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20242621847d/is-lenskur-fadir-grunadur-um-ad-hafa-banad-dottur-sinni] Vísir 16/9 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Krýsuvík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| 10 ára stúlka
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Faðir stúlkunnar 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.heradsdomstolar.is/default.aspx?pageid=347c3bb1-8926-11e5-80c6-005056bc6a40&amp;id=0f1151a9-8556-4b7b-a482-69ad4073ec9f|title=Dómur|website=www.heradsdomstolar.is|access-date=2025-06-25}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Kolfinna Eldey Sigurðardóttir (2014-2024) lést eftir að faðir hennar, Sigurður Fannar Þórsson (1979-2026) sló hana margoft með hamri í höfuðið. Sigurður hafi farið með dóttur sína til Krýsuvíkur þar sem þau hugðust prufa nýtt leikfang&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252674777d/hafi-ekki-fengid-naud-syn-lega-hjalp-adur-en-hann-vard-dottur-sinni-ad-bana|title=Hafi ekki fengið nauð­syn­lega hjálp áður en hann varð dóttur sinni að bana - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-01-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;. Sigurður á þá að hafa lamið dóttur sína margsinnis með hamri í höfuðið. Sigurður Hringdi svo í lögreglu og vísaði þeim á líkið sem lá í nálægri gjótu. Sigurður játaði aldrei ásettning en játaði þó að hafa orðið stúlkunni að bana. Sigurður var dæmdur til '''16 ára''' fangelsisvistar fyrir morðið auk fíkniefnabrota. Sigurður svipti sig lífi í fangelsinu á Hólmsheiði árið 2026.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20262891358d/nafn-mannsins-sem-lest-a-holms-heidi|title=Nafn mannsins sem lést á Hólms­heiði - Vísir|last=Ísleifsson|first=Atli|date=2026-01-06|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252742571d/sex-tan-ar-fyrir-ad-bana-dottur-sinni|title=Sex­tán ár fyrir að bana dóttur sinni - Vísir|last=Sæberg|first=Árni|date=2025-06-23|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

===24. október===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|Fertugur maður grunaður um morð á móður sinni. &lt;ref&gt;[https://www.ruv.is/frettir/innlent/2024-10-24-karlmadur-i-gaesluvardhald-grunadur-um-ad-myrda-modur-sina-425593] Rúv 24/10 2024&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Kona
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Sonur hennar 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| Gert að sæta öryggisgæslu 
|-
| colspan=&quot;2&quot; style=&quot;text-align: left;&quot; |Halldóra Bachmann Sigurðardóttir(1956-2024) lést eftir að sonur hennar, Ymur Art Runólfsson (1985-), stakk hana að minnstakosti 22 sinnum á heimili hennar í Breiðholti. Öryggisvörður hafi farið á vettvang eftir að neyðarkall hefði borist frá Halldóru sem var með öryggishnapp. Þegar atvik urðu ljós var kallað til lögreglu. Ymur játaði verknaðinn og kvaðst hafa notað við hann fjóra hnífa sem fundust á vettvangi. Honum var gert að sæta öryggisgæslu en ekki dæmdur ósakhæfur sökum þess að ekki var talið að fangelsi myndi bera árangur.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20252751092d/notadi-fjora-hnifa-til-ad-verda-modur-sinni-ad-bana-gakktu-i-baeinn-hun-er-daud-|title=Notaði fjóra hnífa til að verða móður sinni að bana: „Gakktu í bæinn, hún er dauð“ - Vísir|last=Stefánsson|first=Jón Þór|date=2025-07-14|website=visir.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.dv.is/frettir/2025/01/22/blodidrifin-saga-yms-stakk-fodur-sinn-og-banadi-modur-sinni|title=Blóðidrifin saga Yms - Stakk föður sinn og banaði móður sinni {{!}} DV - Frjáls og óháður miðill|website=www.dv.is|language=is|access-date=2026-10-23}}&lt;/ref&gt;
|}

==2025==
=== 11. mars===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður fannst þungt haldinn í Gufunesi í Grafarvogi. Hann lést skömmu síðar eftir komu á slysadeild. Þrír voru ákærðir fyrir manndráp. Þeir kúguðu manninnum stórar fjárhæðir eftir að hafa beitt unglingsstúlku sem tálbeitu sem hann mælti sér mót við. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252735272d/hrotta-legu-of-beldi-lyst-i-a-kaeru-a-hendur-stefani-lukasi-og-matthiasi/ Hrotta­legu of­beldi lýst í á­kæru á hendur Stefáni, Lúkasi og Matthíasi Visir.is, sótt 4. júní, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 3 karlmenn. 33 ára, 21 árs og 18 ára.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár, 16 ár &amp; 12 ár &lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2026-05-13-landsrettur-mildar-refsingu-lukasar-og-stefans-474945|titill= Landsréttur mildar refsingu Lúkasar og Stefáns|útgefandi=Vísir|mánuður=13. maí|ár=2026}}&lt;/ref&gt;
|-
| colspan=&quot;2&quot; |
|}

=== 11. apríl===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Kona banaði föður sínum á heimili þeirra. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252714323d/hand-tekin-vegna-and-lats-fodur-hennar Hand­tekin vegna and­láts föður síns] Visir.is, sótt 13. Apríl, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Garðabær]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður um áttrætt
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Dóttir hans á þrítugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 16 ár &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252818255d/margret-lof-daemd-i-16-ara-fangelsi Margrét Löf dæmd í 16 ára fangelsi] Vísir, sótt 16. desember 2025&lt;/ref&gt;
|-
|}

=== 14. júní ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Frönsk kona grunuð um að bana dóttur sinni og eiginmanni. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20252739329d/fronsk-kona-grunud-um-ad-bana-dottur-sinni-og-eigin-manni] Visir.is, sótt 14. Júní, 2025&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Reykjavík]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Dóttir hennar og eiginmaður
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Móðir hennar og eiginkona hans
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 12 ár
| 
|-
|}

==2026==
=== 26. júlí===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
| Maður banaði föður sínum í heimahúsi. &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20262917771d/komin-med-skyra-mynd-a-fjolskylduharmleik-i-kopavogi Komin með skýra mynd á fjölskylduharmleik í Kópa­vogi] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026&lt;/ref&gt;
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolandi
| Maður á sjötugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| Sonur hans á fimmtugsaldri
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
| 
|-
|}

=== 9. ágúst ===

{| class=&quot;wikitable&quot;
|+
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; |Stutt lýsing
|  Maður var drepinn með eggvopni. Ellefu voru handteknir á Íslandi og tveir utanlands &lt;ref&gt;[https://www.visir.is/g/20262920026d/tveir-hand-teknir-er-lendis-vegna-mann-drapsins Tveir hand­teknir er­lendis vegna mann­drápsins] Visir.is, sótt 12. ágúst, 2026&lt;/ref&gt;.
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Staður
|[[Kópavogur]]
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Þolendur
| Pólskur ríkisborgari
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Gerandi
| 
|-
! style=&quot;text-align:left;width:100px&quot; | Dómur
|
|-
|}

&lt;div class=&quot;mw-collapsible&quot;&gt;
&lt;div  style=&quot;text-align: center; &quot;&gt;Listar yfir [[morð á Íslandi]]&lt;/div&gt;
&lt;div class=&quot;mw-collapsible-content&quot;&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1874–1969]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 1970–1999]]&lt;br/&gt;
[[Listi yfir morð á Íslandi frá 2000]]
&lt;/div&gt;
&lt;/div&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
[[Flokkur:Morð á Íslandi]]</text>
      <sha1>n76k0l5z8eglflqabxqzkm427wcxubh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Wikipedia:Í fréttum...</title>
    <ns>4</ns>
    <id>154362</id>
    <revision>
      <id>1984695</id>
      <parentid>1984515</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:59:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="774" sha1="gmomjfsvzccp2cow9lgr74u0oqngs2f" xml:space="preserve">[[Mynd:Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (estreita).jpg|200px|right|alt=Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio Lula da Silva]]
* [[25. október]]:
** '''[[Luiz Inácio Lula da Silva]]''' (''sjá mynd'') er endurkjörinn [[forseti Brasilíu]].
** Pólitísk mótmælahreyfing stúdenta sigrar ríkisstjórn '''[[Aleksandar Vučić|Aleksandars Vučić]]''' í þingkosningum í [[Serbía|Serbíu]]. 
* [[8. október]]: Kanadíski rithöfundurinn '''[[Anne Carson]]''' hlýtur [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].

'''Yfirstandandi:'''  [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &amp;nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]
&lt;br&gt;
'''Nýleg andlát''': [[Patrick Stewart]] (28. nóvember) &amp;nbsp;• [[Dennis Hastert]] (3. október)</text>
      <sha1>gmomjfsvzccp2cow9lgr74u0oqngs2f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984696</id>
      <parentid>1984695</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:59:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="773" sha1="mrmulb8war9d8r906en6jrvnwurem6z" xml:space="preserve">[[Mynd:Foto oficial de Luiz Inácio Lula da Silva (estreita).jpg|200px|right|alt=Luiz Inácio Lula da Silva|Luiz Inácio Lula da Silva]]
* [[25. október]]:
** '''[[Luiz Inácio Lula da Silva]]''' (''sjá mynd'') er endurkjörinn [[forseti Brasilíu]].
** Pólitísk mótmælahreyfing stúdenta sigrar ríkisstjórn '''[[Aleksandar Vučić|Aleksandars Vučić]]''' í þingkosningum í [[Serbía|Serbíu]]. 
* [[8. október]]: Kanadíski rithöfundurinn '''[[Anne Carson]]''' hlýtur [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]].

'''Yfirstandandi:'''  [[Innrás Rússa í Úkraínu]] / [[Stríð Rússlands og Úkraínu]] &amp;nbsp;• [[Íransstríðið 2026|Íransstríðið]]
&lt;br&gt;
'''Nýleg andlát''': [[Patrick Stewart]] (28. október) &amp;nbsp;• [[Dennis Hastert]] (3. október)</text>
      <sha1>mrmulb8war9d8r906en6jrvnwurem6z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Chicago Fire</title>
    <ns>0</ns>
    <id>154684</id>
    <revision>
      <id>1984724</id>
      <parentid>1800248</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:00:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <origin>1984724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2383" sha1="auczyrimzon3zo5c1uwra7zdsbqpkh3" xml:space="preserve">{{Knattspyrnulið
| Fullt nafn =Chicago Fire Soccer Club
| mynd = 
| Gælunafn = Men in red
| Stofnað = [[8. október]] [[1997]]
| Leikvöllur = [[Soldier Field]], [[Chicago]], [[Illinois]]
| Stærð = 61.500
| Stjórnarformaður = [[Joe Mansueto]]
| Knattspyrnustjóri =Gregg Berhalter
| Knattsp.stj. kvk. = 
| Deild = [[Major League Soccer]]
| Tímabil = 2025
| Staðsetning = 8. af 25
|pattern_la1 = _chicagofire21h
|pattern_b1  = _chicagofire21h
|pattern_ra1 = _chicagofire21h
|pattern_sh1 = _chicagofire21h
|pattern_so1 = _3_stripes_navy
|leftarm1    = 16164e
|body1       = 16164e
|rightarm1   = 16164e
|shorts1     = 16164e
|socks1      = FF0000
|pattern_la2 = _chicagofire21a
|pattern_b2  = _chicagofire21a
|pattern_ra2 = _chicagofire21a
|pattern_sh2 = _elmansoura2021a
|pattern_so2 = _color_3_stripes_on_white
|leftarm2    = FFFFFF
|body2       = FFFFFF
|rightarm2   = FFFFFF
|shorts2     = FFFFFF
|socks2      = FFFFFF
 }}
'''Chicago Fire''' er [[knattspyrna|knattspyrnulið]] frá  [[Chicago]] í [[Illinois|Illinois-Fylki]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Liðið var stofnað 1997 og leikur í [[Major League Soccer]]. 

== Saga félagsins ==
Chicago Fire var stofnað 1997, og hefur haft frá upphafi tengingu við slökkviliðið. Frægir leikmenn voru keyptir til liðsins snemma, þar má nefna [[Jorge Campos]] [[Mexíkó|mexíkóska]] [[Markvörður|markvörðinn]]. Fyrsti þjálfari liðsins var gamla brýnið [[Bob Bradley]]. Og þvert á flestar spár tókst því að vinna tvöfalt fyrsta árið með því að sigra [[D.C. United]] í úrslitaleik 1998 og svo [[U.S. Open Cup]] viku síðar.

Árið 2000 komst liðið í úrslitaleik enn töpuðu fyrir Kansas. Frægur [[Búlgaría|búlgarskur]] markahrókur, [[Hristo Stoitchkov]] var fenginn til liðsins og ungir bandarískir leikmenn sem voru að stíga sín fyrstu skref í boltanum, nægir þar að nefna [[DaMarcus Beasley]]. Árið 2007 komu nýir eigendur til sögunnar [[Andell Holdings]], fyrirtæki frá [[Los Angeles]]. Árið 2017 var [[Þýskaland|þýski]] Markahrókurinn [[Bastian Schweinsteiger]] fenginn til liðsins sem telst með stærri kaupum í sögu [[Bandaríkin|bandarísks]] [[Fótbolti|fótbolta]].

=== Titlar ===
* MLS bikarinn 1998
* [[U.S Open Cup]] 1998, 2000, 2003, 2006


[[Flokkur:Bandarísk knattspyrnufélög]]
{{S|1997}}
[[Flokkur:Íþróttalið frá Chicago]]</text>
      <sha1>auczyrimzon3zo5c1uwra7zdsbqpkh3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Paul Verlaine</title>
    <ns>0</ns>
    <id>155941</id>
    <revision>
      <id>1984778</id>
      <parentid>1971347</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984778</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2875" sha1="fqwhk2yplw9v9qkfxixbrjjcskzh5o1" xml:space="preserve">[[File:Netsurf17_-_Paul_Verlaine.png|thumb|Ljósmynd af Verlaine frá um 1890.]]
'''Paul Marie Verlaine''' (f. [[30. mars]] [[1844]] í [[Metz]]; d. [[8. janúar]] [[1896]] í [[París]]) var franskur rithöfundur og skáld. Hann tengist einkum [[symbólismi|symbólismanum]], [[parnassismi|parnassismanum]] og [[hnignunarstefna|hnignunarstefnunni]] í franskri ''[[fin de siècle]]''-ljóðlist.

Verlaine var úr borgaralegri fjölskyldu frá Metz. Hann vakti hneykslun þegar hann tók upp samband við ungskáldið [[Arthur Rimbaud]] árið 1871. Rimbaud var þá ekki orðinn 18 ára og var tíu árum yngri en Verlaine, sem átti auk þess bæði konu og barn. Þeir lögðust í tveggja ára flakk um England og Belgíu þar sem þeir neyttu [[ópíum]]s, [[absint]]s og [[hass]]. Sambandinu lauk 1873 þegar Verlaine særði Rimbaud með skammbyssu og var handtekinn. Verlaine var dæmdur fyrir [[líkamsárás]] og [[kynvilla|kynvillu]].&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/18/paul-verlaine-new-exhibition-mons|title=How 555 nights in jail helped to make Paul Verlaine a 'prince of poets'|date=2015-10-17|work=The Observer|access-date=2020-03-31|language=en-GB|issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt; Í fangelsinu snerist Verlaine aftur til [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og samdi ljóðabækurnar ''Sagesse'', ''Jadis et Naguère'' og ''Parallèlement''.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hanson, Ellis.|title=Decadence and Catholicism.|date=1998|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-19444-6|oclc=502187924}}&lt;/ref&gt; Meðan sem orðstír hans sem skálds óx þjáðist hann af sektarkennd og ofsóknaræði. Hann sökk í þunglyndi, misnotaði áfengi og önnur vímuefni og dó að lokum úr [[lungnabólga|bráðalungnabólgu]].

Verlaine varð þekktur sem helsti fulltrúi [[bölvuðu skáldin|bölvuðu skáldanna]] (''poètes maudits'') í Frakklandi. Fjölmörg tónskáld, eins og [[Claude Debussy]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Igor Stravinskíj]] og fleiri, sömdu tónverk við ljóð hans, eða innblásin af ljóðum hans. Verlaine skrifaði sjálfur nokkra [[líbrettó]]a fyrir óperur, einkum fyrir tónskáldið [[Emmanuel Chabrier]].

== Ljóðabækur ==
* ''Poèmes saturniens'' (1866)
* ''Fêtes galantes'' (1869)
* ''La Bonne Chanson'' (1870)
* ''Romances sans paroles'' (1874)
* ''Sagesse'' (1880)
* ''Jadis et Naguère'' (1884)
* ''Amour'' (1888)
* ''Parallèlement'' (1889)
* ''Dédicaces'' (1890)
* ''Bonheur'' (1891)
* ''Chansons pour Elle'' (1891)
* ''Liturgies intimes'' (1892)
* ''Odes en son honneur'' (1893)
* ''Élégies'' (1893)
* ''Dans les limbes'' (1894)
* ''Épigrammes'' (1894)
* ''Chair'' (1896)
* ''Invectives'' (1896)
* ''Biblio-sonnets'' (1913)

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Verlaine, Paul}}
[[Flokkur:Franskir rithöfundar]]
[[Flokkur:Frönsk skáld]]
{{fd|1844|1896}}</text>
      <sha1>fqwhk2yplw9v9qkfxixbrjjcskzh5o1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984779</id>
      <parentid>1984778</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984779</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3040" sha1="847alhh39wgc1gzk4bbg8o3iljuob84" xml:space="preserve">[[File:Netsurf17_-_Paul_Verlaine.png|thumb|Ljósmynd af Verlaine frá um 1890.]]
'''Paul Marie Verlaine''' (f. [[30. mars]] [[1844]] í [[Metz]]; d. [[8. janúar]] [[1896]] í [[París]]) var franskur rithöfundur og skáld. Hann tengist einkum [[symbólismi|symbólismanum]], [[parnassismi|parnassismanum]] og [[hnignunarstefna|hnignunarstefnunni]] í franskri ''[[fin de siècle]]''-ljóðlist.

Verlaine var úr borgaralegri fjölskyldu frá Metz. Hann vakti hneykslun þegar hann tók upp samband við ungskáldið [[Arthur Rimbaud]] árið 1871. Rimbaud var þá ekki orðinn 18 ára og var tíu árum yngri en Verlaine, sem átti auk þess bæði konu og barn. Þeir lögðust í tveggja ára flakk um England og Belgíu þar sem þeir neyttu [[ópíum]]s, [[absint]]s og [[hass]]. Sambandinu lauk 1873 þegar Verlaine særði Rimbaud með skammbyssu og var handtekinn. Verlaine var dæmdur fyrir [[líkamsárás]] og [[kynvilla|kynvillu]].&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/18/paul-verlaine-new-exhibition-mons|title=How 555 nights in jail helped to make Paul Verlaine a 'prince of poets'|date=2015-10-17|work=The Observer|access-date=2020-03-31|language=en-GB|issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt; Í fangelsinu snerist Verlaine aftur til [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og samdi ljóðabækurnar ''Sagesse'', ''Jadis et Naguère'' og ''Parallèlement''.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hanson, Ellis.|title=Decadence and Catholicism.|date=1998|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-19444-6|oclc=502187924}}&lt;/ref&gt; Meðan sem orðstír hans sem skálds óx þjáðist hann af sektarkennd og ofsóknaræði. Hann sökk í þunglyndi, misnotaði áfengi og önnur vímuefni og dó að lokum úr [[lungnabólga|bráðalungnabólgu]].

Verlaine varð þekktur sem helsti fulltrúi [[bölvuðu skáldin|bölvuðu skáldanna]] (''poètes maudits'') í Frakklandi. Fjölmörg tónskáld, eins og [[Claude Debussy]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Igor Stravinskíj]] og fleiri, sömdu tónverk við ljóð hans, eða innblásin af ljóðum hans. Verlaine skrifaði sjálfur nokkra [[líbrettó]]a fyrir óperur, einkum fyrir tónskáldið [[Emmanuel Chabrier]].&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Delage, R.|year=1994|title=Chabrier et Verlaine|journal=Revue Verlaine|number=2|pp=5–30|url=http://www.jstor.org/stable/45023384}}&lt;/ref&gt;

== Ljóðabækur ==
* ''Poèmes saturniens'' (1866)
* ''Fêtes galantes'' (1869)
* ''La Bonne Chanson'' (1870)
* ''Romances sans paroles'' (1874)
* ''Sagesse'' (1880)
* ''Jadis et Naguère'' (1884)
* ''Amour'' (1888)
* ''Parallèlement'' (1889)
* ''Dédicaces'' (1890)
* ''Bonheur'' (1891)
* ''Chansons pour Elle'' (1891)
* ''Liturgies intimes'' (1892)
* ''Odes en son honneur'' (1893)
* ''Élégies'' (1893)
* ''Dans les limbes'' (1894)
* ''Épigrammes'' (1894)
* ''Chair'' (1896)
* ''Invectives'' (1896)
* ''Biblio-sonnets'' (1913)

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Verlaine, Paul}}
[[Flokkur:Franskir rithöfundar]]
[[Flokkur:Frönsk skáld]]
{{fd|1844|1896}}</text>
      <sha1>847alhh39wgc1gzk4bbg8o3iljuob84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984780</id>
      <parentid>1984779</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:35:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <origin>1984780</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3037" sha1="n5j9uzpfsaz39dc2ydn3egacqsgh6lf" xml:space="preserve">[[File:Netsurf17_-_Paul_Verlaine.png|thumb|Ljósmynd af Verlaine frá um 1890.]]
'''Paul Marie Verlaine''' (f. [[30. mars]] [[1844]] í [[Metz]]; d. [[8. janúar]] [[1896]] í [[París]]) var franskur rithöfundur og skáld. Hann tengist einkum [[symbólismi|symbólismanum]], [[parnassismi|parnassismanum]] og [[hnignunarstefna|hnignunarstefnunni]] í franskri ''[[fin de siècle]]''-ljóðlist.

Verlaine var úr borgaralegri fjölskyldu frá Metz. Hann vakti hneykslun þegar hann tók upp samband við ungskáldið [[Arthur Rimbaud]] árið 1871. Rimbaud var þá ekki orðinn 18 ára og var tíu árum yngri en Verlaine, sem átti auk þess bæði konu og barn. Þeir lögðust í tveggja ára flakk um England og Belgíu þar sem þeir neyttu [[ópíum]]s, [[absint]]s og [[hass]]. Sambandinu lauk 1873 þegar Verlaine særði Rimbaud með skammbyssu og var handtekinn. Verlaine var dæmdur fyrir [[líkamsárás]] og [[kynvilla|kynvillu]].&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Willsher|first=Kim|url=https://www.theguardian.com/books/2015/oct/18/paul-verlaine-new-exhibition-mons|title=How 555 nights in jail helped to make Paul Verlaine a 'prince of poets'|date=2015-10-17|work=The Observer|access-date=2020-03-31|language=en-GB|issn=0029-7712}}&lt;/ref&gt; Í fangelsinu snerist Verlaine aftur til [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og samdi ljóðabækurnar ''Sagesse'', ''Jadis et Naguère'' og ''Parallèlement''.&lt;ref&gt;{{Cite book|last=Hanson, Ellis.|title=Decadence and Catholicism.|date=1998|publisher=Harvard University Press|isbn=0-674-19444-6|oclc=502187924}}&lt;/ref&gt; Meðan  orðstír hans sem skálds óx þjáðist hann af sektarkennd og ofsóknaræði. Hann sökk í þunglyndi, misnotaði áfengi og önnur vímuefni og dó að lokum úr [[lungnabólga|bráðalungnabólgu]].

Verlaine varð þekktur sem helsti fulltrúi [[bölvuðu skáldin|bölvuðu skáldanna]] (''poètes maudits'') í Frakklandi. Fjölmörg tónskáld, eins og [[Claude Debussy]], [[Camille Saint-Saëns]], [[Igor Stravinskíj]] og fleiri, sömdu tónverk við ljóð hans, eða innblásin af ljóðum hans. Verlaine skrifaði sjálfur nokkra [[líbrettó]]a fyrir óperur, einkum fyrir tónskáldið [[Emmanuel Chabrier]].&lt;ref&gt;{{cite journal|author=Delage, R.|year=1994|title=Chabrier et Verlaine|journal=Revue Verlaine|number=2|pp=5–30|url=http://www.jstor.org/stable/45023384}}&lt;/ref&gt;

== Ljóðabækur ==
* ''Poèmes saturniens'' (1866)
* ''Fêtes galantes'' (1869)
* ''La Bonne Chanson'' (1870)
* ''Romances sans paroles'' (1874)
* ''Sagesse'' (1880)
* ''Jadis et Naguère'' (1884)
* ''Amour'' (1888)
* ''Parallèlement'' (1889)
* ''Dédicaces'' (1890)
* ''Bonheur'' (1891)
* ''Chansons pour Elle'' (1891)
* ''Liturgies intimes'' (1892)
* ''Odes en son honneur'' (1893)
* ''Élégies'' (1893)
* ''Dans les limbes'' (1894)
* ''Épigrammes'' (1894)
* ''Chair'' (1896)
* ''Invectives'' (1896)
* ''Biblio-sonnets'' (1913)

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Verlaine, Paul}}
[[Flokkur:Franskir rithöfundar]]
[[Flokkur:Frönsk skáld]]
{{fd|1844|1896}}</text>
      <sha1>n5j9uzpfsaz39dc2ydn3egacqsgh6lf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>David Baszucki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>166978</id>
    <revision>
      <id>1984793</id>
      <parentid>1930501</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984793</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1825" sha1="19tu1m56qz3tq8fehez3l1wopkwkv0l" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn               = David Baszucki
| mynd               = TechCrunch Disrupt San Francisco 2018 - day 1 (30633298878).jpg
| alt                = Mynd af David Baszucki að tala sitjandi í stól
| myndatexti         = Baszucki árið 2018
| fæðingarnafn       = 
| fæðingardagur      = 20. janúar 1963
| fæðingarstaður     = [[Kanada]]
| occupation         = verkfræðingur, frumkvöðull
| virkur             = 1989–núna
| þekktur_fyrir      = Meðstofnandi '' [[Roblox]] ''
| titill             = Forstjóri [[Roblox Corporation]]
| börn               = 4
}}
'''David Baszucki''' (fæddur 20. janúar 1963), einnig þekktur af [[Roblox]]&lt;nowiki/&gt;-notendanafninu hans '''Builderman''', er kanadísk-bandarískur [[verkfræðingur]] og [[Nýsköpun|frumkvöðull]]. Hann er best þekktur sem meðstofnandi og forstjóri [[Roblox Corporation]].&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://corp.roblox.com/people/|title=Our People|website=Roblox|language=en-US|access-date=2022-03-07}}&lt;/ref&gt; Hann áður stofnaði og starfaði sem forstjóri ''Knowledge Revolution'', sem [[MSC Software]] keypti í desember 1998.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/forbestreptalks/2016/06/10/why-the-creator-of-roblox-thinks-his-gaming-platform-will-top-minecraft/#5926ce2813f0|title=Why The Creator Of Roblox Thinks His Gaming Platform Will Top Minecraft|last=Adams|first=Susan|date=June 10, 2016|website=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20180510121242/https://www.forbes.com/sites/forbestreptalks/2016/06/10/why-the-creator-of-roblox-thinks-his-gaming-platform-will-top-minecraft/#1f0d76af13f0|archive-date=May 10, 2018|access-date=September 10, 2020}}&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
{{reflist}}
{{DEFAULTSORT:Baszucki, David}}
[[Flokkur:Bandarískir forritarar]]
[[Flokkur:Fólk fætt árið 1963]]</text>
      <sha1>19tu1m56qz3tq8fehez3l1wopkwkv0l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Thomas Mun</title>
    <ns>0</ns>
    <id>169312</id>
    <revision>
      <id>1984741</id>
      <parentid>1983970</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:07:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48111-97</username>
        <id>120357</id>
      </contributor>
      <comment>/* Auður Englands með utanríkisviðskiptum */</comment>
      <origin>1984741</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9574" sha1="r3umftc0nqa1wwt52h6nbvagvdk15hf" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn               = Thomas Mun
| fæðingardagur      = {{fæðingardagur|1571|06|17}}
| fæðingarstaður     = London, England
| dánardagur         = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}}
| dánarstaður        = London, England
| þekktustu_verk     = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade
| maki               = Ursula Malcott
| börn               = 3
}}

'''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassískrar enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt ''[[Edward Misselden]]''. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; ''[[Adam Smith]]'' eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. 

== Ævi ==
Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum.  

Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Árið 1615 var Mun kjörinn einn af stjórnendum Austur-Indíafélagsins og varð einn af áberandi stjórnendum þess.

Thomas Mun kvæntist ''Ursulu Malcott'' þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræði ==

=== Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins ===
Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History Of Economic Analysis|höfundur=Joseph A. Schumpeter|útgefandi=Oxford University Press|ár=1954|bls=356-357}}&lt;/ref&gt; Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisviðskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt í því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|bls=22-23}}&lt;/ref&gt;

=== Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna ===
Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Auður Englands með utanríkisviðskiptum ===
[[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]]
Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, ''John Mun''. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við Malynes, höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106}}&lt;/ref&gt;

== Helstu ritverk ==
''A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621)''. Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005 |title=Commercial conflict and regulation in the discourse of trade in seventeenth-century England |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 }}&lt;/ref&gt;

''The Petition and Remonstrance of the Governor and Company of Merchants of London Trading to the East Indies (1628)''. Mun samdi ritið fyrir Enska Austur-Indíafélagið og var því beint til enska þingsins. Þar varði félagið starfsemi sína og viðskipti við Austur-Indíur. Hluti af hugmyndum og rökum ritsins birtist síðar aftur í England's Treasure by Forraign Trade.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvjghwh5|title=A Business of State: Commerce, Politics, and the Birth of the East India Company|last=Mishra|first=Rupali|date=2018|publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

''England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballance of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664)''. Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 }}&lt;/ref&gt;
== Tilvísanir ==
{{DEFAULTSORT:Mun, Thomas  }}
[[Flokkur:Enskir rithöfundar]]

{{fd|1571|1641}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>r3umftc0nqa1wwt52h6nbvagvdk15hf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984742</id>
      <parentid>1984741</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:12:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-48111-97</username>
        <id>120357</id>
      </contributor>
      <origin>1984742</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9592" sha1="ac17rvyk8hcliwez7gbxh9fiq7o3dv5" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn               = Thomas Mun
| fæðingardagur      = {{fæðingardagur|1571|06|17}}
| fæðingarstaður     = London, England
| dánardagur         = {{dánardagur og aldur|1641|07|21|1571|06|17}}
| dánarstaður        = London, England
| þekktustu_verk     = A Discourse of Trade from England unto the East- Indies, England's Treasure by Forraign Trade
| maki               = Ursula Malcott
| börn               = 3
}}

'''Thomas Mun''' (17. júní 1571 – 21. júlí 1641) var breskur kaupsýslumaður og hagfræðingur. Mun var einn af stjórnendum [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]], og einn af mikilvægustu fulltrúum [[merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar (e'''.''' mercantilism).]] Mun er iðulega talinn upphafsmaður klassískrar enskrar kaupauðgisstefnu, ásamt ''[[Edward Misselden]]''. Ásamt Misselden setti Mun fram kenningu um mikilvægi jákvæðs viðskiptajöfnuðar við umheiminn, frekar en afgang af viðskiptum við hvert ríki fyrir sig. Líkt og aðrir kaupauðgismenn taldi Mun að uppspretta auðs væri að finna í utanríkisviðskiptum.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.encyclopedia.com/people/social-sciences-and-law/economics-biographies/thomas-mun|title=Thomas Mun {{!}} Encyclopedia.com|website=www.encyclopedia.com|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Thomas-Mun|title=Thomas Mun {{!}} English economist and writer {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; ''[[Adam Smith]]'' eyddi miklu púðri í að hrekja og gagnrýna kenningar Mun í riti sínu Auðlegð Þjóðanna. 

== Ævi ==
Thomas Mun kom af efnaðri kaupmannafjölskyldu í [[London]]. Fjölskyldan stundaði viðskipti með klæði og vefnaðarvöru, en afi hans var myntsláttumaður og einn af stjórnendum Konunglegu Myntsláttunnar. Ekkert er vitað um menntun Mun, en hann er talinn hafa öðlast þekkingu á viðskiptum og peningamálum í gegnum fjölskyldu sína og eigin reynslu af utanríkisviðskiptum.  

Faðir Mun lést þegar hann var ungur. Stjúpfaðir hans var auðugur kaupmaður sem stundaði viðskipti við Austurlönd Fjær og starfaði Mun sem lærlingur í fyrirtæki stjúpföður síns. Mun hóf eigin rekstur 1596, með viðskiptum við Miðjarðarhaf, sérstaklega Ítalíu og Austurlönd Nær, [[Tyrkland]], [[Sýrland]] og [[Líbanon]].&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Cite web|url=https://econthoughtdotorg.wordpress.com/2014/10/04/thomas-mun/|title=Thomas Mun|last=TheEdRev|date=2014-10-04|website=Readings in Economic Thought|language=en|access-date=2022-09-04}}&lt;/ref&gt; Mun dvaldi löngum stundum erlendis, þar á meðal á [[Ítalía|Ítalíu]].&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Árið 1615 var Mun kjörinn einn af stjórnendum Austur-Indíafélagsins og varð einn af áberandi stjórnendum þess.

Thomas Mun kvæntist ''Ursulu Malcott'' þegar hann var 41 árs að aldri. Þau eignuðust saman börnin John, Mary og Anne og bjuggu þau öll saman í [[London]]. &lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræði ==

=== Ritgerð um viðskipti og vörn Austur-Indíafélagsins ===
Árið 1621 gaf Thomas Mun út ritið ''A Discourse of Trade from England unto the East Indies.'' Ritið var vörn fyrir Enska Austur Indíafélagið gegn gagnrýni á viðskipti þess við [[Indland]], en félagið var meðal annars gagnrýnt fyrir að flytja út [[Góðmálmur|góðmálma]] til að fjármagna kaupin. Mun færði rök fyrir því að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri ekki tap ef viðskiptin skiluðu meiri verðmætum til baka á endanum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History Of Economic Analysis|höfundur=Joseph A. Schumpeter|útgefandi=Oxford University Press|ár=1954|bls=356-357}}&lt;/ref&gt; Með þessu færði hann áhersluna frá því að skoða útflutning [[Góðmálmur|góðmálma]] sem sérstakt vandamál yfir í að skoða heildarviðskipti landsins við útlönd.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Mun gagnrýndi þá skoðun að útflutningur [[Góðmálmur|góðmálma]] væri í sjálfu sér merki um efnahagslegan skaða. Hann taldi að útflutningur peninga gæti þvert á móti aukið utanríkisviðskipti með því að gera kaupmönnum kleift að kaupa erlendar vörur sem síðan væru endurútfluttar. Þannig gæti upphaflegur útflutningur peninga leitt til þess að meira fé streymdi síðar aftur til [[England|Englands]]. Í ''England's Treasure by Forraign Trade'' setti Mun þessa hugmynd fram sem mikilvægan þátt í því hvernig utanríkisviðskipti gætu aukið þjóðarauð.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|bls=22-23}}&lt;/ref&gt;

=== Heildarviðskiptajöfnuður og efnahagsstefna ===
Mun lagði áherslu á heildarviðskiptajöfnuð landsins við útlönd sem skýringu á flæði [[Góðmálmur|góðmálma]]. Hann hafnaði því að athafnir eða ætlanir einstakra kaupmanna stýrðu straumi peninga í alþjóðaviðskiptum eða gengisbreytingum, heldur væri það viðskiptajöfnuður landsins. Peningar streymdu inn þegar verðmæti útflutnings var meira en verðmæti innflutnings og öfugt. Hann leit því á hagstæðan viðskiptajöfnuð sem mikilvægan mælikvarða á þjóðarauð.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt; 

Efnahagsstefna stjórnvalda ætti að stefna að jákvæðum viðskiptajöfnuði með öllum ráðum, efla útflutning, setja hömlur á innflutning munaðarvöru og styðja við einokunarfyrirtæki á borð við Austur Indíafélagið. Slík fyrirtæki fluttu inn hráefni fyrir iðnað og fluttu út fullunnar vörur, sem gat stuðlað að auknum útflutningi og innflæði góðmálma.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Auður Englands með utanríkisviðskiptum ===
[[Mynd:England's treasure by forraign trade. ... 1664 (IA bim early-english-books-1641-1700 englands-treasure-by-fo mun-thomas 1664).pdf|alt=England's treasure by forraign trade, 1664|thumb|England's treasure by forraign trade, 1664]]
Mikilvægasta framlag Mun var rit hans ''England´s treasure by foreign trade'' sem hann skrifaði í kringum 1630, en var ekki gefið út fyrr en 1664 af syni hans, ''John Mun''. Ritið er talið eitt mikilvægasta hagfræðirit 17. aldar, þar sem það tekur saman allar helstu hugmyndir og kenningar kaupauðgisstefnunnar með skýrum hætti. Fyrir utan hugmyndina um viðskiptajöfnuð setur hann einnig fram hugmyndir um verðteygni útflutningsvara, en fyrri hagfræðingar, á borð við ''[[Gerard de Malynes]]'', höfðu talið útflutning og innflutning fullkomlega óverðteyginn.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

Í ritinu gagnrýndi Mun bæði áherslu fyrri kaupauðgismanna á uppsöfnun góðmálma og skort enskra kaupsýslumanna á aga og fyrirhyggju og bendir á Holland sem fyrirmynd.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; Hann benti á Spán sem dæmi um misheppnaða hagstjórn, en þrátt fyrir að hafa aðgang að miklu magni góðmálma frá nýlendum sínum í Ameríku væri Spánn fátækt land. Ástæðan væri sú að Spánverjar fluttu inn meira af vörum en þeir fluttu út, sem varð til þess að góðmálmar flæddu hraðar úr landi en inn.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite journal|last=Perrotta|first=Cosimo|date=2014|title=Thomas Mun’s England’s Treasure by Forraign Trade : the 17th -Century Manifesto for Economic Development|url=http://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/18386318.2014.11681258|journal=History of Economics Review|language=en|volume=59|issue=1|pages=94–106}}&lt;/ref&gt;

== Helstu ritverk ==
''A Discourse of Trade from England unto the East-Indies (1621)''. Þetta var fyrsta útgefna rit Thomas Mun um viðskipti. Þar fjallaði hann um viðskipti Englands við Austur-Indíur og varði starfsemi Enska Austur-Indíafélagsins, þar á meðal útflutning á gulli og silfri.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Leng |first=Thomas |date=2005 |title=Commercial conflict and regulation in the discourse of trade in seventeenth-century England |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S0018246X05004863/type/journal_article |journal=The Historical Journal |language=en |volume=48 |issue=4 |pages=933–954 }}&lt;/ref&gt;

''The Petition and Remonstrance of the Governor and Company of Merchants of London Trading to the East Indies (1628)''. Mun samdi ritið fyrir Enska Austur-Indíafélagið og var því beint til enska þingsins. Þar varði félagið starfsemi sína og viðskipti við Austur-Indíur. Hluti af hugmyndum og rökum ritsins birtist síðar aftur í England's Treasure by Forraign Trade.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=http://www.jstor.org/stable/10.2307/j.ctvjghwh5|title=A Business of State: Commerce, Politics, and the Birth of the East India Company|last=Mishra|first=Rupali|date=2018|publisher=Harvard University Press}}&lt;/ref&gt;

''England's Treasure by Forraign Trade, or The Ballance of our Forraign Trade is the Rule of our Treasure (1664)''. Þetta er þekktasta rit Thomas Mun og var gefið út eftir dauða hans. Þar fjallaði hann um utanríkisviðskipti Englands og hélt því fram að ríki gæti aukið auð sinn ef verðmæti útflutnings væri meira en verðmæti innflutnings.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Gould |first=J. D. |date=1955 |title=The Date of England's Treasure by Forraign Trade |url=https://www.cambridge.org/core/product/identifier/S002205070005806X/type/journal_article |journal=The Journal of Economic History |language=en |volume=15 |issue=2 |pages=160–161 }}&lt;/ref&gt;
== Tilvísanir ==
{{DEFAULTSORT:Mun, Thomas  }}
[[Flokkur:Enskir rithöfundar]]

{{fd|1571|1641}}
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>ac17rvyk8hcliwez7gbxh9fiq7o3dv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ricardískur sósíalismi</title>
    <ns>0</ns>
    <id>182501</id>
    <revision>
      <id>1984748</id>
      <parentid>1984302</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:04:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EvaBjarkey</username>
        <id>121412</id>
      </contributor>
      <origin>1984748</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24496" sha1="pu9q87fy2fqkey4y8wcwi8x9l563wv5" xml:space="preserve">'''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;
Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnrýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003-184-185&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.&lt;/ref&gt;

Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. &lt;/ref&gt;

== Kenningar og hugmyndir ==
Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, sem leiddi til ójafnrar skiptingu auðs.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

[[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.&lt;ref&gt;King, J. E. (2003). ''„''Non-Marxian Socialism''.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.&lt;/ref&gt;

Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}&lt;/ref&gt; 

Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Áherslur þeirra á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. 
&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science &amp; Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].&lt;/ref&gt;

Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}&lt;/ref&gt;

== Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista ==
[[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstursins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforskot.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Helstu fulltrúar ==
Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=&quot;The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.&quot;|útgefandi=Science &amp; Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}&lt;/ref&gt; Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}&lt;/ref&gt;
=== Thomas Hodgskin ===
[[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}&lt;/ref&gt;

[[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== William Thompson ===
[[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}&lt;/ref&gt;

Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir &quot;sem mestri hamingju fyrir sem flesta.&quot; Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Francis Bray ===
[[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}&lt;/ref&gt;

Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Gray ===
[[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}&lt;/ref&gt; 

Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}&lt;/ref&gt; 

Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}&lt;/ref&gt; 

=== Piercy Ravenstone ===
[[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}&lt;/ref&gt; Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}&lt;/ref&gt; 

Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}&lt;/ref&gt;

Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}&lt;/ref&gt;

== Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma ==
Joseph A. Schumpeter var hagfræðingur og fræðimaður.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.investopedia.com/terms/j/joseph-schumpeter.asp|titill=Joseph Schumpeter: Pioneer of Creative Destruction and Capitalist Theories|höfundur=Daniel Liberto|útgefandi=Investopedia|mánuður=apríl|ár=2026|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann fæddist árið 1883 í Třešť sem tilheyrir nú Tékklandi. Foreldrar hans voru Þjóðverjar en Schumpeter var einkabarn þeirra.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/schumpeter.htm|titill=Joseph A. Schumpeter, 1883-1950.|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann lærði Lögfræði og kláraði doktorspróf aðeins 23 ára gamall. Schumpeter giftist Glaydys Ricarde Sever, dóttur háttsetts embættismanns innan ensku biskupakirkjunnar árið 1907 en þau skildu síðan í kringum 1920. Schumpeter lést árið 1950 en á þeim tíma var hann að vinna í bók sinni History of Economic Analysis sem var síðan gefin út fjórum árum eftir andlát hans.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; 

Schumpeter taldi að ríkardískir sósíalistar hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í þróun sósíalískrar hugsunar en að framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar hefðu verið takmarkað. Í bók sinni ''History of Economic Analysis (1954)'' fjallaði hann um hvernig ríkardískir sósíalistar hefðu byggt hugmyndir sínar á því að vinna væri það eina sem skapaði verðmæti. Einnig hvernig þeir gagnrýndu hvernig auði var skipt í samfélaginu og börðust fyrir réttindum verkafólks. Schumpeter taldi þó að skrif þeirra hefðu haft meiri áhrif á sósíalískar hugmyndir en á þróun hagfræðilegrar greiningar. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|ár=1954|bls=479|höfundur=Joseph A. Schumpeter}}&lt;/ref&gt;

Schumpeter nefndi William Thompson sem dæmi um þessa takmörkun. Að hans mati lagði Thompson áherslu á jafnari skiptingu auðs án þess að hugsa um hvaða áhrif það gæti haft á framleiðslu. Schumpeter var þó jákvæðari gagnvart Thomas Hodgskin, þar sem hann taldi að í skrifum hans mætti finna merki um raunverulega hagfræðilega greiningu. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

Þótt að Schumpeter hafi talið að ríkardísku sósíalistarnir hefðu lagt takmarkað af mörkum til hagfræðilegrar greiningar má einnig líta á framlag þeirra sem mikilvægt fyrir umræðu um ójafna skiptingu auðs og stöðu verkafólks. Hunt og Lautzenheiser fjalla um hvernig Thompson og Hodgskin notuðu hagfræðilegar hugmyndir til að gagnrýna stöðu verkafólks og ójafna skiptingu auðs. Þeir lögðu þannig áherslu á tengsl vinnu, auðs og ójöfnuð í samfélaginu. Umfjöllun Hunt og og Lautzenheiser sýnir að hugmyndir þeirra höfðu þýðingu fyrir hagfræðilega umræðu, þótt Schumpeter hafi talið framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar takmarkað '''(Hunt og Lautzenheiser, bls 153-157).''' '''Setja tilvísun'''

== Áhrif og arfleifð ==
Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}&lt;/ref&gt;

Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;
[[Flokkur:Hagfræði]]

=== Tengsl við Karl Marx ===
Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.&lt;/ref&gt;

John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.&lt;ref name=&quot;King2003&quot; /&gt; Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.&lt;ref name=&quot;HuntLautzenheiser2011&quot;&gt;Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.&lt;/ref&gt;

== Heimildatilvísanir ==</text>
      <sha1>pu9q87fy2fqkey4y8wcwi8x9l563wv5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984749</id>
      <parentid>1984748</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:13:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EvaBjarkey</username>
        <id>121412</id>
      </contributor>
      <origin>1984749</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24518" sha1="p6uyl7bnj4e2hejhtsd76bi883y717y" xml:space="preserve">'''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;
Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnrýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003-184-185&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.&lt;/ref&gt;

Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. &lt;/ref&gt;

== Kenningar og hugmyndir ==
Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, sem leiddi til ójafnrar skiptingu auðs.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

[[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.&lt;ref&gt;King, J. E. (2003). ''„''Non-Marxian Socialism''.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.&lt;/ref&gt;

Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}&lt;/ref&gt; 

Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Áherslur þeirra á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. 
&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science &amp; Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].&lt;/ref&gt;

Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}&lt;/ref&gt;

== Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista ==
[[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstursins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforskot.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Helstu fulltrúar ==
Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=&quot;The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.&quot;|útgefandi=Science &amp; Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}&lt;/ref&gt; Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}&lt;/ref&gt;
=== Thomas Hodgskin ===
[[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}&lt;/ref&gt;

[[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== William Thompson ===
[[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}&lt;/ref&gt;

Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir &quot;sem mestri hamingju fyrir sem flesta.&quot; Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Francis Bray ===
[[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}&lt;/ref&gt;

Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Gray ===
[[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}&lt;/ref&gt; 

Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}&lt;/ref&gt; 

Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}&lt;/ref&gt; 

=== Piercy Ravenstone ===
[[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}&lt;/ref&gt; Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}&lt;/ref&gt; 

Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}&lt;/ref&gt;

Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}&lt;/ref&gt;

== Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma ==
[[Joseph Schumpeter|Joseph A. Schumpeter]] var hagfræðingur og fræðimaður.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.investopedia.com/terms/j/joseph-schumpeter.asp|titill=Joseph Schumpeter: Pioneer of Creative Destruction and Capitalist Theories|höfundur=Daniel Liberto|útgefandi=Investopedia|mánuður=apríl|ár=2026|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann fæddist árið 1883 í Třešť sem tilheyrir nú Tékklandi. Foreldrar hans voru Þjóðverjar en Schumpeter var einkabarn þeirra.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/schumpeter.htm|titill=Joseph A. Schumpeter, 1883-1950.|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann lærði Lögfræði og kláraði doktorspróf aðeins 23 ára gamall. Schumpeter giftist Glaydys Ricarde Sever, dóttur háttsetts embættismanns innan ensku biskupakirkjunnar árið 1907 en þau skildu síðan í kringum 1920. Schumpeter lést árið 1950 en á þeim tíma var hann að vinna í bók sinni History of Economic Analysis sem var síðan gefin út fjórum árum eftir andlát hans.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; 

Schumpeter taldi að ríkardískir sósíalistar hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í þróun sósíalískrar hugsunar en að framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar hefðu verið takmarkað. Í bók sinni ''History of Economic Analysis (1954)'' fjallaði hann um hvernig ríkardískir sósíalistar hefðu byggt hugmyndir sínar á því að vinna væri það eina sem skapaði verðmæti. Einnig hvernig þeir gagnrýndu hvernig auði var skipt í samfélaginu og börðust fyrir réttindum verkafólks. Schumpeter taldi þó að skrif þeirra hefðu haft meiri áhrif á sósíalískar hugmyndir en á þróun hagfræðilegrar greiningar. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|ár=1954|bls=479|höfundur=Joseph A. Schumpeter}}&lt;/ref&gt;

Schumpeter nefndi William Thompson sem dæmi um þessa takmörkun. Að hans mati lagði Thompson áherslu á jafnari skiptingu auðs án þess að hugsa um hvaða áhrif það gæti haft á framleiðslu. Schumpeter var þó jákvæðari gagnvart Thomas Hodgskin, þar sem hann taldi að í skrifum hans mætti finna merki um raunverulega hagfræðilega greiningu. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

Þótt að Schumpeter hafi talið að ríkardísku sósíalistarnir hefðu lagt takmarkað af mörkum til hagfræðilegrar greiningar má einnig líta á framlag þeirra sem mikilvægt fyrir umræðu um ójafna skiptingu auðs og stöðu verkafólks. Hunt og Lautzenheiser fjalla um hvernig Thompson og Hodgskin notuðu hagfræðilegar hugmyndir til að gagnrýna stöðu verkafólks og ójafna skiptingu auðs. Þeir lögðu þannig áherslu á tengsl vinnu, auðs og ójöfnuð í samfélaginu. Umfjöllun Hunt og og Lautzenheiser sýnir að hugmyndir þeirra höfðu þýðingu fyrir hagfræðilega umræðu, þótt Schumpeter hafi talið framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar takmarkað '''(Hunt og Lautzenheiser, bls 153-157).''' '''Setja tilvísun'''

== Áhrif og arfleifð ==
Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}&lt;/ref&gt;

Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;
[[Flokkur:Hagfræði]]

=== Tengsl við Karl Marx ===
Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.&lt;/ref&gt;

John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.&lt;ref name=&quot;King2003&quot; /&gt; Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.&lt;ref name=&quot;HuntLautzenheiser2011&quot;&gt;Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.&lt;/ref&gt;

== Heimildatilvísanir ==</text>
      <sha1>p6uyl7bnj4e2hejhtsd76bi883y717y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984750</id>
      <parentid>1984749</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:20:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EvaBjarkey</username>
        <id>121412</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma */</comment>
      <origin>1984750</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24532" sha1="tb79st83684zg212gsh7e8pbuhs7obd" xml:space="preserve">'''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;
Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnrýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003-184-185&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.&lt;/ref&gt;

Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. &lt;/ref&gt;

== Kenningar og hugmyndir ==
Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, sem leiddi til ójafnrar skiptingu auðs.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

[[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.&lt;ref&gt;King, J. E. (2003). ''„''Non-Marxian Socialism''.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.&lt;/ref&gt;

Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}&lt;/ref&gt; 

Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Áherslur þeirra á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. 
&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science &amp; Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].&lt;/ref&gt;

Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}&lt;/ref&gt;

== Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista ==
[[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstursins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforskot.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Helstu fulltrúar ==
Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=&quot;The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.&quot;|útgefandi=Science &amp; Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}&lt;/ref&gt; Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}&lt;/ref&gt;
=== Thomas Hodgskin ===
[[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}&lt;/ref&gt;

[[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== William Thompson ===
[[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]] (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}&lt;/ref&gt;

Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir &quot;sem mestri hamingju fyrir sem flesta.&quot; Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Francis Bray ===
[[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}&lt;/ref&gt;

Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Gray ===
[[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}&lt;/ref&gt; 

Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}&lt;/ref&gt; 

Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}&lt;/ref&gt; 

=== Piercy Ravenstone ===
[[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}&lt;/ref&gt; Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}&lt;/ref&gt; 

Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}&lt;/ref&gt;

Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}&lt;/ref&gt;

== Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma ==
[[Joseph Schumpeter|Joseph A. Schumpeter]] var áhrifamikill hagfræðingur og fræðimaður.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.investopedia.com/terms/j/joseph-schumpeter.asp|titill=Joseph Schumpeter: Pioneer of Creative Destruction and Capitalist Theories|höfundur=Daniel Liberto|útgefandi=Investopedia|mánuður=apríl|ár=2026|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann fæddist árið 1883 í Třešť sem tilheyrir nú Tékklandi. Foreldrar hans voru Þjóðverjar en Schumpeter var einkabarn þeirra.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/schumpeter.htm|titill=Joseph A. Schumpeter, 1883-1950.|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann lærði Lögfræði og kláraði doktorspróf aðeins 23 ára gamall. Schumpeter giftist Glaydys Ricarde Sever, dóttur háttsetts embættismanns innan ensku biskupakirkjunnar árið 1907 en þau skildu síðan í kringum 1920. Schumpeter lést árið 1950 en á þeim tíma var hann að vinna í bók sinni History of Economic Analysis sem var síðan gefin út fjórum árum eftir andlát hans.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; 

Schumpeter taldi að ríkardískir sósíalistar hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í þróun sósíalískrar hugsunar en að framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar hefðu verið takmarkað. Í bók sinni ''History of Economic Analysis (1954)'' fjallaði hann um hvernig ríkardískir sósíalistar hefðu byggt hugmyndir sínar á því að vinna væri það eina sem skapaði verðmæti. Einnig hvernig þeir gagnrýndu hvernig auði var skipt í samfélaginu og börðust fyrir réttindum verkafólks. Schumpeter taldi þó að skrif þeirra hefðu haft meiri áhrif á sósíalískar hugmyndir en á þróun hagfræðilegrar greiningar. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|ár=1954|bls=479|höfundur=Joseph A. Schumpeter}}&lt;/ref&gt;

Schumpeter nefndi William Thompson sem dæmi um þessa takmörkun. Að hans mati lagði Thompson áherslu á jafnari skiptingu auðs án þess að hugsa um hvaða áhrif það gæti haft á framleiðslu. Schumpeter var þó jákvæðari gagnvart Thomas Hodgskin, þar sem hann taldi að í skrifum hans mætti finna merki um raunverulega hagfræðilega greiningu. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

Þótt að Schumpeter hafi talið að ríkardísku sósíalistarnir hefðu lagt takmarkað af mörkum til hagfræðilegrar greiningar má einnig líta á framlag þeirra sem mikilvægt fyrir umræðu um ójafna skiptingu auðs og stöðu verkafólks. Hunt og Lautzenheiser fjalla um hvernig Thompson og Hodgskin notuðu hagfræðilegar hugmyndir til að gagnrýna stöðu verkafólks og ójafna skiptingu auðs. Þeir lögðu þannig áherslu á tengsl vinnu, auðs og ójöfnuð í samfélaginu. Umfjöllun Hunt og og Lautzenheiser sýnir að hugmyndir þeirra höfðu þýðingu fyrir hagfræðilega umræðu, þótt Schumpeter hafi talið framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar takmarkað '''(Hunt og Lautzenheiser, bls 153-157).''' '''Setja tilvísun'''

== Áhrif og arfleifð ==
Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}&lt;/ref&gt;

Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;
[[Flokkur:Hagfræði]]

=== Tengsl við Karl Marx ===
Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.&lt;/ref&gt;

John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.&lt;ref name=&quot;King2003&quot; /&gt; Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.&lt;ref name=&quot;HuntLautzenheiser2011&quot;&gt;Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.&lt;/ref&gt;

== Heimildatilvísanir ==</text>
      <sha1>tb79st83684zg212gsh7e8pbuhs7obd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984761</id>
      <parentid>1984750</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:07:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>SagaHagfræðinnar</username>
        <id>120347</id>
      </contributor>
      <comment>/* William Thompson */</comment>
      <origin>1984761</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24566" sha1="psqprkftcfqhe02shkumfpw8xrbmwom" xml:space="preserve">'''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;
Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnrýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003-184-185&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.&lt;/ref&gt;

Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. &lt;/ref&gt;

== Kenningar og hugmyndir ==
Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, sem leiddi til ójafnrar skiptingu auðs.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

[[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.&lt;ref&gt;King, J. E. (2003). ''„''Non-Marxian Socialism''.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.&lt;/ref&gt;

Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}&lt;/ref&gt; 

Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Áherslur þeirra á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. 
&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science &amp; Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].&lt;/ref&gt;

Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}&lt;/ref&gt;

== Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista ==
[[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstursins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforskot.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Helstu fulltrúar ==
Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=&quot;The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.&quot;|útgefandi=Science &amp; Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}&lt;/ref&gt; Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}&lt;/ref&gt;
=== Thomas Hodgskin ===
[[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}&lt;/ref&gt;

[[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== William Thompson ===
''Aðalgrein:'' [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]]

William Thompson (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}&lt;/ref&gt;

Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir &quot;sem mestri hamingju fyrir sem flesta.&quot; Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Francis Bray ===
[[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}&lt;/ref&gt;

Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Gray ===
[[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}&lt;/ref&gt; 

Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}&lt;/ref&gt; 

Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}&lt;/ref&gt; 

=== Piercy Ravenstone ===
[[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}&lt;/ref&gt; Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}&lt;/ref&gt; 

Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}&lt;/ref&gt;

Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}&lt;/ref&gt;

== Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma ==
[[Joseph Schumpeter|Joseph A. Schumpeter]] var áhrifamikill hagfræðingur og fræðimaður.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.investopedia.com/terms/j/joseph-schumpeter.asp|titill=Joseph Schumpeter: Pioneer of Creative Destruction and Capitalist Theories|höfundur=Daniel Liberto|útgefandi=Investopedia|mánuður=apríl|ár=2026|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann fæddist árið 1883 í Třešť sem tilheyrir nú Tékklandi. Foreldrar hans voru Þjóðverjar en Schumpeter var einkabarn þeirra.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/schumpeter.htm|titill=Joseph A. Schumpeter, 1883-1950.|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann lærði Lögfræði og kláraði doktorspróf aðeins 23 ára gamall. Schumpeter giftist Glaydys Ricarde Sever, dóttur háttsetts embættismanns innan ensku biskupakirkjunnar árið 1907 en þau skildu síðan í kringum 1920. Schumpeter lést árið 1950 en á þeim tíma var hann að vinna í bók sinni History of Economic Analysis sem var síðan gefin út fjórum árum eftir andlát hans.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; 

Schumpeter taldi að ríkardískir sósíalistar hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í þróun sósíalískrar hugsunar en að framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar hefðu verið takmarkað. Í bók sinni ''History of Economic Analysis (1954)'' fjallaði hann um hvernig ríkardískir sósíalistar hefðu byggt hugmyndir sínar á því að vinna væri það eina sem skapaði verðmæti. Einnig hvernig þeir gagnrýndu hvernig auði var skipt í samfélaginu og börðust fyrir réttindum verkafólks. Schumpeter taldi þó að skrif þeirra hefðu haft meiri áhrif á sósíalískar hugmyndir en á þróun hagfræðilegrar greiningar. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|ár=1954|bls=479|höfundur=Joseph A. Schumpeter}}&lt;/ref&gt;

Schumpeter nefndi William Thompson sem dæmi um þessa takmörkun. Að hans mati lagði Thompson áherslu á jafnari skiptingu auðs án þess að hugsa um hvaða áhrif það gæti haft á framleiðslu. Schumpeter var þó jákvæðari gagnvart Thomas Hodgskin, þar sem hann taldi að í skrifum hans mætti finna merki um raunverulega hagfræðilega greiningu. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

Þótt að Schumpeter hafi talið að ríkardísku sósíalistarnir hefðu lagt takmarkað af mörkum til hagfræðilegrar greiningar má einnig líta á framlag þeirra sem mikilvægt fyrir umræðu um ójafna skiptingu auðs og stöðu verkafólks. Hunt og Lautzenheiser fjalla um hvernig Thompson og Hodgskin notuðu hagfræðilegar hugmyndir til að gagnrýna stöðu verkafólks og ójafna skiptingu auðs. Þeir lögðu þannig áherslu á tengsl vinnu, auðs og ójöfnuð í samfélaginu. Umfjöllun Hunt og og Lautzenheiser sýnir að hugmyndir þeirra höfðu þýðingu fyrir hagfræðilega umræðu, þótt Schumpeter hafi talið framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar takmarkað '''(Hunt og Lautzenheiser, bls 153-157).''' '''Setja tilvísun'''

== Áhrif og arfleifð ==
Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}&lt;/ref&gt;

Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;
[[Flokkur:Hagfræði]]

=== Tengsl við Karl Marx ===
Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.&lt;/ref&gt;

John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.&lt;ref name=&quot;King2003&quot; /&gt; Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.&lt;ref name=&quot;HuntLautzenheiser2011&quot;&gt;Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.&lt;/ref&gt;

== Heimildatilvísanir ==</text>
      <sha1>psqprkftcfqhe02shkumfpw8xrbmwom</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984762</id>
      <parentid>1984761</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:46:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Thelmajoh</username>
        <id>121749</id>
      </contributor>
      <origin>1984762</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24682" sha1="g1bszrx2zczav6cbdyg9hp1krq10g0b" xml:space="preserve">'''Ríkardískir sósíalistar''' voru hópur breskra hugsuða og hagfræðinga á fyrri hluta 19. aldar sem byggðu hugmyndir sínar á kenningum [[David Ricardo]] og tengdu þær við [[Sósíalismi|sósíalísk]] sjónarmið. Þeir gagnrýndu [[Kapítalismi|kapítalískt]] hagkerfi á grundvelli [[vinnugildiskenningar]] Ricardo og lögðu til félagslegrar umbóta sem þeir töldu stuðla að réttlátari dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;
Meðal þeirra sem oft eru kenndir við ríkadískan sósíalisma eru [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson,]] [[Thomas Hodgskin]], [[John Francis Bray]], [[John Gray]] og [[Robert Owen|Robert Owen.]] Þeir sóttu meðal annars í hugmyndir Ricardo og annarra klassískra hagfræðinga í gagnrýni sinni ríkjandi efnahagsskipan. Þeir gagnrýndu sérstaklega ójafna dreifingu tekna og notuðu vinnugildiskenningar til að styðja þá skoðun að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003-184-185&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–185.&lt;/ref&gt;

Á fyrstu áratugum 19. aldar upplifði Bretland miklar samfélagslegar breytingar í kjölfar [[Iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]]. Vaxandi ójöfnuður og erfiðar aðstæður verkafólks leiddu til aukinnar gagnrýni á ríkjandi efnahagskerfi. Ríkardískir sósíalistar sóttu allir innblástur í kenningar David Ricardo, sérstaklega [[vinnugildiskenningu]] hans, sem segir að verðmæti vöru ráðist nær eingöngu af vinnunni sem fer í framleiðslu hennar, en hver þeirra um sig hafði sína eigin skoðun á hvernig best sé að passa upp á réttláta dreifingu tekna.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;King, J. E. “Non-Marxian Socialism.” í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritsjt. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle, og John B. Davis (Blackwell Publishing, 2003), bls. 184–200. &lt;/ref&gt;

== Kenningar og hugmyndir ==
Ríkardískir sósíalistar byggðu á vinnugildiskenningu [[David Ricardo|Ricardo]] til að sýna fram á að verðmæti vöru væri skapað af vinnu verkamanna, ekki vegna fjármagns eða lands. Þeir héldu því fram að hagnaður og renta væru óverðskuldaðar tekjur sem væru teknar frá verkamönnum, og lagt á þá í formi verðlags, sem leiddi til ójafnrar skiptingu auðs.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|bls=208|ár=2005}}&lt;/ref&gt;

[[Vinnugildiskenningin]] var þannig notuð til að réttlæta þá skoðun að arður, sem fjármagnseigendur taka til sín, sé óverðskuldaður og tilheyri í raun verkamönnunum sjálfum. Þessi nálgun veitti ríkardískum sósíalistum vopn gegn kapítalisma sem byggði á gróðasókn fjármagns fremur en á sanngirni í verðmætasköpun.&lt;ref&gt;King, J. E. (2003). ''„''Non-Marxian Socialism''.“'' Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 184–200.&lt;/ref&gt;

Þeir gagnrýndu einkaeign á framleiðslutækjum og sögðu hana leiða til [[Arðrán|arðráns]] og ójöfnuðar. Lausnir þeirra fólust meðal annars í stofnun samvinnufélaga, þar sem verkamenn myndu eiga saman framleiðsluþættina, og stjórna framleiðslu sjálfir til að tryggja sanngjarna dreifingu auðs.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221-224}}&lt;/ref&gt; 

Þessi hugmynd um samvinnufélög var ekki aðeins leið til að tryggja réttláta tekjuskiptingu heldur einnig til að valdefla verkafólk og bæta þeirra aðstæður. Með því að hafa beina stjórn á framleiðslu væri minni hætta á ójafnri skiptingu tekna þar sem rentan sem áður hafði farið til fjármagnseigenda yrði í staðinn hluti af tekjum verkamanna.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Ríkardískir sósíalistar lögðu þannig grundvöllinn að mörgum meginhugmyndum sósíalískra stefna, sérstaklega hvað varðar samvinnu og jafnræði innan hagkerfisins. Áherslur þeirra á sanngirni í verðmætasköpun hafa haft mikil áhrif á hugmyndir um framleiðslusamvinnu og pólitíska baráttu fyrir réttlæti í efnahagslífi, sem síðar varð mikilvægur þáttur í verkalýðsbaráttu víða um [[Evrópa|Evrópu]]. 
&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;Hunt, E. K. (1980). „The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.“ ''Science &amp; Society'', 44(2), bls. 192–193. [https://www.jstor.org/stable/40402242 JSTOR].&lt;/ref&gt;

Hugmyndir ríkardískra sósíalista áttu margt sameiginlegt með síðari gagnrýni [[Karl Marx|Marx]] á kapítalískt hagkerfi. Marx var ekki sammála ríkardísku sósíalistunum um allt en taldi sumar hugmyndir þeirra mikilvægar, sérstaklega gagnrýni þeirra á kapítalískt samfélag.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|bls=21}}&lt;/ref&gt;

== Ágreiningur milli ríkardískra sósíalista ==
[[William Thompson (heimspekingur)|Thompson]] og [[Thomas Hodgskin|Hodgskin]] eru taldir meðal mikilvægustu ríkardísku sósíalistanna og hafa verið nefndir forverar [[Karl Marx]]. Þeir gagnrýndu báðir kapítalískt hagkerfi en höfðu ólíkar hugmyndir um markaðssamkeppni.&lt;ref name=&quot;:7&quot; /&gt;

Hodgskin var fylgjandi frjálsum markaði og taldi að við frjálsa samkeppni gæti skapast náttúrulegt jafnvægi. Árið 1825 gaf hann út ''Labour Defended against the Claims of Capital'' þar sem hann hélt því fram að réttlæti gagnvart verkafólki yrði best tryggt í gegnum frjálsa markaði og einstaklingsbundið eignarhaldi. Sá sem ynni og framleiddi ætti að eiga framleiðslutækin og njóta afrakstursins. Samkvæmt Hodgskin væri vandamálið ekki markaðurinn sjálfur heldur einkaleyfi sem ríkið veitir kapítalistum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi kerfi Hodgskin framför frá [[Kapítalismi|kapítalisma]] en stóð enn á því að samkeppni skapaði ýmis samfélagsleg vandamál. Hann taldi að á samkeppnismarkaði yrðu verkamenn, iðnaðarmenn og kaupmenn keppinautar og að hagsmunir einstakra starfsgreina gætu farið gegn hagsmunum almennings. Einnig taldi Thompson markaðsamkeppni hægja á framförum og miðlun þekkingar þar sem framleiðendur hefðu hvata til að halda aðferðum leyndum sem veittu þeim samkeppnisforskot.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

Thompson taldi að kúgun kvenna væri afleiðing [[Einstaklingshyggja|einstaklingshyggju]] og samkeppni í hagkerfi. Hann taldi kynjastaðla takmarka þátttöku kvenna á vinnumarkaði þar sem þær væru að miklu leyti bundnar við heimilisstörf og barnuppeldi. Vinnuafl kvenna væri því efnahagsleg sóun þar sem þær gætu verið jafn framleiðnar og karlar. Thompson var að þessu leyti á undan sinni samtíð í kvenréttindamálum.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Helstu fulltrúar ==
Þegar talað er um ríkardíska sósíalista er almennt átt við Thomas Hodgskin, William Thompson, John Gray og John Francis Bray.&lt;ref name=&quot;:7&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=&quot;The Relation of the Ricardian Socialists to Ricardo and Marx.&quot;|útgefandi=Science &amp; Society, Vol. 44, No. 2|ár=1980|höfundur=Hunt, E. K.|bls=177}}&lt;/ref&gt; Því hefur þó verið haldið fram að fleiri hagfræðingar megi telja til ríkardískra sósíalista, þar á meðal Piercy Ravenstone, Thomas Rowe Edmonds og Charles Hall.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Utopian or scientific? A reconsideration of the Ricardian Socialists|höfundur=King, J. E.|ár=1983|útgefandi=History of Political Economy. 15 (3).|bls=345}}&lt;/ref&gt;
=== Thomas Hodgskin ===
[[Thomas Hodgskin]] (1787-1869) fæddist í Chatham á Englandi og gekk ungur til liðs við sjóherinn. Eftir að hafa yfirgefið herinn árið 1812 varð hann þekktur sem blaðamaður og rithöfundur. Í ritum sínum, þar á meðal ''Popular Political Economy'' frá árinu 1827, gagnrýndi hann kapítalísk kerfi fyrir að leyfa eigendum fjármagns að hagnast á kostnað verkamanna. Hann gerði greinarmun á náttúrulegu verði sem hann skilgreindi sem raunvirði orkunnar og tímans sem fór í framleiðsluna, og samfélagslegu verði, sem er það verð sem varan sé seld á, þar innifalin öll renta og hagnaður. Hann taldi að söluverð ætti að vera í takt við náttúrulegt verð og að verkamennirnir ættu að fá allan, eða svo gott sem allan peninginn í sínar hendur fyrir vinnuna.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=223-224}}&lt;/ref&gt;

[[Karl Marx|Marx]] lýsti mikilli virðingu fyrir hugmyndum Hodgskin og taldi þær jafnvel snjallari og sannari en margra annarra gagnrýnenda kapítalismans. Marx samræmdi sig sérstaklega með þeirri skoðun Hodgskins að framleiðsla aukist samhliða fólksfjölgun og verkaskiptingu, og að eftir að verkaskipting hefur átt sér stað á vinnustað sé ógerlegt að ákvarða framlag hvers starfsmanns til framleiðslunnar. Þess vegna taldi Marx að öll verðmæti ættu að vera í sameign. Hann samþykkti einnig þá skoðun Hodgskin að í kapítalísku kerfi fari verðmæti fyrst til kapítalistans en ekki til landeigandans, sem var annars algengur milliliður á þeim tíma.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=22|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Þrátt fyrir þessa samstöðu var Marx ósammála Hodgskin um réttmæti þess að kapítalistinn ætti rétt á einhverjum launum. Hodgskin taldi að kapítalistinn mætti hljóta laun, þó þau væru jafn lág og laun starfsmanna. Marx á hinn bóginn hélt því fram að kapítalistinn ætti ekki skilið nein laun, þar sem hann lagði ekkert af mörkum til raunverulegrar framleiðslu.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== William Thompson ===
''Aðalgrein:'' [[William Thompson (heimspekingur)|William Thompson]]

William Thompson (1775-1833) var írskur landeigandi, hagfræðingur og umbótasinni, þekktur fyrir að boða [[Sósíalismi|sósíalisma]] og samvinnu í framleiðslu ásamt því að styðja réttindi kvenna. Hann fæddist í auðugri fjölskyldu í Cork á Írlandi en gagnrýndi síðar þá óréttlátu dreifingu auðs sem fylgdi kapítalismanum og kallaði sig „meðlim hinnar iðjulausu stétta.“&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://booksandideas.net/William-Thompson-a-Pioneer-of-European-Socialism|titill=William Thompson, a Pioneer of European Socialism|höfundur=Caroline Gomes|útgefandi=booksandideas.net|mánuður=desember|ár=2019}}&lt;/ref&gt;

Thompson var undir áhrifum [[Nytjastefna|nytjastefnu]] [[Jeremy Bentham]] og barðist fyrir &quot;sem mestri hamingju fyrir sem flesta.&quot; Hann lagði til umbætur í menntamálum í Cork, með áherslu á hagnýta og jafna menntun. Eftir að hafa kynnst [[Robert Owen]] þróaði hann hugmyndir sínar um samvinnufélög.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;
Árið 1824 gaf Thompson út ''An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth'' þar sem hann gagnrýndi kapítalisma fyrir að skapa ójöfnuð og lagði til samvinnufélög þar sem verkamenn myndu eiga og stjórna framleiðslu til að tryggja réttláta skiptingu auðs . Hann vildi þó ekki að kapítalistar fengu ekkert í hendurnar fyrir að eiga og stjórna fjármagninu, heldur vildi hann tilhluta þeim þann hluta hagnaðarins sem nam afskriftum fjármagnsstofnsins, og laun á við bestu starfsmennina.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=25|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Francis Bray ===
[[John Francis Bray]] (1809-1897) fæddist í Washington, D.C., en flutti til Englands í æsku. Hann starfaði sem prentari í Leeds og tók virkan þátt í verkalýðshreyfingunni. Í bók sinni ''Labour's Wrongs and Labour's Remedy'' frá árinu 1839 setti hann fram hugmyndir um samvinnufélög og [[Lýðræði|lýðræðislegt]] hagkerfi þar sem verkamenn stjórnuðu framleiðslunni og nutu ávaxta vinnu sinnar. Hjá honum var sameign lykilatriði, því þá væri minni hvati og geta hjá kapítalistum og landeigendum til að skapa rentu og hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas: A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=224}}&lt;/ref&gt;

Marx hélt því fram að Bray hefði skrifað margt betur en Proudhon, en að uppástungur hans skorti dýpt, og voru því “bersýnilegt bull”.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of theVirginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=23|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

=== John Gray ===
[[John Gray]] (ca. 1799-1883) var breskur sósíalisti sem setti fram hugmyndir um vinnu, eignarétt og skiptingu auðs. Á yngri árum starfaði Gray við iðnað og verslun í London en árið 1818 fór hann til Skotlands þar sem að hann tók þátt í tilraun Roberts Owen til að koma á fót samvinnufélagi. Gray dró sig þó úr því verkefni nokkru síðar og gagnrýndi ýmis atriði þess.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|ár=1911|útgefandi=Columbia University|bls=47-48}}&lt;/ref&gt; 

Ein af aðal hugmyndum Gray var að vinna skapaði verðmæti og væri grundvöllur [[Eignarréttur|eignarréttar]]. Hann skipti samfélaginu í tvær stéttir annars vegar óframleiðandi stétt (e. unproductive class) sem meðal annars náði til kapítalista og landeiganda og hins vegar framleiðandi stétt (e. productive class) sem samanstóð af verkafólki. Gray taldi að framleiðandi stéttin fengi aðeins lítinn hluta þeirra verðmæta sem hún skapaði en stærri hluti þeirra rynni til landeiganda og kapítalista. Hann gagnrýndi þessa skiptingu og taldi að verkafólk ætti rétt á afrakstri eigin vinnu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=49-51}}&lt;/ref&gt; 

Gray var gagnrýninn á samkeppni í atvinnulífinu þar sem að hann taldi hana stuðla að óréttlátri skiptingu auðs og sóunar. Hann taldi að framleiðsla ætti frekar að byggjast á samvinnu og vann að samvinnufélögum um tíma en hugmyndir hans þróuðust hins vegar með tímanum og á seinni árum fór hann að sjá ákveðna kosti við samkeppni.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Ricardian Socialists|höfundur=Esther Lowenthal|útgefandi=Columbia University|ár=1911|bls=54-56}}&lt;/ref&gt; 

=== Piercy Ravenstone ===
[[Piercy Ravenstone]] (1789-1831) var breskur hagfræðingur og einn af fyrstu talsmönnum kenninga um umframvirði.&lt;ref name=&quot;:8&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=On Some Neglected British Economists-II|höfundur=Seligman, Edwin|ár=1903|útgefandi=The Economic Journal. 13 (52)|bls=514-515}}&lt;/ref&gt; Bæði [[David Ricardo|Ricardo]] og [[Karl Marx|Marx]] veittu skrifum hans athygli.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=4-6|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University}}&lt;/ref&gt; 

Sumir fræðimenn hafa talið Ravenstone til ríkardískra sósíalista. Hann taldi að verkamenn ættu að njóta að fullu verðmæta eigin vinnu. Ólíkt sumum öðrum ríkardískum sósíalistum, sem studdust við [[Nytjastefna|nytjastefnu]] og lögðu áherslu á sem mesta hamingju sem flestra, leit Ravenstone á þetta sem siðferðislega skyldu. Hann taldi að fólk hefði náttúrulegan rétt til eigin vinnu, á meðan réttur til að hagnast á eignum væri tilbúinn réttur, skapaður af þeim sem meira áttu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=16|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;

Ravenstone hafði bæði bein og óbein áhrif á Marx. Marx vísaði tvisvar til Ravenstone í ''[[Auðmagnið|Auðmagninu]]'' (1861)''.'' Hugmyndir Ravenstone höfðu einnig áhrif á Marx í gegnum aðra enska sósíalista, þá sérstaklega Thomas Hodgskin, William Thompson og John Francis Bray. Marx veitti sérstakri athygli þeirri hugmynd Ravenstone að þróuð verkaskipting væri forsenda arðbærrar notkunar fjármagns.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|höfundur=Miles, John Jeffries|ár=1970|bls=6-7|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.}}&lt;/ref&gt;

Helstu verk Ravenstone eru ''A Few Doubts as to the Correctness of Some Opinions Generally Entertained on the Subjects of Population and Political Economy'' (1821) og ''Thoughts on the Funding System and its effects'' (1824)''.''&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University.|bls=2-3|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content|ár=1970|höfundur=Miles, John Jeffries}}&lt;/ref&gt;

== Mat Schumpeter á ríkardískan sósíalisma ==
[[Joseph Schumpeter|Joseph A. Schumpeter]] var áhrifamikill hagfræðingur og fræðimaður.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|url=https://www.investopedia.com/terms/j/joseph-schumpeter.asp|titill=Joseph Schumpeter: Pioneer of Creative Destruction and Capitalist Theories|höfundur=Daniel Liberto|útgefandi=Investopedia|mánuður=apríl|ár=2026|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann fæddist árið 1883 í Třešť sem tilheyrir nú Tékklandi. Foreldrar hans voru Þjóðverjar en Schumpeter var einkabarn þeirra.&lt;ref name=&quot;:9&quot;&gt;{{Vefheimild|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/schumpeter.htm|titill=Joseph A. Schumpeter, 1883-1950.|mánuðurskoðað=Október|árskoðað=2026}}&lt;/ref&gt; Hann lærði Lögfræði og kláraði doktorspróf aðeins 23 ára gamall. Schumpeter giftist Glaydys Ricarde Sever, dóttur háttsetts embættismanns innan ensku biskupakirkjunnar árið 1907 en þau skildu síðan í kringum 1920. Schumpeter lést árið 1950 en á þeim tíma var hann að vinna í bók sinni History of Economic Analysis sem var síðan gefin út fjórum árum eftir andlát hans.&lt;ref name=&quot;:9&quot; /&gt; 

Schumpeter taldi að ríkardískir sósíalistar hefðu gegnt mikilvægu hlutverki í þróun sósíalískrar hugsunar en að framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar hefðu verið takmarkað. Í bók sinni ''History of Economic Analysis (1954)'' fjallaði hann um hvernig ríkardískir sósíalistar hefðu byggt hugmyndir sínar á því að vinna væri það eina sem skapaði verðmæti. Einnig hvernig þeir gagnrýndu hvernig auði var skipt í samfélaginu og börðust fyrir réttindum verkafólks. Schumpeter taldi þó að skrif þeirra hefðu haft meiri áhrif á sósíalískar hugmyndir en á þróun hagfræðilegrar greiningar. &lt;ref name=&quot;:10&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Analysis|ár=1954|bls=479|höfundur=Joseph A. Schumpeter}}&lt;/ref&gt;

Schumpeter nefndi William Thompson sem dæmi um þessa takmörkun. Að hans mati lagði Thompson áherslu á jafnari skiptingu auðs án þess að hugsa um hvaða áhrif það gæti haft á framleiðslu. Schumpeter var þó jákvæðari gagnvart Thomas Hodgskin, þar sem hann taldi að í skrifum hans mætti finna merki um raunverulega hagfræðilega greiningu. &lt;ref name=&quot;:10&quot; /&gt; 

Þótt að Schumpeter hafi talið að ríkardísku sósíalistarnir hefðu lagt takmarkað af mörkum til hagfræðilegrar greiningar má einnig líta á framlag þeirra sem mikilvægt fyrir umræðu um ójafna skiptingu auðs og stöðu verkafólks. Hunt og Lautzenheiser fjalla um hvernig Thompson og Hodgskin notuðu hagfræðilegar hugmyndir til að gagnrýna stöðu verkafólks og ójafna skiptingu auðs. Þeir lögðu þannig áherslu á tengsl vinnu, auðs og ójöfnuð í samfélaginu. Umfjöllun Hunt og og Lautzenheiser sýnir að hugmyndir þeirra höfðu þýðingu fyrir hagfræðilega umræðu, þótt Schumpeter hafi talið framlag þeirra til hagfræðilegrar greiningar takmarkað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=History of Economic Thought: A Critical Perspective|höfundur=E. K. Hunt|höfundur2=Mark Lautzenheiser|bls=153-157|ár=2011|útgefandi=M.E. Sharpe}}&lt;/ref&gt;

== Áhrif og arfleifð ==
Ríkardískir sósíalistar tóku þátt í þróun sósíalískrar hagfræðihugsunar á fyrri hluta 19. aldar. Með því að byggja á hugmyndum [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]] tengdu þeir spurningar um verðmæti og tekjuskiptingu við gagnrýni á eignarhald og skipulag kapítalísks hagkerfis. Þeir lögðu þannig sitt af mörkum til þeirrar hagfræðilegu hefðar sem þróaðist síðar áfram í ólíkum áttum innan sósíalískrar hagfræði.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Wealth of Ideas; A History of Economic Thought|höfundur=Roncaglia, Alessandro|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2005|bls=221}}&lt;/ref&gt;

Ríkardísku sósíalistarnir náðu ekki miklum pólitískum áhrifum á sínum tíma og hefur hnignun ríkardísks sósíalisma verið skýrð með ólíkum hætti. Þeir gagnrýndu klassíska hagfræði og töldu möguleika á efnahagslegum og félagslegum framförum takmarkaða innan kapítalísks hagkerfis. Slík sjónarmið fengu takmarkaðar undirtektir meðal samtímamanna. Hugmyndir ríkardísku sósíalistanna höfðu þó áhrif á síðari hugsuði og má meðal annars finna tengsl við skrif [[Karl Marx]] og [[Friedrich Engels]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=Piercy Ravenstone: A Study in Nineteenth Century Radical Economics|höfundur=Miles, John Jeffries|útgefandi=Graduate Faculty of the Virginia Polytechnic Institute and State University|ár=1970|bls=20|url=https://vtechworks.lib.vt.edu/server/api/core/bitstreams/4dd46f50-8e48-4f68-8057-ecbab6bc10ce/content}}&lt;/ref&gt;
[[Flokkur:Hagfræði]]

=== Tengsl við Karl Marx ===
Hugmyndir Karl Marx og ríkardísku sósíalistanna áttu ýmislegt sameiginlegt. Bæði Marx og ríkadísku sósíalistarnir fjölluðu meðal annars um vinnu, verðmæti og stöðu verkafólks í kapítalísku hagkerfi. Ríkadísku sósíalistarnir notuðu [[Vinnugildiskenning|vinnugildiskenninguna]] til að gagnrýna ójafna tekjuskiptingu og héldu því fram að verkafólk fengi ekki allan afrakstur vinnu sinnar.&lt;ref name=&quot;King2003&quot;&gt;King, J. E. (2003). „Non-Marxian Socialism.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Blackwell Publishing, bls. 185.&lt;/ref&gt;

John Francis Bray setti fram kenningu um [[arðrán]] sem byggðist á hugmyndinni um umframvinnu.&lt;ref name=&quot;King2003&quot; /&gt; Marx vísaði meðal annars til skrifa Thompson og Hodgskin, en var jafnframt gagnrýninn á margar hugmyndir þeirra. Þrátt fyrir þessi tengsl voru kenningar Marx og ríkadísku sósíalistanna því ekki þær sömu.&lt;ref name=&quot;HuntLautzenheiser2011&quot;&gt;Hunt, E. K. og Mark Lautzenheiser (2011). ''History of Economic Thought: A Critical Perspective''. 3. útg. M.E. Sharpe, bls. 203.&lt;/ref&gt;

== Heimildatilvísanir ==</text>
      <sha1>g1bszrx2zczav6cbdyg9hp1krq10g0b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ílíjana Jotova</title>
    <ns>0</ns>
    <id>189554</id>
    <revision>
      <id>1984795</id>
      <parentid>1962629</parentid>
      <timestamp>2026-11-02T10:37:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>/* Forseti Búlgaríu (2026–) */</comment>
      <origin>1984795</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16596" sha1="nlc0homfh9zjgagvpxiyxn0uf4hf8hi" xml:space="preserve">{{Stjórnmálamaður
| nafn =  Ílíjana Jotova
| nafn_á_frummáli = {{Nobold|Румен Радев}}
| mynd = President Iliyana Yotova (3x4 cropped).jpg
| titill= Forseti Búlgaríu
| stjórnartíð_start = 23. janúar 2026
| stjórnartíð_end =
| forveri = [[Rúmen Radev]]
| forsætisráðherra = [[Rosen Zheljazkov]]&lt;br&gt;[[Andrej Gjúrov]]&lt;br&gt;[[Rúmen Radev]]
| vara_forseti = ''Enginn''
| myndatexti1 = Ílíjana Jotova árið 2026.
| fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1964|10|24}}
| fæðingarstaður = [[Sófía|Sófíu]], [[Búlgaría|Búlgaríu]]
| þjóderni = [[Búlgaría|Búlgörsk]]
| maki ={{gifting|Andrej Jotov|1985}}
| stjórnmálaflokkur =[[Búlgarski sósíalistaflokkurinn]]
| börn = 1
| háskóli =	[[Háskólinn í Sófíu]]&lt;br&gt;[[École nationale d'administration]]&lt;br&gt;[[Strassborgarháskóli]]
}}
'''Ílíjana Jotova''' ([[búlgarska]]: Илияна Йотова ; f. Malínova; 24. október 1964) er [[Búlgaría|búlgörsk]] stjórnmálakona og blaðakona sem hefur verið [[forseti Búlgaríu]] frá 23. janúar 2026. Hún er meðlimur í [[Búlgarski sósíalistaflokkurinn|Búlgarska sósíalistaflokknum]] og var áður varaforseti Búlgaríu í forsetatíð [[Rúmen Radev]] frá 2017 til 2026. Hún tók við forsetaembættinu eftir afsögn Radev og er fyrsti kvenforseti í sögu Búlgaríu.

== Æviágrip ==
Ílíjana Malínova Jotova fæddist í [[Sófía|Sófíu]] í [[Alþýðulýðveldið Búlgaría|búlgarska alþýðulýðveldinu]] þann 24. október 1964.&lt;ref&gt;{{cite web |date=24 October 1964 |title=Iliana IOTOVA – 8th parliamentary term |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/38605/ILIANA_IOTOVA/history/8 |publisher=European Parliament |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot;&gt;{{cite news |last1=Karagyozov |first1=Konstantin |last2=Trifonov |first2=Nikolay |date=23 January 2026 |title=UPDATED Iliana Iotova Becomes Bulgaria's President after Constitutional Court Ruling |url=https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/1049637-iliana-iotova-becomes-bulgaria-s-acting-president-after-constitutional-court-rul |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260124034555/https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/1049637-iliana-iotova-becomes-bulgaria-s-acting-president-after-constitutional-court-rul |archive-date=24 January 2026 |access-date=25 January 2026 |work=[[Bulgarian News Agency]]}}&lt;/ref&gt; Hún nam við [[Lycée Français de Sofia]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;&gt;{{Cite web |title=Iliana Iotova |url=https://womens-forum.dir.bg/lektor/iliana-iotova/?lang=en |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251231075935/https://womens-forum.dir.bg/lektor/iliana-iotova/?lang=en |archive-date=31 December 2025 |accessdate=24 January 2026}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt; Hún útskrifaðist með gráðu í búlgörsku og franskri [[mannfræði]] frá [[Háskólinn í Sófíu|Háskólanum í Sófíu]] og fór síðar í sérnám við [[École nationale d'administration]] (ENA) í Strassborg og miðstöð evrópskra fræða við [[Strassborgarháskóli|Strassborgarháskóla]].&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

Á níunda áratugnum vann Malínova sem hjúkrunarfræðingur á Sjúkrahúsi Jóhannesar skírara í Sófíu.&lt;ref name=&quot;vesti&quot;&gt;{{cite news |date=23 January 2026 |title=Първият джентълмен на България: Кой е съпругът на президента Илияна Йотова|trans-title=Forsetaherra Búlgaríu: Hver er eiginmaður Ílíjönu Jotova forseta?|url=https://www.vesti.bg/bulgaria/koj-e-pyrviiat-dzhentylmen-na-bylgariia-syprugyt-na-iliiana-iotova-6250078 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260123142214/https://www.vesti.bg/bulgaria/koj-e-pyrviiat-dzhentylmen-na-bylgariia-syprugyt-na-iliiana-iotova-6250078 |archive-date=23 January 2026 |access-date=25 January 2026 |work=Vesti.bg|language=bg |agency=Netinfo}}&lt;/ref&gt; Frá 1990 til 1997 vann hún hjá búlgarska ríkissjónvarpinu sem fréttakona, ritstjóri, leikstjóri, kynnir og dagskrárstjóri.&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bnr&quot;&gt;{{Cite web |date=23 January 2026 |title=Iliana Iotova becomes Bulgaria's first female president |url=https://bnrnews.bg/en/post/418123/iliana-iotova-becomes-bulgarias-first-female-president |accessdate=24 January 2026 |website=[[Bulgarian National Radio]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt; Hún vann síðar sem framkvæmdastjóri fjölmiðlaþjónustu [[Búlgarski sósíalistaflokkurinn|Búlgarska sósíalistaflokksins]] árið 1997.&lt;ref&gt;{{cite news |title=Профил на Илиана Йотова |url=http://personi.dir.bg/person.php?id=145 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161025180042/http://personi.dir.bg/person.php?id=145 |archive-date=25 October 2016 |access-date=25 October 2016 |publisher=personi.dir.bg |language=bg}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;bnr&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

== Stjórnmálaferill ==
[[File:Iliana Iotova - Bulgarian part- Citizens' Corner debate- With or without Schengen? (25936144804).jpg|thumb|left|Jotova í umræðum um [[Schengen-samstarfið]] 19. apríl 2016.]]
Jotova var kjörin á búlgarska þingið í þingkosningum árið 2005 og hélt þingsæti sínu til ársins 2007.&lt;ref name=&quot;bnr&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt; Á kjörtímabili sínu var hún leiðtogi búlgörsku þingnefndarinnar hjá Þingmannasambandi [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtaka frönskumælandi ríkja]] og meðlimur í þingnefndinni til [[Evrópuráðsþingið|Evrópuráðsþingsins]].&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

=== Ferill á Evrópuþinginu (2007–17) ===
Jotova var kjörin á [[Evrópuþingið]] árið 2007 og endurkjörin árið 2014.&lt;ref name=&quot;auto1&quot;&gt;{{Cite web |date=28 August 2014 |title=Key speakers &amp;#124; European Union Agency for Fundamental Rights |url=https://fra.europa.eu/en/content/key-speakers |accessdate=24 January 2026 |website=fra.europa.eu}}&lt;/ref&gt; Hún sat með [[Þinghópar á Evrópuþinginu|þinghópi]] [[Framfarabandalag sósíalista og demókrata|Framfarabandalags sósíalista og demókrata]].&lt;ref name=&quot;auto1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

Jotova var meðlimur í þingnefnd um innri markaðinn og neytendavernd (2007–09), sjávarútvegsnefnd (2009–14) og nefnd um undirskriftasafnanir (2009–14).&lt;ref name=&quot;auto2&quot;&gt;{{Cite web |date=24 October 1964 |title=8th parliamentary term &amp;#124; Iliana IOTOVA &amp;#124; MEPs &amp;#124; European Parliament |url=https://www.europarl.europa.eu/meps/en/38605/ILIANA_IOTOVA/history/8 |accessdate=24 January 2026 |work=europarl.europa.eu}}&lt;/ref&gt; Frá 2012 til 2013 var hún jafnframt meðlimur í sérstakri nefnd um skipulagða glæpastarfsemi, spillingu og peningaþvætti. Eftir [[Evrópuþingskosningar 2014|Evrópuþingskosningarnar 2014]] var hún varaformaður nefndar um borgararéttindi, réttlæti og innanríkismál í formannstíð [[Claude Moraes]].&lt;ref name=&quot;auto4&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;auto2&quot;/&gt; Í þessu embætti var hún flutningsmaður skýrslu árið 2015 þar sem hvatt var til jafnrar dreifingar 40.000 flóttamanna meðal aðildarríkja Evrópusambandsins.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=10 September 2015 |title=Refugee crush overwhelms EU Dublin rule |url=http://www.euronews.com/2015/09/10/refugee-crush-overwhelms-eu-dublin-rule |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414092825/https://www.euronews.com/2015/09/10/refugee-crush-overwhelms-eu-dublin-rule |archive-date=14 April 2024 |accessdate=24 January 2026 |website=[[Euronews]]}}&lt;/ref&gt;

Jotova var jafnframt formaður sendinefndar Evrópuþingsins á þingmannasamkomu ESB og Svartfjallalands og meðlimur í sendinefnd til Þingmannasambands Miðjarðarhafsríkja.&lt;ref name=&quot;auto3&quot;&gt;{{Cite web |title=Bulgaria's President Rumen Radev says he will resign ahead of snap election |url=https://www.aljazeera.com/news/2026/1/19/bulgarias-president-says-he-is-stepping-down-ahead-of-snap-elections |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119221318/https://www.aljazeera.com/news/2026/1/19/bulgarias-president-says-he-is-stepping-down-ahead-of-snap-elections |archive-date=19 January 2026 |accessdate=24 January 2026 |website=[[Al Jazeera]]}}&lt;/ref&gt; Hún var jafnframt meðlimur í millihóp Evrópusambandsins um gegnsæi, spillingu og skipulagða brotastarfsemi.&lt;ref&gt;{{cite web |date=12 November 2015 |title=Intergroup &quot;Integrity, Transparency, Anti-Corruption and Organised Crime&quot;: List of the Members |url=http://www.europarl.europa.eu/pdf/intergroupes/VIII_LEG_13_Integrity_20151112.pdf |access-date=26 January 2026 |website=[[European Parliament]] }}&lt;/ref&gt;

=== Varaforseti Búlgaríu (2017–2026) ===

[[File:Bulgarian President Rumen Radev - EC President Jean-Claude Juncker meeting in Sofia (24778491567).jpg|thumb|left|Jotova ásamt Radev forseta og [[Jean-Claude Juncker]] forseta framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins í Sófíu 12. janúar 2018.]]
Í aðdraganda forsetakosninga Búlgaríu árið 2016 tilnefndi Búlgarski sósíalistaflokkurinn Jotova sem varaforsetaefni í forsetaframboði [[Rúmen Radev|Rúmens Radev]]. Eftir að Jotova var kjörin varaforseti sagði hún upp þingsæti sínu á Evrópuþinginu.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 January 2026 |title=Sendoff for Radev as Yotova becomes Bulgaria's first woman President |url=https://sofiaglobe.com/2026/01/23/sendoff-for-radev-as-yotova-becomes-bulgarias-first-woman-president/ |accessdate=24 January 2026 |work=The Sofia Globe}}&lt;/ref&gt; Sem varaforseti einbeitti Jotova sér að samskiptum við samfélög Búlgara erlendis og að því að efla búlgarska menntun og tungumál.&lt;ref name=&quot;bnr&quot; /&gt; Þau sóru bæði embættiseið 19. janúar 2017 og tóku við embætti 22. janúar.&lt;ref&gt;{{cite news |date=19 January 2017 |title=New Bulgarian president takes oath of office |url=https://apnews.com/general-news-d1bfd08e27f84e5380ee163157f97b35 |access-date=26 January 2026 |work=[[Associated Press]]}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |date=23 January 2026 |title=Officially: Iliana Yotova Becomes Bulgaria's First Female President as Rumen Radev Steps Down |url=https://www.novinite.com/articles/236626/Officially%3A+Iliana+Yotova+Becomes+Bulgaria%E2%80%99s+First+Female+President+as+Rumen+Radev+Steps+Down |access-date=26 January 2026 |work=[[Novinite]]}}&lt;/ref&gt; 

Þann 1. febrúar 2021 tilkynnti Radev forseti opinberlega að þau Jotova myndi bjóða sig fram til annars kjörtímabils í forsetakosningunum það ár.&lt;ref&gt;{{cite web |date=February 2021 |title=Bulgarian President Radev Announces Pitch for Second Term |url=https://balkaninsight.com/2021/02/01/bulgarian-president-radev-announces-pitch-for-second-term/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118085104/https://balkaninsight.com/2021/02/01/bulgarian-president-radev-announces-pitch-for-second-term/ |archive-date=18 November 2021 |access-date=25 January 2026 |website=balkaninsight.com |publisher=Balkan Inside}}&lt;/ref&gt; Radev sigraði mótframbjóðandann Anastas Gerdzjíkov í annarri umferð kosninganna þann 21. nóvember 2021 með 66% atkvæðanna.&lt;ref&gt;{{Cite web |last1=Телевизия |first1=Нова |date=21 November 2021 |title=Паралелно преброяване при 100%: Радев печели балотажа в битката за &quot;Дондуков 2&quot; |url=https://nova.bg/news/view/2021/11/21/347376/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8-100-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%B0-%D0%B2-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2-2/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903145918/https://nova.bg/news/view/2021/11/21/347376/%D0%BF%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BB%D0%BD%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B1%D1%80%D0%BE%D1%8F%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B8-100-%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B5%D0%B2-%D0%BF%D0%B5%D1%87%D0%B5%D0%BB%D0%B8-%D0%B1%D0%B0%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B0%D0%B6%D0%B0-%D0%B2-%D0%B1%D0%B8%D1%82%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%D0%BA%D0%BE%D0%B2-2/ |archive-date=3 September 2023 |access-date=25 September 2025 |website=nova |language=bg}}&lt;/ref&gt; Jotova hóf annað kjörtímabil sitt sem varaforseti þann 22. janúar 2022.&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

Þann 21. mars 2024 mætti Jotova á ráðstefnu um menntamál í Lissabon þar sem hún hvatti til stofnunnar búlgarskrar menningarstofnunar erlendis til að efla búlgarska menningu og tungu á alþjóðavettvangi.&lt;ref&gt;{{cite news |date=21 March 2024 |title=Iliana Iotova: &quot;Sunday schools are the most visible result of the policy for Bulgarians abroad&quot; |url=https://bnrnews.bg/en/post/104329/vice-president-iliana-iotova-sunday-schools-are-the-most-visible-result-of-the-policy-for-bulgarians-abroad |access-date=25 January 2026 |work=Bulgarian National Radio}}&lt;/ref&gt;

=== Forseti Búlgaríu (2026–) ===
Í ávarpi til þjóðarinnar 19. janúar 2026 tilkynnti [[Rúmen Radev]] að hann hygðist segja af sér sem forseti.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=19 January 2026 |title=На живо: Радев подаде оставка като президент, отива на изборите (видео) |url=https://offnews.bg/politika/na-zhivo-radev-podade-ostavka-kato-prezident-otiva-video-859428.html |access-date=19 January 2026 |website=offnews.bg |language=bg}}&lt;/ref&gt; Næsta dag afhenti Radev stjórnlagadómstól Búlgaríu uppsagnarbréf sitt.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=20 January 2026 |title=Радев официално подаде оставка пред Конституционния съд |url=https://www.svobodnaevropa.bg/a/prezident-ostavka-konstitutsionen-sad/33654690.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20260121075910/https://www.svobodnaevropa.bg/a/prezident-ostavka-konstitutsionen-sad/33654690.html |archive-date=21 January 2026 |access-date=20 January 2026 |website=offnews.bg |language=bg}}&lt;/ref&gt; Stjórnlagadómstóllinn samþykkti afsögn Radev formlega þremur dögum síðar.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 January 2026 |title=Румен Радев вече не е президент, държаве глава е Илиана Йотова |url=https://www.24chasa.bg/bulgaria/article/22146502 |access-date=23 January 2026 |website=24Chasa.bg |language=bg}}&lt;/ref&gt; Stuttu síðar yfirgaf Radev forsetahöllina með Jotova, sem var þá orðin nýr forseti landsins, og ávarpaði stuðningsmenn sína og lofaði því að hann myndi berjast í þeirra þágu í komandi þingkosningum.&lt;ref&gt;{{Cite web |date=23 January 2026 |title=&quot;Много сме, не могат да спрат вълната&quot;. Радев напусна президентството, Йотова е първата жена държавен глава |url=https://www.mediapool.bg/mnogo-sme-ne-mogat-da-sprat-valnata-radev-napusna-prezidentstvoto-yotova-e-parvata-zhena-darzhaven-glava-news379499.html |access-date=23 January 2026 |website=mediapool.bg |language=bg}}&lt;/ref&gt; Ílíjana Jotova varð formlega fyrsti kvenforseti Búlgaríu 23. janúar 2026, í aðdraganda áætlaðra þingkosninga. Áætlað er að hún ljúki kjörtímabili Radev.&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{cite news |work=[[Novinite|Sofia News Agency]] |title=Officially: Iliana Yotova Becomes Bulgaria's First Female President as Rumen Radev Steps Down |url=https://www.novinite.com/articles/236626/Officially%3A+Iliana+Yotova+Becomes+Bulgaria%E2%80%99s+First+Female+President+as+Rumen+Radev+Steps+Down |date=23 January 2026 |access-date=27 January 2026 }}&lt;/ref&gt;

Jotova bauð sig fram til heils kjörtímabils sem forseti Búlgaríu í forsetakosningum landsins árið 2026. Hún vann öruggan sigur í seinni kosningaumferð með um 57,4 til 58,2% atkvæða.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill=Öruggur sigur Iotovu|url=https://www.mbl.is/frettir/erlent/2026/11/02/oruggur_sigur_iotovu/|útgefandi=[[mbl.is]]|dags=2. nóvember 2026|skoðað=2. nóvember 2026}}&lt;/ref&gt;

== Einkahagir ==
Auk móðurmáls síns, búlgörsku, talar Jotova reiprennandi frönsku og kann jafnframt rússnesku og ensku.&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt; Jotova giftist Andrej Jotov, lækni sem hún kynntist á Sjúkrahúsi Jóhannesar skírara í Sófíu, árið 1985 og á með honum eitt barn.&lt;ref name=&quot;vesti&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;bta1&quot; /&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla|
titill=Forseti Búlgaríu|
frá= 23. janúar 2026|
til=|
fyrir=[[Rúmen Radev]]|
eftir=Enn í embætti
}}
{{Töfluendir}}
{{Forsetar Búlgaríu}}
{{Þjóðhöfðingjar aðildarríkja Evrópusambandsins}}
{{DEFAULTSORT:Jotova, Ílíjana}}
{{f|1964}}
[[Flokkur:Evrópuþingmenn]]
[[Flokkur:Forsetar Búlgaríu]]</text>
      <sha1>nlc0homfh9zjgagvpxiyxn0uf4hf8hi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>192701</id>
    <revision>
      <id>1984673</id>
      <parentid>1984661</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:49:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-56998-24</username>
        <id>122198</id>
      </contributor>
      <comment>Heimildaskrá löguð</comment>
      <origin>1984673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15219" sha1="lm1la2yme3tli2cit5zwpuhulr710pb" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kennningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Sú þróun að aðgangur að lánsfjármagni væri greiðari ýtti undir húsnæðisverð og jók skuldsetningu til muna. Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>lm1la2yme3tli2cit5zwpuhulr710pb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984677</id>
      <parentid>1984673</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:05:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fjármálakreppan 2008 */</comment>
      <origin>1984677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15663" sha1="9kqz15crdf6plbec1tsom488lioecry" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug og fjárfestar neyðast til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að húsnæðisverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky moment”. 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>9kqz15crdf6plbec1tsom488lioecry</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984679</id>
      <parentid>1984677</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:07:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fjármálakreppan 2008 */</comment>
      <origin>1984679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15669" sha1="94emg1u8i9b4qdsm1gfhhe672smvk0a" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug og fjárfestar neyðast til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að húsnæðisverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”. 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>94emg1u8i9b4qdsm1gfhhe672smvk0a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984700</id>
      <parentid>1984679</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:11:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fjármálakreppan 2008 */</comment>
      <origin>1984700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15663" sha1="7wzs8zm3490j81ky3buek4zltkour9m" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug og fjárfestar neyðast til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”. 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7wzs8zm3490j81ky3buek4zltkour9m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984733</id>
      <parentid>1984700</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:38:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fjármálakreppan 2008 */</comment>
      <origin>1984733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15902" sha1="7dwv6s0pcfdm0g0406icno1akssao4u" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis|title=Subprime Mortgage Crisis|last=Duca|first=John V.|website=www.federalreservehistory.org|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>7dwv6s0pcfdm0g0406icno1akssao4u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984734</id>
      <parentid>1984733</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:45:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Fjármálakreppan 2008 */</comment>
      <origin>1984734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16188" sha1="o13ybpcc2w3kfqem6yxfbhqhm5vbhu6" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics við háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis|title=Subprime Mortgage Crisis|last=Duca|first=John V.|website=www.federalreservehistory.org|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/publications/is-this-the-minsky-moment-for-reform-of-financial-regulation|title=Is This the Minsky Moment for Reform of Financial Regulation?|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>o13ybpcc2w3kfqem6yxfbhqhm5vbhu6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984751</id>
      <parentid>1984734</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:37:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Manielvartraustason</username>
        <id>120058</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Síðari ár */</comment>
      <origin>1984751</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16184" sha1="hc7914jevsit2pilk3p46k38mn7au3e" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði, þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis|title=Subprime Mortgage Crisis|last=Duca|first=John V.|website=www.federalreservehistory.org|language=en|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.levyinstitute.org/publications/is-this-the-minsky-moment-for-reform-of-financial-regulation|title=Is This the Minsky Moment for Reform of Financial Regulation?|website=Levy Economics Institute of Bard College|language=en-US|access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hc7914jevsit2pilk3p46k38mn7au3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984755</id>
      <parentid>1984751</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:51:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimildir */</comment>
      <origin>1984755</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16057" sha1="o5gv7qol0lxygzirjsv7iahe8q90pr9" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði, þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Cite thesis |title=Endogenous Instability |url=https://doi.org/10.36934/tr2025_150 |publisher=Williams College |first=Samuel |last=Youngwood|date=2025}}&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;Duca, John V. [https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis „Subprime Mortgage Crisis.“] ''Federal Reserve History.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/publications/is-this-the-minsky-moment-for-reform-of-financial-regulation „Is This the Minsky Moment for Reform of Financial Regulation?“] &lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>o5gv7qol0lxygzirjsv7iahe8q90pr9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984756</id>
      <parentid>1984755</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:55:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimildir */</comment>
      <origin>1984756</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16004" sha1="6ei39czt6kl6szlvt8z9h9321ex1zf3" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði, þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Youngwood, Samuel. [[doi:10.36934/tr2025_150|„Endogenous Instability.“]]  Williams College, 2025.&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;Duca, John V. [https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis „Subprime Mortgage Crisis.“] ''Federal Reserve History.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/publications/is-this-the-minsky-moment-for-reform-of-financial-regulation „Is This the Minsky Moment for Reform of Financial Regulation?“] &lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>6ei39czt6kl6szlvt8z9h9321ex1zf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984786</id>
      <parentid>1984756</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T23:03:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Arfleið */</comment>
      <origin>1984786</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16064" sha1="r493jkzbqzgh9rlx5jrmwy1m3l96qub" xml:space="preserve">== Hyman Minsky ==
[[Mynd:HymanMinsky-1.jpg|thumb|Hyman Philip Minsky ]]
Hyman Philip Minsky (23. september 1919 - 24. október 1996) var bandarískur [[hagfræðingur]] sem er einkum þekktur fyrir kenningu sína um fjárhagslegan óstöðugleika (e. Financial Instability Hypothesis) og rannsóknir á tengslum fjármálakerfisins, fjárfestinga og hagsveiflna. Hann byggði á keynesískri hagfræði og lagði áherslu á hlutverk fjármálakerfisins í þróun kapitalískra hagkerfa. Meðal helstu viðfangsefna hans voru fjármálalegur óstöðuleiki, skulda- og lánsfjármögnun, fjárfestingar og hlutverk hins opinbera í að stuðla að stöðuleika hagkerfisins.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;Mehrling, Perry. „The Vision of Hyman P. Minsky.“ ''Journal of Economic Behavior &amp; Organization'' 39, nr. 2 (1999): 129–158.&lt;/ref&gt;

Eftir fjármálahrunið seint á 8. áratug síðustu aldar og 2008 var áhugi fræðimanna á hugmyndum hans endurnýjaðar og þær jafnframt nýttar til að skýra íslenskar aðstæður og á þá sérstaklega við efnahagshrunið á Íslandi haustið 2008.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Stefán Ólafsson. [[doi:10.13177/irpa.a.2016.12.1.6|„Hrunið skýrt: Sjónarhorn klassískra kenninga um fjármálakreppur.“]]  ''Stjórnmál og stjórnsýsla'' 12, nr. 1 (2016): 101–126.&lt;/ref&gt;

== Æviágrip ==
Hyman Philip Minsky fæddist þann 23. september árið 1919 í [[Chicago|Chicago, Illinois]]. Foreldrar hans, Sam Minsky og Dora Zakon, voru [[gyðingar]] af rússneskum uppruna. Hann bjó með fjölskyldu sinni á mörgum stöðum, m.a. í [[Ohio|Lima, Ohio]] og í [[New York-borg|New York]] þar sem hann gekk í menntaskóla. Eftir að foreldrar hans skildu fluttist hann aftur til Chicago þar sem hann hóf nám sem við [[Chicago-háskóli|háskólann í Chicago]] árið 1937. Móðir hans lést árið eftir og hafði sá missir mikil áhrif á líf hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

=== Menntun ===
Minsky lærði stærðfræði við háskólann í Chicago þar sem hann útskrifaðist árið 1941 og hóf þar framhaldsnám í hagfræði. Seinni heimsstyrjöldin truflaði námið þar sem hann gengdi herþjónustu út stríðið. Þegar hann sneri aftur hóf hann framhaldsnám við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] haustið 1946 og kynntist þar hópi hagfræðinga sem tengdust keynesískri hagfræði, þ.a.m. Alvin Hansen. Þegar hann hóf síðan doktorsnám fékk hann [[Joseph Schumpeter]] sem leiðbeinanda en eftir lát hans árið 1950 tafðist doktorsritgerð hans &quot;Induced Investment and Business Cycles&quot; sem hann lauk árið 1954.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Meðal þeirra sem höfðu mikil áhrif á hugsun Minsky voru hagfræðingarnir Oscar Lange og Henry Simons sem hann kynntist í háskólanum í Chicago. Lange hafði áhrif á áhuga hans á hagfræði og hugmyndum um markaðssósíalisma en Simons vakti áhuga hans á fjármálum og tengslum fjármálakerfisins við óstöðugleika kapítalismans. Þessi áhrif urðu að mikilvægum bakgrunni við gerð síðari rannsókna hans.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Starfsferill ==
Að loknu námi hóf Minsky störf við [[Brown-háskóli|Brown-háskóla]] í [[Rhode Island]]. Árið 1958 tók hann við fastri stöðu við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla]] í [[Berkeley (Kaliforníu)|Berkeley]] þar sem hann starfaði þar til hann flutti sig til [[Washington-háskóli í St. Louis|háskólans í Washington]] í [[St. Louis]] árið 1965. Þar starfaði hann alveg til starfsloka árið 1990.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

Á þessum árum beindust rannsóknir hans í auknum mæli að fjármálakerfinu og áhrifum þess á fjárfestingar og hagsveiflna. Rannsóknarleyfi við St John's College í [[Cambridge-háskóli|Cambridge á Englandi]] á árunum 1969-1970 var mikilvægt tímabil í þróun hugmynda hans. Eftir það gagnrýndi hann ríkjandi nálganir í hagfræði harðar og lagði meiri áherslu á að fjármál og lánsfjármögnun væru lykilatriði til að skilja virkni kapítalískra hagkerfa.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Tengsl við fjármálageirann ===
Minsky lét sér ekki nægja að rannsaka fjármálakerfið út frá fræðiritum. Frá árinu 1967 var hann ráðgjafi Mark Twain Bank og varð síðar einnig stjórnarmaður þar. Í þessu starfi fylgdist hann náið með daglegri starfsemi bankans og þróun bandaríska bankakerfisins. Með því að tengja fræðilega þekkingu sína við reynslu úr raunverulegri bankastarfsemi gat hann betur fylgst með því hvernig breytingar á lánveitingum, fjármögnun og fjármálamörkuðum höfðu áhrif á áhættu og stöðugleika. Þessi reynsla nýttist honum við þróun hugmynda sinna um fjármálalegan óstöðugleika.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

=== Síðari ár ===
Árið 1980 gekk Minsky til liðs við Center for Advanced Study í [[Tríeste|Trieste á Ítalíu]] og beindi þá m.a. athygli sína sinni að alþjóðlegum peningamálum. Þegar hann lét af störfum við háskólann í Washington árið 1990 varð hann að sérfræðimanni (e. Distinguished Scholar) við Jerome Levy Economics háskólann í Bard í [[New York-fylki|New York ríki]]. Þar hélt hann áfram rannsóknum sínum á fjármálakerfinu og þróun kapítalismans þar til hann lést árið 1996.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; 

== Helstu kenningar ==
[[Mynd:Stylized Minsky Cycle.PNG|thumb|Minsky ferill]]
Þótt Minsky hafi talist aðhyllast [[Keynesísk hagfræði|Keynesísku stefnunni]] (e. Keynesian Economics) var hann ekki alltaf sammála henni.  Hann hafnaði kenningunni um skilvirka markaði (e. efficient market hypothesis) og því að hagkerfi leituðu alltaf að ,,jafnvægi”. Minsky hélt því fram á löngu tímabili hagsældar tækju fjárfestar sífellt meiri áhættu þangað til lánveitingar yrðu svo miklar að lántakar gætu ekki greitt af lánum sínum. Þetta leiðir til þess að fjárfestar þurfa að selja áhættuminni eignir sínar til að standast við leiguskuldbindingar sínar. Þetta leiddi til hruns á fjármálamörkuðum þar sem mikil eftirspurn myndast eftir reiðufé og kallast þetta ,,Minsky-augnablikið” (e. Minsky moment).&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/people/hyman-p-minsky/ „Hyman P. Minsky.“] &lt;/ref&gt;

Kenningar hans höfnuðu einnig þeirri hugmynd að óstöðuleiki innan fjármálaheimsins væri fyrst og fremst vegna utanaðkomandi áfalla. Kenningar Minsky nýtast því vel til að túlka bólumyndun innan fjármálaheimsins og [[Kreppa|kreppur]] í hagkerfinu. Þetta gerir framlag hans mikilvægt þar sem að hann sýnir fram á þá kerfislegu áhættu sem fylgir óstöðuleika og hvernig hagkerfið sjálft getur skapað hann. Kenningar Minsky gefa þannig aðra sýn á hagsveifluna en kenningar sem gera ráð fyrir að fjármálakerfið leiti fyrst og fremst í [[Jafnvægispunktur|jafnvægi]].&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;Youngwood, Samuel. [[doi:10.36934/tr2025_150|„Endogenous Instability.“]]  Williams College, 2025.&lt;/ref&gt;

=== Þrjú stig skuldsetningar og fjármögnunar ===
Minsky skipti fjármögnun hagkerfisins upp í þrjá flokka lántakenda sem þróast eftir því sem hagsældin eykst.

# Varnarlántaki (e. hedge borrowers): Geta greitt afborganir af lánum. Kerfið telst hér stöðugt.
# Spákaupmennskulántaki (e. speculative borrowers): Geta staðið undir vöxtum lána en þurfa að endurfjármagna höfuðstólinn stöðugt.
# Ponzi-lántaki (e. Ponzi borrowers): Eiga hvorki fyrir vöxtum né afborgunum á höfuðstól og treysta alfarið á hækkun eignaverðs til að standa undir skuldbindingum.

Þetta gefur okkur skýra mynd á það hvernig velgengni getur skapað óstöðugleika þar sem lántakendur verða opnari fyrir aukinni áhættu á góðæristímum. Þegar bæði fyrirtæki og einstaklingar upplifa að efnahagshorfur séu stöðugar og fyrirsjáanlegar, minnkar skynjun þeirra á áhættu. Þetta leiðir til þess að fjármálastofnanir slaka á kröfum sínum um lánshæfi sem verður til þess að kerfið fyllist af skuldum sem þola lítið bakslag í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;  

=== Fjármálakreppan 2008 ===
Kenningar Minsky fengu meiri athygli eftir [[Fjármálakreppan 2007-2008|fjármálakreppuna 2008]]. Þótt Minsky hafi þróað kenningar langt fyrir tíma fjármálakreppunnar, urðu þær sérstaklega áberandi í kjölfar hennar. Þar sem að kenning hans um fjármálaóstöðuleika lagði áherslu á hvernig mikil skuldsetning og áhættusöm fjármálastarfsemi gætu þróast yfir í [[Kreppa|allsherjar fjármálakreppu]]. Í kenningu hans var tekið á þeim hlutum sem að meðal annars höfðu áhrif á fjármálakreppuna 2008. Þar má meðal annars líta til aukinnar áhættusækni og fjármálanýjungum sem myndu fara fram úr getu eftirlitsaðila eins og [[Seðlabanki|seðlabanka]].&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Fræðimenn hafa nýtt sér kenningar Minsky til að útskýra og skilja betur hvernig hin mikla útlánaaukning og aukna skuldsetning gátu leitt til óstöðuleika sem að einkenndu fjármálakreppuna. Þar sem að greiðari aðgangur að lánsfjármagni, ýtti undir hækkun húsnæðisverð og skuldsetning jókst til muna. Þessi þróun leiddi síðan til þess að skuldsetning varð óstöðug, lántakendur og fjárfestar neyddust til þess að selja eignir sínar til að mæta skuldbindingum sínum. Þegar að eignaverð fór að lækka, varð erfiðara fyrir lántakendur að endurfjármagna sig. Við það jukust vanskil, fjármálastofnanir urðu fyrir tapi og framboð á lánsfjármagni drógst saman. Þetta ferli hefur verið líkt við “Minsky-augnablikið”.&lt;ref&gt;Duca, John V. [https://www.federalreservehistory.org/essays/subprime-mortgage-crisis „Subprime Mortgage Crisis.“] ''Federal Reserve History.''&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/publications/is-this-the-minsky-moment-for-reform-of-financial-regulation „Is This the Minsky Moment for Reform of Financial Regulation?“] &lt;/ref&gt; 

Lítið fór fyrir kenningum Minsky um fjármálakreppur þar sem að fáir höfðu geta spáð fyrir um það sem að síðan gerist. Enda er það oft erfitt fyrir kenningar sem að lagðar eru fram sem víkja frá hefðbundunum hugmyndum að fá viðurkenningu fjöldans. Eftir allan þann óstöðugleika sem fylgdi fjármálakreppunni 2008 urðu þær hins vegar miðpunktur í greiningu á fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

Kenning Minsky hjálpar fræðimönnum að átta sig á þeirri nauðsyn að koma óstöðugu kerfi í jafnvægi. Kenningarnar hafa nýst til að byggja upp nýjar kenningar um óstöðugleika á fjármálamörkuðum með skírskotun til raunverulegra dæma um fjármálasveiflur og kreppur. Eitt helsta framlag Minsky er því að sýna hvernig fjármálakerfið getur orðið sífellt viðkvæmara á góðæristímum.&lt;ref&gt;Zachariadis, Savvas. [https://www.cambridge.org/core/journals/the-economic-and-labour-relations-review/article/why-has-minskys-economic-theory-been-ignored/3731E7A9DC4749F3D8A843B1C5599A78 „Why Has Minsky’s Economic Theory Been Ignored?“] ''The Economic and Labour Relations Review'' 37, nr. 1 (2026): 7–26. &lt;/ref&gt;  

== Arfleið ==
Arfleifð Hyman Minsky sést ekki aðeins í einstökum hagfræðikenningum heldur einnig í því hvernig fræðimenn rannsaka fjármálakerfið í dag. Hann hvatti hagfræðinga til að skoða bankastarfsemi, fjármálastofnanir og reglur þeirra sem hluta af sjálfu hagkerfinu. Með þessari nálgun varð erfiðara að fjalla um efnahagsmál án þess að taka tillit til þess hvernig bankar búa til lánsfé, hvernig fyrirtæki fjármagna starfsemi sína og hvaða áhrif stjórnvöld hafa á þróun fjármálakerfisins.&lt;ref&gt;Dantas, Flavia. [[doi:10.1177/0486613417743529|„Book Review: Ending Poverty: Jobs, Not Welfare.“]] ''Review of Radical Political Economics'' 50, nr. 3 (2018): 608–611. &lt;/ref&gt;

Minsky hafði einnig áhrif á póst-keynesíska hagfræði og fræðimenn sem rannsaka peninga, banka og opinber fjármál. Meðal þekktra fræðimanna sem hafa haldið áfram að þróa hugmyndir hans er L. Randall Wray. Verk Minsky hafa einnig tengst umræðu um atvinnustefnu ríkisins. Hann taldi að stjórnvöld gætu gegnt hlutverki sem atvinnuveitandi til þrautavara og þannig boðið fólki störf þegar almenn eftirspurn eftir vinnuafli væri lítil. Þessi þáttur í skrifum hans hefur haft áhrif á hugmyndina um atvinnuábyrgð sem felst í því að ríkið tryggi öllum sem vilja vinna aðgang að launuðu starfi.&lt;ref&gt;Gevorkyan, Aleksandr V. [[doi:10.4337/9781788973939.stabilizing.an.unstable|„Stabilizing an Unstable Economy.“]] Í ''Elgar Encyclopedia of Post-Keynesian Economics'', 379–380. Edward Elgar Publishing, 2023.&lt;/ref&gt;

=== Viðurkenningar og rit ===
Áhugi á verkum Minsky hefur aukist töluvert frá því hann lést. Bækur hans hafa verið endurútgefnar og eru nú notaðar við kennslu og rannsóknir á sviði þjóðhagfræði, fjármála og opinberrar stefnumótunar. Sérstaklega hefur bókin Stabilizing an Unstable Economy öðlast sterka stöðu meðal þeirra sem rannsaka samband ríkisvalds og fjármálastofnana. Endurútgáfa bókarinnar hefur gert nýjum kynslóðum hagfræðinga kleift að kynna sér verk hans og beita nálgun hans við rannsóknir á nútímalegum fjármálamörkuðum.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Minsky fékk mikilvæga formlega viðurkenningu árið 1996 þegar honum voru veitt Veblen–Commons-verðlaunin. Association for Evolutionary Economics veitir verðlaunin einstaklingum sem hafa skarað fram úr í fræðimennsku, kennslu, rannsóknum og opinberri þjónustu innan þróunar- og stofnanahagfræði. Verðlaunin sýndu að framlag hans hafði öðlast viðurkenningu innan ákveðinna greina hagfræðinnar jafnvel þótt hann hefði lengi staðið utan hefðbundins meginstraums. 

Nokkur fræðileg verkefni bera nafn hans. Hyman P. Minsky-ráðstefnan hefur verið haldin á vegum Levy Economics Institute og þar koma saman hagfræðingar, stjórnmálamenn, seðlabankafólk og sérfræðingar úr fjármálageiranum. Tilgangur ráðstefnunnar er að ræða stöðu bandaríska hagkerfisins og alþjóðahagkerfisins ásamt stefnumótun á sviði fjármála. Við stofnunina er einnig varðveitt Minsky-safnið eða Minsky Archive. Það inniheldur meira en 500 verk auk bréfa, minnispunkta og annarra skjala úr starfi hans. Safnið er aðgengilegt rannsakendum og hefur verið skoðað af fræðimönnum víða um heim. Þá eru Minsky and Godley Scholarships veittir nemendum í framhaldsnámi við Bard College. Þessar ráðstefnur, styrkir og varðveisla verka hans sýna að Minsky hefur öðlast varanlegan sess í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/levy-at-40 „Levy at 40: A Celebration of 40 Years Beyond the Mainstream.“] &lt;/ref&gt;

=== Áhrif á hagstjórn ===
Arfleifð Minskys felst einnig í því að hafa opnað umræðu um takmarkanir hefðbundinna hagfræðilíkana. Hann taldi að ekki væri nóg að skoða aðeins framleiðslu, atvinnu og verðbólgu heldur þyrfti einnig að rannsaka efnahagsreikninga banka, fyrirtækja og heimila. Í dag er algengara að seðlabankar og aðrar stofnanir fylgist sérstaklega með skuldahlutföllum, greiðslugetu og tengslum fjármálafyrirtækja. Slíkt eftirlit er oft kallað [[þjóðhagsvarúð]] (e. macroprudential policy). Þótt ekki séu allir hagfræðingar sammála öllum niðurstöðum Minsky hefur sjónarhorn hans aukið skilning á því hvernig vandamál hjá einni fjármálastofnun geta breiðst út um allt hagkerfið. Þannig hefur hann haft áhrif á bæði fræðilega umræðu og framkvæmd efnahagsstefnu.&lt;ref&gt;Levy Economics Institute of Bard College. [https://www.levyinstitute.org/research/research-programs/monetary-policy-and-financial-structure „Monetary Policy and Financial Structure.“]&lt;/ref&gt;

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>r493jkzbqzgh9rlx5jrmwy1m3l96qub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oskar Lange</title>
    <ns>0</ns>
    <id>192722</id>
    <revision>
      <id>1984681</id>
      <parentid>1984560</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:24:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <origin>1984681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24358" sha1="7a6akaowgsaljta2gth6kjc5zd0tjrb" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Oderfeld 
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn = Christopher Stephen Lange 
}}


'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.&lt;/ref&gt;
== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Breit–Lange líkanið ==
Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.&lt;/ref&gt;

== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ==
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt; Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.&lt;ref&gt;P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Tölvur og áætlanagerð ==
Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt;

== Viðurkenningar ==
Lange var gerður að heiðursfélaga hjá Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„Honorary Fellows,“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„History of the Wrocław University of Economics and Business,“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>7a6akaowgsaljta2gth6kjc5zd0tjrb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984687</id>
      <parentid>1984681</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:34:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Nýr kafli Arfleifð, Viðurkenningar felldar inn í hann</comment>
      <origin>1984687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27175" sha1="iuzp81mx3cvsiyfjauho0e9hu0sjt19" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Oderfeld 
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn = Christopher Stephen Lange 
}}


'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og diplómat. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og svokallaðan markaðssósíalisma. Lange reyndi að sýna fram á að hægt væri að sameina opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] við verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti jafnframt aðferðum nýklassískrar hagfræði, og í því samspili felst sérstaða hans í sögu hagfræðinnar.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965),“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581, https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173.&lt;/ref&gt;
== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Breit–Lange líkanið ==
Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.&lt;/ref&gt;

== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ==
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt; Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.&lt;ref&gt;P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Tölvur og áætlanagerð ==
Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>iuzp81mx3cvsiyfjauho0e9hu0sjt19</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984688</id>
      <parentid>1984687</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>1984688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27222" sha1="0raor68s9nni8tuhsz73dhdcsfn76dt" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Breit–Lange líkanið ==
Fyrsta líkan Lange um markaðssósíalisma samdi hann ásamt Marek Breit á pólsku árið 1934, og var það talsvert frábrugðið því líkani sem hann setti fram tveimur árum síðar. Í Breit–Lange líkaninu var framleiðslan í höndum sjálfstýrðra fyrirtækja. Aðild að þeim var öllum opin, og hver starfsmaður hafði skilyrðislausan rétt til að ganga í hvaða fyrirtæki sem var eða yfirgefa það. Þetta frjálsa aðgengi átti sjálfkrafa að brjóta niður [[Einokun|einokunarvald]], auk þess sem það veitti ríkisbanka sósíalismans tilbúinn mælikvarða á fjárfestingu, því að aðstreymi starfsfólks gaf til kynna hversu mikil eftirspurn væri eftir vörum og þjónustu viðkomandi fyrirtækis. Líkanið sótti í hugmyndir sem rekja má aftur til Eugen Dühring og Theodor Hertzka.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 193.&lt;/ref&gt;

== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ==
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt; Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.&lt;ref&gt;P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Tölvur og áætlanagerð ==
Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>0raor68s9nni8tuhsz73dhdcsfn76dt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984689</id>
      <parentid>1984688</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:40:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Breit Lange fellt inn í kaflann um markaðssósíalisma</comment>
      <origin>1984689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26313" sha1="rm3n3hc8n05wfhecusgo6hga3tmoesi" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ==
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt; Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.&lt;ref&gt;P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Tölvur og áætlanagerð ==
Síðasta verulega framlag Lange sneri aftur að vandanum við efnahagslega útreikninga. Í líkani hans frá fjórða áratugnum þurfti miðlæg skipulagsnefnd að finna rétt verð með aðferð reynslu og villu. Í greininni „The Computer and the Market,“ sem skrifuð var stuttu fyrir dauða hans en gefin út árið 1967, hélt hann því hins vegar fram að [[Tölva|rafeindatölvur]] hefðu gert mögulegt að leysa skipulagsvandann beint, svo ekki væri lengur þörf á hermdum markaði. Á síðustu árum sínum var Lange því ekki lengur markaðssósíalisti, frekar en samlandi hans [[Michał Kalecki]].&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>rm3n3hc8n05wfhecusgo6hga3tmoesi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984690</id>
      <parentid>1984689</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:41:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Tölvur og áætlanagerð fært undir útreikningsdeiluna</comment>
      <origin>1984690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25382" sha1="g1a0ccjyhqwj3l312pkirstsglkx9ix" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ==
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]], sem Lange tók þátt í, hafði meðal annars verið mótuð af [[Ludwig von Mises]] og [[Friedrich Hayek]]. Mises hélt því fram að án markaða fyrir framleiðslugæði væri ekki hægt að reikna út raunverulegan framleiðslukostnað eða bera saman ólíka nýtingu auðlinda, en að mati Hayeks gætu miðlæg skipulagsyfirvöld aldrei safnað og unnið úr öllum þeim upplýsingum sem markaðurinn miðlaði í gegnum verð.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 190.&lt;/ref&gt;

Kjarninn í hugmyndafræði Lange var sá að sósíalískt hagkerfi gæti notað markaði og verð án þess að hafna opinberu eignarhaldi á helstu framleiðslutækjum. Í líkani hans hefðu neytendur og launafólk valfrelsi á mörkuðum fyrir neysluvörur og vinnuafl, en framleiðslutæki og náttúruauðlindir væru í eigu ríkisins. Þannig reyndi hann að sameina markaðskerfi við sósíalískt eignarhald.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Miðlæg skipulagsnefnd gegndi mikilvægu hlutverki í hugmyndum Lange. Hlutverk hennar var ekki endilega að ákveða alla framleiðslu beint, heldur að setja verð á framleiðslugæði og auðlindir, sem stjórnendur fyrirtækja ættu síðan að haga framleiðslu sinni eftir eins og um gefna stærð væri að ræða. Markmiðið var að lágmarka meðalkostnað og framleiða þar til verð jafnaðist á við [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnað]], og ef skortur eða offramboð kæmi fram ætti skipulagsnefndin að breyta verði þar til jafnvægi næðist.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt;

Þessu ferli var oft lýst sem aðferð reynslu og villu. Að mati Lange þyrfti skipulagsnefndin ekki að leysa gríðarstórt kerfi jafna fyrirfram, heldur gæti hún fylgst með skorti og umframbirgðum og leiðrétt verð smám saman. King lýsir þessu þannig að nefndin hafi gegnt svipuðu hlutverki og uppboðshaldari í walrasísku jafnvægislíkani.&lt;ref&gt;King, „Non-Marxian Socialism,“ 191.&lt;/ref&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

Ásamt Abba Lerner er Lange talinn einn upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt; Gagnrýnendur, einkum úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska hagfræðiskólanum]], bentu þó á ýmsa veikleika í líkaninu og töldu að það gerði of mikið ráð fyrir að rétt verð og nauðsynleg þekking væru þegar til staðar. Hayek lagði þar sérstaka áherslu á að samkeppni væri ekki aðeins leið til að ná jafnvægi, heldur ferli þar sem þekking skapast og dreifist.&lt;ref&gt;P. J. Boettke og P. T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>g1a0ccjyhqwj3l312pkirstsglkx9ix</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984693</id>
      <parentid>1984690</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:52:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Útreikningsdeilan, aðalgrein, stutt yfirlit og undirkaflar</comment>
      <origin>1984693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28646" sha1="7di10ga3ou5u5wgn4tyms08dcdymivq" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

== Velferðarhagfræði ==
Lange var einn þeirra hagfræðinga sem færðu [[velferðarhagfræði]] í formlegan stærðfræðilegan búning á fjórða og fimmta áratugnum. Ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]] er honum þakkað fyrir að hafa fyrstur sett fram sannanir fyrir grundvallarsetningunum tveimur í velferðarhagfræði. Sú fyrri segir að hvert samkeppnisjafnvægi sé [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki sé hægt að bæta hag neins án þess að skerða hag annars. Sú síðari segir að öllum Pareto-hagkvæmum niðurstöðum megi ná sem samkeppnisjafnvægi, sé upphaflegri eign þátttakenda endurdreift.&lt;ref&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;

Grein hans „The Foundations of Welfare Economics,“ sem birtist í ''Econometrica'' árið 1942, var meðal þeirra verka sem mörkuðu nauðsynleg skilyrði fyrir hagkvæmustu nýtingu auðlinda, ásamt verkum þeirra Abram Bergson og Gérard Debreu. Þessar niðurstöður voru notaðar til að sýna fram á að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá samfélagslegu kjörstöðunni, og að skattar, niðurgreiðslur og reglugerðir geti samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins. Verkin byggðu á grunni sem [[Arthur Cecil Pigou]] hafði lagt með greiningu sinni á [[Markaðsbrestur|markaðsbresti]], en á meðan Pigou studdist einkum við rökfærslu beittu Lange og samtímamenn hans stærðfræðilegum aðferðum til að sanna niðurstöðurnar.&lt;ref&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; Lange og Lerner notuðu setningarnar einnig í pólitískum tilgangi, sem rök fyrir efnahagslegri áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref&gt;Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ 379.&lt;/ref&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>7di10ga3ou5u5wgn4tyms08dcdymivq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984698</id>
      <parentid>1984693</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:08:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Velferðarhagfræði, umorðað og fullar tilvísanir</comment>
      <origin>1984698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28397" sha1="6h2ybv8syrr0baayd6mi4zlpn937qrr" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ==
Almenna jafnvægiskenningin eftir [[Léon Walras]] féll að mestu leyti í dvala eftir dauða hans árið 1910, og um 1930 höfðu fáir hagfræðingar lesið verk hans. Mark Blaug telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], til þeirra sem lyftu kenningunni aftur í fremstu röð hagfræðinnar á fjórða áratugnum. Í höndum þessara talsmanna Walras var almennt jafnvægi meðhöndlað sem nokkuð raunhæf lýsing á markaðshagkerfi, sem mætti beita á hagnýt álitamál á borð við það hvort markaðssósíalismi væri framkvæmanlegur. Þessari nálgun var stillt upp á móti formlegri stærðfræðilegri meðhöndlun stærðfræðinga í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]]. Sú síðarnefnda lagði spurningar um raunhæfni til hliðar og lagði þess í stað grunninn að síðari rannsóknum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu.&lt;ref&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>6h2ybv8syrr0baayd6mi4zlpn937qrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984703</id>
      <parentid>1984698</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Almenn jafnvægiskenning, umorðað og fullar tilvísanir</comment>
      <origin>1984703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28396" sha1="nfv9xvji5topsc54cn2zcv9dbc9g2eu" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ==
Lange vann einnig að tengslunum á milli hagfræði [[John Maynard Keynes]] og eldri jafnvægiskenninga. Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) fjallaði hann um lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]], þá klassísku fullyrðingu að framboð skapi sína eigin eftirspurn. Hann sýndi fram á að lögmálið gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) greindi hann síðan hvort lækkandi verðlag og laun gætu ein og sér nægt til að koma aftur á fullri atvinnu, og komst að þeirri niðurstöðu að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>nfv9xvji5topsc54cn2zcv9dbc9g2eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984705</id>
      <parentid>1984703</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Lögmál Says, skýrara orðalag og fullar tilvísanir</comment>
      <origin>1984705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28352" sha1="spmqh1ql23e3b702k7tcj96omcui3td" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] um framtíð Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>spmqh1ql23e3b702k7tcj96omcui3td</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984710</id>
      <parentid>1984705</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:00:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <comment>/* Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum */</comment>
      <origin>1984710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28364" sha1="hare6647a953yf6whz914ioda3qm65u" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

== Störf í Póllandi ==
Í lok fimmta áratugarins, þegar [[Stalínismi|stalínisminn]] fór að herða tök sín á menntalífi Póllands, var Lange kallaður heim og gegndi í fyrstu aðeins minniháttar akademískri stöðu.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html.&lt;/ref&gt; Þó leið ekki á löngu þar til hann fór aftur að tvinna saman akademísk störf og háttsett opinber embætti. Árið 1949 tók hann við prófessorsstöðu við Aðalskóla áætlanagerðar og tölfræði (SGPiS) í Varsjá, og árið 1952 var hann skipaður rektor skólans, stöðu sem hann gegndi til 1955.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Samhliða þessu kenndi hann tölfræði og sögu hagfræðinnar við ffræðslustofnun [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Pólska sameinaða verkamannaflokksins]]. Síðar færði hann sig yfir í [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]], þar sem hann gegndi fyrstu prófessorsstöðunni í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref&gt;Edward Łukawer, „Oskar Lange,“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.&lt;/ref&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>hare6647a953yf6whz914ioda3qm65u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984718</id>
      <parentid>1984710</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Störf í Póllandi, nákvæmara orðalag og réttar blaðsíður</comment>
      <origin>1984718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29258" sha1="69m0elbhftmgg3lme0v1lkz8hv3mmv7" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Abba P. Lerner meðal þeirra hagfræðinga sem þróuðu áfram nútímalegar kenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Schumpeter rakti grundvöll þeirra kenninga til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone, en taldi Lange hafa bætt við frekari útfærslum. Hann benti einnig á að Lange hefði stuðst við nútímalega haggreiningu samhliða hugmyndum úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn var enn við lýði, vék hann frá fyrri skoðunum sínum og birti grein þar sem hann lofaði efnahagsstjórn Stalíns.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>69m0elbhftmgg3lme0v1lkz8hv3mmv7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984719</id>
      <parentid>1984718</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Árin í Bandaríkjunum */</comment>
      <origin>1984719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28604" sha1="5gy75e559qn44xxo88a61g192nopd5i" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn var enn við lýði, vék hann frá fyrri skoðunum sínum og birti grein þar sem hann lofaði efnahagsstjórn Stalíns.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Marxismi og nýklassísk hagfræði ==
Lange skrifaði strax undir lok þriðja áratugarins greinar til að kynna hugmyndir marxísks sósíalisma. Í fræðilegum verkum sínum frá fjórða og fimmta áratugnum vann hann hins vegar að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði af miklu öryggi.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann þekkti bæði marxíska hagfræði og þá vestrænu háskólahagfræði sem kennd var á hans tíma, einkum nýklassíska hagfræði, og gerði ítrekaðar tilraunir til að sameina þær.&lt;ref&gt;Kowalik, „Lange, Oskar Ryszard,“ 7581.&lt;/ref&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ hafnaði hann vinnugildiskenningunni og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þeirri þróun sem orðið hafði í hagfræði frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi enga ósættanlega mótsögn vera á milli marxisma og nútímahagfræði og hélt því raunar fram að sósíalískt hagkerfi gæti starfað á skynsamlegri hátt en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina þessar tvær hefðir var ''Ekonomia polityczna'' (1959).&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>5gy75e559qn44xxo88a61g192nopd5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984720</id>
      <parentid>1984719</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:44:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Marxismi og nýklassísk hagfræði */</comment>
      <origin>1984720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28493" sha1="296ymvbo0ltj4qig5ht0sybizbxiibr" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn var enn við lýði, vék hann frá fyrri skoðunum sínum og birti grein þar sem hann lofaði efnahagsstjórn Stalíns.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

== Kennslurit og stýrifræði ==
Eftir endurkomu sína til Póllands snerust ritstörf Lange meira að kennslu og kerfisbundinni framsetningu. Hann gaf út ''Introduction to Econometrics'' árið 1958, og árið 1959 kom út fyrsta bindið af ''Political Economy''. Það síðarnefnda er almennt talið hans helsta síðara verk og vakti töluverðar umræður meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Hann starfaði einnig við tölfræði, stærðfræðilega bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér sjálft í gegnum endurgjöf. Bók hans ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom síðan út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>296ymvbo0ltj4qig5ht0sybizbxiibr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984721</id>
      <parentid>1984720</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:53:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Kennslurit og stýrifræði */</comment>
      <origin>1984721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28674" sha1="kspgezlhkhjie19gt1i3zzs53vo4586" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ==
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref&gt;Wellisz, „Lange, Oskar.“&lt;/ref&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website''.&lt;/ref&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;''Repertoire of the Practice of the Security Council, 1946–1951'' (New York: Sameinuðu þjóðirnar), yfirlit yfir forsetatíð ráðsins, https://main.un.org/securitycouncil/sites/default/files/repertoire_1946_1951.pdf.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn var enn við lýði, vék hann frá fyrri skoðunum sínum og birti grein þar sem hann lofaði efnahagsstjórn Stalíns.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>kspgezlhkhjie19gt1i3zzs53vo4586</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984723</id>
      <parentid>1984721</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:59:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum */</comment>
      <origin>1984723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28846" sha1="pfrsqmr0ldwnmhlf0yb1h9lkhk7qn99" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn var enn við lýði, vék hann frá fyrri skoðunum sínum og birti grein þar sem hann lofaði efnahagsstjórn Stalíns.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>pfrsqmr0ldwnmhlf0yb1h9lkhk7qn99</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984725</id>
      <parentid>1984723</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:00:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Setning um 1953 umorðuð</comment>
      <origin>1984725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28858" sha1="65jubpbf54gu1c6hfphiimjzb1sfhd3" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Uppruni og menntun ==
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>65jubpbf54gu1c6hfphiimjzb1sfhd3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984726</id>
      <parentid>1984725</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:02:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uppruni og menntun */</comment>
      <origin>1984726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28912" sha1="nosh24ky5vrbisbi1hsgc7x3c9vjvlu" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

Eftir pólitísku þíðuna árið 1956 jókst gagnrýni á áætlunarbúskapinn, sem leiddi til þess að efnahagsráð var stofnað með Lange sem formann og Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið setti saman tvö skjöl sem áttu að leggja grunninn að umbótum á áætlunarbúskapnum, en lítið varð úr framkvæmdum á þeirri stefnu.&lt;ref&gt;Łukawer, „Oskar Lange.“&lt;/ref&gt; Á síðustu æviárum sínum var Lange jafnframt varaformaður pólska ríkisráðsins.&lt;ref&gt;„Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944,“ University of Chicago Library.&lt;/ref&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, sextíu og eins árs að aldri.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>nosh24ky5vrbisbi1hsgc7x3c9vjvlu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984727</id>
      <parentid>1984726</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:04:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Störf í Póllandi */</comment>
      <origin>1984727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28201" sha1="q09bdydt9ijsa2462x6hydz9cqousgp" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica'', https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref&gt;„Oskar R. Lange, 1904–1965,“ ''History of Economic Thought Website'', https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref&gt;Stanislaw Wellisz, „Lange, Oskar,“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref&gt;„Oskar Ryszard Lange,“ ''Encyclopædia Britannica''.&lt;/ref&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>q09bdydt9ijsa2462x6hydz9cqousgp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984728</id>
      <parentid>1984727</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:13:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uppruni og menntun */</comment>
      <origin>1984728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28313" sha1="rc51ue2s5508hdhg5uvu7347wsl9l48" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>rc51ue2s5508hdhg5uvu7347wsl9l48</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984729</id>
      <parentid>1984728</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Uppruni og menntun */</comment>
      <origin>1984729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28286" sha1="3mie4wgqgkj3dudzqnac3opaonwih1b" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot; /&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>3mie4wgqgkj3dudzqnac3opaonwih1b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984731</id>
      <parentid>1984729</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:21:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Full tilvísun í grein Dębiec</comment>
      <origin>1984731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28532" sha1="6ruhpgt50em0sibsmfej9vk2c9weyh9" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>6ruhpgt50em0sibsmfej9vk2c9weyh9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984732</id>
      <parentid>1984731</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:25:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Markaðssósíalismi, hvernig skoðanir Lange breyttust</comment>
      <origin>1984732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28897" sha1="ta7wxhiglpq5qlx854hz69ozbtrjnu5" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;  Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>ta7wxhiglpq5qlx854hz69ozbtrjnu5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984735</id>
      <parentid>1984732</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:53:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Arfleifð, viðhorf hagfræðinga til deilunnar eftir 1940</comment>
      <origin>1984735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29448" sha1="jjfnszrthqo8zoun30bti14d3oypudm" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;  Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>jjfnszrthqo8zoun30bti14d3oypudm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984737</id>
      <parentid>1984735</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:55:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Miðstýrt skipulag, Lange byggði á rökum Taylors</comment>
      <origin>1984737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29856" sha1="j131uzh6mdoc3ndi0jh7isp9b4ibc0z" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;  Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>j131uzh6mdoc3ndi0jh7isp9b4ibc0z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984738</id>
      <parentid>1984737</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:56:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Setning sett aftur inn sem féll út</comment>
      <origin>1984738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29963" sha1="2q0uookdfi2pth7sygpx2yvmdlrso1x" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildaskrá ==

* Blaug, Mark. „The Formalist Revolution of the 1950s.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 395–410. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Boettke, Peter J. og Peter T. Leeson. „The Austrian School of Economics: 1950–2000.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 445–453. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* King, J. E. „Non-Marxian Socialism.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 184–200. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Kowalik, Tadeusz. „Lange, Oskar Ryszard (1904–1965).“ Í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg., 7581–7598. London: Palgrave Macmillan, 2018.
* Lange, Oskar. „The Computer and the Market.“ Í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein, 158–161. Cambridge: Cambridge University Press, 1967.
* Lange, Oskar. ''Introduction to Economic Cybernetics''. Oxford: Pergamon Press, 1970.
* Lange, Oskar. „On the Economic Theory of Socialism.“ Í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott, 57–143. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938.
* Lange, Oskar, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj. ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''. Chicago: University of Chicago Press, 1942.
* Łukawer, Edward. „Oskar Lange.“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 78–95.
* Medema, Steven G. „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 428–444. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Rizvi, S. Abu Turab. „Postwar Neoclassical Microeconomics.“ Í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis, 377–394. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003.
* Schumpeter, Joseph A. ''History of Economic Analysis''. Ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter. London: George Allen &amp; Unwin, 1954.
* Wellisz, Stanislaw. „Lange, Oskar.“ Í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills. New York: Macmillan og Free Press, 1968.

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>2q0uookdfi2pth7sygpx2yvmdlrso1x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984744</id>
      <parentid>1984738</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:39:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Heimildaskrá sameinuð tilvísunum</comment>
      <origin>1984744</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27541" sha1="2ac9sawf0z4xygytemcf8qo712m3ray" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>2ac9sawf0z4xygytemcf8qo712m3ray</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984745</id>
      <parentid>1984744</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:41:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Setning um 1953 færð í tímaröð</comment>
      <origin>1984745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27541" sha1="n54c6xbdiqdiy7r123bm61a99wep6o6" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Frjóustu ár Lange sem fræðimanns voru í lok fjórða áratugarins og byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records, First Year, Second Series'' (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records, Second Year'', nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Í Póllandi komu fram efasemdir um miðstýrðan áætlunarbúskap skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953, og yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>n54c6xbdiqdiy7r123bm61a99wep6o6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984752</id>
      <parentid>1984745</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Orðalag lagað og tvær tilvísanir samræmdar</comment>
      <origin>1984752</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27575" sha1="ladi0pk08xz5fnfwwis8esm7goxkwnw" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Blómaskeið Lange sem fræðimanns var í lok fjórða áratugarins og í byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records'', First Year, Second Series (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records'', Second Year, nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953 fóru að heyrast efasemdir um miðstýringu efnahagslífsins í Austur-Evrópu, fyrst í Póllandi. Yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum mun meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>ladi0pk08xz5fnfwwis8esm7goxkwnw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984769</id>
      <parentid>1984752</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:17:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-58108-57</username>
        <id>122420</id>
      </contributor>
      <comment>Tvær setningar úr bók Beauds og Dostalers</comment>
      <origin>1984769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28240" sha1="avi1rb0ygpdvrmascop9a6jb6w57ff5" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Blómaskeið Lange sem fræðimanns var í lok fjórða áratugarins og í byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records'', First Year, Second Series (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records'', Second Year, nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Hann tók einnig að sér verkefni fyrir stjórnvöld á [[Indland]]i og [[Srí Lanka|Ceylon]] og í [[Sameinaða Arabalýðveldið|Sameinaða arabalýðveldinu]] og [[Írak]].&lt;ref&gt;Michel Beaud og Gilles Dostaler, ''Economic Thought Since Keynes: A History and Dictionary of Major Economists'', þýð. Valérie Cauchemez (London: Routledge, 2005), 305.&lt;/ref&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Með árunum hallaðist hann æ meira að [[Blandað hagkerfi|blönduðu hagkerfi]] sem stýrt væri með áætlanagerð.&lt;ref&gt;Michel Beaud og Gilles Dostaler, ''Economic Thought Since Keynes: A History and Dictionary of Major Economists'', þýð. Valérie Cauchemez (London: Routledge, 2005), 306.&lt;/ref&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953 fóru að heyrast efasemdir um miðstýringu efnahagslífsins í Austur-Evrópu, fyrst í Póllandi. Yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum mun meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>avi1rb0ygpdvrmascop9a6jb6w57ff5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984770</id>
      <parentid>1984769</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Spreyazz færði [[Oscar Richard Lange]] á [[Oskar Lange]]: Algengari titill</comment>
      <origin>1984769</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28240" sha1="avi1rb0ygpdvrmascop9a6jb6w57ff5" xml:space="preserve">{{Infobox person
|nafn=Oskar Lange
|fæðingarnafn=Oskar Ryszard Lange
|mynd=Oskar Lange 20-65.jpg
|þjóðerni=[[Pólland|Pólskur]]
|fæðingardagur=[[27. júlí]] [[1904]]
|dauðadagur={{Dánardagur og aldur|1965|10|2|1904|7|27}}
|fæðingarstaður=[[Tomaszów Mazowiecki]], [[Pólland|Póllandi]]
|dauðastaður=[[Lundúnir|Lundúnum]], [[England]]i
|starf=Hagfræðingur, stjórnmálamaður og sendiherra
|stefna=[[Marxismi]], [[nýklassísk hagfræði]]
|þekktur_fyrir=[[Lange-líkanið]] af [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]], grundvallarsetningar [[Velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]]
|foreldrar=Artur Juliusz Lange,&lt;br&gt;
Sophie Albertine Rosner
|maki=Irene Alice Oderfeld
|háskóli=[[Jagellónski háskólinn í Kraká]]
|börn=Christopher Stephen Lange
}}

'''Oskar Ryszard Lange''' (27. júlí 1904 – 2. október 1965) var pólskur hagfræðingur, stjórnmálamaður og stjórnarerindreki. Hann er þekktastur fyrir framlag sitt til umræðunnar um [[Sósíalismi|sósíalíska]] hagstjórn og [[Markaðssósíalismi|markaðssósíalisma]]. Lange reyndi að sýna fram á að sameina mætti opinbert eignarhald á helstu [[Framleiðsluþáttur|framleiðsluþáttum]] og verðkerfi sem líktist markaði.&lt;ref name=&quot;king191&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 191.&lt;/ref&gt; Hann var [[Marxismi|marxisti]] en beitti aðferðum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] og reyndi ítrekað að sameina þessar tvær hefðir.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot;&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1057/978-1-349-95189-5_1173 Lange, Oskar Ryszard (1904–1965)],“ í ''The New Palgrave Dictionary of Economics'', 3. útg. (London: Palgrave Macmillan, 2018), 7581.&lt;/ref&gt;

== Ævi ==
=== Uppruni og menntun ===
Oskar Ryszard Lange fæddist 27. júlí 1904 í [[Tomaszów Mazowiecki]], textílbæ nálægt [[Łódź]] í þeim hluta [[Pólland|Póllands]] sem þá laut stjórn [[Rússneska keisaradæmið|rússneska keisaradæmisins]].&lt;ref name=&quot;britannica&quot;&gt;„[https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange],“ ''Encyclopædia Britannica'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Faðir hans var textílkaupmaður.&lt;ref name=&quot;het&quot;&gt;„[https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Ryszard Lange, 1904–1965],“ ''History of Economic Thought Website'', sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann lagði stund á [[lögfræði]] og [[hagfræði]] við háskólann í [[Poznań]] og síðar í [[Kraká]], þar sem hann lauk meistaragráðu í lögfræði árið 1927 og doktorsgráðu árið eftir.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot;&gt;Stanislaw Wellisz, „[https://www.encyclopedia.com/social-sciences/applied-and-social-sciences-magazines/lange-oskar Lange, Oskar],“ í ''International Encyclopedia of the Social Sciences'', ritstj. David L. Sills (New York: Macmillan og Free Press, 1968), sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Doktorsritgerð hans fjallaði um [[hagsveiflur]] í Póllandi.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Um hríð starfaði hann hjá vinnumálaráðuneytinu í [[Varsjá]], en var síðan ráðinn til Kraká, fyrst sem rannsóknaraðstoðarmaður og síðar sem lektor.&lt;ref name=&quot;chicago&quot;&gt;„[https://www.lib.uchicago.edu/e/scrc/findingaids/view.php?eadid=ICU.SPCL.LANGE Guide to the Oskar Lange Papers 1936–1944],“ University of Chicago Library, Special Collections Research Center, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

=== Árin í Bandaríkjunum ===
Árið 1934 hlaut Lange styrk frá Rockefeller-stofnuninni til náms á Englandi og í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Árið 1936 varð hann lektor við [[Michigan-háskóli|Michigan-háskóla]] og ári síðar settist hann að í Bandaríkjunum.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann kenndi við [[Kaliforníuháskóli|Kaliforníuháskóla]] og [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]] áður en hann var ráðinn til [[Chicago-háskóli|Chicago-háskóla]] árið 1938.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Þar kenndi hann hagfræði og tölfræði og varð prófessor árið 1943.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Lange var kvæntur Irene Alice Oderfeld og 11. febrúar 1940 eignuðust þau soninn Christopher Stephen. Hjónin fengu bandarískan ríkisborgararétt árið 1943.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;

Blómaskeið Lange sem fræðimanns var í lok fjórða áratugarins og í byrjun þess fimmta.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Árið 1935 birti hann greinina „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ í ''Review of Economic Studies''. Í sama tímariti birtist 1936–37 tveggja hluta grein hans, „On the Economic Theory of Socialism“, þar sem hann setti fram líkan sitt af markaðssósíalisma. Hún kom út á bók árið 1938 í safnriti sem Benjamin E. Lippincott ritstýrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „On the Economic Theory of Socialism,“ í ''On the Economic Theory of Socialism'', ritstj. Benjamin E. Lippincott (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1938), 57–143.&lt;/ref&gt; Árið 1942 ritstýrði hann, ásamt Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, safnritinu ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics''.&lt;ref&gt;Oskar Lange, Francis McIntyre og Theodore O. Yntema, ritstj., ''Studies in Mathematical Economics and Econometrics: In Memory of Henry Schultz'' (Chicago: University of Chicago Press, 1942).&lt;/ref&gt;

=== Sendiherra og fulltrúi hjá Sameinuðu þjóðunum ===
Lange hóf virka þátttöku í pólskum stjórnmálum undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]].&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann sleit tengslin við pólsku útlagastjórnina í [[London]] og studdi þess í stað [[Lublin|Lublin-nefndina]], sem naut stuðnings [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]], og árið 1944 gegndi hann hlutverki milligöngumanns milli [[Franklin D. Roosevelt|Franklins D. Roosevelt]] og [[Jósef Stalín|Jósefs Stalín]] í viðræðum um landamæri og stjórnarfar Póllands að stríði loknu.&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Árið 1945 afsalaði hann sér bandarískum ríkisborgararétti og tók aftur upp þann pólska. Sama ár varð hann fyrsti sendiherra Póllands í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eftir stríð, stöðu sem hann gegndi til ársins 1946.&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; Í kjölfarið sat hann sem fulltrúi Póllands í [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|öryggisráði Sameinuðu þjóðanna]] árin 1946–47&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt; og gegndi formennsku í ráðinu í ágúst 1946 og aftur í júlí 1947.&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/541903/files/S_PV.57-EN.pdf 57th Meeting, 29 August 1946],“ í ''Security Council Official Records'', First Year, Second Series (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1946), 98, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;„[https://digitallibrary.un.org/record/635194/files/S_PV-172-EN.pdf 172nd Meeting, 1 August 1947],“ í ''Security Council Official Records'', Second Year, nr. 68 (Lake Success, New York: Sameinuðu þjóðirnar, 1947), 1652, sótt 1. nóvember 2026.&lt;/ref&gt;

=== Störf í Póllandi ===
Þegar [[stalínismi]] var innleiddur í Póllandi árið 1949 var Lange kallaður heim og fékk í fyrstu aðeins minni háttar starf við háskóla.&lt;ref name=&quot;econlib&quot;&gt;„[https://www.econlib.org/library/Enc/bios/Lange.html Oskar Ryszard Lange],“ ''The Concise Encyclopedia of Economics'', Econlib, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hann var rektor Háskóla áætlanagerðar og tölfræði í Varsjá 1952–55.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Samhliða því kenndi hann sögu hagfræðinnar við fræðslustofnun stjórnarflokksins, [[Sameinaði pólski verkamannaflokkurinn|Sameinaða pólska verkamannaflokksins]].&lt;ref name=&quot;lukawer84&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 84, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Árið 1953, meðan stalínisminn réð enn ríkjum, skrifaði hann grein þar sem hann hrósaði stjórn Stalíns á efnahagsmálum, þvert á fyrri skoðanir sínar.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

Árið 1955 varð hann prófessor við [[Háskólinn í Varsjá|Háskólann í Varsjá]] og gegndi þar fyrstu prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði sem stofnuð var í Póllandi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Eftir pólitísku þíðuna 1956 var stofnað efnahagsráð undir formennsku Lange og með Czesław Bobrowski sem varaformann. Ráðið gaf út tvö skjöl sem áttu að leggja grunn að umbótum í efnahagsmálum.&lt;ref name=&quot;lukawer85&quot; /&gt; Lange sat einnig í pólska ríkisráðinu og var um tíma varaformaður þess, en sú staða veitti meiri virðingu en völd.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;chicago&quot; /&gt; Hann tók einnig að sér verkefni fyrir stjórnvöld á [[Indland]]i og [[Srí Lanka|Ceylon]] og í [[Sameinaða Arabalýðveldið|Sameinaða arabalýðveldinu]] og [[Írak]].&lt;ref&gt;Michel Beaud og Gilles Dostaler, ''Economic Thought Since Keynes: A History and Dictionary of Major Economists'', þýð. Valérie Cauchemez (London: Routledge, 2005), 305.&lt;/ref&gt; Á tímum [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] beitti hann sér fyrir bættum samskiptum austurs og vesturs, friðsamlegri sambúð og efnahagssamvinnu.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange lést í London 2. október 1965, 61 árs að aldri.&lt;ref name=&quot;britannica&quot; /&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
=== Marxismi og nýklassísk hagfræði ===

Undir lok þriðja áratugarins hóf Lange að skrifa greinar til að kynna marxískan sósíalisma. Í fræðistörfum sínum í kringum 1940 vann hann þó að mestu innan meginstraums hagfræðinnar og einkenndi það verk hans hve auðveldlega hann beitti almennu jafnvægislíkani og stærðfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Hann þekkti vel bæði marxíska hagfræði og vestræna háskólahagfræði, einkum nýklassíska hagfræði, og reyndi ítrekað að sameina þær.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt;

Lange aðhylltist [[Söguleg efnishyggja|sögulega efnishyggju]] [[Karl Marx|Marx]] en taldi hana ekki krefjast þess að hagfræðikenningar Marx væru teknar gildar. Í greininni „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935) hafnaði hann [[Vinnugildiskenningin|vinnugildiskenningunni]] og gagnrýndi marxíska hagfræði fyrir að líta fram hjá þróun hagfræðinnar frá dögum [[David Ricardo|Ricardos]]. Hann taldi ekkert ósættanlegt milli marxisma og nútímahagfræði og taldi jafnvel að sósíalískt hagkerfi gæti nýtt auðlindir skynsamlegar en markaðshagkerfi. Viðamesta tilraun hans til að sameina hvort tveggja var ''Political Economy'' (1959).&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Markaðssósíalismi og útreikningsdeilan ===
{{Aðalgrein|Útreikningsdeilurnar}}
[[Útreikningsdeilurnar|Útreikningsdeilan]] (e. ''socialist calculation debate'') snerist um það hvort sósíalískt hagkerfi, þar sem ríkið á framleiðslutækin, gæti ráðstafað auðlindum á skynsamlegan hátt.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 447.&lt;/ref&gt; Árið 1920 hélt [[Ludwig von Mises]] því fram að slíkt hagkerfi gæti ekki reiknað út framleiðslukostnað, því án markaða fyrir framleiðslutæki yrði ekkert verð til á þeim. [[Friedrich Hayek]] viðurkenndi að í orði kveðnu mætti finna rétt verð með því að leysa jöfnuhneppi, eins og [[Enrico Barone]] hafði lýst árið 1908, en taldi það óframkvæmanlegt í reynd.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 190.&lt;/ref&gt; Lange svaraði þeim 1936–37 og varð helsti talsmaður sósíalista í deilunni.&lt;ref name=&quot;boettke447&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt;

==== Miðstýrt skipulag ====
Í líkani Lange gegndi miðlæg skipulagsnefnd (e. ''Central Planning Board'') lykilhlutverki. Hún átti að setja verð á framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en stjórnendur fyrirtækja áttu að taka þessi verð sem gefin, eins og fyrirtæki gera í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Barone hafði lýst skilyrðum fyrir hagkvæmni í sósíalísku hagkerfi án þess að skýra hvernig þeim yrði náð. Lange setti fram reglur fyrir skipulagsnefndina og stjórnendur ríkisfyrirtækja sem áttu að leiða hagkerfið að hagkvæmu jafnvægi.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Að sögn J. E. King átti nefndin að finna rétt verð með því að prófa sig áfram (e. ''trial and error''). Hún átti að setja verð og fylgjast með viðbrögðunum. Ef eftirspurn eftir vöru reyndist meiri en framboð myndaðist skortur og þá átti nefndin að hækka verðið, en lækka það ef birgðir hlóðust upp, þar til verðið jafnaði framboð og eftirspurn.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Nefndin gegndi þannig svipuðu hlutverki og uppboðshaldarinn í jafnvægiskenningu [[Léon Walras|Walras]], og öfugt við það sem Hayek hafði haldið fram þurfti hún ekki að leysa neinar jöfnur.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Lange leit sjálfur á ritgerð sína sem útfærslu á rökum bandaríska hagfræðingsins [[Fred M. Taylor|Freds M. Taylor]], sem hafði haldið því fram árið 1928 að skipuleggjendur gætu fundið jafnvægisverð framleiðsluþátta með því að prófa sig áfram.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 381–382.&lt;/ref&gt;

==== Markaðssósíalismi ====
Markaðssósíalismi Lange var tilraun til að sameina opinbert eignarhald og markaði. Ríkið átti öll framleiðslutæki og náttúruauðlindir, en neytendur réðu því hvað þeir keyptu og launafólk hvar það starfaði. Neysluvörur og vinnuafl gengu því kaupum og sölum á mörkuðum, en skipulagsnefndin ákvað verð á framleiðslutækjum.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Stjórnendur ríkisfyrirtækja áttu að fylgja tveimur reglum. Þeir áttu að framleiða með sem lægstum meðalkostnaði og auka framleiðsluna þar til verð væri jafnt [[Jaðarkostnaður|jaðarkostnaði]]. Lange sýndi fram á að væri reglunum fylgt yrði velferð hámörkuð, eins og í fullkominni samkeppni.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt;

Líkanið er oft kennt við Lange og [[Abba Lerner]] (e. ''Lange–Lerner mechanism''). Lerner gagnrýndi fyrri hluta greinar Lange í sama hefti ''Review of Economic Studies'' árið 1936 og Lange breytti líkaninu eftir rökræður þeirra áður en það kom út á bók 1938.&lt;ref&gt;Tadeusz Kowalik, „[https://doi.org/10.1007/978-1-349-20863-0_21 Lange-Lerner Mechanism],“ í ''Problems of the Planned Economy'', ritstj. John Eatwell, Murray Milgate og Peter Newman (London: Palgrave Macmillan, 1990), 147.&lt;/ref&gt; Þeir eru taldir meðal upphafsmanna kenninga um markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;kowalik&quot; /&gt; Lange leit þó aldrei á líkanið sem forskrift að skipulagi sósíalísks ríkis.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Skoðanir hans á skipulagi sósíalísks hagkerfis breyttust líka oft á ævinni. Hvort sem það var vegna gagnrýni Hayeks eða af öðrum ástæðum lagði hann síðar til að ríkið ákvæði aðeins verð í atvinnugreinum þar sem fá fyrirtæki störfuðu. Árið 1943 mælti hann með því að Pólland þjóðnýtti lykilatvinnugreinar en léti landbúnað, verslanir og mörg lítil og meðalstór fyrirtæki vera áfram í einkaeigu.&lt;ref name=&quot;econlib&quot; /&gt; Með árunum hallaðist hann æ meira að [[Blandað hagkerfi|blönduðu hagkerfi]] sem stýrt væri með áætlanagerð.&lt;ref&gt;Michel Beaud og Gilles Dostaler, ''Economic Thought Since Keynes: A History and Dictionary of Major Economists'', þýð. Valérie Cauchemez (London: Routledge, 2005), 306.&lt;/ref&gt;

Fyrsta útgáfa Lange af markaðssósíalisma, sem hann samdi á pólsku með Marek Breit árið 1934, var allt annars eðlis. Þar áttu starfsmenn sjálfir að stjórna fyrirtækjunum og öllum að vera frjálst að ganga í þau eða úr þeim. Frjálsa aðgengið átti að hindra [[Einokun|einokun]] og sýna ríkisbankanum hvaða fyrirtæki ættu helst að fá fjárfestingu.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 193.&lt;/ref&gt;

Hayek og aðrir gagnrýnendur úr [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríska skólanum]] töldu að líkan Lange gæfi sér það sem sanna þyrfti. Skipulagsnefndin gæti aðeins sett rétt verð ef jafnvægisverðin væru þekkt fyrir fram, en í raunverulegu hagkerfi breytast aðstæður stöðugt. Að mati Hayeks var samkeppni ferli þar sem þekking verður til og dreifist, ekki aðeins leið að jafnvægi.&lt;ref name=&quot;boettke448&quot;&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448.&lt;/ref&gt;

==== Tölvur og áætlanagerð ====
Undir lok ævinnar sneri Lange aftur að útreikningsvandanum. Í greininni „The Computer and the Market“, sem kom út árið 1967, tveimur árum eftir dauða hans, hélt hann því fram að með [[Tölva|rafeindatölvum]] mætti leysa vandann beint, án þess að líkja eftir markaði.&lt;ref name=&quot;king195&quot;&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 195.&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;Oskar Lange, „The Computer and the Market,“ í ''Socialism, Capitalism and Economic Growth: Essays Presented to Maurice Dobb'', ritstj. C. H. Feinstein (Cambridge: Cambridge University Press, 1967), 158–161.&lt;/ref&gt; Líkt og samlandi hans [[Michał Kalecki]] var Lange þá ekki lengur markaðssósíalisti.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt;

=== Velferðarhagfræði ===
Lange var, ásamt Abba Lerner og [[Maurice Allais]], meðal þeirra fyrstu sem sönnuðu grundvallarsetningar [[velferðarhagfræði|velferðarhagfræðinnar]].&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot;&gt;S. Abu Turab Rizvi, „Postwar Neoclassical Microeconomics,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 379.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Samkvæmt fyrri setningunni er sérhvert samkeppnisjafnvægi [[Pareto-hagkvæmni|Pareto-hagkvæmt]], það er að ekki er hægt að bæta hag eins án þess að það komi niður á öðrum. Samkvæmt þeirri seinni má ná sérhverri Pareto-hagkvæmri niðurstöðu með samkeppnisjafnvægi ef upphaflegum eignum er fyrst skipt upp á nýtt. Lange og Lerner notuðu setningarnar sem rök fyrir áætlanagerð og markaðssósíalisma.&lt;ref name=&quot;rizvi379&quot; /&gt;

Í grein í ''Econometrica'' árið 1942, „The Foundations of Welfare Economics“, leiddi Lange út þau skilyrði sem þurfa að gilda til að auðlindir nýtist sem best, eins og [[Abram Bergson]] og [[Gérard Debreu]] gerðu.&lt;ref name=&quot;medema440&quot;&gt;Steven G. Medema, „The Economic Role of Government in the History of Economic Thought,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 440.&lt;/ref&gt; [[Arthur Cecil Pigou]] hafði áður fært rök fyrir því að [[Markaðsbrestur|markaðsbrestir]] gætu réttlætt ríkisafskipti, en hann studdist einkum við rökfærslu í orðum. Með stærðfræðilegum aðferðum sýndu Lange og samtímamenn hans að [[ytri áhrif]] valda frávikum frá hagkvæmustu niðurstöðu og að skattar, niðurgreiðslur og reglur geta samræmt ákvarðanir einkaaðila við hagsmuni samfélagsins.&lt;ref name=&quot;medema440&quot; /&gt;

=== Endurvakning almennrar jafnvægiskenningar ===
Eftir dauða [[Léon Walras|Léons Walras]] árið 1910 féll [[Almenn jafnvægiskenning|almenn jafnvægiskenning]] hans að mestu í gleymsku. [[Mark Blaug]] telur Lange, ásamt [[John Hicks]], [[Harold Hotelling]] og [[Paul Samuelson]], hafa vakið hana aftur til lífsins á fjórða áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot;&gt;Mark Blaug, „The Formalist Revolution of the 1950s,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 400.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;het&quot; /&gt; Þeir litu á almennt jafnvægi sem nokkuð raunsanna mynd af markaðshagkerfi og töldu að nota mætti kenninguna til að svara hagnýtum spurningum, til dæmis hvort markaðssósíalismi gæti gengið upp. Um sama leyti settu stærðfræðingar í [[Vín (Austurríki)|Vínarborg]], meðal annars [[John von Neumann]], kenninguna fram á formlegan hátt án tillits til þess hvort hún lýsti raunveruleikanum. Sú nálgun varð ofan á og lagði grunninn að verkum þeirra [[Kenneth Arrow]] og Gérard Debreu á sjötta áratugnum.&lt;ref name=&quot;blaug400&quot; /&gt;

=== Lögmál Says og verðsveigjanleiki ===
Lange fjallaði einnig, í svipuðum anda og [[John Maynard Keynes]], um galla markaðskerfisins og takmarkanir nýklassískrar hagfræði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Í greininni „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942) tók hann fyrir lögmál [[Jean-Baptiste Say|Says]] um að framboð skapi sína eigin eftirspurn og sýndi að það gæti staðist í vöruskiptahagkerfi en ekki í hagkerfi sem notar [[Peningar|peninga]]. Í bókinni ''Price Flexibility and Employment'' (1944) kannaði hann hvort lækkandi verð og laun gætu ein og sér komið aftur á fullri atvinnu og komst að því að svo væri aðeins við mjög sérstök skilyrði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

=== Kennslurit og stýrifræði ===
Eftir heimkomuna til Póllands snerust ritstörf Lange í auknum mæli um kennslu og kerfisbundna framsetningu. Hann gaf út kennslubókina ''Introduction to Econometrics'' árið 1958 og árið eftir kom út fyrsta bindi ''Political Economy''. Verkið átti að verða þrjú bindi en aðeins það fyrsta kom út í heild meðan hann lifði.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; Það vakti töluverða umræðu meðal pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;lukawer85-86&quot;&gt;Edward Łukawer, „[https://ideas.repec.org/a/sgh/gosnar/y2005i10p77-95.html Oskar Lange],“ ''Gospodarka Narodowa'', nr. 10 (2005): 85–86, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Lange kenndi einnig og skrifaði um [[hagrannsóknir]], bestun og efnahagslega [[stýrifræði]], þar sem litið er á hagkerfið sem kerfi sem stýrir sér með endurgjöf.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt; ''Introduction to Economic Cybernetics'' kom út á ensku árið 1970, fimm árum eftir dauða hans.&lt;ref&gt;Oskar Lange, ''Introduction to Economic Cybernetics'' (Oxford: Pergamon Press, 1970).&lt;/ref&gt;

== Arfleifð ==
Í fyrstu töldu sósíalískir hagfræðingar að Lange hefði haft betur í deilunni við Hayek.&lt;ref name=&quot;king191&quot; /&gt; Mises og Hayek höfðu ekki búist við að andstæðingar þeirra beittu nýklassískri hagfræði til að verja sósíalisma. Deilan opnaði augu þeirra fyrir því hve ólíkur skilningur þeirra á markaðnum var skilningi flestra annarra hagfræðinga, og í kjölfarið varð [[Austurrísku hagfræðingarnir|austurríski skólinn]] aftur að sérstakri hagfræðistefnu.&lt;ref&gt;Peter J. Boettke og Peter T. Leeson, „The Austrian School of Economics: 1950–2000,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 448–449.&lt;/ref&gt; Samkvæmt Landreth og Colander töldu flestir hagfræðingar árið 1940 að Mises og Hayek hefðu haft rangt fyrir sér, og sú skoðun var ríkjandi fram á áttunda áratuginn. Á níunda áratugnum tóku hagfræðingar betur undir þau rök Hayeks að skipuleggjendur gætu ekki aflað sér nauðsynlegrar þekkingar án markaða, meðal annars vegna þess að hagkerfi kommúnistaríkjanna voru að hruni komin.&lt;ref&gt;Harry Landreth og David C. Colander, ''History of Economic Thought'', 4. útg. (Boston: Houghton Mifflin, 2002), 383–384.&lt;/ref&gt;

Í ''History of Economic Analysis'' (1954) taldi [[Joseph Schumpeter]] Lange og Lerner meðal þeirra sem þróuðu nútímakenningar um starfsemi sósíalísks hagkerfis. Hann rakti grundvöll þeirra til [[Vilfredo Pareto|Vilfredos Pareto]] og Enricos Barone en taldi Lange hafa útfært þær frekar. Að mati Schumpeters nýtti Lange sér bæði aðferðir nútímahagfræði og hugmyndir úr hagfélagsfræði [[Karl Marx|Karls Marx]].&lt;ref&gt;Joseph A. Schumpeter, ''History of Economic Analysis'', ritstj. Elizabeth Boody Schumpeter (London: George Allen &amp; Unwin, 1954), 884 og 987.&lt;/ref&gt;

Skömmu eftir dauða Stalíns árið 1953 fóru að heyrast efasemdir um miðstýringu efnahagslífsins í Austur-Evrópu, fyrst í Póllandi. Yngri hagfræðingar á borð við [[Włodzimierz Brus]] vildu gefa mörkuðum mun meira vægi.&lt;ref name=&quot;king195&quot; /&gt; Hagfræðingurinn Stanislaw Wellisz telur að ''Political Economy'' (1959) hafi markað tímamót meðal marxískra hagfræðinga, því að með henni hafi jaðargreining og önnur tæki vestrænnar hagfræði verið tekin í sátt innan marxismans. Hann telur jafnframt að kennslurit Lange um hagrannsóknir, bestun og stýrifræði kunni að reynast varanlegasta framlag hans, enda kynntu þau nútímahagfræði fyrir sósíalíska heiminum og nýrri kynslóð pólskra hagfræðinga.&lt;ref name=&quot;wellisz&quot; /&gt;

Eftir hrun kommúnismans í [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]] 1989–91 reyndu sumir hagfræðingar að blása nýju lífi í hugmyndir um sósíalískt hagkerfi. Michael Albert og Robin Hahnel beittu til dæmis aðferð Lange við að finna rétt verð í líkani sínu af þátttökuhagkerfi (e. ''participatory economics''), en án markaða.&lt;ref&gt;J. E. King, „Non-Marxian Socialism,“ í ''A Companion to the History of Economic Thought'', ritstj. Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (Malden, MA: Blackwell Publishing, 2003), 197.&lt;/ref&gt; Í Póllandi varð Lange hins vegar umdeildur og sumir sökuðu hann jafnvel um njósnir.&lt;ref name=&quot;debiec&quot;&gt;Joanna Dębiec, „[https://tomaszowmazowiecki.naszemiasto.pl/wczoraj-i-dzis-lange-duma-czy-wstyd/ar/c1-1203143 Wczoraj i dziś: Lange – duma czy wstyd?]“ ''Nasze Miasto: Tomaszów Mazowiecki'', 18. desember 2011, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

Lange var gerður að heiðursfélaga við Institute of Social Studies í [[Haag]] árið 1962.&lt;ref&gt;„[https://www.iss.nl/en/about-iss/history/honorary-fellows Honorary Fellows],“ International Institute of Social Studies, Erasmus University Rotterdam, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt; Hagfræðiakademían í [[Wrocław]] bar nafn hans frá 1974 þar til nafni hennar var breytt árið 2008.&lt;ref&gt;„[https://uew.pl/en/strategy-2030-history-of-wueb/ History of the Wrocław University of Economics and Business],“ Uniwersytet Ekonomiczny we Wrocławiu, sótt 30. október 2026.&lt;/ref&gt;

== Helstu rit ==

* „Marxian Economics and Modern Economic Theory“ (1935)
* ''On the Economic Theory of Socialism'' (1938; byggt á greinum frá 1936–37)
* „Say's Law: A Restatement and Criticism“ (1942)
* „The Foundations of Welfare Economics“ (1942)
* ''Price Flexibility and Employment'' (1944)
* ''Introduction to Econometrics'' (1958)
* ''Political Economy'', 1. bindi (1959)
* „The Computer and the Market“ (1967)
* ''Introduction to Economic Cybernetics'' (1970)

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;

== Tenglar ==

* [https://www.hetwebsite.net/het/profiles/lange.htm Oskar Lange á History of Economic Thought Website]
* [https://www.britannica.com/money/Oskar-Ryszard-Lange Oskar Ryszard Lange í Encyclopædia Britannica]

{{DEFAULTSORT:Lange, Oskar}}
{{fd|1904|1965}}
[[Flokkur:Pólskir hagfræðingar]]
[[Flokkur:Pólskir stjórnmálamenn]]
[[Flokkur:Marxistar]]</text>
      <sha1>avi1rb0ygpdvrmascop9a6jb6w57ff5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Axel Örn Heimisson/sandkassi/Joseph Schumpeter</title>
    <ns>2</ns>
    <id>193038</id>
    <revision>
      <id>1984684</id>
      <parentid>1984492</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T13:31:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimildir */</comment>
      <origin>1984684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17835" sha1="3ts8vtb6t2cx261jiegqjdbgbx5lnt2" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>3ts8vtb6t2cx261jiegqjdbgbx5lnt2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984707</id>
      <parentid>1984684</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:37:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57592-97</username>
        <id>122330</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði */</comment>
      <origin>1984707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18111" sha1="oin23hq9bscd2bx4obueye5ywopuf5o" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;. Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>oin23hq9bscd2bx4obueye5ywopuf5o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984714</id>
      <parentid>1984707</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:10:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi */</comment>
      <origin>1984714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18111" sha1="o12hhyyziexjk67c6io2jnqk7ta17ze" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. [[:en:Creative_destruction|creative destruction]]). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>o12hhyyziexjk67c6io2jnqk7ta17ze</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984715</id>
      <parentid>1984714</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:12:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Framlag til hagfræði */</comment>
      <origin>1984715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18082" sha1="sytue88jybph56c7njjm8ziwgj97lsp" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>sytue88jybph56c7njjm8ziwgj97lsp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984717</id>
      <parentid>1984715</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Framlag til hagfræði */</comment>
      <origin>1984717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18099" sha1="hx8dze9z8m6h37m8i97z45kjyod7oru" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað. 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>hx8dze9z8m6h37m8i97z45kjyod7oru</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984730</id>
      <parentid>1984717</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:15:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði */</comment>
      <origin>1984730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18274" sha1="is6abcjf3ypejg7p24owm23fr5fszzf" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>is6abcjf3ypejg7p24owm23fr5fszzf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984736</id>
      <parentid>1984730</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T16:53:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ævi og starfsferill */</comment>
      <origin>1984736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18304" sha1="bewouqhgvmzke8vs43e6l3xgylltfvy" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma áður en hann sneri aftur að öðrum störfum. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann sér síðan stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]] þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Síðari fræðimenn hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðla starfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið að kapítalisman vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum þá gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði eða ''evolutionary economics''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>bewouqhgvmzke8vs43e6l3xgylltfvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984739</id>
      <parentid>1984736</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:05:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Ævi og starfsferill */</comment>
      <origin>1984739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18270" sha1="0ny7uqje29qu5u0bzz40eeva80shiag" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics'')''. Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>0ny7uqje29qu5u0bzz40eeva80shiag</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984740</id>
      <parentid>1984739</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu */</comment>
      <origin>1984740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18266" sha1="h0zdrezo8nwunh5dh5m0avd4gvpnecd" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics). Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

* ''The Nature and Essence of Theoretical Economics (Wesen und Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie)'', 1908.
* ''The Theory of Economic Development (Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung),'' 1911; ensk þýðing 1934.
* ''„The Instability of Capitalism“,'' 1928''.''
* ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process,'' 1939.
* ''Capitalism, Socialism and Democracy,'' 1942.
* ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes,'' 1951, gefin út að honum látnum.
* ''History of Economic Analysis,'' 1954, gefin út að honum látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>h0zdrezo8nwunh5dh5m0avd4gvpnecd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984743</id>
      <parentid>1984740</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T17:12:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Helstu verk */</comment>
      <origin>1984743</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18642" sha1="bnc43hfculfregtgrjfm8xychzty172" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers, Seventh Edition|ár=1999|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;{{Cite journal |last=Mackie |first=Gerry |date=2009-02 |title=Schumpeter's Leadership Democracy |url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 |journal=Political Theory |language=en |volume=37 |issue=1 |pages=128–153 |doi=10.1177/0090591708326642 |issn=0090-5917}}&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics). Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

** ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (1908). Enskur titill: ''The Nature and Essence of Economic Theory''. 
** ''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung'' (1911). Enskur titill: ''The Theory of Economic Development''. Fyrsta enska þýðing kom út árið 1934.
** „The Instability of Capitalism“ (1928). Grein birt í tímaritinu ''The Economic Journal'', 38. árgangi, 151. tölublaði, bls. 361–386. Greinin var upphaflega skrifuð á ensku.
** ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process'' (1939). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Capitalism, Socialism and Democracy'' (1942). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes'' (1951). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.
** ''History of Economic Analysis'' (1954). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>bnc43hfculfregtgrjfm8xychzty172</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984754</id>
      <parentid>1984743</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T18:46:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimildir */</comment>
      <origin>1984754</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18540" sha1="22n6w253oun19ary24p4af8dpv6eswx" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers. 7. útg. Simon &amp; Schuster, 1999.|ár=|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;Mackie, Gerry. [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 „Schumpeter’s Leadership Democracy.]“ ''Political Theory'' 37, nr. 1 (2009): 128–153.&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Offer, Avner, og Gabriel Söderberg. [[doi:10.23943/princeton/9780691196312.003.0003|„A Prize in ‘Economic Sciences’.“]] Í ''The Nobel Factor'', 42–67. Princeton University Press, 2019.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics). Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

** ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (1908). Enskur titill: ''The Nature and Essence of Economic Theory''. 
** ''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung'' (1911). Enskur titill: ''The Theory of Economic Development''. Fyrsta enska þýðing kom út árið 1934.
** „The Instability of Capitalism“ (1928). Grein birt í tímaritinu ''The Economic Journal'', 38. árgangi, 151. tölublaði, bls. 361–386. Greinin var upphaflega skrifuð á ensku.
** ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process'' (1939). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Capitalism, Socialism and Democracy'' (1942). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes'' (1951). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.
** ''History of Economic Analysis'' (1954). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>22n6w253oun19ary24p4af8dpv6eswx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984760</id>
      <parentid>1984754</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:55:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-57862-44</username>
        <id>122368</id>
      </contributor>
      <origin>1984760</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18509" sha1="39iutgep9cho7dr9paflc3k4lafr5ke" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers. 7. útg. Simon &amp; Schuster, 1999.|ár=|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;Mackie, Gerry. [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 „Schumpeter’s Leadership Democracy.]“ ''Political Theory'' 37, nr. 1 (2009): 128–153.&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Aghion, P., &amp; Howitt, P. (1992). A model of growth through creative destruction. ''Econometrica, 60''(2), 323–351. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.2307/2951599&lt;/nowiki&gt;&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics). Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

** ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (1908). Enskur titill: ''The Nature and Essence of Economic Theory''. 
** ''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung'' (1911). Enskur titill: ''The Theory of Economic Development''. Fyrsta enska þýðing kom út árið 1934.
** „The Instability of Capitalism“ (1928). Grein birt í tímaritinu ''The Economic Journal'', 38. árgangi, 151. tölublaði, bls. 361–386. Greinin var upphaflega skrifuð á ensku.
** ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process'' (1939). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Capitalism, Socialism and Democracy'' (1942). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes'' (1951). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.
** ''History of Economic Analysis'' (1954). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>39iutgep9cho7dr9paflc3k4lafr5ke</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984763</id>
      <parentid>1984760</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:53:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Axel Örn Heimisson</username>
        <id>120400</id>
      </contributor>
      <comment>/* Heimildir */</comment>
      <origin>1984763</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18502" sha1="eo1930v3wahc03md693ftfhrcz2b6av" xml:space="preserve">[[File:Joseph Schumpeter ekonomialaria.jpg|thumb|Joseph Schumpeter]]Joseph Alois Schumpeter (8. febrúar 1883 – 8. janúar 1950) var [[Austurríki|austurrískur]] [[Hagfræði|hagfræðingur]] og einn áhrifamesti fræðimaður í sögu hagfræðilegrar hugsunar á 20. öld. Hann er einkum þekktur fyrir kenningar sínar um efnahagsþróun, [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]], [[nýsköpun]] og [[hagsveiflur]]. Schumpeter lagði áherslu á að nýsköpun og starf frumkvöðla væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegrar þróunar og tengdi þær breytingar sem verða í kapítalísku hagkerfi við sífellda endurnýjun þess. Hugmyndir hans hafa haft mikil áhrif á síðari þróun hagfræðilegrar hugsunar og rannsóknir á efnahagslegum breytingum.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;Cain, Peter, Richard Swedberg og Eduard März. [[doi:10.2307/2234815|„Joseph A. Schumpeter: His Life and Work.“]] ''The Economic Journal'' 102, nr. 415 (1992): 1543.&lt;/ref&gt;

== Ævi og starfsferill ==
Joseph Alois Schumpeter fæddist þann 8. febrúar 1883 í Triesch í Móravíu sem þá var hluti af [[Austurríki-Ungverjaland|Austurríki-Ungverjalandi]]. Faðir hans lést þegar Schumpeter var ungur að aldri og fluttist hann þá með móður sinni til [[Vín (Austurríki)|Vínarborgar]]. Þar gekk hann í Theresianum, einn virtasta skóla borgarinnar, áður en hann hóf nám við Háskólann í Vín árið 1901. Hann nam nám við [[lögfræði]] en lagði jafnframt stund á [[hagfræði]] og kynntist þar meðal annars austurríska hagfræðiskólanum. Meðal kennara hans voru [[Eugen von Böhm-Bawerk]] og [[Friedrich Von Wieser|Friedrich von Wieser]] sem höfðu síðan áhrif á fræðilega mótun hans. Schumpeter lauk [[Doktorsgráða|doktorsprófi]] árið 1906 og hóf í kjölfarið að hasla sér völl sem fræðimaður í hagfræði.&lt;ref name=&quot;:5&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Joseph Alois Schumpeter: The public life of a private man|höfundur=Wolfgang F. Stolper|ár=|útgefandi=Princeton University Press, 2019.}}&lt;/ref&gt;

Eftir námið dvaldi Schumpeter um tíma í [[England|Englandi]] og starfaði m.a. við lögfræði áður en hann sneri sér alfarið að fræðistörfum. Árið 1909 hóf hann kennslu við háskólann í Czernowitz og tveimur árum síðar varð hann prófessor við háskólann í [[Graz]]. Þar gegndi hann stöðu sem prófessor fram yfir [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjöldina]] en á þessum árum fór hann jafnframt að skapa sér alþjóðlegt orðspor sem [[Hagfræði|hagfræðingur]]. Árið 1913–1914 dvaldi hann í Bandaríkjunum sem gestaprófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskólann]] í New York. Fyrri heimsstyrjöldin og upplausn keisaraveldis Austurríkis-Ungverjalands breyttu hins vegar aðstæðum hans verulega og á næstu árum færðist hann um stund frá háskólastörfum yfir í opinber störf og viðskipti.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1919 varð Schumpeter síðan [[fjármálaráðherra]] [[Austurríki|Austurríkis]] í ríkisstjórn Karls Renner sem óháður sérfræðingur. Hann gegndi embættinu þó aðeins í stuttan tíma eða rúmt hálft ár. Árið 1921 tók hann við stjórn Biedermann-bankans í [[Vín (Austurríki)|Vín]]. Bankastarfsemin entist þó stuttlega og þegar bankinn varð gjaldþrota árið 1924 varð Schumpeter fyrir verulegu fjárhagslegu tjóni. Þessi atburður hafði mikil áhrif á líf hans og varð til þess að hann sneri sér aftur að háskólastörfum. Árið 1925 tók hann að sér stöðu sem prófessor við háskólann í [[Bonn]] þar sem hann starfaði næstu árin.&lt;ref name=&quot;:5&quot; /&gt;

Árið 1932 fluttist Schumpeter til Bandaríkjanna og hóf störf við [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]]. Þar átti hann eftir að starfa til æviloka og varð einn þekktasti hagfræðingur háskólans. Í Harvard hélt hann áfram rannsóknum sínum og skrifum og tók jafnframt þátt í fræðilegu starfi á alþjóðlegum vettvangi. Hann gegndi m.a. formennsku í American Economic Association árið 1948.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt; 

Síðustu æviárin helgaði hann áfram fræðistörfum og vann m.a. að umfangsmiklu verki um sögu hagfræðilegrar hugsunar. Schumpeter lést á heimili sínu í [[Connecticut]] 8. janúar 1950 þá 66 ára að aldri.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Framlag til hagfræði ==
=== Hagsveiflur og skapandi eyðilegging ===
Schumpeter taldi [[nýsköpun]] drifkraft efnahagslegra breytinga og tengdi hana bæði við [[hagsveiflur]] (e. business cycles) og skapandi eyðileggingu (e. creative destruction). Hann leit á [[Kapítalismi|kapitalískt]] hagkerfi sem síbreytilegt kerfi þar sem nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og [[tækni]] koma reglulega fram og hafa áhrif á þróun markaða.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics - Joseph Alois Schumpeter: The Economist of Rhetoric|höfundur=Yuichi Shionoya|höfundur2=Jürgen Georg Backhaus|útgefandi=Springer, 2012.|ár=|bls=|ISBN=}}&lt;/ref&gt;  

Schumpeter færði rök fyrir því að nýsköpun kæmi í [[Bylgjulögun|bylgjum]]. Nálgun hans gekk út frá því að tækninýjungar gætu skapað ný fjárfestingartækifæri ásamt því að stuðla að aukinni framleiðslu og efnahagslegum vexti. Nýsköpun gæti skapað tímabundið samkeppnisforskot á markaði en þegar samkeppnisaðilar taka upp svipaðar lausnir eykst samkeppni og forskotið minnkar. [[Fjárfestingarvörur|Fjárfesting]] og [[hagvöxtur]] gæti þar með hægt á sér þar til ný bylgja nýsköpunar kæmi fram. Hann tengdi þessar hugmyndir m.a. við rannsóknir [[Níkolaj Kondratjev|Nikolaj Dmítríjevítsj Kondratjev]] á langtímasveiflum í hagkerfinu. Schumpeter fjallaði ítarlega um samband nýsköpunar og hagsveiflna í riti sínu ''Business Cycles'' árið 1939.&lt;ref&gt;[[doi:10.4324/9780203995952-14|„Innovation and Business Cycles.“]] Í ''The Contribution of Joseph A. Schumpeter to Economics'', 147–165. Routledge, 2002.&lt;/ref&gt; 

Skapandi eyðilegging er eitt þekktasta hugtak Schumpeters og lýsir því hvernig nýsköpun leiðir til breytinga í kapítalísku hagkerfi. Þegar nýjar [[vörur]], framleiðsluaðferðir eða tæknilausnir koma fram geta eldri vörur og tækni orðið úrelt. Schumpeter gerði sér grein fyrir því að þetta gæti haft neikvæðar afleiðingar á [[Samfélag|samfélög]], þar sem þær gætu leitt til atvinnuleysis hjá þeim hópum sem störfuðu í þeim geirum sem yrðu undir. Hann taldi jafnframt að velgengni og þróun kapítalismans gætu með tímanum grafið undan [[Forsenda|forsendum]] kerfisins.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;Schumpeter, Joseph A. ''[[doi:10.4324/9780203857090|Capitalism, Socialism and Democracy.]]'' Routledge, 2010. &lt;/ref&gt;  

=== Kenningar um nýsköpun og frumkvöðlastarfsemi ===
Schumpeter lagði mikla áherslu á hlutverk [[Nýsköpun|nýsköpunar]] og [[Frumkvöðull|frumkvöðlastarfsemi]] í kenningum sínum um efnahagsþróun. Eins og áður segir taldi Schumpeter að [[nýsköpun]] og tækniframfarir væru mikilvægir drifkraftar efnahagslegra breytinga og að [[Frumkvöðull|frumkvöðlar]] gegndu þar lykilhlutverki með því að koma nýjum hugmyndum og aðferðum af stað.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; Hugmyndir Schumpeters um samband frumkvöðlastarfsemi, nýsköpunar og efnahagsþróunar tóku þó breytingum og þróuðust síðar meir í skrifum hans. Fræðimenn síðar meir hafa m.a. notað hugtökin Schumpeter Mark I og Mark II til að lýsa þessum ólíku áherslum í hugmyndum hans um nýsköpun.&lt;ref&gt;Sandelin, Bo. [[doi:10.4324/9781315770895-7|„Pre-classical Economic Thought.“]] Í ''A Short History of Economic Thought'', 104–105. Routledge, 2016.&lt;/ref&gt; 

==== Mark I ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark I er frumkvöðullinn í lykilhlutverki í efnahagsþróun. Samkvæmt Schumpeter er nýsköpun einn helsti drifkraftur efnahagslegra breytinga og frumkvöðullinn sá sem kemur nýjungum í framkvæmd. Nýsköpun getur m.a. falist í því að kynna nýja vöru eða framleiðsluaðferð, finna nýjan markað eða nýja uppsprettu aðfanga eða endurskipuleggja starfsemi atvinnugreinar. Frumkvöðullinn gegnir því öðru hlutverki en sá sem heldur áfram að reka fyrirtæki með óbreyttum hætti. Með því að innleiða nýjar leiðir getur hann breytt þeim skilyrðum sem fyrirtæki starfa við. Þessi áhersla endurspeglar þá hugmynd Schumpeters að efnahagsþróun verði ekki eingöngu með smávægilegum breytingum innan ríkjandi kerfis. Hún verði einnig þegar nýjar leiðir eru teknar upp og raska því jafnvægi sem fyrir er. Nýsköpun er því ekki aðeins tæknileg breyting heldur ferli sem getur skapað nýjar aðstæður í hagkerfinu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

==== Mark II ====
Í því sem fræðimenn hafa síðar kallað Schumpeter Mark II færist áherslan frá einstaklingnum sem frumkvöðli yfir á stór og rótgróin fyrirtæki. Í síðari skrifum Schumpeters kemur fram sú hugmynd að nýsköpun geti orðið skipulagðari og að stór fyrirtæki geti sjálf byggt upp þá þekkingu og aðstöðu sem þarf til að þróa nýjar vörur og framleiðsluaðferðir. Nýsköpun verður þá ekki eingöngu til vegna frumkvæðis einstaklings heldur getur hún einnig orðið hluti af skipulögðu starfi innan fyrirtækja. Þetta tengist vexti stórfyrirtækja og aukinni sérhæfingu, þar sem rannsóknir og þróun verða hluti af reglulegri starfsemi þeirra. Í ritinu „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ fjallaði Schumpeter um þróun kapítalismans og hlutverk stórra fyrirtækja. Mark II felur þó ekki í sér að frumkvöðullinn hverfi algjörlega úr hugmyndum hans. Áherslan færist fremur frá einstaklingnum sem hrindir nýjungum af stað yfir á fyrirtæki sem hafa bolmagn til að stunda nýsköpun með skipulögðum hætti. Mark I og Mark II má því líta á sem ólíkar áherslur í hugmyndum Schumpeters um hvernig nýsköpun verður til og stuðlar að efnahagsþróun.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

=== Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði ===
Árið 1942 gaf Schumpeter út bókina „Kapítalismi, sósíalismi og lýðræði“ sem að varð ein þekktasta bók sem að hann skrifaði. Þar fjallaði Shumpeter um þróun kapítalismans og velti því fyrir sér hvernig framtíð hans yrði. Hann taldi að kraftur kapítalismans væri byggður á hlutverki nýsköpunar og frumkvöðlastarfsemi sem að væri mikilvægur drifkraftur til efnahagslegra breytinga en ekki söfnun fjármagns. Hagnaður væri því ekki varanlegur þar sem að nýjar vörur, framleiðsluaðferðir og skipulag fyrirtækja gætu skapað forskot og þar með myndað hagnað.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers, The lives, Times and Ideas of the Great Economic Thinkers. 7. útg. Simon &amp; Schuster, 1999.|ár=|höfundur=Robert L. Heilbroner}}&lt;/ref&gt; 

Þrátt fyrir að Schumpeter hafi talið kapítalismann vera mjög öflugan, taldi hann að með tímanum gæti hann grafið undan sjálfum sér. Þá horfði hann til þess að velgengi kapítalismans gæti leitt til aukinnar stærðar fyrirtækja, stóru fyrirtækin myndu standa sífellt meir fyrir nýsköpun og velgegninni fylgdi einnig aukið skriffræði. Auk þess sem að hann taldi að mögulegt væri að sósíalismi gæti tekið við af kapítalismanum, þar sem að kapítalisminn gæti skapað sjálfur samfélagslegar aðstæður sem leiddu til aukinnar gagngrýni á kerfið.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt; 

Schumpeter gagnrýndi það að lýðræðið fælist fyrst og fremst í almannavilja. Í staðinn taldi hann að lýðræðið væri pólitísk þar sem að stjórnmálamenn keppa um stuðning kjósenda í reglulegum kosniningum. Kjósendur myndu því veita stjórnmálamönnum umboð til að stjórna. Gagngrínin var því þannig að lýðræðið væri samkeppni stjórnmálamanna um atkvæði fremur en að að almenningur tæki beint þátt í ákvörðunum.&lt;ref&gt;Mackie, Gerry. [https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/0090591708326642 „Schumpeter’s Leadership Democracy.]“ ''Political Theory'' 37, nr. 1 (2009): 128–153.&lt;/ref&gt; 

== Áhrif og arfleið ==

=== Áhrif á nútímarannsóknir um hagvöxt ===
Ein mikilvægasta arfleið Josephs Schumpeters er hvernig síðari hagfræðingar hafa þróað hugmyndir hans áfram. Philippe Aghion og Peter Howitt settu árið 1992 fram formlegt hagvaxtarlíkan sem byggði á hugmyndinni um skapandi eyðileggingu. Þeir útskýrðu hvernig fjárfesting í rannsóknum og þróun getur skapað viðvarandi hagvöxt og hvernig nýjar tæknilausnir leysa eldri lausnir af hólmi. Með þessu varð sýn Schumpeters að grundvelli kenningar sem hægt var að nota við nákvæma greiningu á hagkerfum. &lt;ref&gt;Aghion, Philippe, og Peter Howitt. [[doi:10.2307/2951599|„A Model of Growth through Creative Destruction.“]] ''Econometrica'' 60, nr. 2 (1992): 323–351.&lt;/ref&gt; Mikilvægi þessarar arfleifðar varð sérstaklega sýnilegt árið 2025 þegar Aghion og Howitt hlutu hlutdeild í Nóbelsverðlaununum í hagfræði fyrir kenninguna um viðvarandi hagvöxt með skapandi eyðileggingu. Verðlaunin voru veitt fyrir þeirra eigin rannsóknir en þær byggðu á hugmynd sem Schumpeter hafði gert að lykilatriði í greiningu sinni.&lt;ref&gt;[[doi:10.1111/j.1467-9442.2006.00449.x|„The Bank of Sweden Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel 2005.“]] ''The Scandinavian Journal of Economics'' 108, nr. 2 (2006): 183–184.&lt;/ref&gt;

=== Áhrif á þróunarhagfræði, frumkvöðlafræði og viðskiptasögu ===
Schumpeter varð einnig mikilvægur innblástur fyrir þróunarhagfræði (e. evolutionary economics). Hér er átt við rannsóknir á því hvernig fyrirtæki, tækni og hagkerfi breytast með tímanum. Í þessari rannsóknarhefð er meðal annars skoðað hvernig fyrirtæki læra, aðlagast og þróa nýjar aðferðir og hvers vegna sum þeirra ná árangri á meðan önnur hverfa. Fræðimenn á borð við Richard Nelson og Giovanni Dosi hafa unnið að rannsóknum í þessum anda. Arfleið Schumpeters felst því einnig í því að hafa mótað rannsóknarstefnu þar sem breytingar og þróun atvinnulífsins eru í forgrunni.&lt;ref&gt;Schumpeter, Joseph A. [[doi:10.4324/9780203983911|''History of Economic Analysis.'']] Routledge, 2006.&lt;/ref&gt;

Hugmyndir hans stuðluðu að því að frumkvöðlastarfsemi varð sjálfstætt og mikilvægt rannsóknarefni. Harvard Business School rekur hluta rannsóknarhefðar sinnar á þessu sviði til hugmynda Schumpeters á fjórða og fimmta áratug síðustu aldar. Harvard Business School Áhrifin náðu einnig til viðskiptasögu. Rannsóknarmiðstöð um sögu frumkvöðlastarfsemi við Harvard tengdi saman hagfræðilega greiningu og sögulegar rannsóknir á fyrirtækjum og athafnamönnum. Schumpeter var meðal helstu fræðilegu áhrifavalda þessa starfs. Þannig hjálpaði hann til við að beina athygli að því hvernig ákvarðanir einstaklinga og fyrirtækja geta mótað efnahagslega þróun. &lt;ref&gt;Lalich, Janja, og Karla McLaren. [[doi:10.4324/9781315295091|''Escaping Utopia''.]] Routledge, 2017.&lt;/ref&gt;

=== Arfleið í efnahagslegri stefnumótun ===
Síðari rannsóknir í anda Schumpeters hafa haft áhrif á umræðu um hvernig stjórnvöld geta skapað aðstæður fyrir nýsköpun. Þar er skoðað hvernig samkeppni, stofnanir og efnahagslegir hvatar hafa áhrif á vilja fyrirtækja til að fjárfesta í nýjum lausnum. Þessar rannsóknir hafa jafnframt sýnt að breytingar skapa árekstra milli nýrra fyrirtækja og þeirra sem þegar eru á markaði. Rótgróin fyrirtæki geta haft hag af því að verja stöðu sína jafnvel þegar nýjungar gætu aukið framleiðni. Arfleið hans tengist því umræðu um hvernig megi tryggja nýjum fyrirtækjum tækifæri og hjálpa starfsfólki að takast á við breytingar. Þetta er síðari þróun hugmynda hans fremur en tilbúin stefnuáætlun frá honum sjálfum.&lt;ref&gt;Aghion, Philippe. [[doi:10.1007/s11187-016-9812-z|„Entrepreneurship and Growth: Lessons from an Intellectual Journey.“]] ''Small Business Economics'' 48, nr. 1 (2017): 9–24.&lt;/ref&gt;

=== Fræðafélag og verðlaun í hans nafni ===
Árið 1986 var International Joseph A. Schumpeter Society stofnað að frumkvæði Wolfgangs Stolpers og Horsts Hanusch. Markmið félagsins er að efla rannsóknir í anda Schumpeters. Meðal annars á nýsköpun, tæknibreytingum og þróun hagkerfa.&lt;ref&gt;[[doi:10.1023/a:1017144320643|„International Joseph A. Schumpeter Society: Schumpeter Prize Competition 1998.“]] ''Public Choice'' 94, nr. 1–2 (1998): 222.&lt;/ref&gt; 

Félagið hefur veitt Schumpeter Prize frá árinu 1988 fyrir framúrskarandi fræðileg verk á rannsóknarsviðum þess. Það tengist einnig tímaritinu ''Journal of Evolutionary Economics'', sem hefur verið vettvangur fyrir rannsóknir í þessari hefð. International Joseph A. Schumpeter Society

Þá veitir Schumpeter-félagið í Vín sérstök verðlaun í minningu hans fyrir nýstárleg afrek í viðskiptum, stjórnmálum og hagfræði. Meðal verðlaunahafa eru Mario Draghi, Nicholas Stern og Margrethe Vestager. Þessi verðlaun eru aðskilin frá rannsóknarverðlaunum alþjóðlega fræðafélagsins.&lt;ref&gt;Schumpeter Gesellschaft Wien. [https://www.schumpetergesellschaft-wien.com/schumpeteraward „Schumpeter-Award.“] &lt;/ref&gt;  

== Helstu verk ==

** ''Das Wesen und der Hauptinhalt der theoretischen Nationalökonomie'' (1908). Enskur titill: ''The Nature and Essence of Economic Theory''. 
** ''Theorie der wirtschaftlichen Entwicklung'' (1911). Enskur titill: ''The Theory of Economic Development''. Fyrsta enska þýðing kom út árið 1934.
** „The Instability of Capitalism“ (1928). Grein birt í tímaritinu ''The Economic Journal'', 38. árgangi, 151. tölublaði, bls. 361–386. Greinin var upphaflega skrifuð á ensku.
** ''Business Cycles: A Theoretical, Historical and Statistical Analysis of the Capitalist Process'' (1939). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Capitalism, Socialism and Democracy'' (1942). Verkið var upphaflega gefið út á ensku.
** ''Ten Great Economists: From Marx to Keynes'' (1951). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.
** ''History of Economic Analysis'' (1954). Verkið var upphaflega gefið út á ensku, að Schumpeter látnum.

== Heimildir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>eo1930v3wahc03md693ftfhrcz2b6av</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Biveribjarber/sandkassi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>193055</id>
    <revision>
      <id>1984716</id>
      <parentid>1984423</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T15:16:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Biveribjarber</username>
        <id>121360</id>
      </contributor>
      <origin>1984716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15914" sha1="cfjso4ki9kazfx1vzjp3sdqlbvao15j" xml:space="preserve">= '''David Ricardo''' =
[[Mynd:David Ricardo (colorized).jpg|thumb|David Ricardo (1772-1823)]]
David Ricardo (1772–1823) var breskur hagfræðingur, fjármálamaður og stjórnmálamaður og einn helsti fulltrúi [[Klassísk hagfræði|klassískrar hagfræði]]. Hann hóf starfsferil sinn á fjármálamarkaði en sneri sér síðar í auknum mæli að hagfræði og opinberum málum. Ricardo er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um alþjóðaviðskipti og hlutfallslega yfirburði, jarðrentu, verðmæti og tekjuskiptingu.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=The Worldly Philosophers: The Lives, Times, and Ideas of the Great Economic Thinkers|höfundur=Robert L. Heilbroner|útgefandi=Simon &amp; Schuster|ár=1999|bls=75-104|ISBN=9780684862149}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=95-106|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt; Þekktasta rit hans, “On the Principles of Political Economy and Taxation”, kom út árið 1817 og þar setti hann fram margar af þeim hugmyndum sem hann varð þekktastur fyrir.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=123-128|höfundur=David Weatherall|útgefandi=Martinus Nijhoff|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt; Verk hans höfðu mikil áhrif á þróun klassískrar hagfræði og á síðari hagfræðinga.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=94-106|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

== Ævi, störf og helstu rit ==
David Ricardo fæddist í London árið 1772 inn í efnaða sefardíska gyðingafjölskyldu sem átti rætur að rekja til Hollands. Faðir hans, Abraham Ricardo, var farsæll verðbréfamiðlari. Ricardo dvaldi um tíma við nám í Amsterdam áður en hann sneri aftur til London á unglingsárum og hóf störf með föður sínum á fjármálamarkaði. Samskipti hans við fjölskylduna rofnuðu árið 1793 þegar hann kvæntist Priscillu Anne Wilkinson utan gyðingatrúar gegn vilja foreldra sinna, en þau eignuðust átta börn saman. Eftir það hóf hann sjálfstæðan feril á fjármálamarkaði og varð á skömmum tíma auðugur fjármálamaður.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=41-46|höfundur=David Weatherall|útgefandi=Martinus Nijhoff|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt;

Áhugi Ricardo á stjórnmálahagfræði vaknaði árið 1799 þegar hann las ''The Wealth of Nations'' eftir [[Adam Smith]]. Næstu ár kynnti hann sér hagfræði samhliða störfum sínum á fjármálamarkaði. Hugsun hans mótaðist bæði af verkum Smiths og efnahagslegum deilum samtímans. Fyrstu opinberu skrif hans um hagfræði komu fram frá árinu 1809 í tengslum við deilur um peninga- og gjaldmiðilsmál, en síðar beindust skrif hans í auknum mæli að öðrum viðfangsefnum stjórnmálahagfræðinnar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=94-95|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

Á árunum 1814–1815 dró Ricardo sig smám saman út úr daglegum viðskiptum á fjármálamarkaði eftir að hafa aflað sér mikilla auðæfa. Árið 1814 keypti hann Gatcombe Park í Gloucestershire og gat í kjölfarið varið meiri tíma í fræðileg skrif og opinber málefni. Mikilvægur hluti viðskiptastarfsemi hans hafði falist í verðbréfaviðskiptum og þátttöku í fjármögnun breskra ríkislána. Árið 1815 gaf hann út ''Essay on the Influence of a Low Price of Corn on the Profits of Stock'', sem markaði mikilvægan áfanga í þróun þeirra hugmynda sem hann setti síðar fram með ítarlegri hætti.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=101-106|höfundur=David Weatherall|útgefandi=Martinus Nijhoff|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt;

Þekktasta rit Ricardo, ''On the Principles of Political Economy, and Taxation'', kom út árið 1817 og varð eitt helsta rit klassískrar stjórnmálahagfræði. Hann hélt áfram að endurskoða verkið eftir fyrstu útgáfu þess og þriðja útgáfan kom út árið 1821 með ýmsum breytingum og viðbótum. Samhliða útgefnum ritum þróaði Ricardo hugmyndir sínar í umfangsmiklum bréfaskiptum við aðra hagfræðinga og hugsuði samtímans, einkum [[Thomas Malthus|Thomas Robert Malthus]] og [[James Mill]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=73-78|höfundur=David Weatherall|útgefandi=Martinus Nijhoff|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt;

Árið 1819 varð Ricardo þingmaður fyrir Portarlington á Írlandi, lítið kjördæmi með mjög takmarkaðan fjölda kjósenda sem endurspeglaði þröngt kosningakerfi Bretlands á þessum tíma. Hann sat á þingi til dauðadags og tók þar meðal annars þátt í umræðum um efnahagsmál, ríkisfjármál, opinberar skuldir og umbótamál. Þingstörfin urðu þannig mikilvægur vettvangur fyrir þátttöku hans í opinberri umræðu á síðustu árum ævinnar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=135-141|höfundur=David Weatherall|útgefandi=Martinus Nijhoff|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt;

Ricardo lést 11. september 1823, 51 árs að aldri. Hann lét eftir sig miklar eignir til fjölskyldu sinnar og jafnframt minni fjárhæðir til nokkurra ættingja og náinna vina. Rit hans, þingræður og umfangsmikil bréfaskipti voru síðar gefin út í ''The Works and Correspondence of David Ricardo'', ellefu binda fræðilegri útgáfu undir ritstjórn Piero Sraffa með samstarfi M. H. Dobb. Fyrstu bindin komu út árið 1951 og heildarútgáfunni lauk árið 1973.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=233-234|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

== Framlög til hagfræðinnar ==
David Ricardo var einn helsti fulltrúi klassískrar hagfræði. Hann lagði einkum áherslu á hvernig framleiðsla og tekjur skiptust milli launafólks, fjármagnseigenda og landeigenda, hvernig verðmæti vara myndaðist og hvaða áhrif viðskipti og fjármagnssöfnun hefðu á þróun hagkerfisins. Greining hans á jarðrentu, vinnugildi og hlutfallslegum yfirburðum varð sérstaklega áhrifamikil í þróun hagfræðinnar.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=95-106|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

=== Verðmæti, jarðrenta og tekjuskipting ===
Ricardo skipti samfélaginu í þrjá meginhópa: launafólk, fjármagnseigendur og landeigendur, sem fengu tekjur í formi launa, hagnaðar og jarðrentu. Hann taldi skiptingu framleiðslunnar milli þessara hópa eitt mikilvægasta viðfangsefni [[Hagfræði|hagfræðinnar]]. Hagnaður gegndi sérstaklega mikilvægu hlutverki þar sem hann tengdist fjárfestingu, fjármagnssöfnun og [[Hagvöxtur|hagvexti.]]&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=95-99|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

Jarðrentukenning Ricardo byggðist á því að land væri misjafnt að frjósemi. Lakasta landið sem væri í ræktun á hverjum tíma greiddi enga rentu, en betra land skilaði rentu vegna þess að þar væri hægt að framleiða sömu afurðir með lægri kostnaði. Þegar [[Framboð og eftirspurn|eftirspurn]] eftir matvælum jókst og lakara land var tekið til ræktunar jókst renta á betra landi, en hagnaðarhlutfall fjármagnseigenda hafði tilhneigingu til að lækka.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== [[Laun]] og [[hagnaður]] ===
Ricardo taldi að laun hefðu tilhneigingu til að færast að því stigi sem nægði til framfærslu launafólks til lengri tíma. Hann byggði þar að hluta á mannfjöldakenningu Thomas Robert Malthus. Framfærslustigið átti þó ekki aðeins við líkamlegt lágmark heldur gat einnig ráðist af samfélagslegum og sögulegum aðstæðum.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Laun og hagnaður voru nátengd í greiningu Ricardo. Ef launakostnaður hækkaði, að öðru óbreyttu, minnkaði sá hluti framleiðslunnar sem rann til hagnaðar. Þetta skipti máli þar sem lægra hagnaðarhlutfall dró úr möguleikum á frekari fjárfestingu og fjármagnssöfnun.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

=== Vinnugildiskenningin ===
Ricardo notaði vinnugildiskenningu til að skýra hlutfallslegt verðmæti vara. Samkvæmt henni réðst skiptihlutfall vara að stórum hluta af því magni vinnu sem þurfti, beint og óbeint, til að framleiða þær.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Hann gerði sér þó grein fyrir því að vinnumagnið eitt gæti ekki skýrt allt verðmætamyndunarferlið. Mismunandi notkun fjármagns, lengd framleiðsluferla og ending fastafjármuna gátu valdið því að verð viki frá því sem vinnumagnið eitt og sér gæfi til kynna. Vinnugildiskenningin var því fremur nálgun að skýringu hlutfallslegs verðs en fullkomin verðkenning.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=99-100|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=2017|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

Ricardo greindi einnig á milli markaðsverðs og þess verðs sem mótaðist af framleiðsluskilyrðum til lengri tíma. [[Framboð og eftirspurn]] gátu haft áhrif á markaðsverð til skamms tíma, en framleiðslukostnaður skipti meira máli fyrir langtímaverð.&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|bls=101-103|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

=== Alþjóðaviðskipti og hlutfallslegir yfirburðir ===
Eitt þekktasta framlag Ricardo er kenningin um hlutfallslegan kostnað, sem síðar hefur almennt verið tengd hugtakinu hlutfallslegir yfirburðir. Samkvæmt henni geta tvö lönd bæði hagnast á viðskiptum þótt annað þeirra geti framleitt allar vörur með lægri kostnaði en hitt. Það sem skiptir máli er hlutfallslegur kostnaður við framleiðslu mismunandi vara innan hvers lands.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|bls=105-106|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

Land ætti því að sérhæfa sig í þeirri framleiðslu þar sem hlutfallslegur kostnaður þess er lægstur og flytja inn þær vörur sem það framleiðir með hærri hlutfallslegum kostnaði. Með sérhæfingu og viðskiptum geta bæði lönd aukið það magn vara sem þeim stendur til boða.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

=== Fjármagnssöfnun og langtímaþróun hagkerfisins ===
Í langtímagreiningu Ricardo gegndi hagnaðarhlutfallið lykilhlutverki. Hagnaður fjármagnseigenda stuðlaði að fjárfestingu og fjármagnssöfnun og þannig að frekari hagvexti. Eftir því sem hagkerfið stækkaði jókst hins vegar eftirspurn eftir matvælum og þörf varð á að taka lakara land til ræktunar. Það hækkaði framleiðslukostnað og jarðrentu og þrýsti hagnaðarhlutfallinu niður.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Ef þessi þróun héldi áfram gæti fjármagnssöfnun smám saman hægt á sér og hagkerfið stefnt að stöðnunarástandi þar sem frekari hagvöxtur væri takmarkaður. Þessi langtímasýn tengdi þannig saman kenningar Ricardo um rentu, laun, hagnað og hagvöxt.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

== Umfjöllun um peningamál, gjaldeyrismál og tæknibreytingar ==

=== [[Peningar]] og gjaldeyrismál ===
Peningar og gjaldeyrismál voru meðal fyrstu viðfangsefna David Ricardo í hagfræði. Hann tók virkan þátt í svonefndri bullion-deilu í Bretlandi, sem snerist meðal annars um verðgildi pappírspeninga, gullverð og stefnu [[Englandsbanki|Englandsbanka]] á tímabili þegar innleysanleika bankaseðla í gull hafði verið frestað. Árið 1810 gaf Ricardo út ritið ''The High Price of Bullion, a Proof of the Depreciation of Bank Notes'', þar sem hann fjallaði um tengsl peningamagns, verðgildis bankaseðla og [[Gengi|gengis]].&lt;ref&gt;{{Bókaheimild|titill=David Ricardo: A Biography|bls=55-60|útgefandi=Martinus Nijhoff|höfundur=David Weatherall|ár=1976|ISBN=9789024718658}}&lt;/ref&gt;

Ricardo taldi að verðgildi pappírspeninga gæti lækkað ef of mikið magn þeirra væri gefið út. Hann lagði því áherslu á að útgáfa pappírspeninga þyrfti að sæta takmörkunum svo verðgildi þeirra héldist í samræmi við það peningalega viðmið sem notað væri. Í ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' gagnrýndi hann þá hugmynd að aukin seðlaútgáfa gæti ekki haft áhrif á verðlag, gullverð eða gjaldeyrisgengi.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Bókaheimild|titill=A Brief History of Economic Thought|höfundur=Alessandro Roncaglia|útgefandi=Cambridge University Press|ár=2017|bls=103-105|ISBN=9781316627365}}&lt;/ref&gt;

Ricardo var þó ekki andvígur notkun pappírspeninga. Í ritinu ''Proposals for an Economical and Secure Currency'' frá 1816 hélt hann því fram að vel skipulagður pappírsgjaldmiðill gæti verið hagkvæmari en kerfi þar sem gull væri mikið notað beint í viðskiptum. Hann lagði til fyrirkomulag þar sem hægt væri að tengja pappírspeninga við gull með innlausn samkvæmt ákveðnu viðmiði. Markmiðið var að njóta hagkvæmni pappírspeninga en um leið takmarka möguleika á of mikilli peningaútgáfu.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

=== Vélar og tæknibreytingar ===
Afstaða Ricardo til áhrifa vélvæðingar á launafólk breyttist á síðari hluta ferils hans. Í þriðju útgáfu ''On the Principles of Political Economy and Taxation'' árið 1821 bætti hann við sérstökum kafla, „On Machinery“. Í upphafi kaflans segir Ricardo sjálfur að skoðanir hans á málinu hafi breyst verulega eftir frekari umhugsun.&lt;ref&gt;Samuel Hollander, „Retrospectives: Ricardo on Machinery,“ ''Journal of Economic Perspectives'' 33, nr. 2 (2019): 230. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1257/jep.33.2.229&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Ricardo hafði áður talið að innleiðing vinnusparandi véla væri almennt til hagsbóta fyrir samfélagið og að óþægindi vegna tilfærslu vinnuafls væru fyrst og fremst tímabundin. Í „On Machinery“ viðurkenndi hann hins vegar að innleiðing véla gæti við ákveðnar aðstæður skaðað hagsmuni launafólks. Hann taldi mögulegt að hreinar tekjur samfélagsins gætu aukist á sama tíma og það magn framleiðslu eða fjármagns sem stæði undir atvinnu launafólks minnkaði.&lt;ref&gt;Samuel Hollander, „Retrospectives: Ricardo on Machinery,“ ''Journal of Economic Perspectives'' 33, nr. 2 (2019): 230, 232–233. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1257/jep.33.2.229&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Ricardo hélt þó ekki fram að vélar ættu almennt að vera bannaðar eða tækniframfarir stöðvaðar. Í sama kafla tók hann fram að niðurstöður hans ættu ekki að leiða til þeirrar ályktunar að ekki ætti að hvetja til notkunar véla. Hann benti jafnframt á að tækniframfarir væru yfirleitt innleiddar smám saman og að aukin framleiðni, sparnaður og fjármagnssöfnun gætu síðar aukið eftirspurn eftir vinnuafli.&lt;ref&gt;Samuel Hollander, „Retrospectives: Ricardo on Machinery,“ ''Journal of Economic Perspectives'' 33, nr. 2 (2019): 235–236. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1257/jep.33.2.229&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

Þessi breytta afstaða Ricardo hefur verið mikið rædd í sögu hagfræðinnar. Samuel Hollander bendir á að kaflinn „On Machinery“ feli bæði í sér viðurkenningu á því að tæknibreytingar geti skaðað hagsmuni launafólks og ýmsa fyrirvara sem draga úr þeirri niðurstöðu að Ricardo hafi orðið almennt andvígur vélvæðingu.&lt;ref&gt;Samuel Hollander, „Retrospectives: Ricardo on Machinery,“ ''Journal of Economic Perspectives'' 33, nr. 2 (2019): 231, 235–236. &lt;nowiki&gt;https://doi.org/10.1257/jep.33.2.229&lt;/nowiki&gt;.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references /&gt;</text>
      <sha1>cfjso4ki9kazfx1vzjp3sdqlbvao15j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sigríður Guðmundsdóttir</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193328</id>
    <revision>
      <id>1984663</id>
      <parentid>1984662</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T12:02:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>Leiðrétti.</comment>
      <origin>1984663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2830" sha1="hme6flj59s85xsqfffmcd0f2ujosmo3" xml:space="preserve">{{Persóna
| nafn           = Sigríður Guðmundsdóttir
| mynd           = &lt;!-- aðeins skráarnafn --&gt;
| mynd_alt       = 
| mynd_texti     = 
| fæðingarnafn   = 
| fæðingardagur  = {{fæðingardagur|1811|11|19}}
| fæðingarstaður = Vatnsenda í Vesturhópi, Ísland
| dánardagur     = 1839
| dánarstaður    = Danmörk
| önnur_nöfn     = 
| starf          = Ráðskona
| ár             = 
| þekkt_fyrir    = 
| þekktustu_verk = 
}}
'''Sigríður Guðmundsdóttir''' (1811 – 1839) var íslensk kona sem var dæmd til dauða fyrir aðild að morðunum á [[Natan Ketilsson|Natani Ketilssyni]] og Pétri Jónssyni á Illugastöðum á Vatnsnesi árið 1828. Dómi hennar var síðar breytt í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést.

==Æviágrip==
===Uppruni===
Sigríður fæddist á Vatnsenda í Vesturhópi og var yngst 10 alsystkina. Faðir Sigríðar dó áður en hún fæddist en móðir hennar giftist fljótlega aftur og stofnaði nýtt heimili.&lt;ref name=&quot;saga&quot;/&gt;

===Á Illugastöðum===
[[Natan Ketilsson]], bóndi og grasalæknir á Illugastöðum, réð Sigríði sem ráðskonu þegar hún var um 16 ára, en hún átti í ástarsambandi við [[Friðrik Sigurðsson]], nágranna Natans. [[Agnes Magnúsdóttir]] var einnig í vist á bænum. Í dómsskjölum málsins kemur fram að Sigríður og Natan áttu einnig í sambandi.&lt;ref name=&quot;saga&quot;&gt;{{Cite web|url=https://timarit.is/page/7588491#page/n10/mode/2up|title=Friðrik, Agnes, Sigríður og Natan|author=Eggert Þór Bernharðsson|pages=9-56|via=[[Tímarit.is]]}}&lt;/ref&gt;

===Morðbrennan===
Að kvöldi 13. mars 1828 kom Friðrik að Illugastöðum og lét vinnukonurnar tvær, Agnesi og Sigríði, fela sig í útihúsi þar til Natan og Pétur Jónsson, gestur á bænum, voru sofnaðir. Um nóttina voru þeir báðir myrtir. Ekki er vitað hvort Sigríður tók þátt í sjálfum morðunum, en hún tók verðmæti áður en Friðrik og Agnes kveiktu í baðstofunni.&lt;ref name=&quot;saga&quot;/&gt;

===Dómur og ævilok===
Sakborningarnir þrír voru dæmdir til dauða í héraði og staðfestu æðri dómstólar þann dóm, en árið 1829 breytti konungur refsingu Sigríðar í ævilanga fangelsisvist í Kaupmannahöfn, þar sem hún lést áratug síðar. Dómararnir sýndu henni samúð og töldu hana hafa átt minni hlut að morðunum. Friðrik og Agnes voru hins vegar hálshöggvin 12. janúar 1830 í Húnavatnssýslu, og var það síðasta aftaka á Íslandi.&lt;ref name=&quot;saga&quot;/&gt;

==Tilvísanir==
{{reflist}}

==Heimildir==
*[https://skemman.is/bitstream/1946/30096/2/B.A.%20Ritger%c3%b0%20-%20Mor%c3%b0brennan%20%c3%a1%20Illugast%c3%b6%c3%b0um.pdf Morðin á Illugastöðum], Sólrún Agla Bjargardóttir, Maí 2018

{{f|1811}}
{{d|1839}}
[[Flokkur:Íslenskar konur á 19. öld]]
[[Flokkur:Íslenskir glæpamenn]]</text>
      <sha1>hme6flj59s85xsqfffmcd0f2ujosmo3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkur:Sjónvarpsþættir frumsýndir 1993</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193329</id>
    <revision>
      <id>1984686</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:32:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Flokkur:Sjónvarpsþættir eftir frumsýningarári|1993]] [[Flokkur:1993]]“</comment>
      <origin>1984686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="aw2e5qsktmf81s3uw5oallp0y4f8tnn" xml:space="preserve">[[Flokkur:Sjónvarpsþættir eftir frumsýningarári|1993]]
[[Flokkur:1993]]</text>
      <sha1>aw2e5qsktmf81s3uw5oallp0y4f8tnn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Patrick Stewart</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193330</id>
    <revision>
      <id>1984694</id>
      <timestamp>2026-11-01T13:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Leikari | forskeyti = Sir | nafn             = Patrick Stewart | mynd             = Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg | mynd_texti       = Patrick Stewart árið 1999. | fæðingardagur    = {{fæðingardagur|1940|7|13}} | fæðingarstaður   = [[Mirfield]], [[West Riding of Yorkshire]], [[England]]i | þjóðerni         = [[England|Enskur]] | ár               = 1959–2026 | maki             = {{gifting|Sheila Falconer|1966|1990|orsök=skildu}}&lt;br&gt;{{gifting|...“</comment>
      <origin>1984694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6173" sha1="tw9j97jexl8ouotsbupn8x7fmhvzjnn" xml:space="preserve">{{Leikari
| forskeyti = Sir
| nafn             = Patrick Stewart
| mynd             = Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg
| mynd_texti       = Patrick Stewart árið 1999.
| fæðingardagur    = {{fæðingardagur|1940|7|13}}
| fæðingarstaður   = [[Mirfield]], [[West Riding of Yorkshire]], [[England]]i
| þjóðerni         = [[England|Enskur]]
| ár               = 1959–2026
| maki             = {{gifting|Sheila Falconer|1966|1990|orsök=skildu}}&lt;br&gt;{{gifting|Wendy Neuss|2000|2003|orsök=skildu}}&lt;br&gt;{{gifting|Sunny Ozell|2013}}
| dánardagur       = {{dánardagur og aldur|2026|10|28|1940|7|13}} 
| dánarstaður      = [[Los Angeles]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| börn             = 2
| vefsíða          = 
| undirskrift      = Patrick Stewart signature.svg
| helstu_hlutverk  =

&lt;!-- Verðlaun --&gt;
| óskarsverðlaun   = 
| emmy-verðlaun    = 
| tony-verðlaun    = 
| gg-verðlaun      =
| bafta-verðlaun   =
| sag-verðlaun     = 
| cesar-verðlaun   = 
| goya-verðlaun    = 
| afi-verðlaun     = 
| olivier-verðlaun = 
| edduverðlaun     = 
| grammy-verðlaun  = 
}}
'''Sir Patrick Stewart''' (13. júlí 1940 – 28. október 2026) var enskur leikari. Ferill hans á sviði, kvikmyndum og sjónvarpi spannaði rúmlega 60 ár og á þeim tíma vann hann til fjölda verðlauna, meðal annars tvennra [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlauna]] ásamt tilnefningum til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]], þrennra [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]], fernra [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]] og þrennra [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlauna]]. Árið 2010 sló [[Elísabet 2.]] drottning Stewart til [[Riddari|riddara]] fyrir framlög hans til leiklistar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Patrick Stewart látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-29-patrick-stewart-latinn-491265|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 29. október 2026|skoðað= 1. nóvember 2026|höfundur=Ásrún Aldís Hreinsdóttir}}&lt;/ref&gt;

Stewart varð meðlimur í [[Konunglega Shakespeare-félagið|Konunglega Shakespeare-félaginu]] (RSC) árið 1966 og lék síðar í nokkrum uppsetningum [[Royal National Theatre|Konunglega þjóðleikhússins]].&lt;ref name=&quot;sbt&quot;&gt;{{cite web |title=RSC performances Patrick Stewart |url=https://collections.shakespeare.org.uk/search/rsc-performances/view_as/list/search/rsc_person:patrick-stewart/page/4 |publisher=[[Shakespeare Birthplace Trust]] |access-date=18 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306042737/https://collections.shakespeare.org.uk/search/rsc-performances/view_as/list/search/rsc_person:patrick-stewart/page/4 |archive-date=6 March 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Hann var tvisvar tilnefndur til Laurence Olivier-verðlauna fyrir hlutverk sín í [[West End-leikhús|West End-leikritum]], sem Enobarbus í ''[[Anton og Kleópatra|Anton og Kleópötru]]'' (1979) og Kládíus konungur í ''[[Hamlet]]'' (2009). Fyrsta hlutverk hans í [[Broadway]]-leikriti var sem titilpersónan í ''[[Makbeð]]'' (2008), sem skilaði honum tilnefningu til Tony-verðlauna sem besti leikarinn í leikriti. Stewart lék á móti [[Ian McKellen]] í mörgum leikritum, meðal annars í uppsetningum á ''[[Beðið eftir Godot]]'' og ''[[Einskis manns land (leikrit)|Einskis manns landi]]'', sem voru sýnd bæði á West End og á Broadway. 

Stewart öðlaðist heimsfrægð með hlutverki sínu sem [[Jean-Luc Picard]] kafteinn í vísindaskáldskaparþáttunum ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' (1987–1994). Hann fór aftur með hlutverk Picards í fjórum kvikmyndum (1994–2002) og í sjónvarpsþáttunum ''[[Star Trek: Picard]]'' (2020–2023). Stewart lék í sjónvarpsþáttum og -myndum á borð við ''[[Valtir veldisstólar|Valta veldisstóla]]'' (1974); ''[[Ég, Kládíus (sjónvarpsþættir)|Ég, Kládíus]]'' (1976); ''[[Blindskák]]'' (1979); ''[[Moby Dick (sjónvarpsþættir frá 1998)|Moby Dick]]'' (1998); ''[[Jólasaga (kvikmynd frá 1999)|Jólasögu]]'' (1999); og ''[[Gamla ljónið (kvikmynd frá 2003)|Gamla ljónið]]'' (2003). Hann birtist einnig í gestahlutverkum í gamanþáttunum ''[[Frasier]]'' (2003) og ''[[Extras]]'' (2005). Stewart vann jafnframt nokkrum sinnum með [[Seth MacFarlane]], með raddhlutverki í teiknimyndaþáttunum ''[[American Dad!]]'' (2005–2026), yfirlestri í myndinni ''[[Ted]]'' og framhaldi hennar (2012, 2015) og aðalhlutverki í sjónvarpsþáttunum ''[[Blunt Talk]]'' (2015–2016).

Á hvíta tjaldinu öðlaðist Stewart frekari frægð með því að leika hlutverk [[Charles Xavier prófessor]]s í [[X-Men (kvikmyndaröð)|''X-Men''-kvikmyndaröðinni]] (2000–2017). Hann lék það hlutverk á ný í [[Marvel Cinematic Universe|Marvel-bíóheimnum]] (2022–2026), síðast í myndinni ''[[Avengers: Doomsday]]'', sem varð síðasta kvikmyndahlutverk hans. Stewart birtist einnig í myndunum ''[[Hedda (kvikmynd frá 1975)|Heddu]]'' (1975), ''[[Konungssverðið|Konungssverðinu]]'' (1981), ''[[Dune (kvikmynd frá 1984)|Dune]]'' (1984), ''[[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum|Hróa hetti: Karlmönnum í sokkabuxum]]'' (1993), ''[[Jeffrey (kvikmynd frá 1995)|Jeffrey]]'' (1995), ''[[Match (kvikmynd)|Match]]'' (2014), ''[[Green Room (kvikmynd)|Green Room]]'' (2015) og ''[[The Kid Who Would Be King]]'' (2019) og lék raddhlutverk í ''[[Ævintýraflakkarinn|Ævintýraflakkaranum]]'' (1994), ''[[Egypski prinsinn|Egypska prinsinum]]'' (1998), ''[[Nonni nifteind|Nonna nifteind]]'' (2001) og ''[[Spæjarasauðirnir|Spæjarasauðunum]]'' (2026).

Stewart lést 28. október 2026 eftir stutta baráttu við [[Alzheimer-sjúkdómur|Alzheimer-sjúkdóm]] og [[Lewy-sjúkdómur|Lewy-sjúkdóm]].&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Patrick Stewart látinn |url=https://www.visir.is/g/20262955726d/patrick-stewart-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. október 2026|skoðað= 1. nóvember 2026|höfundur=Eiður Þór Árnason}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{stubbur|æviágrip|leikari}}
{{DEFAULTSORT:Stewart, Patrick}}
{{fd|1940|2026}}
[[Flokkur:Enskir leikarar]]</text>
      <sha1>tw9j97jexl8ouotsbupn8x7fmhvzjnn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984699</id>
      <parentid>1984694</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T14:08:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <origin>1984699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6284" sha1="clk3nkxi2p6vx5my4ngbjqinsd4kjca" xml:space="preserve">{{Leikari
| forskeyti = Sir
| nafn             = Patrick Stewart
| mynd             = Patrick Stewart 1999 (retouch).jpg
| mynd_texti       = Patrick Stewart árið 1999.
| fæðingardagur    = {{fæðingardagur|1940|7|13}}
| fæðingarstaður   = [[Mirfield]], [[West Riding of Yorkshire]], [[England]]i
| þjóðerni         = [[England|Enskur]]
| ár               = 1959–2026
| maki             = {{gifting|Sheila Falconer|1966|1990|orsök=skildu}}&lt;br&gt;{{gifting|Wendy Neuss|2000|2003|orsök=skildu}}&lt;br&gt;{{gifting|Sunny Ozell|2013}}
| dánardagur       = {{dánardagur og aldur|2026|10|28|1940|7|13}} 
| dánarstaður      = [[Los Angeles]], [[Kalifornía|Kaliforníu]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| börn             = 2
| vefsíða          = 
| undirskrift      = Patrick Stewart signature.svg
| helstu_hlutverk  =

&lt;!-- Verðlaun --&gt;
| óskarsverðlaun   = 
| emmy-verðlaun    = 
| tony-verðlaun    = 
| gg-verðlaun      =
| bafta-verðlaun   =
| sag-verðlaun     = 
| cesar-verðlaun   = 
| goya-verðlaun    = 
| afi-verðlaun     = 
| olivier-verðlaun = 
| edduverðlaun     = 
| grammy-verðlaun  = Besta plata í óbundnu máli fyrir börn fyrir ''Pétur og úlfinn'' (1996)
}}
'''Sir Patrick Stewart''' (13. júlí 1940 – 28. október 2026) var enskur leikari. Ferill hans á sviði, kvikmyndum og sjónvarpi spannaði rúmlega 60 ár og á þeim tíma vann hann til fjölda verðlauna, meðal annars tvennra [[Laurence Olivier-verðlaunin|Laurence Olivier-verðlauna]] og [[Grammy-verðlaunin|Grammy-verðlauna]] ásamt tilnefningum til [[Tony-verðlaunin|Tony-verðlauna]], þrennra [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]], fernra [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]] og þrennra [[Screen Actors Guild-verðlaunin|Screen Actors Guild-verðlauna]]. Árið 2010 sló [[Elísabet 2.]] drottning Stewart til [[Riddari|riddara]] fyrir framlög hans til leiklistar.&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Patrick Stewart látinn|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2026-10-29-patrick-stewart-latinn-491265|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 29. október 2026|skoðað= 1. nóvember 2026|höfundur=Ásrún Aldís Hreinsdóttir}}&lt;/ref&gt;

Stewart varð meðlimur í [[Konunglega Shakespeare-félagið|Konunglega Shakespeare-félaginu]] (RSC) árið 1966 og lék síðar í nokkrum uppsetningum [[Royal National Theatre|Konunglega þjóðleikhússins]].&lt;ref name=&quot;sbt&quot;&gt;{{cite web |title=RSC performances Patrick Stewart |url=https://collections.shakespeare.org.uk/search/rsc-performances/view_as/list/search/rsc_person:patrick-stewart/page/4 |publisher=[[Shakespeare Birthplace Trust]] |access-date=18 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230306042737/https://collections.shakespeare.org.uk/search/rsc-performances/view_as/list/search/rsc_person:patrick-stewart/page/4 |archive-date=6 March 2023 |url-status=dead}}&lt;/ref&gt;  Hann var tvisvar tilnefndur til Laurence Olivier-verðlauna fyrir hlutverk sín í [[West End-leikhús|West End-leikritum]], sem Enobarbus í ''[[Anton og Kleópatra|Anton og Kleópötru]]'' (1979) og Kládíus konungur í ''[[Hamlet]]'' (2009). Fyrsta hlutverk hans í [[Broadway]]-leikriti var sem titilpersónan í ''[[Makbeð]]'' (2008), sem skilaði honum tilnefningu til Tony-verðlauna sem besti leikarinn í leikriti. Stewart lék á móti [[Ian McKellen]] í mörgum leikritum, meðal annars í uppsetningum á ''[[Beðið eftir Godot]]'' og ''[[Einskis manns land (leikrit)|Einskis manns landi]]'', sem voru sýnd bæði á West End og á Broadway. 

Stewart öðlaðist heimsfrægð með hlutverki sínu sem [[Jean-Luc Picard]] kafteinn í vísindaskáldskaparþáttunum ''[[Star Trek: The Next Generation]]'' (1987–1994). Hann fór aftur með hlutverk Picards í fjórum kvikmyndum (1994–2002) og í sjónvarpsþáttunum ''[[Star Trek: Picard]]'' (2020–2023). Stewart lék í sjónvarpsþáttum og -myndum á borð við ''[[Valtir veldisstólar|Valta veldisstóla]]'' (1974); ''[[Ég, Kládíus (sjónvarpsþættir)|Ég, Kládíus]]'' (1976); ''[[Blindskák]]'' (1979); ''[[Moby Dick (sjónvarpsþættir frá 1998)|Moby Dick]]'' (1998); ''[[Jólasaga (kvikmynd frá 1999)|Jólasögu]]'' (1999); og ''[[Gamla ljónið (kvikmynd frá 2003)|Gamla ljónið]]'' (2003). Hann birtist einnig í gestahlutverkum í gamanþáttunum ''[[Frasier]]'' (2003) og ''[[Extras]]'' (2005). Stewart vann jafnframt nokkrum sinnum með [[Seth MacFarlane]], með raddhlutverki í teiknimyndaþáttunum ''[[American Dad!]]'' (2005–2026), yfirlestri í myndinni ''[[Ted]]'' og framhaldi hennar (2012, 2015) og aðalhlutverki í sjónvarpsþáttunum ''[[Blunt Talk]]'' (2015–2016).

Á hvíta tjaldinu öðlaðist Stewart frekari frægð með því að leika hlutverk [[Charles Xavier prófessor]]s í [[X-Men (kvikmyndaröð)|''X-Men''-kvikmyndaröðinni]] (2000–2017). Hann lék það hlutverk á ný í [[Marvel Cinematic Universe|Marvel-bíóheimnum]] (2022–2026), síðast í myndinni ''[[Avengers: Doomsday]]'', sem varð síðasta kvikmyndahlutverk hans. Stewart birtist einnig í myndunum ''[[Hedda (kvikmynd frá 1975)|Heddu]]'' (1975), ''[[Konungssverðið|Konungssverðinu]]'' (1981), ''[[Dune (kvikmynd frá 1984)|Dune]]'' (1984), ''[[Hrói höttur: Karlmenn í sokkabuxum|Hróa hetti: Karlmönnum í sokkabuxum]]'' (1993), ''[[Jeffrey (kvikmynd frá 1995)|Jeffrey]]'' (1995), ''[[Match (kvikmynd)|Match]]'' (2014), ''[[Green Room (kvikmynd)|Green Room]]'' (2015) og ''[[The Kid Who Would Be King]]'' (2019) og lék raddhlutverk í ''[[Ævintýraflakkarinn|Ævintýraflakkaranum]]'' (1994), ''[[Egypski prinsinn|Egypska prinsinum]]'' (1998), ''[[Nonni nifteind|Nonna nifteind]]'' (2001) og ''[[Spæjarasauðirnir|Spæjarasauðunum]]'' (2026).

Stewart lést 28. október 2026 eftir stutta baráttu við [[Alzheimer-sjúkdómur|Alzheimer-sjúkdóm]] og [[Lewy-sjúkdómur|Lewy-sjúkdóm]].&lt;ref&gt;{{Vefheimild|titill= Patrick Stewart látinn |url=https://www.visir.is/g/20262955726d/patrick-stewart-latinn|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags= 29. október 2026|skoðað= 1. nóvember 2026|höfundur=Eiður Þór Árnason}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
&lt;references/&gt;
{{stubbur|æviágrip|leikari}}
{{DEFAULTSORT:Stewart, Patrick}}
{{fd|1940|2026}}
[[Flokkur:Enskir leikarar]]
[[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]]</text>
      <sha1>clk3nkxi2p6vx5my4ngbjqinsd4kjca</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Spjall:Patrick Stewart</title>
    <ns>1</ns>
    <id>193331</id>
    <revision>
      <id>1984697</id>
      <timestamp>2026-11-01T14:01:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „{{Þýðing |titill=Patrick Stewart |tungumál=en |id=1383088063 }}“</comment>
      <origin>1984697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="m5whf9pcep6bh78qxohrvu2wz2ya1uy" xml:space="preserve">{{Þýðing
|titill=Patrick Stewart
|tungumál=en
|id=1383088063
}}</text>
      <sha1>m5whf9pcep6bh78qxohrvu2wz2ya1uy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Flokkur:Kastilískar konungsdætur</title>
    <ns>14</ns>
    <id>193332</id>
    <revision>
      <id>1984704</id>
      <timestamp>2026-11-01T14:32:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Berserkur</username>
        <id>10188</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „[[Flokkur:Konungdæmi]]“</comment>
      <origin>1984704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23" sha1="ez9ixtijc1alfemhaet3w3dqe07x0tz" xml:space="preserve">[[Flokkur:Konungdæmi]]</text>
      <sha1>ez9ixtijc1alfemhaet3w3dqe07x0tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Svartpúður</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193333</id>
    <redirect title="Svart púður" />
    <revision>
      <id>1984713</id>
      <timestamp>2026-11-01T15:07:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Akigka</username>
        <id>183</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Svart púður]]</comment>
      <origin>1984713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="78x0ic6dzji9cra7x4efrmd4v9dytnp" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[svart púður]]</text>
      <sha1>78x0ic6dzji9cra7x4efrmd4v9dytnp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Notandi:Gullijr/sandkassi</title>
    <ns>2</ns>
    <id>193334</id>
    <revision>
      <id>1984753</id>
      <timestamp>2026-11-01T18:46:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Gullijr</username>
        <id>122428</id>
      </contributor>
      <comment>Bjó til síðu með „'''Tveir forgöngumenn jaðarbyltingarinnar''': '''[[Antoine Augustin Cournot]]''' (1801–1877) og '''[[Johann Heinrich von Thünen]]''' (1783–1850).  Á áttunda áratug 19. aldar varð jaðargreining lykilaðferð í nýklassískri hagfræði. Með henni er skoðað hvernig viðbótareining, til dæmis ein vinnustund eða ein framleidd vara, breytir tekjum, kostnaði eða nytjum. Hugmyndir af þessu tagi höfðu þó komið fram fyrr. Meðal mikilvægustu for...“</comment>
      <origin>1984753</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11173" sha1="iv328mrsdp5v313shok3y1wmib4zgkw" xml:space="preserve">'''Tveir forgöngumenn jaðarbyltingarinnar''': '''[[Antoine Augustin Cournot]]''' (1801–1877) og '''[[Johann Heinrich von Thünen]]''' (1783–1850).

Á áttunda áratug 19. aldar varð jaðargreining lykilaðferð í nýklassískri hagfræði. Með henni er skoðað hvernig viðbótareining, til dæmis ein vinnustund eða ein framleidd vara, breytir tekjum, kostnaði eða nytjum. Hugmyndir af þessu tagi höfðu þó komið fram fyrr. Meðal mikilvægustu forgöngumanna jaðarbyltingarinnar voru franski stærðfræðingurinn Antoine Augustin Cournot og þýski landeigandinn og hagfræðingurinn Johann Heinrich von Thünen. Þeir beittu hvor með sínum hætti stærðfræði til að skýra efnahagslegar ákvarðanir, löngu áður en jaðarbyltingin var almennt viðurkennd.&lt;ref&gt;Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 41 og 43–46.&lt;/ref&gt;

== Antoine Augustin Cournot ==

=== Ævi og menntun ===

Cournot fæddist 28. ágúst 1801 í Gray í Frakklandi. Hann stundaði stærðfræðinám í Besançon og hóf nám við École Normale í París árið 1821. Skólanum var lokað árið eftir og hélt hann þá áfram við Sorbonne, þar sem hann lauk prófi í stærðfræði árið 1823. Fræðimenn á borð við [[Pierre-Simon Laplace]] og [[Siméon Denis Poisson]] höfðu áhrif á hann.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 437–439.&lt;/ref&gt;

Árið 1834 varð Cournot prófessor í stærðfræði í Lyon og tók ári síðar við stjórnunarstarfi í menntakerfinu í Grenoble. Hann gegndi síðar sambærilegum störfum, meðal annars í Dijon, og lét af störfum árið 1862. Hann lést í París árið 1877. Auk hagfræði fjallaði hann um stærðfræði, líkindafræði og heimspeki, en það er einkum hagfræðileg greining hans sem hefur haldið nafni hans á lofti.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 438–440.&lt;/ref&gt;

=== Stærðfræðileg aðferð og eftirspurn ===

Í bókinni ''Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses'' (1838) beitti Cournot stærðfræðilegum aðferðum á verðmyndun, kostnað og samkeppni. Hann setti eftirspurt magn fram sem fall af verði og greindi hvernig verðbreytingar hafa áhrif á selt magn og heildartekjur. Með því lagði hann grunn að síðari umfjöllun um verðteygni eftirspurnar. Hann notaði einnig myndræna framsetningu og var, ásamt Karl Heinrich Rau, meðal frumkvöðla að framsetningu framboðs og eftirspurnar með gröfum.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 439–446; Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 44–45.&lt;/ref&gt;

Með þessu sýndi Cournot að niðurstöður á markaði ráðast af samkeppnisaðstæðum. Við óhefta samkeppni leita framleiðendur að því framleiðslumagni þar sem verð jafngildir jaðarkostnaði, það er kostnaðinum við að framleiða eina einingu í viðbót. Við einokun og fákeppni er niðurstaðan önnur, enda geta ákvarðanir einstakra fyrirtækja haft áhrif á markaðsverðið.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 450–452 og 461.&lt;/ref&gt;

=== Einokun og hagnaðarhámörkun ===

Cournot hóf greiningu sína á markaðsformum með einokun. Í þekktu dæmi hans á maður steinefnalind sem býður upp á vatn með eiginleika sem enginn keppinautur getur boðið. Mjög hátt verð myndi draga úr sölu, en lágt verð gæti skilað litlum tekjum af hverri seldri einingu. Þegar gert er ráð fyrir hverfandi kostnaði er hagkvæmast að velja það verð sem hámarkar heildartekjur. Ef kostnaður er hins vegar tekinn með er hagnaður mestur þegar jaðartekjur jafngilda jaðarkostnaði.&lt;ref&gt;Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 44; Baloglou (2012), bls. 446–449.&lt;/ref&gt;

=== Cournot-tvíkeppni og fákeppni ===

Þekktasta framlag Cournot er greining hans á tvíkeppni, þegar tveir framleiðendur bjóða sömu vöru. Hvort fyrirtæki velur framleiðslumagn sitt með hliðsjón af því magni sem það gerir ráð fyrir að hitt framleiði. Heildarframleiðsla beggja ræður markaðsverðinu og ákvarðanir þeirra hafa því áhrif hvor á aðra. Ólíkt einokunaraðila getur hvorugt fyrirtækið einhliða ráðið öllu magni á markaðnum.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 449–451.&lt;/ref&gt;

Jafnvægi í líkaninu næst þegar hvorugt fyrirtæki getur aukið hagnað sinn með því einu að breyta eigin framleiðslu, að því gefnu að framleiðsla keppinautarins haldist óbreytt. Fyrirtækin þurfa ekki að vinna saman til að slíkt jafnvægi myndist. Greining Cournot varð síðar grunnur að kenningum um fákeppni og gagnkvæm áhrif ákvarðana fyrirtækja. Hún er enn notuð til að útskýra samkeppni um framleiðslumagn.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 449–451 og 460–461.&lt;/ref&gt;

=== Rit og viðtökur ===

Bók Cournot frá 1838 vakti litla athygli þegar hún kom út, meðal annars vegna stærðfræðilegrar framsetningar hennar. Hann fjallaði aftur um skyld viðfangsefni í ''Principes de la théorie des richesses'' (1863), en þar var stærðfræði í minna hlutverki. Síðasta hagfræðirit hans, ''Revue sommaire des doctrines économiques'', kom út árið 1877. Fyrri rit hans voru þó ekki með öllu hunsuð: rannsóknir á viðtökum Recherches sýna að hún var til dæmis lesin og rædd í vísindafélagi í Cambridge í Massachusetts á 19. öld.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 457–460; Wible og Hoover (2015), bls. 511–514.&lt;/ref&gt;

== Johann Heinrich von Thünen ==

=== Ævi og störf ===

Johann Heinrich von Thünen fæddist 24. júní 1783 í Kanarienhausen í norðurhluta Þýskalands. Hann menntaði sig í landbúnaðarfræðum og stundaði einnig nám í Göttingen. Frá árinu 1810 rak hann búgarðinn Tellow í Mecklenburg, þar sem hann hélt ítarleg bókhaldsgögn um framleiðslu, tekjur og kostnað. Þessi reynsla af raunverulegum búrekstri varð grunnur að hagfræðilegum rannsóknum hans. Háskólinn í Rostock veitti honum heiðursdoktorsnafnbót árið 1830.&lt;ref&gt;Frambach (2012), bls. 299–300.&lt;/ref&gt;

Helsta rit hans var ''Der isolierte Staat in Beziehung auf Landwirtschaft und Nationalökonomie'' (Hið einangraða ríki). Fyrra bindið kom út árið 1826 og þar fjallaði hann um staðsetningu landbúnaðarframleiðslu. Í seinna bindinu, sem kom út 1850, þróaði hann frekar hugmyndir um vinnuafl, fjármagn og laun. Ólíkt mörgum hagfræðingum samtímans studdist hann ekki aðeins við fræðilegar forsendur heldur einnig gögn úr eigin rekstri.&lt;ref&gt;Frambach (2012), bls. 300 og 311–312; Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 43.&lt;/ref&gt;

=== Staðsetningarkenning og Thünen-hringir ===

Í staðsetningarkenningu sinni hugsaði von Thünen sér einangrað landsvæði með einum bæ í miðjunni. Þar væri eini markaðurinn fyrir landbúnaðarafurðir og jarðvegur að öðru leyti sambærilegur. Flutningskostnaður ykist eftir því sem býli væru lengra frá bænum. Þar með gæti sama framleiðsla skilað mismiklum hagnaði eftir staðsetningu, jafnvel þótt framleiðslukostnaðurinn sjálfur væri svipaður.&lt;ref&gt;Frambach (2012), bls. 306–307; Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 43.&lt;/ref&gt;

Von Thünen sýndi hvernig ólík landbúnaðarstarfsemi gæti raðast í belti eða hringi umhverfis markaðinn, oft kallaða Thünen-hringi. Vörur sem eru dýrar í flutningi eða þurfa að komast fljótt á markað eiga að jafnaði betur heima nær bænum. Fjær honum geta aðrar framleiðsluaðferðir verið hagkvæmari. Kenningin skýrði þannig hvernig verð, flutningskostnaður og landrenta móta landnotkun og varð síðar mikilvægur grunnur staðsetningarhagfræði.&lt;ref&gt;Frambach (2012), bls. 306–308 og 317–318.&lt;/ref&gt;

=== Jaðarframleiðni og ráðstöfun framleiðsluþátta ===

Von Thünen beitti jaðargreiningu einnig við ákvörðun um hversu mikið af vinnuafli og fjármagni væri hagkvæmt að nota. Fleiri starfsmenn geta aukið framleiðslu, en hver nýráðinn starfsmaður þarf að skila nægum viðbótartekjum til að standa undir launum sínum. Fyrirtækið hefur því hag af að fjölga starfsfólki þar til viðbótartekjur af síðasta starfsmanninum jafnast á við launakostnað hans. Sams konar hugsun á við um fjárfestingu í fjármagni.&lt;ref&gt;Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 43; Frambach (2012), bls. 308–311.&lt;/ref&gt;

Þessi greining var mikilvægur undanfari síðari kenninga um jaðarframleiðni og skiptingu tekna á milli framleiðsluþátta. Von Thünen fjallaði jafnframt um eðlileg vinnulaun og taldi að laun ættu að taka mið af framlagi vinnuaflsins til framleiðslunnar, ekki aðeins af lágmarksframfærslu. Hann reyndi einnig að bæta kjör starfsfólks á Tellow með þátttöku í afkomu búsins. Hagfræðileg greining hans tengdist því bæði rekstrarákvörðunum og félagslegum álitaefnum.&lt;ref&gt;Frambach (2012), bls. 309–310 og 314–315.&lt;/ref&gt;

== Áhrif og arfleifð ==

Cournot og von Thünen eru nefndir forgöngumenn jaðarbyltingarinnar vegna þess að þeir notuðu jaðarhugsun og stærðfræðilega greiningu áður en Jevons, Menger og Walras mótuðu nýklassíska hagfræði á áttunda áratug 19. aldar. Þeir störfuðu hins vegar við ólík viðfangsefni: Cournot greindi einkum verðmyndun, einokun og fákeppni, en von Thünen skoðaði staðsetningu framleiðslu og hagkvæma notkun vinnuafls og fjármagns. Hvorugur þeirra stofnaði sérstakan hagfræðiskóla.&lt;ref&gt;Sandelin, Trautwein og Wundrak (2014), bls. 43–46.&lt;/ref&gt;

Áhrif þeirra má enn sjá í nútímahagfræði. Cournot-líkanið er grunnverkfæri í greiningu á fákeppni, en staðsetningarkenning von Thünens hefur haft langvarandi áhrif á rannsóknir á landnotkun og staðsetningu atvinnustarfsemi. Mikilvægast er þó að báðir sýndu hvernig skýrar forsendur og greining á síðustu viðbótareiningu geta skýrt flóknar ákvarðanir. Þeir lögðu þannig hvor á sínu sviði grunn að aðferðum sem urðu miðlægar í nýklassískri hagfræði.&lt;ref&gt;Baloglou (2012), bls. 460–461; Frambach (2012), bls. 317–319.&lt;/ref&gt;

== Tilvísanir ==
&lt;references /&gt;

== Heimildir ==
* Baloglou, Christos P. (2012). „Antoine Augustin Cournot.“ Í Jürgen G. Backhaus (ritstj.), ''Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics'', bls. 437–463. Springer. [https://doi.org/10.1007/978-1-4419-8336-7_17 DOI: 10.1007/978-1-4419-8336-7_17].
* Frambach, Hans (2012). „Johann Heinrich von Thünen: A Founder of Modern Economics.“ Í Jürgen G. Backhaus (ritstj.), ''Handbook of the History of Economic Thought: Insights on the Founders of Modern Economics'', bls. 299–322. Springer. [https://doi.org/10.1007/978-1-4419-8336-7_11 DOI: 10.1007/978-1-4419-8336-7_11].
* Sandelin, Bo, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought''. 3. útgáfa. Routledge.
* Wible, James R. og Kevin D. Hoover (2015). „Mathematical Economics Comes to America: Charles S. Peirce’s Engagement with Cournot’s Recherches sur les principes mathématiques de la théorie des richesses.“ ''Journal of the History of Economic Thought'', 37 (4), bls. 511–536. [https://doi.org/10.1017/S1053837215000450 DOI: 10.1017/S1053837215000450].</text>
      <sha1>iv328mrsdp5v313shok3y1wmib4zgkw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Austurlandabeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193335</id>
    <revision>
      <id>1984757</id>
      <timestamp>2026-11-01T19:28:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1984757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="avqrm18fmyuvk90jnpyk1jo8z1bovk8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Bolu'nun doğa harikası Yedigöller Milli Parkı.jpg
| image_caption = Austurlandabeyki í NV-Tyrklandi
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn status 18 November 2021&quot;&gt;{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Barstow, M. |date=2017 |title=''Fagus orientalis'' |volume=2017 |article-number=e.T79914188A109616835 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T79914188A109616835.en |access-date=18 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| image2 = Fagus orientalis, Karacasu, Bolu, NW Turkey 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin austurlandabeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. orientalis'''''
| binomial = ''Fagus orientalis''
| binomial_authority = [[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]&lt;ref name = &quot;col43047673&quot;&gt;Lipsky (1898) , In: Trudy Imp. S.-Peterburgsk. Bot. Sada 14: 300&lt;/ref&gt;
| range_map = Fagus orientalis range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla austurlandabeykis
| synonyms =   ''Fagus orientalis dentata'' &lt;small&gt;V.V.Byalt &amp; Firsov&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii macrophylla'' &lt;small&gt;([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica orientalis'' &lt;small&gt;([[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]) [[Werner Rodolfo Greuter|Greuter]] &amp; [[Hervé Maurice Burdet|Burdet]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica macrophylla'' &lt;small&gt;[[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica asiatica'' &lt;small&gt;A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus pyramidalis'' &lt;small&gt;[[Dimitri Ivanovich Litvinov|Litv.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus hohenackeriana'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) Koidz., non Unger (1854), fossil name.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii asiatica'' &lt;small&gt;(A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;ref name = powo&gt;{{cite web |title=''Fagus orientalis'' Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295615-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
}}

Austurlandabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus orientalis'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJN|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá austurhluta Evrópu (Tyrkland, Búlgaría og Grikkland), austur til Krímskaga og Íran. Nýlegar erfðarannsóknir benda til að beykið í Kákasus og Krím séu sjálfstæðar tegundir (''[[Fagus hohenackeriana]]'' (Kákasusbeyki) og ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki).&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;).

Þar sem austurlandabeyki og skógarbeyki vaxa saman, þá mynda þau auðveldlaega kynblendinga, enda náskyldar tegundir.


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus orientalis}}
{{wikilífverur|Fagus orientalis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>avqrm18fmyuvk90jnpyk1jo8z1bovk8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984758</id>
      <parentid>1984757</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T19:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus orientalis]] á [[Austurlandabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984757</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4094" sha1="avqrm18fmyuvk90jnpyk1jo8z1bovk8" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Bolu'nun doğa harikası Yedigöller Milli Parkı.jpg
| image_caption = Austurlandabeyki í NV-Tyrklandi
| status = LC
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = &lt;ref name=&quot;iucn status 18 November 2021&quot;&gt;{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |author2=Barstow, M. |date=2017 |title=''Fagus orientalis'' |volume=2017 |article-number=e.T79914188A109616835 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T79914188A109616835.en |access-date=18 November 2021}}&lt;/ref&gt;
| image2 = Fagus orientalis, Karacasu, Bolu, NW Turkey 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin austurlandabeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. orientalis'''''
| binomial = ''Fagus orientalis''
| binomial_authority = [[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]&lt;ref name = &quot;col43047673&quot;&gt;Lipsky (1898) , In: Trudy Imp. S.-Peterburgsk. Bot. Sada 14: 300&lt;/ref&gt;
| range_map = Fagus orientalis range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla austurlandabeykis
| synonyms =   ''Fagus orientalis dentata'' &lt;small&gt;V.V.Byalt &amp; Firsov&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii macrophylla'' &lt;small&gt;([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica orientalis'' &lt;small&gt;([[Vladimir Ippolitovich Lipsky|Lipsky]]) [[Werner Rodolfo Greuter|Greuter]] &amp; [[Hervé Maurice Burdet|Burdet]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica macrophylla'' &lt;small&gt;[[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica asiatica'' &lt;small&gt;A.DC.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus pyramidalis'' &lt;small&gt;[[Dimitri Ivanovich Litvinov|Litv.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus hohenackeriana'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;([[Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) Koidz., non Unger (1854), fossil name.&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sieboldii asiatica'' &lt;small&gt;(A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;ref name = powo&gt;{{cite web |title=''Fagus orientalis'' Lipsky |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295615-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=6 July 2026}}&lt;/ref&gt;
}}

Austurlandabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus orientalis'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJN|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá austurhluta Evrópu (Tyrkland, Búlgaría og Grikkland), austur til Krímskaga og Íran. Nýlegar erfðarannsóknir benda til að beykið í Kákasus og Krím séu sjálfstæðar tegundir (''[[Fagus hohenackeriana]]'' (Kákasusbeyki) og ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki).&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;).

Þar sem austurlandabeyki og skógarbeyki vaxa saman, þá mynda þau auðveldlaega kynblendinga, enda náskyldar tegundir.


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus orientalis}}
{{wikilífverur|Fagus orientalis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>avqrm18fmyuvk90jnpyk1jo8z1bovk8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus orientalis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193336</id>
    <redirect title="Austurlandabeyki" />
    <revision>
      <id>1984759</id>
      <timestamp>2026-11-01T19:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus orientalis]] á [[Austurlandabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984759</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="3o0v3scsqdifvfuzve7v0l0lozak3tu" xml:space="preserve">#tilvísun [[Austurlandabeyki]]</text>
      <sha1>3o0v3scsqdifvfuzve7v0l0lozak3tu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kákasusbeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193337</id>
    <revision>
      <id>1984764</id>
      <timestamp>2026-11-01T20:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1984764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2850" sha1="81l39csqbpefiycvhnxc6obstmp0cx7" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Adlersky City District, Krasnodar Krai, Russia - panoramio (42).jpg
| image_caption = Kákasusbeyki
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus hohenackeriana, Bakuriani, Georgia 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kákasusbeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. hohenackeriana'''''
| binomial = ''Fagus hohenackeriana''
| binomial_authority = [[Ivan Palibin|Palib.]]
| range_map = Fagus hohenackeriana range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kákasusbeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex E.Wulff&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Gen'ichi Koidzumi|Koidz.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus sieboldii var. macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kákasusbeyki (fræðiheiti: '''''Fagus hohenackeriana'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHY|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá NA-[[Tyrkland]]i til [[Aserbaísjan]]. Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki) frá Alborz-fjöllum í [[Íran]].

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus hohenackeriana}}
{{wikilífverur|Fagus hohenackeriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>81l39csqbpefiycvhnxc6obstmp0cx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984765</id>
      <parentid>1984764</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T20:55:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus hohenackeriana]] á [[Kákasusbeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984764</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2850" sha1="81l39csqbpefiycvhnxc6obstmp0cx7" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Adlersky City District, Krasnodar Krai, Russia - panoramio (42).jpg
| image_caption = Kákasusbeyki
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus hohenackeriana, Bakuriani, Georgia 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kákasusbeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. hohenackeriana'''''
| binomial = ''Fagus hohenackeriana''
| binomial_authority = [[Ivan Palibin|Palib.]]
| range_map = Fagus hohenackeriana range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kákasusbeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex E.Wulff&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Gen'ichi Koidzumi|Koidz.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus sieboldii var. macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kákasusbeyki (fræðiheiti: '''''Fagus hohenackeriana'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHY|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá NA-[[Tyrkland]]i til [[Aserbaísjan]]. Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki) frá Alborz-fjöllum í [[Íran]].

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus hohenackeriana}}
{{wikilífverur|Fagus hohenackeriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>81l39csqbpefiycvhnxc6obstmp0cx7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984767</id>
      <parentid>1984765</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:12:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>búsvæði</comment>
      <origin>1984767</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3235" sha1="553vdmby0bok6f24bjc5e943hxk47c6" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus orientalis''
| image = Adlersky City District, Krasnodar Krai, Russia - panoramio (42).jpg
| image_caption = Kákasusbeyki
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus hohenackeriana, Bakuriani, Georgia 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kákasusbeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. hohenackeriana'''''
| binomial = ''Fagus hohenackeriana''
| binomial_authority = [[Ivan Palibin|Palib.]]
| range_map = Fagus hohenackeriana range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kákasusbeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex E.Wulff&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Gen'ichi Koidzumi|Koidz.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus sieboldii var. macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kákasusbeyki (fræðiheiti: '''''Fagus hohenackeriana'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHY|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá NA-[[Tyrkland]]i til [[Aserbaísjan]]. Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki) frá Alborz-fjöllum í [[Íran]].

Það vex í röku fjalllendi, oft með með Nordmannsþin (''[[Abies nordmanniana]]'').&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;{{cite web | title=Caucasian Beech in Khrebet Buynyy pamyatnik prirody, Guzeripl, Adygea, Russia | website=Monumental trees | date=2018-07-14 | url=https://www.monumentaltrees.com/en/rus/adygey/maykopskiy/19772_khrebetbuynyypamyatnikprirody/37193/ | access-date=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus hohenackeriana}}
{{wikilífverur|Fagus hohenackeriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>553vdmby0bok6f24bjc5e943hxk47c6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984768</id>
      <parentid>1984767</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:14:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1984768</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3239" sha1="eft63i2aau5io7o30mzntfhf2ho66ch" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus hohenackeriana''
| image = Adlersky City District, Krasnodar Krai, Russia - panoramio (42).jpg
| image_caption = Kákasusbeyki
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus hohenackeriana, Bakuriani, Georgia 1.jpg
| image2_caption = Blöð og aldin kákasusbeykis
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. hohenackeriana'''''
| binomial = ''Fagus hohenackeriana''
| binomial_authority = [[Ivan Palibin|Palib.]]
| range_map = Fagus hohenackeriana range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kákasusbeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex [[Aleksandr Alfonsovitj Grossgejm|Grossh.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus hohenackeri'' &lt;small&gt;[[Ivan Vladimirovitj Palibin|Palib.]] ex E.Wulff&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Gen'ichi Koidzumi|Koidz.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;
''Fagus sieboldii var. macrophylla'' &lt;small&gt;(Rudolph Friedrich Hohenacker|Hohen.]] ex A.DC.) [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kákasusbeyki (fræðiheiti: '''''Fagus hohenackeriana'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSHY|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá NA-[[Tyrkland]]i til [[Aserbaísjan]]. Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus caspica]]'' (Kaspíabeyki) frá Alborz-fjöllum í [[Íran]].

Það vex í röku fjalllendi, oft með með Nordmannsþin (''[[Abies nordmanniana]]'').&lt;ref name=&quot;MT&quot;&gt;{{cite web | title=Caucasian Beech in Khrebet Buynyy pamyatnik prirody, Guzeripl, Adygea, Russia | website=Monumental trees | date=2018-07-14 | url=https://www.monumentaltrees.com/en/rus/adygey/maykopskiy/19772_khrebetbuynyypamyatnikprirody/37193/ | access-date=2025-09-09}}&lt;/ref&gt;

==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus hohenackeriana}}
{{wikilífverur|Fagus hohenackeriana}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>eft63i2aau5io7o30mzntfhf2ho66ch</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus hohenackeriana</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193338</id>
    <redirect title="Kákasusbeyki" />
    <revision>
      <id>1984766</id>
      <timestamp>2026-11-01T20:55:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus hohenackeriana]] á [[Kákasusbeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984766</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="su4wgn1131ens9vdccfqhs9cfnxa3at" xml:space="preserve">#tilvísun [[Kákasusbeyki]]</text>
      <sha1>su4wgn1131ens9vdccfqhs9cfnxa3at</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Oscar Richard Lange</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193339</id>
    <redirect title="Oskar Lange" />
    <revision>
      <id>1984771</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Spreyazz</username>
        <id>121318</id>
      </contributor>
      <comment>Spreyazz færði [[Oscar Richard Lange]] á [[Oskar Lange]]: Algengari titill</comment>
      <origin>1984771</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26" sha1="jpyilgsm694l4iqrz8u4atcgitv0ko5" xml:space="preserve">#tilvísun [[Oskar Lange]]</text>
      <sha1>jpyilgsm694l4iqrz8u4atcgitv0ko5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kaspíabeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193340</id>
    <revision>
      <id>1984772</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1984772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="niluwm9c93m01g1tgws6x550vesifkj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus caspica''
| image = 
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = 
| image2_caption = 
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. caspica'''''
| binomial = ''Fagus caspica''
| binomial_authority = Denk &amp; G.W.Grimm
| range_map = Fagus caspica range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kaaspiabeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kaspíabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus caspica'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/V297P|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá N-[[Íran]].&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus caspica'' Palib. | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77354789-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus hohenackeriana]]'' (Kákasusbeyki).


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus caspica}}
{{wikilífverur|Fagus caspica}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>niluwm9c93m01g1tgws6x550vesifkj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984773</id>
      <parentid>1984772</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus caspica]] á [[Kaspíabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984772</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2323" sha1="niluwm9c93m01g1tgws6x550vesifkj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus caspica''
| image = 
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = 
| image2_caption = 
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. caspica'''''
| binomial = ''Fagus caspica''
| binomial_authority = Denk &amp; G.W.Grimm
| range_map = Fagus caspica range.svg
| range_map_caption = Útbreiðsla kaaspiabeykis
| synonyms = 
''Fagus asiatica'' &lt;small&gt;DC. ex [[Emil Bernhard Koehne|Koehne]]&lt;/small&gt;
}}

Kaspíabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus caspica'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/V297P|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá N-[[Íran]].&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus caspica'' Palib. | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77354789-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; Nýlegar erfðarannsóknir hafa sýnt að það sé sjálfstæð tegund, en var áður talið til [[austurlandabeyki]]s.&lt;ref name=&quot;Denk&quot;&gt;{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of Fagus (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |issn=0511-9618|doi-access=free }}&lt;/ref&gt;. Þau eru þó náskyld og einnig ''[[Fagus hohenackeriana]]'' (Kákasusbeyki).


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus caspica}}
{{wikilífverur|Fagus caspica}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>niluwm9c93m01g1tgws6x550vesifkj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus caspica</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193341</id>
    <redirect title="Kaspíabeyki" />
    <revision>
      <id>1984774</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:31:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus caspica]] á [[Kaspíabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984774</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="3q9ndrhg2yawiqqxtvk559ax1y09roi" xml:space="preserve">#tilvísun [[Kaspíabeyki]]</text>
      <sha1>3q9ndrhg2yawiqqxtvk559ax1y09roi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gljábeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193342</id>
    <revision>
      <id>1984775</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1984775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2234" sha1="ssazq402ollgwol8rld60szj7xb8rzn" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus lucida''
| image = Fagus lucida Buk 2020-07-18 01.jpg
| image_caption = Blöð og aldin gljábeykis
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus lucida Buk 2020-07-18 06.jpg
| image2_caption = stofn á ungu gljábeyki
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. lucida'''''
| binomial = ''Fagus lucida''
| binomial_authority = [[Alfred Rehder|Rehder]] &amp; [[Ernest Henry Wilson|E. H. Wilson]]&lt;ref name = &quot;col43047653&quot;&gt;C.S.Sargent (1916) , In: Pl. Wilson. 3: 191&lt;/ref&gt;
| range_map = 
| range_map_caption = Útbreiðsla gljábeykis
| synonyms = ''Fagus nayonica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus lucida opienica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt; 
}}

Gljábeyki (fræðiheiti: '''''Fagus lucida'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJ7|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus lucida'' Rehder &amp; E.H.Wilson | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:358593-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá suður og austur Kína.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200006256 |title=''Fagus lucida'' |author=Chengjiu Huang, Yongtian Zhang &amp; Bruce Bartholomew |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &amp; Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |accessdate=11 September 2012}}&lt;/ref&gt;


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus lucida}}
{{wikilífverur|Fagus lucida}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>ssazq402ollgwol8rld60szj7xb8rzn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984776</id>
      <parentid>1984775</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T21:46:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus lucida]] á [[Gljábeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984775</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2234" sha1="ssazq402ollgwol8rld60szj7xb8rzn" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus lucida''
| image = Fagus lucida Buk 2020-07-18 01.jpg
| image_caption = Blöð og aldin gljábeykis
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = Fagus lucida Buk 2020-07-18 06.jpg
| image2_caption = stofn á ungu gljábeyki
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. lucida'''''
| binomial = ''Fagus lucida''
| binomial_authority = [[Alfred Rehder|Rehder]] &amp; [[Ernest Henry Wilson|E. H. Wilson]]&lt;ref name = &quot;col43047653&quot;&gt;C.S.Sargent (1916) , In: Pl. Wilson. 3: 191&lt;/ref&gt;
| range_map = 
| range_map_caption = Útbreiðsla gljábeykis
| synonyms = ''Fagus nayonica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus lucida opienica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt; 
}}

Gljábeyki (fræðiheiti: '''''Fagus lucida'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJ7|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus lucida'' Rehder &amp; E.H.Wilson | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:358593-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 
Það er ættað frá suður og austur Kína.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&amp;taxon_id=200006256 |title=''Fagus lucida'' |author=Chengjiu Huang, Yongtian Zhang &amp; Bruce Bartholomew |work=Flora of China |publisher=Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO &amp; Harvard University Herbaria, Cambridge, MA |accessdate=11 September 2012}}&lt;/ref&gt;


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus lucida}}
{{wikilífverur|Fagus lucida}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>ssazq402ollgwol8rld60szj7xb8rzn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus lucida</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193343</id>
    <redirect title="Gljábeyki" />
    <revision>
      <id>1984777</id>
      <timestamp>2026-11-01T21:46:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus lucida]] á [[Gljábeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984777</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="80u0vgpcb1vynml6vn2t5774ieph1f2" xml:space="preserve">#tilvísun [[Gljábeyki]]</text>
      <sha1>80u0vgpcb1vynml6vn2t5774ieph1f2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Suður-Kínabeyki</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193344</id>
    <revision>
      <id>1984781</id>
      <timestamp>2026-11-01T22:43:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Nýtt</comment>
      <origin>1984781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="tctol5d98dn6w25b9evmstxm37990lj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus sinensis''
| image = E mei zhi wu tu zhi (1945) (21100899519).jpg
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = 
| image2_caption = 
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. sinensis'''''
| binomial = ''Fagus sinensis''
| binomial_authority = [[Daniel Oliver|Oliv.]]
| range_map = 
| range_map_caption = Útbreiðsla 
| synonyms = ''Fagus tientaiensis'' &lt;small&gt;[[Tcheng Ngo Liou|Liou]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica longipes'' &lt;small&gt;[[Daniel Oliver|Oliv.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata yunnanica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata clavata'' &lt;small&gt;([[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]) [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata'' &lt;small&gt;[[Karl Otto von Seemen|Seemen]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus clavata'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus brevipetiolata'' &lt;small&gt;[[Hu Hsien-Hsu|Hu]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus bijiensis'' &lt;small&gt;[[Yu e Tsung Wei|Y.T.Wei]] &amp; [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt; 
}}

Kínabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus sinensis'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSK3|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Það er ættað frá mið og suður [[Kína]] og N-[[Víetnam]].&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus sinensis'' Oliv. | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295630-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus sinensis}}
{{wikilífverur|Fagus sinensis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>tctol5d98dn6w25b9evmstxm37990lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984782</id>
      <parentid>1984781</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus sinensis]] á [[Suður-Kínabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984781</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2221" sha1="tctol5d98dn6w25b9evmstxm37990lj" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus sinensis''
| image = E mei zhi wu tu zhi (1945) (21100899519).jpg
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = 
| image2_caption = 
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. sinensis'''''
| binomial = ''Fagus sinensis''
| binomial_authority = [[Daniel Oliver|Oliv.]]
| range_map = 
| range_map_caption = Útbreiðsla 
| synonyms = ''Fagus tientaiensis'' &lt;small&gt;[[Tcheng Ngo Liou|Liou]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica longipes'' &lt;small&gt;[[Daniel Oliver|Oliv.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata yunnanica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata clavata'' &lt;small&gt;([[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]) [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata'' &lt;small&gt;[[Karl Otto von Seemen|Seemen]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus clavata'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus brevipetiolata'' &lt;small&gt;[[Hu Hsien-Hsu|Hu]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus bijiensis'' &lt;small&gt;[[Yu e Tsung Wei|Y.T.Wei]] &amp; [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt; 
}}

Kínabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus sinensis'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSK3|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Það er ættað frá mið og suður [[Kína]] og N-[[Víetnam]].&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus sinensis'' Oliv. | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295630-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus sinensis}}
{{wikilífverur|Fagus sinensis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>tctol5d98dn6w25b9evmstxm37990lj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>1984784</id>
      <parentid>1984782</parentid>
      <timestamp>2026-11-01T22:45:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>1984784</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2228" sha1="1z890fpr1icfa248chyo7etd1drbwds" xml:space="preserve">{{Taxobox
| name = ''Fagus sinensis''
| image = E mei zhi wu tu zhi (1945) (21100899519).jpg
| image_caption = 
| status = 
| status_system = 
| status_ref = 
| image2 = 
| image2_caption = 
| domain = 
| regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'')
| divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'')
| classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'')
| ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'')
| familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'')
| genus = [[Beyki]] (''Fagus'')
| species = '''''F. sinensis'''''
| binomial = ''Fagus sinensis''
| binomial_authority = [[Daniel Oliver|Oliv.]]
| range_map = 
| range_map_caption = Útbreiðsla 
| synonyms = ''Fagus tientaiensis'' &lt;small&gt;[[Tcheng Ngo Liou|Liou]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus sylvatica longipes'' &lt;small&gt;[[Daniel Oliver|Oliv.]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata yunnanica'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata clavata'' &lt;small&gt;([[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]) [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus longipetiolata'' &lt;small&gt;[[Karl Otto von Seemen|Seemen]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus clavata'' &lt;small&gt;[[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus brevipetiolata'' &lt;small&gt;[[Hu Hsien-Hsu|Hu]]&lt;/small&gt;&lt;br&gt;''Fagus bijiensis'' &lt;small&gt;[[Yu e Tsung Wei|Y.T.Wei]] &amp; [[Yong Tian Chang|Y.T.Chang]]&lt;/small&gt; 
}}

Suður-Kínabeyki (fræðiheiti: '''''Fagus sinensis'''''). er lauftré af beykiætt.&lt;ref name = &quot;COL&quot;&gt;{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSK3|title= Species 2000 &amp; ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 

Það er ættað frá mið og suður [[Kína]] og N-[[Víetnam]].&lt;ref name=&quot;POWO&quot;&gt;{{cite web | title=''Fagus sinensis'' Oliv. | website=Plants of the World Online | url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:295630-1 | access-date=2026-11-01}}&lt;/ref&gt; 


==Tilvísanir==
{{Reflist}}

{{commonscat|Fagus sinensis}}
{{wikilífverur|Fagus sinensis}}
{{stubbur|líffræði}}
[[Flokkur:Beykiætt| ]]</text>
      <sha1>1z890fpr1icfa248chyo7etd1drbwds</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus sinensis</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193345</id>
    <redirect title="Suður-Kínabeyki" />
    <revision>
      <id>1984783</id>
      <timestamp>2026-11-01T22:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Svarði2 færði [[Fagus sinensis]] á [[Suður-Kínabeyki]]: Íslenskt nafn</comment>
      <origin>1984783</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32" sha1="nzwzbbizugprqgiz47q4d4crn5s67ub" xml:space="preserve">#tilvísun [[Suður-Kínabeyki]]</text>
      <sha1>nzwzbbizugprqgiz47q4d4crn5s67ub</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Fagus longipetiolata</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193346</id>
    <redirect title="Suður-Kínabeyki" />
    <revision>
      <id>1984785</id>
      <timestamp>2026-11-01T22:46:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Svarði2</username>
        <id>42280</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Suður-Kínabeyki]]</comment>
      <origin>1984785</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31" sha1="djmqgte7fhjva5wgk6e042jzeoc5sv3" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Suður-Kínabeyki]]</text>
      <sha1>djmqgte7fhjva5wgk6e042jzeoc5sv3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>American Dad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193347</id>
    <redirect title="American Dad!" />
    <revision>
      <id>1984788</id>
      <timestamp>2026-11-02T01:31:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[American Dad!]]</comment>
      <origin>1984788</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27" sha1="tf200kekum6aesaduljvy1zjzev5sr2" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[American Dad!]]</text>
      <sha1>tf200kekum6aesaduljvy1zjzev5sr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Igor Stravinskíj</title>
    <ns>0</ns>
    <id>193348</id>
    <redirect title="Ígor Stravínskíj" />
    <revision>
      <id>1984792</id>
      <timestamp>2026-11-02T09:43:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>TKSnaevarr</username>
        <id>53243</id>
      </contributor>
      <comment>Tilvísun á [[Ígor Stravínskíj]]</comment>
      <origin>1984792</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33" sha1="3p3l45ffw9j8869mqeqrp8ydwmymqug" xml:space="preserve">#TILVÍSUN[[Ígor Stravínskíj]]</text>
      <sha1>3p3l45ffw9j8869mqeqrp8ydwmymqug</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>