Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.48.0-wmf.1 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall Skjátexti Skjátextaspjall Module Module talk Event Event talk 0 1167 1984867 1963306 2026-11-02T23:01:22Z Akigka 183 umraða og snurfusa 1984867 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KÁÚ.jpg|thumb|Karl Ágúst Úlfsson árið 2007.]] '''Karl Ágúst Úlfsson''' (f. [[4. nóvember]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leiklist|leikari]], leikstjóri, rithöfundur, textahöfundur, þýðandi og leikskáld. Hann er meðal annars þekktur fyrir að leika hlutverk matsveinsins Daníels í gamanmyndum [[Þráinn Bertelsson|Þráins Bertelssonar]], ''[[Nýtt líf]]'' (1983), ''[[Dalalíf]]'' (1984) og ''[[Löggulíf]]'' (1985); sem meðlimur hóps gamanleikara sem stóð að gerð ''[[Spaugstofan|Spaugstofunnar]]'' (1989 til 2016); og fyrir að leika hlutverk einkaspæjarans Harrýs Rögnvalds í leikritum og kvikmyndum um ''[[Harrý og Heimir|Harrý og Heimi]]''. Karl Ágúst hefur auk þess fengist við þýðingar á skáldsögum og leikritum, gerð kennslubóka í [[lífsleikni]] (ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni Ásdísi Olsen), ritstörf, kennslu og fyrirlestrahald. Hann þýddi meðal annars fyrstu íslensku útgáfu skáldsögunnar ''[[Hobbitinn]]'' eftir J.R.R. Tolkien, ásamt föður sínum, Úlfi Ragnarssyni.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/hobbitinn-jrr-tolkien|title=Hobbitinn - J.R.R. Tolkien|author=Magnús Örn Sigurðsson|date=25. júní 2015|website=RÚV}}</ref> [[Eyvindur Karlsson]] sviðslistamaður er sonur hans.<ref name="heilaæxli" /> == Menntun og kennsla == Karl Ágúst varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Hamrahlíð|Menntaskólanum í Hamrahlíð]] 1977 og lauk námi frá [[Leiklistaskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið 1981. Hann lauk meistaragráðu í [[leikritun]] og [[handritagerð]] við [[Ohio University]] árið 1994.<ref>{{cite web|url=https://leikhusid.is/actors/karl-agust-ulfsson/|title=Karl Ágúst Úlfsson|website=Þjóðleikhúsið|access-date=2.11.2026}}</ref> Fjögur verka hans hafa verið sett á svið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]; ''The Guarding Angel'', ''A Guy Named Al'', ''Body Parts'' og ''The Iceman Is Here''. Meðal leikverka Karls Ágústs sem sýnd hafa verið á Íslandi eru ''Í hvítu myrkri'' ([[Þjóðleikhúsið]]), söngleikirnir ''Fagra veröld'', ''Sól & Máni'' og ''Gosi'' ([[Borgarleikhúsið]]) og ''Ó, þessi þjóð'' ([[Kaffileikhúsið]]), ''Stóllinn hans afa'' sem [[Hafnarfjarðarleikhúsið]] sýndi á vinnustöðum; og sjónvarpsleikritin ''Fyrsta atriði'', ''Æ, æ og Ást í bakaríi''. Karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu, bæði í leikritun og [[skapandi skrif]]um, og meðal annars kennt við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Endurmenntunarstofnun]], [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]], [[Leiklistarskóli BÍL|Leiklistarskóla Bandalags íslenskra leikfélaga]], [[Leiklistarskóli Færeyja|Leiklistarskóla Færeyja]] og [[Mesa State College]] í [[Colorado]]. Auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um [[kímni]], [[hlátur]] og gildi þess að brosa í lífinu. Hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum, meðal annars starfað í stjórn [[Félag íslenskra leikara|Félags íslenskra leikara]] og [[Félag leikskálda og handritshöfunda|Félags leikskálda og handritahöfunda]], auk þess sem hann sat í stjórn [[Rithöfundasamband Íslands|Rithöfundasambands Íslands]] í níu ár. Árið 2007 sótti Karl námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og var iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt með trumbuhringjum á Íslandi, meðal annars í upphafi [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabyltingarinnar]] 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/10/15/trommuhringur_a_ingolfstorgi/|title=Trommað til vellíðunar|author=Dagur Gunnarsson|date=15.10.2008|website=Mbl.is}}</ref> Í samvinnu við Ásdísi Olsen, fyrrverandi eiginkonu sína, skrifaði Karl bækurnar ''Ég er bara ég'', ''Kynlega klippt og skorið'' og ''Kynlíf'', en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla. Árið 2007 hlutu þau Ásdís [[Íslensku menntaverðlaunin]] fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar. Sama ár var hann útnefndur bæjarlistamaður [[Garðabær|Garðabæjar]]. Karl rekur bókaútgáfuna Undur og stórmerki, sem einbeitir sér að útgáfu bóka sem snerta lífsleikni, mannrækt og leitina að lífshamingjunni. Þekktustu útgáfur forlagsins eru ''Meiri hamingja'' eftir [[Tal Ben-Shahar]] og barnabækurnar um ''Bjarnastaðabangsana''. == Leikritunarferill == Ásamt félögum sínum [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] og [[Sigurður Sigurjónsson|Sigurði Sigurjónssyni]] samdi Karl Ágúst útvarpsleikritið ''[[Harrý og Heimir]] - Með öðrum morðum'' og söngleikina ''Gulleyjuna'' og ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' ásamt Sigurði. Þeir félagarnir Karl, Örn og Sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar ''[[Harry og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]''. === Spaugstofan === Karl er líklega best þekktur sem einn höfunda, leikstjóra og leikara í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]] sem hann stofnaði árið 1985 ásamt Erni Árnasyni, Sigurði Sigurjónssyni, [[Randver Þorláksson|Randver Þorlákssyni]] og [[Laddi|Þórhalli Sigurðssyni]]. Fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á RÚV og útvarpsþættir af ýmsu tagi. Árið 1989 hófu þeir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu. Þættirnir báru ýmis nöfn, hétu ýmist ''89 á stöðinni'', ''90 á Stöðinni'', ''91 á Stöðinni'' osfrv. og síðan ''Stöðvarvík'', ''Enn ein Stöðin'' og loks ''Spaugstofan''. Þeir héldu óskertum vinsældum allt fram á vorið 2010. Haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á [[Stöð 2]] þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur. Með Spaugstofunni skapaði Karl Ágúst margar ódauðlegar persónur eins og nirfilinn Silla, Geir löggu og Steindór leigubílstjóra í 25 ár. Spaugstofan fór líka um landið með sýningarnar ''Í gegnum grínmúrinn'', ''Spaugstofan á fleygiferð'' og ''Enn einn hringurinn'', en auk þess hefur Karl Ágúst starfað sem uppistandari og veislustjóri. Árið 2015 hélt Spaugstofan upp á 30 ára afmæli sitt með kveðjusýningunni ''Yfir til þín'' á stóra sviði Þjóðleikhússins. Upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar, en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi. Sama árið sýndi RÚV heimildamynd í tíu þáttum um feril Spaugstofunnar undir titlinum ''Þetta er bara spaug ... stofan.'' === Fíflið === Árið 2018 frumsýndi hann fjölskylduleikverkið ''Í skugga Sveins'' og er byggt á verki Matthíasar Jochumssonar um [[Skugga-Sveinn|Skugga-Svein]]. Það var sýnt í [[Gaflaraleikhúsið|Gaflaraleikhúsinu]] 2018. Í viðtali í mars frá 2022 sagði Karl að leiklistarferill hans myndi enda með sýningunni ''Fíflið'' sem var sýnd í [[Tjarnarbíó]]i haustið 2022 í leikstjórn Eyvindar Karlssonar. Hann hugðist þá einbeita sér að rithöfundaferlinum, en í undirbúningi sýningarinnar kom í ljós að hann var með [[heilaæxli]] sem var fjarlægt með skurðaðgerð.<ref name="heilaæxli">{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-04-17-eg-vissi-ekki-ad-eg-vaeri-med-heilaaexli-thegar-eg-byrjadi-ad-vinna-thetta-410459|title=„Ég vissi ekki að ég væri með heilaæxli þegar ég byrjaði að vinna þetta“|author=Júlía Aradóttir|date=17. apríl 2024|website=RÚV}}</ref> Síðan þá hefur hann meðal annars tekið þátt í uppsetningu á nýju leikriti um Harrý og Heimi í [[Þjóðleikhúskjallarinn|Þjóðleikhúskjallaranum]] 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262874937d/klamhundarnir-engu-gleymt|title=Klámhundarnir engu gleymt|author=Símon Birgisson|date=28. apríl 2026|website=Vísir}}</ref> === Þýðingar === Fyrir utan frumsamin leikrit hefur Karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið, þar á meðal ''[[Pétur Gautur|Pétur Gaut]]'' eftir [[Henrik Ibsen]], ''[[Leitt hún skyldi vera skækja]]'' eftir [[John Ford]], ''[[Sporvagninn Girnd]]'' eftir [[Tennessee Williams]] og söngleikina ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'', ''[[Saga úr Vesturbænum]]'', ''[[Galdrakarlinn í Oz]]'', ''[[Rent]]'', ''[[Syngjandi í rigningunni]]'', ''[[Með fullri reisn]]'', ''[[Jesus Christ Superstar]]'' og ''[[Billy Elliot]]''. === Verðlaun === Spaugstofan var margoft tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] og hlaut verðlaunin tvisvar, í annað skiptið sem [[sjónvarpsþáttur ársins]] og í hitt skiptið sem [[skemmtiþáttur ársins]]. Önnur verk Karls hafa oft verið tilnefnd til [[Grímuverðlaunin|Grímuverðlauna]]. Sem dæmi má nefna ''Gosa'' (barnasýning ársins), ''Pétur Gaut'' (vann sýningu ársins) og ''Ómerktan ópus í Cmoll'' (útvarpsleikrit ársins). == Önnur ritverk == Árið 2015 gáfu Undur og stórmerki út bókina ''Aþena, Ohio,'' en það er safn örsagna eftir Karl Ágúst, sem hann skrifaði þegar hann var í námi í Bandaríkjunum á árunum 1992-94. == Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == {| class="wikitable" |+ !Ártal !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |1978 ||''[[Skólaferð]]'' || || |- |1981 ||''[[Útlaginn]]'' || Ingjaldsfíflið || |- |1981 || ''[[Jón Oddur & Jón Bjarni]]'' ||Sundlaugavörður || |- |1983 ||''[[Nýtt líf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- |1984 ||''[[Dalalíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 ||''[[Löggulíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 || ''[[Áramótaskaup 1985]]'' ||Ýmsir || |- |1986 || ''[[Áramótaskaup 1986]]'' ||Ýmsir || |- |1987 ||''[[Tilbury]]'' || || |- |1989 || ''[[89 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1990 || ''[[90 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1991 || ''[[91 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1992 || ''[[92 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1995 ||''[[Einkalíf]]'' ||Bóbó || |- |1995 || ''[[Áramótaskaup 1995]]'' || || |- |1996-1999 || ''[[Enn ein stöðin]]'' ||Ýmsir || |- |2001 || ''[[Áramótaskaup 2001]]'' || || |- |2002-2016 ||''[[Spaugstofan]]'' || || |- |2002 || ''[[Áramótaskaup 2002]]'' ||Björn Bjarnarsson || |- |2003 || ''[[Áramótaskaup 2003]]'' || || |- |2004 || ''[[Áramótaskaup 2004]]'' || || |- |2006 || ''[[Áramótaskaup 2006]]'' || || |- |2011 || ''[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]]'' ||Karl Magnús || |- |2012 || ''[[Áramótaskaup 2012]]'' || || |- |2014 || ''[[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]]'' ||Harry || |- |2015 ||''[[Case]]'' ||Axel || |- |2021 || [[Birta (kvikmynd)|''Birta'']] ||Húsvörður || |- |2022 || ''[[Áramótaskaup 2022]]'' ||Hann sjálfur || |- | 2024 || ''[[IceGuys]] 2'' || Hann sjálfur || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb nafn|nm0880410}} * [http://www.trumba.is/ Vefsíða Karls trumbustjóra]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] [[Flokkur:Íslenskir textahöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Spaugstofan]] {{F|1957}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] 4kxrh8fd63j7ii26il4b2o31wsayxw4 1984868 1984867 2026-11-02T23:02:12Z Akigka 183 /* Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum */ 1984868 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KÁÚ.jpg|thumb|Karl Ágúst Úlfsson árið 2007.]] '''Karl Ágúst Úlfsson''' (f. [[4. nóvember]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leiklist|leikari]], leikstjóri, rithöfundur, textahöfundur, þýðandi og leikskáld. Hann er meðal annars þekktur fyrir að leika hlutverk matsveinsins Daníels í gamanmyndum [[Þráinn Bertelsson|Þráins Bertelssonar]], ''[[Nýtt líf]]'' (1983), ''[[Dalalíf]]'' (1984) og ''[[Löggulíf]]'' (1985); sem meðlimur hóps gamanleikara sem stóð að gerð ''[[Spaugstofan|Spaugstofunnar]]'' (1989 til 2016); og fyrir að leika hlutverk einkaspæjarans Harrýs Rögnvalds í leikritum og kvikmyndum um ''[[Harrý og Heimir|Harrý og Heimi]]''. Karl Ágúst hefur auk þess fengist við þýðingar á skáldsögum og leikritum, gerð kennslubóka í [[lífsleikni]] (ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni Ásdísi Olsen), ritstörf, kennslu og fyrirlestrahald. Hann þýddi meðal annars fyrstu íslensku útgáfu skáldsögunnar ''[[Hobbitinn]]'' eftir J.R.R. Tolkien, ásamt föður sínum, Úlfi Ragnarssyni.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/hobbitinn-jrr-tolkien|title=Hobbitinn - J.R.R. Tolkien|author=Magnús Örn Sigurðsson|date=25. júní 2015|website=RÚV}}</ref> [[Eyvindur Karlsson]] sviðslistamaður er sonur hans.<ref name="heilaæxli" /> == Menntun og kennsla == Karl Ágúst varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Hamrahlíð|Menntaskólanum í Hamrahlíð]] 1977 og lauk námi frá [[Leiklistaskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið 1981. Hann lauk meistaragráðu í [[leikritun]] og [[handritagerð]] við [[Ohio University]] árið 1994.<ref>{{cite web|url=https://leikhusid.is/actors/karl-agust-ulfsson/|title=Karl Ágúst Úlfsson|website=Þjóðleikhúsið|access-date=2.11.2026}}</ref> Fjögur verka hans hafa verið sett á svið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]; ''The Guarding Angel'', ''A Guy Named Al'', ''Body Parts'' og ''The Iceman Is Here''. Meðal leikverka Karls Ágústs sem sýnd hafa verið á Íslandi eru ''Í hvítu myrkri'' ([[Þjóðleikhúsið]]), söngleikirnir ''Fagra veröld'', ''Sól & Máni'' og ''Gosi'' ([[Borgarleikhúsið]]) og ''Ó, þessi þjóð'' ([[Kaffileikhúsið]]), ''Stóllinn hans afa'' sem [[Hafnarfjarðarleikhúsið]] sýndi á vinnustöðum; og sjónvarpsleikritin ''Fyrsta atriði'', ''Æ, æ og Ást í bakaríi''. Karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu, bæði í leikritun og [[skapandi skrif]]um, og meðal annars kennt við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Endurmenntunarstofnun]], [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]], [[Leiklistarskóli BÍL|Leiklistarskóla Bandalags íslenskra leikfélaga]], [[Leiklistarskóli Færeyja|Leiklistarskóla Færeyja]] og [[Mesa State College]] í [[Colorado]]. Auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um [[kímni]], [[hlátur]] og gildi þess að brosa í lífinu. Hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum, meðal annars starfað í stjórn [[Félag íslenskra leikara|Félags íslenskra leikara]] og [[Félag leikskálda og handritshöfunda|Félags leikskálda og handritahöfunda]], auk þess sem hann sat í stjórn [[Rithöfundasamband Íslands|Rithöfundasambands Íslands]] í níu ár. Árið 2007 sótti Karl námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og var iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt með trumbuhringjum á Íslandi, meðal annars í upphafi [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabyltingarinnar]] 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/10/15/trommuhringur_a_ingolfstorgi/|title=Trommað til vellíðunar|author=Dagur Gunnarsson|date=15.10.2008|website=Mbl.is}}</ref> Í samvinnu við Ásdísi Olsen, fyrrverandi eiginkonu sína, skrifaði Karl bækurnar ''Ég er bara ég'', ''Kynlega klippt og skorið'' og ''Kynlíf'', en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla. Árið 2007 hlutu þau Ásdís [[Íslensku menntaverðlaunin]] fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar. Sama ár var hann útnefndur bæjarlistamaður [[Garðabær|Garðabæjar]]. Karl rekur bókaútgáfuna Undur og stórmerki, sem einbeitir sér að útgáfu bóka sem snerta lífsleikni, mannrækt og leitina að lífshamingjunni. Þekktustu útgáfur forlagsins eru ''Meiri hamingja'' eftir [[Tal Ben-Shahar]] og barnabækurnar um ''Bjarnastaðabangsana''. == Leikritunarferill == Ásamt félögum sínum [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] og [[Sigurður Sigurjónsson|Sigurði Sigurjónssyni]] samdi Karl Ágúst útvarpsleikritið ''[[Harrý og Heimir]] - Með öðrum morðum'' og söngleikina ''Gulleyjuna'' og ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' ásamt Sigurði. Þeir félagarnir Karl, Örn og Sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar ''[[Harry og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]''. === Spaugstofan === Karl er líklega best þekktur sem einn höfunda, leikstjóra og leikara í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]] sem hann stofnaði árið 1985 ásamt Erni Árnasyni, Sigurði Sigurjónssyni, [[Randver Þorláksson|Randver Þorlákssyni]] og [[Laddi|Þórhalli Sigurðssyni]]. Fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á RÚV og útvarpsþættir af ýmsu tagi. Árið 1989 hófu þeir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu. Þættirnir báru ýmis nöfn, hétu ýmist ''89 á stöðinni'', ''90 á Stöðinni'', ''91 á Stöðinni'' osfrv. og síðan ''Stöðvarvík'', ''Enn ein Stöðin'' og loks ''Spaugstofan''. Þeir héldu óskertum vinsældum allt fram á vorið 2010. Haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á [[Stöð 2]] þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur. Með Spaugstofunni skapaði Karl Ágúst margar ódauðlegar persónur eins og nirfilinn Silla, Geir löggu og Steindór leigubílstjóra í 25 ár. Spaugstofan fór líka um landið með sýningarnar ''Í gegnum grínmúrinn'', ''Spaugstofan á fleygiferð'' og ''Enn einn hringurinn'', en auk þess hefur Karl Ágúst starfað sem uppistandari og veislustjóri. Árið 2015 hélt Spaugstofan upp á 30 ára afmæli sitt með kveðjusýningunni ''Yfir til þín'' á stóra sviði Þjóðleikhússins. Upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar, en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi. Sama árið sýndi RÚV heimildamynd í tíu þáttum um feril Spaugstofunnar undir titlinum ''Þetta er bara spaug ... stofan.'' === Fíflið === Árið 2018 frumsýndi hann fjölskylduleikverkið ''Í skugga Sveins'' og er byggt á verki Matthíasar Jochumssonar um [[Skugga-Sveinn|Skugga-Svein]]. Það var sýnt í [[Gaflaraleikhúsið|Gaflaraleikhúsinu]] 2018. Í viðtali í mars frá 2022 sagði Karl að leiklistarferill hans myndi enda með sýningunni ''Fíflið'' sem var sýnd í [[Tjarnarbíó]]i haustið 2022 í leikstjórn Eyvindar Karlssonar. Hann hugðist þá einbeita sér að rithöfundaferlinum, en í undirbúningi sýningarinnar kom í ljós að hann var með [[heilaæxli]] sem var fjarlægt með skurðaðgerð.<ref name="heilaæxli">{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-04-17-eg-vissi-ekki-ad-eg-vaeri-med-heilaaexli-thegar-eg-byrjadi-ad-vinna-thetta-410459|title=„Ég vissi ekki að ég væri með heilaæxli þegar ég byrjaði að vinna þetta“|author=Júlía Aradóttir|date=17. apríl 2024|website=RÚV}}</ref> Síðan þá hefur hann meðal annars tekið þátt í uppsetningu á nýju leikriti um Harrý og Heimi í [[Þjóðleikhúskjallarinn|Þjóðleikhúskjallaranum]] 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262874937d/klamhundarnir-engu-gleymt|title=Klámhundarnir engu gleymt|author=Símon Birgisson|date=28. apríl 2026|website=Vísir}}</ref> === Þýðingar === Fyrir utan frumsamin leikrit hefur Karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið, þar á meðal ''[[Pétur Gautur|Pétur Gaut]]'' eftir [[Henrik Ibsen]], ''[[Leitt hún skyldi vera skækja]]'' eftir [[John Ford]], ''[[Sporvagninn Girnd]]'' eftir [[Tennessee Williams]] og söngleikina ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'', ''[[Saga úr Vesturbænum]]'', ''[[Galdrakarlinn í Oz]]'', ''[[Rent]]'', ''[[Syngjandi í rigningunni]]'', ''[[Með fullri reisn]]'', ''[[Jesus Christ Superstar]]'' og ''[[Billy Elliot]]''. === Verðlaun === Spaugstofan var margoft tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] og hlaut verðlaunin tvisvar, í annað skiptið sem [[sjónvarpsþáttur ársins]] og í hitt skiptið sem [[skemmtiþáttur ársins]]. Önnur verk Karls hafa oft verið tilnefnd til [[Grímuverðlaunin|Grímuverðlauna]]. Sem dæmi má nefna ''Gosa'' (barnasýning ársins), ''Pétur Gaut'' (vann sýningu ársins) og ''Ómerktan ópus í Cmoll'' (útvarpsleikrit ársins). == Önnur ritverk == Árið 2015 gáfu Undur og stórmerki út bókina ''Aþena, Ohio,'' en það er safn örsagna eftir Karl Ágúst, sem hann skrifaði þegar hann var í námi í Bandaríkjunum á árunum 1992-94. == Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == {| class="wikitable" |+ !Ártal !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |1978 ||''[[Skólaferð]]'' || || |- |1981 ||''[[Útlaginn]]'' || Ingjaldsfíflið || |- |1981 || ''[[Jón Oddur & Jón Bjarni]]'' ||Sundlaugavörður || |- |1983 ||''[[Nýtt líf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- |1984 ||''[[Dalalíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 ||''[[Löggulíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 || ''[[Áramótaskaup 1985]]'' ||Ýmsir || |- |1986 || ''[[Áramótaskaup 1986]]'' ||Ýmsir || |- |1987 ||''[[Tilbury (sjónvarpsmynd)|Tilbury]]'' || || |- |1989 || ''[[89 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1990 || ''[[90 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1991 || ''[[91 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1992 || ''[[92 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1995 ||''[[Einkalíf]]'' ||Bóbó || |- |1995 || ''[[Áramótaskaup 1995]]'' || || |- |1996-1999 || ''[[Enn ein stöðin]]'' ||Ýmsir || |- |2001 || ''[[Áramótaskaup 2001]]'' || || |- |2002-2016 ||''[[Spaugstofan]]'' || || |- |2002 || ''[[Áramótaskaup 2002]]'' ||Björn Bjarnarsson || |- |2003 || ''[[Áramótaskaup 2003]]'' || || |- |2004 || ''[[Áramótaskaup 2004]]'' || || |- |2006 || ''[[Áramótaskaup 2006]]'' || || |- |2011 || ''[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]]'' ||Karl Magnús || |- |2012 || ''[[Áramótaskaup 2012]]'' || || |- |2014 || ''[[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]]'' ||Harry || |- |2015 ||''[[Case]]'' ||Axel || |- |2021 || [[Birta (kvikmynd)|''Birta'']] ||Húsvörður || |- |2022 || ''[[Áramótaskaup 2022]]'' ||Hann sjálfur || |- | 2024 || ''[[IceGuys]] 2'' || Hann sjálfur || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb nafn|nm0880410}} * [http://www.trumba.is/ Vefsíða Karls trumbustjóra]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] [[Flokkur:Íslenskir textahöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Spaugstofan]] {{F|1957}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] qlx4mralvtcnf8za1zqty6jczsyuo2m 1984870 1984868 2026-11-02T23:05:08Z Akigka 183 1984870 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KÁÚ.jpg|thumb|Karl Ágúst Úlfsson árið 2007.]] '''Karl Ágúst Úlfsson''' (f. [[4. nóvember]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leiklist|leikari]], leikstjóri, rithöfundur, textahöfundur, þýðandi og leikskáld. Hann er meðal annars þekktur fyrir að leika hlutverk matsveinsins Daníels í gamanmyndum [[Þráinn Bertelsson|Þráins Bertelssonar]], ''[[Nýtt líf]]'' (1983), ''[[Dalalíf]]'' (1984) og ''[[Löggulíf]]'' (1985); sem meðlimur hóps gamanleikara sem stóð að gerð ''[[Spaugstofan|Spaugstofunnar]]'' (1989 til 2016); og fyrir að leika hlutverk einkaspæjarans Harrýs Rögnvalds í leikritum og kvikmyndum um ''[[Harrý og Heimir|Harrý og Heimi]]''. Hann var útnefndur bæjarlistamaður [[Garðabær|Garðabæjar]] árið 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/200770618068/karl-agust-ulfsson-er-baejarlistamadur-gardabaejar|title=Karl Ágúst Úlfsson er bæjarlistamaður Garðabæjar|author=Jón Hákon Halldórsson|date=18. júní 2007|website=Vísir}}</ref> Karl Ágúst hefur auk þess fengist við þýðingar á skáldsögum og leikritum, gerð kennslubóka í [[lífsleikni]] (ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni Ásdísi Olsen), ritstörf, kennslu og fyrirlestrahald. Hann þýddi meðal annars fyrstu íslensku útgáfu skáldsögunnar ''[[Hobbitinn]]'' eftir J.R.R. Tolkien, ásamt föður sínum, Úlfi Ragnarssyni.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/hobbitinn-jrr-tolkien|title=Hobbitinn - J.R.R. Tolkien|author=Magnús Örn Sigurðsson|date=25. júní 2015|website=RÚV}}</ref> Karl rekur bókaútgáfuna Undur og stórmerki, sem einbeitir sér að útgáfu bóka sem snerta lífsleikni, mannrækt og leitina að lífshamingjunni. Þekktustu útgáfur forlagsins eru ''Meiri hamingja'' eftir [[Tal Ben-Shahar]] og barnabækurnar um ''Bjarnastaðabangsana''. [[Eyvindur Karlsson]] sviðslistamaður er sonur hans.<ref name="heilaæxli" /> == Menntun og kennsla == Karl Ágúst varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Hamrahlíð|Menntaskólanum í Hamrahlíð]] 1977 og lauk námi frá [[Leiklistaskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið 1981. Hann lauk meistaragráðu í [[leikritun]] og [[handritagerð]] við [[Ohio University]] árið 1994.<ref>{{cite web|url=https://leikhusid.is/actors/karl-agust-ulfsson/|title=Karl Ágúst Úlfsson|website=Þjóðleikhúsið|access-date=2.11.2026}}</ref> Fjögur verka hans hafa verið sett á svið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]; ''The Guarding Angel'', ''A Guy Named Al'', ''Body Parts'' og ''The Iceman Is Here''. Meðal leikverka Karls Ágústs sem sýnd hafa verið á Íslandi eru ''Í hvítu myrkri'' ([[Þjóðleikhúsið]]), söngleikirnir ''Fagra veröld'', ''Sól & Máni'' og ''Gosi'' ([[Borgarleikhúsið]]) og ''Ó, þessi þjóð'' ([[Kaffileikhúsið]]), ''Stóllinn hans afa'' sem [[Hafnarfjarðarleikhúsið]] sýndi á vinnustöðum; og sjónvarpsleikritin ''Fyrsta atriði'', ''Æ, æ og Ást í bakaríi''. Karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu, bæði í leikritun og [[skapandi skrif]]um, og meðal annars kennt við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Endurmenntunarstofnun]], [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]], [[Leiklistarskóli BÍL|Leiklistarskóla Bandalags íslenskra leikfélaga]], [[Leiklistarskóli Færeyja|Leiklistarskóla Færeyja]] og [[Mesa State College]] í [[Colorado]]. Auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um [[kímni]], [[hlátur]] og gildi þess að brosa í lífinu. Hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum, meðal annars starfað í stjórn [[Félag íslenskra leikara|Félags íslenskra leikara]] og [[Félag leikskálda og handritshöfunda|Félags leikskálda og handritahöfunda]], auk þess sem hann sat í stjórn [[Rithöfundasamband Íslands|Rithöfundasambands Íslands]] í níu ár. Árið 2007 sótti Karl námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og var iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt með trumbuhringjum á Íslandi, meðal annars í upphafi [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabyltingarinnar]] 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/10/15/trommuhringur_a_ingolfstorgi/|title=Trommað til vellíðunar|author=Dagur Gunnarsson|date=15.10.2008|website=Mbl.is}}</ref> Í samvinnu við Ásdísi Olsen, fyrrverandi eiginkonu sína, skrifaði Karl bækurnar ''Ég er bara ég'', ''Kynlega klippt og skorið'' og ''Kynlíf'', en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla. Árið 2007 hlutu þau Ásdís [[Íslensku menntaverðlaunin]] fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar. == Leikritunarferill == Ásamt félögum sínum [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] og [[Sigurður Sigurjónsson|Sigurði Sigurjónssyni]] samdi Karl Ágúst útvarpsleikritið ''[[Harrý og Heimir]] - Með öðrum morðum'' og söngleikina ''Gulleyjuna'' og ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' ásamt Sigurði. Þeir félagarnir Karl, Örn og Sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar ''[[Harry og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]''. === Spaugstofan === Karl er líklega best þekktur sem einn höfunda, leikstjóra og leikara í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]] sem hann stofnaði árið 1985 ásamt Erni Árnasyni, Sigurði Sigurjónssyni, [[Randver Þorláksson|Randver Þorlákssyni]] og [[Laddi|Þórhalli Sigurðssyni]]. Fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á RÚV og útvarpsþættir af ýmsu tagi. Árið 1989 hófu þeir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu. Þættirnir báru ýmis nöfn, hétu ýmist ''89 á stöðinni'', ''90 á Stöðinni'', ''91 á Stöðinni'' osfrv. og síðan ''Stöðvarvík'', ''Enn ein Stöðin'' og loks ''Spaugstofan''. Þeir héldu óskertum vinsældum allt fram á vorið 2010. Haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á [[Stöð 2]] þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur. Með Spaugstofunni skapaði Karl Ágúst margar ódauðlegar persónur eins og nirfilinn Silla, Geir löggu og Steindór leigubílstjóra í 25 ár. Spaugstofan fór líka um landið með sýningarnar ''Í gegnum grínmúrinn'', ''Spaugstofan á fleygiferð'' og ''Enn einn hringurinn'', en auk þess hefur Karl Ágúst starfað sem uppistandari og veislustjóri. Árið 2015 hélt Spaugstofan upp á 30 ára afmæli sitt með kveðjusýningunni ''Yfir til þín'' á stóra sviði Þjóðleikhússins. Upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar, en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi. Sama árið sýndi RÚV heimildamynd í tíu þáttum um feril Spaugstofunnar undir titlinum ''Þetta er bara spaug ... stofan.'' === Fíflið === Árið 2018 frumsýndi hann fjölskylduleikverkið ''Í skugga Sveins'' og er byggt á verki Matthíasar Jochumssonar um [[Skugga-Sveinn|Skugga-Svein]]. Það var sýnt í [[Gaflaraleikhúsið|Gaflaraleikhúsinu]] 2018. Í viðtali í mars frá 2022 sagði Karl að leiklistarferill hans myndi enda með sýningunni ''Fíflið'' sem var sýnd í [[Tjarnarbíó]]i haustið 2022 í leikstjórn Eyvindar Karlssonar. Hann hugðist þá einbeita sér að rithöfundaferlinum, en í undirbúningi sýningarinnar kom í ljós að hann var með [[heilaæxli]] sem var fjarlægt með skurðaðgerð.<ref name="heilaæxli">{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-04-17-eg-vissi-ekki-ad-eg-vaeri-med-heilaaexli-thegar-eg-byrjadi-ad-vinna-thetta-410459|title=„Ég vissi ekki að ég væri með heilaæxli þegar ég byrjaði að vinna þetta“|author=Júlía Aradóttir|date=17. apríl 2024|website=RÚV}}</ref> Síðan þá hefur hann meðal annars tekið þátt í uppsetningu á nýju leikriti um Harrý og Heimi í [[Þjóðleikhúskjallarinn|Þjóðleikhúskjallaranum]] 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262874937d/klamhundarnir-engu-gleymt|title=Klámhundarnir engu gleymt|author=Símon Birgisson|date=28. apríl 2026|website=Vísir}}</ref> === Þýðingar === Fyrir utan frumsamin leikrit hefur Karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið, þar á meðal ''[[Pétur Gautur|Pétur Gaut]]'' eftir [[Henrik Ibsen]], ''[[Leitt hún skyldi vera skækja]]'' eftir [[John Ford]], ''[[Sporvagninn Girnd]]'' eftir [[Tennessee Williams]] og söngleikina ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'', ''[[Saga úr Vesturbænum]]'', ''[[Galdrakarlinn í Oz]]'', ''[[Rent]]'', ''[[Syngjandi í rigningunni]]'', ''[[Með fullri reisn]]'', ''[[Jesus Christ Superstar]]'' og ''[[Billy Elliot]]''. === Verðlaun === Spaugstofan var margoft tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] og hlaut verðlaunin tvisvar, í annað skiptið sem [[sjónvarpsþáttur ársins]] og í hitt skiptið sem [[skemmtiþáttur ársins]]. Önnur verk Karls hafa oft verið tilnefnd til [[Grímuverðlaunin|Grímuverðlauna]]. Sem dæmi má nefna ''Gosa'' (barnasýning ársins), ''Pétur Gaut'' (vann sýningu ársins) og ''Ómerktan ópus í Cmoll'' (útvarpsleikrit ársins). == Önnur ritverk == Árið 2015 gáfu Undur og stórmerki út bókina ''Aþena, Ohio,'' en það er safn örsagna eftir Karl Ágúst, sem hann skrifaði þegar hann var í námi í Bandaríkjunum á árunum 1992-94. == Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == {| class="wikitable" |+ !Ártal !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |1978 ||''[[Skólaferð]]'' || || |- |1981 ||''[[Útlaginn]]'' || Ingjaldsfíflið || |- |1981 || ''[[Jón Oddur & Jón Bjarni]]'' ||Sundlaugavörður || |- |1983 ||''[[Nýtt líf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- |1984 ||''[[Dalalíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 ||''[[Löggulíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 || ''[[Áramótaskaup 1985]]'' ||Ýmsir || |- |1986 || ''[[Áramótaskaup 1986]]'' ||Ýmsir || |- |1987 ||''[[Tilbury (sjónvarpsmynd)|Tilbury]]'' || || |- |1989 || ''[[89 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1990 || ''[[90 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1991 || ''[[91 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1992 || ''[[92 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1995 ||''[[Einkalíf]]'' ||Bóbó || |- |1995 || ''[[Áramótaskaup 1995]]'' || || |- |1996-1999 || ''[[Enn ein stöðin]]'' ||Ýmsir || |- |2001 || ''[[Áramótaskaup 2001]]'' || || |- |2002-2016 ||''[[Spaugstofan]]'' || || |- |2002 || ''[[Áramótaskaup 2002]]'' ||Björn Bjarnarsson || |- |2003 || ''[[Áramótaskaup 2003]]'' || || |- |2004 || ''[[Áramótaskaup 2004]]'' || || |- |2006 || ''[[Áramótaskaup 2006]]'' || || |- |2011 || ''[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]]'' ||Karl Magnús || |- |2012 || ''[[Áramótaskaup 2012]]'' || || |- |2014 || ''[[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]]'' ||Harry || |- |2015 ||''[[Case]]'' ||Axel || |- |2021 || [[Birta (kvikmynd)|''Birta'']] ||Húsvörður || |- |2022 || ''[[Áramótaskaup 2022]]'' ||Hann sjálfur || |- | 2024 || ''[[IceGuys]] 2'' || Hann sjálfur || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb nafn|nm0880410}} * [http://www.trumba.is/ Vefsíða Karls trumbustjóra]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] [[Flokkur:Íslenskir textahöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Spaugstofan]] {{F|1957}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] 24iuop8hcbac1flqvwdgnwen6oqi67e 1984873 1984870 2026-11-02T23:12:53Z Akigka 183 /* Spaugstofan */ 1984873 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KÁÚ.jpg|thumb|Karl Ágúst Úlfsson árið 2007.]] '''Karl Ágúst Úlfsson''' (f. [[4. nóvember]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leiklist|leikari]], leikstjóri, rithöfundur, textahöfundur, þýðandi og leikskáld. Hann er meðal annars þekktur fyrir að leika hlutverk matsveinsins Daníels í gamanmyndum [[Þráinn Bertelsson|Þráins Bertelssonar]], ''[[Nýtt líf]]'' (1983), ''[[Dalalíf]]'' (1984) og ''[[Löggulíf]]'' (1985); sem meðlimur hóps gamanleikara sem stóð að gerð ''[[Spaugstofan|Spaugstofunnar]]'' (1989 til 2016); og fyrir að leika hlutverk einkaspæjarans Harrýs Rögnvalds í leikritum og kvikmyndum um ''[[Harrý og Heimir|Harrý og Heimi]]''. Hann var útnefndur bæjarlistamaður [[Garðabær|Garðabæjar]] árið 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/200770618068/karl-agust-ulfsson-er-baejarlistamadur-gardabaejar|title=Karl Ágúst Úlfsson er bæjarlistamaður Garðabæjar|author=Jón Hákon Halldórsson|date=18. júní 2007|website=Vísir}}</ref> Karl Ágúst hefur auk þess fengist við þýðingar á skáldsögum og leikritum, gerð kennslubóka í [[lífsleikni]] (ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni Ásdísi Olsen), ritstörf, kennslu og fyrirlestrahald. Hann þýddi meðal annars fyrstu íslensku útgáfu skáldsögunnar ''[[Hobbitinn]]'' eftir J.R.R. Tolkien, ásamt föður sínum, Úlfi Ragnarssyni.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/hobbitinn-jrr-tolkien|title=Hobbitinn - J.R.R. Tolkien|author=Magnús Örn Sigurðsson|date=25. júní 2015|website=RÚV}}</ref> Karl rekur bókaútgáfuna Undur og stórmerki, sem einbeitir sér að útgáfu bóka sem snerta lífsleikni, mannrækt og leitina að lífshamingjunni. Þekktustu útgáfur forlagsins eru ''Meiri hamingja'' eftir [[Tal Ben-Shahar]] og barnabækurnar um ''Bjarnastaðabangsana''. [[Eyvindur Karlsson]] sviðslistamaður er sonur hans.<ref name="heilaæxli" /> == Menntun og kennsla == Karl Ágúst varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Hamrahlíð|Menntaskólanum í Hamrahlíð]] 1977 og lauk námi frá [[Leiklistaskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið 1981. Hann lauk meistaragráðu í [[leikritun]] og [[handritagerð]] við [[Ohio University]] árið 1994.<ref>{{cite web|url=https://leikhusid.is/actors/karl-agust-ulfsson/|title=Karl Ágúst Úlfsson|website=Þjóðleikhúsið|access-date=2.11.2026}}</ref> Fjögur verka hans hafa verið sett á svið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]; ''The Guarding Angel'', ''A Guy Named Al'', ''Body Parts'' og ''The Iceman Is Here''. Meðal leikverka Karls Ágústs sem sýnd hafa verið á Íslandi eru ''Í hvítu myrkri'' ([[Þjóðleikhúsið]]), söngleikirnir ''Fagra veröld'', ''Sól & Máni'' og ''Gosi'' ([[Borgarleikhúsið]]) og ''Ó, þessi þjóð'' ([[Kaffileikhúsið]]), ''Stóllinn hans afa'' sem [[Hafnarfjarðarleikhúsið]] sýndi á vinnustöðum; og sjónvarpsleikritin ''Fyrsta atriði'', ''Æ, æ og Ást í bakaríi''. Karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu, bæði í leikritun og [[skapandi skrif]]um, og meðal annars kennt við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Endurmenntunarstofnun]], [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]], [[Leiklistarskóli BÍL|Leiklistarskóla Bandalags íslenskra leikfélaga]], [[Leiklistarskóli Færeyja|Leiklistarskóla Færeyja]] og [[Mesa State College]] í [[Colorado]]. Auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um [[kímni]], [[hlátur]] og gildi þess að brosa í lífinu. Hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum, meðal annars starfað í stjórn [[Félag íslenskra leikara|Félags íslenskra leikara]] og [[Félag leikskálda og handritshöfunda|Félags leikskálda og handritahöfunda]], auk þess sem hann sat í stjórn [[Rithöfundasamband Íslands|Rithöfundasambands Íslands]] í níu ár. Árið 2007 sótti Karl námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og var iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt með trumbuhringjum á Íslandi, meðal annars í upphafi [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabyltingarinnar]] 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/10/15/trommuhringur_a_ingolfstorgi/|title=Trommað til vellíðunar|author=Dagur Gunnarsson|date=15.10.2008|website=Mbl.is}}</ref> Í samvinnu við Ásdísi Olsen, fyrrverandi eiginkonu sína, skrifaði Karl bækurnar ''Ég er bara ég'', ''Kynlega klippt og skorið'' og ''Kynlíf'', en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla. Árið 2007 hlutu þau Ásdís [[Íslensku menntaverðlaunin]] fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar. == Leikritunarferill == Ásamt félögum sínum [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] og [[Sigurður Sigurjónsson|Sigurði Sigurjónssyni]] samdi Karl Ágúst útvarpsleikritið ''[[Harrý og Heimir]] - Með öðrum morðum'' og söngleikina ''Gulleyjuna'' og ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' ásamt Sigurði. Þeir félagarnir Karl, Örn og Sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar ''[[Harry og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]''. === Spaugstofan === Karl er líklega best þekktur sem einn höfunda, leikstjóra og leikara í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]] sem hann stofnaði árið 1985 ásamt Erni Árnasyni, Sigurði Sigurjónssyni, [[Randver Þorláksson|Randver Þorlákssyni]] og [[Laddi|Þórhalli Sigurðssyni]]; en [[Pálmi Gestsson]] kom brátt inn í hópinn í stað Þórhalls. Fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á RÚV og útvarpsþættir af ýmsu tagi. Árið 1989 hófu þeir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu. Þættirnir báru ýmis nöfn, hétu ýmist ''89 á stöðinni'', ''90 á Stöðinni'', ''91 á Stöðinni'' osfrv. og síðan ''Stöðvarvík'', ''Enn ein Stöðin'' og loks ''Spaugstofan''. Þeir héldu óskertum vinsældum allt fram á vorið 2010. Haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á [[Stöð 2]] þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur. Með Spaugstofunni skapaði Karl Ágúst margar ódauðlegar persónur eins og nirfilinn Silla, Geir löggu og Steindór leigubílstjóra í 25 ár. Spaugstofan fór líka um landið með sýningarnar ''Í gegnum grínmúrinn'', ''Spaugstofan á fleygiferð'' og ''Enn einn hringurinn'', en auk þess hefur Karl Ágúst starfað sem uppistandari og veislustjóri. Árið 2015 hélt Spaugstofan upp á 30 ára afmæli sitt með kveðjusýningunni ''Yfir til þín'' á stóra sviði Þjóðleikhússins. Upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar, en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi. Sama árið sýndi RÚV heimildamynd í tíu þáttum um feril Spaugstofunnar undir titlinum ''Þetta er bara spaug ... stofan.'' === Fíflið === Árið 2018 frumsýndi hann fjölskylduleikverkið ''Í skugga Sveins'' og er byggt á verki Matthíasar Jochumssonar um [[Skugga-Sveinn|Skugga-Svein]]. Það var sýnt í [[Gaflaraleikhúsið|Gaflaraleikhúsinu]] 2018. Í viðtali í mars frá 2022 sagði Karl að leiklistarferill hans myndi enda með sýningunni ''Fíflið'' sem var sýnd í [[Tjarnarbíó]]i haustið 2022 í leikstjórn Eyvindar Karlssonar. Hann hugðist þá einbeita sér að rithöfundaferlinum, en í undirbúningi sýningarinnar kom í ljós að hann var með [[heilaæxli]] sem var fjarlægt með skurðaðgerð.<ref name="heilaæxli">{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-04-17-eg-vissi-ekki-ad-eg-vaeri-med-heilaaexli-thegar-eg-byrjadi-ad-vinna-thetta-410459|title=„Ég vissi ekki að ég væri með heilaæxli þegar ég byrjaði að vinna þetta“|author=Júlía Aradóttir|date=17. apríl 2024|website=RÚV}}</ref> Síðan þá hefur hann meðal annars tekið þátt í uppsetningu á nýju leikriti um Harrý og Heimi í [[Þjóðleikhúskjallarinn|Þjóðleikhúskjallaranum]] 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262874937d/klamhundarnir-engu-gleymt|title=Klámhundarnir engu gleymt|author=Símon Birgisson|date=28. apríl 2026|website=Vísir}}</ref> === Þýðingar === Fyrir utan frumsamin leikrit hefur Karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið, þar á meðal ''[[Pétur Gautur|Pétur Gaut]]'' eftir [[Henrik Ibsen]], ''[[Leitt hún skyldi vera skækja]]'' eftir [[John Ford]], ''[[Sporvagninn Girnd]]'' eftir [[Tennessee Williams]] og söngleikina ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'', ''[[Saga úr Vesturbænum]]'', ''[[Galdrakarlinn í Oz]]'', ''[[Rent]]'', ''[[Syngjandi í rigningunni]]'', ''[[Með fullri reisn]]'', ''[[Jesus Christ Superstar]]'' og ''[[Billy Elliot]]''. === Verðlaun === Spaugstofan var margoft tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] og hlaut verðlaunin tvisvar, í annað skiptið sem [[sjónvarpsþáttur ársins]] og í hitt skiptið sem [[skemmtiþáttur ársins]]. Önnur verk Karls hafa oft verið tilnefnd til [[Grímuverðlaunin|Grímuverðlauna]]. Sem dæmi má nefna ''Gosa'' (barnasýning ársins), ''Pétur Gaut'' (vann sýningu ársins) og ''Ómerktan ópus í Cmoll'' (útvarpsleikrit ársins). == Önnur ritverk == Árið 2015 gáfu Undur og stórmerki út bókina ''Aþena, Ohio,'' en það er safn örsagna eftir Karl Ágúst, sem hann skrifaði þegar hann var í námi í Bandaríkjunum á árunum 1992-94. == Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == {| class="wikitable" |+ !Ártal !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |1978 ||''[[Skólaferð]]'' || || |- |1981 ||''[[Útlaginn]]'' || Ingjaldsfíflið || |- |1981 || ''[[Jón Oddur & Jón Bjarni]]'' ||Sundlaugavörður || |- |1983 ||''[[Nýtt líf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- |1984 ||''[[Dalalíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 ||''[[Löggulíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 || ''[[Áramótaskaup 1985]]'' ||Ýmsir || |- |1986 || ''[[Áramótaskaup 1986]]'' ||Ýmsir || |- |1987 ||''[[Tilbury (sjónvarpsmynd)|Tilbury]]'' || || |- |1989 || ''[[89 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1990 || ''[[90 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1991 || ''[[91 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1992 || ''[[92 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1995 ||''[[Einkalíf]]'' ||Bóbó || |- |1995 || ''[[Áramótaskaup 1995]]'' || || |- |1996-1999 || ''[[Enn ein stöðin]]'' ||Ýmsir || |- |2001 || ''[[Áramótaskaup 2001]]'' || || |- |2002-2016 ||''[[Spaugstofan]]'' || || |- |2002 || ''[[Áramótaskaup 2002]]'' ||Björn Bjarnarsson || |- |2003 || ''[[Áramótaskaup 2003]]'' || || |- |2004 || ''[[Áramótaskaup 2004]]'' || || |- |2006 || ''[[Áramótaskaup 2006]]'' || || |- |2011 || ''[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]]'' ||Karl Magnús || |- |2012 || ''[[Áramótaskaup 2012]]'' || || |- |2014 || ''[[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]]'' ||Harry || |- |2015 ||''[[Case]]'' ||Axel || |- |2021 || [[Birta (kvikmynd)|''Birta'']] ||Húsvörður || |- |2022 || ''[[Áramótaskaup 2022]]'' ||Hann sjálfur || |- | 2024 || ''[[IceGuys]] 2'' || Hann sjálfur || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb nafn|nm0880410}} * [http://www.trumba.is/ Vefsíða Karls trumbustjóra]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] [[Flokkur:Íslenskir textahöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Spaugstofan]] {{F|1957}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] lbn0am8un4xri5sspu006cfniccjvig 1984874 1984873 2026-11-02T23:22:21Z Akigka 183 /* Tenglar */ 1984874 wikitext text/x-wiki [[Mynd:KÁÚ.jpg|thumb|Karl Ágúst Úlfsson árið 2007.]] '''Karl Ágúst Úlfsson''' (f. [[4. nóvember]] [[1957]]) er [[Ísland|íslenskur]] [[leiklist|leikari]], leikstjóri, rithöfundur, textahöfundur, þýðandi og leikskáld. Hann er meðal annars þekktur fyrir að leika hlutverk matsveinsins Daníels í gamanmyndum [[Þráinn Bertelsson|Þráins Bertelssonar]], ''[[Nýtt líf]]'' (1983), ''[[Dalalíf]]'' (1984) og ''[[Löggulíf]]'' (1985); sem meðlimur hóps gamanleikara sem stóð að gerð ''[[Spaugstofan|Spaugstofunnar]]'' (1989 til 2016); og fyrir að leika hlutverk einkaspæjarans Harrýs Rögnvalds í leikritum og kvikmyndum um ''[[Harrý og Heimir|Harrý og Heimi]]''. Hann var útnefndur bæjarlistamaður [[Garðabær|Garðabæjar]] árið 2007.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/200770618068/karl-agust-ulfsson-er-baejarlistamadur-gardabaejar|title=Karl Ágúst Úlfsson er bæjarlistamaður Garðabæjar|author=Jón Hákon Halldórsson|date=18. júní 2007|website=Vísir}}</ref> Karl Ágúst hefur auk þess fengist við þýðingar á skáldsögum og leikritum, gerð kennslubóka í [[lífsleikni]] (ásamt fyrrverandi eiginkonu sinni Ásdísi Olsen), ritstörf, kennslu og fyrirlestrahald. Hann þýddi meðal annars fyrstu íslensku útgáfu skáldsögunnar ''[[Hobbitinn]]'' eftir J.R.R. Tolkien, ásamt föður sínum, Úlfi Ragnarssyni.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/hobbitinn-jrr-tolkien|title=Hobbitinn - J.R.R. Tolkien|author=Magnús Örn Sigurðsson|date=25. júní 2015|website=RÚV}}</ref> Karl rekur bókaútgáfuna Undur og stórmerki, sem einbeitir sér að útgáfu bóka sem snerta lífsleikni, mannrækt og leitina að lífshamingjunni. Þekktustu útgáfur forlagsins eru ''Meiri hamingja'' eftir [[Tal Ben-Shahar]] og barnabækurnar um ''Bjarnastaðabangsana''. [[Eyvindur Karlsson]] sviðslistamaður er sonur hans.<ref name="heilaæxli" /> == Menntun og kennsla == Karl Ágúst varð stúdent frá [[Menntaskólinn í Hamrahlíð|Menntaskólanum í Hamrahlíð]] 1977 og lauk námi frá [[Leiklistaskóli Íslands|Leiklistarskóla Íslands]] árið 1981. Hann lauk meistaragráðu í [[leikritun]] og [[handritagerð]] við [[Ohio University]] árið 1994.<ref>{{cite web|url=https://leikhusid.is/actors/karl-agust-ulfsson/|title=Karl Ágúst Úlfsson|website=Þjóðleikhúsið|access-date=2.11.2026}}</ref> Fjögur verka hans hafa verið sett á svið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]; ''The Guarding Angel'', ''A Guy Named Al'', ''Body Parts'' og ''The Iceman Is Here''. Meðal leikverka Karls Ágústs sem sýnd hafa verið á Íslandi eru ''Í hvítu myrkri'' ([[Þjóðleikhúsið]]), söngleikirnir ''Fagra veröld'', ''Sól & Máni'' og ''Gosi'' ([[Borgarleikhúsið]]) og ''Ó, þessi þjóð'' ([[Kaffileikhúsið]]), ''Stóllinn hans afa'' sem [[Hafnarfjarðarleikhúsið]] sýndi á vinnustöðum; og sjónvarpsleikritin ''Fyrsta atriði'', ''Æ, æ og Ást í bakaríi''. Karl hefur einnig lagt nokkra stund á kennslu, bæði í leikritun og [[skapandi skrif]]um, og meðal annars kennt við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]], [[Endurmenntunarstofnun]], [[Listaháskóli Íslands|Listaháskóla Íslands]], [[Leiklistarskóli BÍL|Leiklistarskóla Bandalags íslenskra leikfélaga]], [[Leiklistarskóli Færeyja|Leiklistarskóla Færeyja]] og [[Mesa State College]] í [[Colorado]]. Auk þess hefur hann flutt fjölda fyrirlestra um [[kímni]], [[hlátur]] og gildi þess að brosa í lífinu. Hann hefur einnig verið virkur í félagsstörfum, meðal annars starfað í stjórn [[Félag íslenskra leikara|Félags íslenskra leikara]] og [[Félag leikskálda og handritshöfunda|Félags leikskálda og handritahöfunda]], auk þess sem hann sat í stjórn [[Rithöfundasamband Íslands|Rithöfundasambands Íslands]] í níu ár. Árið 2007 sótti Karl námskeið í trommuleik og afríkutöktum víða um heim og var iðinn við að kynna þetta nýjasta áhugamál sitt með trumbuhringjum á Íslandi, meðal annars í upphafi [[Búsáhaldabyltingin|Búsáhaldabyltingarinnar]] 2008.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2008/10/15/trommuhringur_a_ingolfstorgi/|title=Trommað til vellíðunar|author=Dagur Gunnarsson|date=15.10.2008|website=Mbl.is}}</ref> Í samvinnu við Ásdísi Olsen, fyrrverandi eiginkonu sína, skrifaði Karl bækurnar ''Ég er bara ég'', ''Kynlega klippt og skorið'' og ''Kynlíf'', en þær eru kennslubækur í lífsleikni fyrir efri deildir grunnskóla. Árið 2007 hlutu þau Ásdís [[Íslensku menntaverðlaunin]] fyrir brautryðjendastarf á sviði námsefnisgerðar. == Leikritunarferill == Ásamt félögum sínum [[Örn Árnason|Erni Árnasyni]] og [[Sigurður Sigurjónsson|Sigurði Sigurjónssyni]] samdi Karl Ágúst útvarpsleikritið ''[[Harrý og Heimir]] - Með öðrum morðum'' og söngleikina ''Gulleyjuna'' og ''Umhverfis jörðina á 80 dögum'' ásamt Sigurði. Þeir félagarnir Karl, Örn og Sigurður sömdu einnig handrit kvikmyndarinnar ''[[Harry og Heimir: Morð eru til alls fyrst]]''. === Spaugstofan === Karl er líklega best þekktur sem einn höfunda, leikstjóra og leikara í [[Spaugstofan|Spaugstofunni]] sem hann stofnaði árið 1985 ásamt Erni Árnasyni, Sigurði Sigurjónssyni, [[Randver Þorláksson|Randver Þorlákssyni]] og [[Laddi|Þórhalli Sigurðssyni]]; en [[Pálmi Gestsson]] kom brátt inn í hópinn í stað Þórhalls. Fyrstu verkefni hópsins voru tvö áramótaskaup á RÚV og útvarpsþættir af ýmsu tagi. Árið 1989 hófu þeir að senda út vikulega sjónvarpsþætti sem fljótlega urðu vinsælasta sjónvarpsefni íslenskrar sjónvarpssögu. Þættirnir báru ýmis nöfn, hétu ýmist ''89 á stöðinni'', ''90 á Stöðinni'', ''91 á Stöðinni'' osfrv. og síðan ''Stöðvarvík'', ''Enn ein Stöðin'' og loks ''Spaugstofan''. Þeir héldu óskertum vinsældum allt fram á vorið 2010. Haustið eftir var framleiðslu þeirra haldið áfram á [[Stöð 2]] þar sem þeir voru sýndir í fjóra vetur. Með Spaugstofunni skapaði Karl Ágúst margar ódauðlegar persónur eins og nirfilinn Silla, Geir löggu og Steindór leigubílstjóra í 25 ár. Spaugstofan fór líka um landið með sýningarnar ''Í gegnum grínmúrinn'', ''Spaugstofan á fleygiferð'' og ''Enn einn hringurinn'', en auk þess hefur Karl Ágúst starfað sem uppistandari og veislustjóri. Árið 2015 hélt Spaugstofan upp á 30 ára afmæli sitt með kveðjusýningunni ''Yfir til þín'' á stóra sviði Þjóðleikhússins. Upphaflega var ætlunin að sýna tvær til fjórar sýningar, en á endanum urðu þær um það bil þrjátíu fyrir fullu húsi. Sama árið sýndi RÚV heimildamynd í tíu þáttum um feril Spaugstofunnar undir titlinum ''Þetta er bara spaug ... stofan.'' === Fíflið === Árið 2018 frumsýndi hann fjölskylduleikverkið ''Í skugga Sveins'' og er byggt á verki Matthíasar Jochumssonar um [[Skugga-Sveinn|Skugga-Svein]]. Það var sýnt í [[Gaflaraleikhúsið|Gaflaraleikhúsinu]] 2018. Í viðtali í mars frá 2022 sagði Karl að leiklistarferill hans myndi enda með sýningunni ''Fíflið'' sem var sýnd í [[Tjarnarbíó]]i haustið 2022 í leikstjórn Eyvindar Karlssonar. Hann hugðist þá einbeita sér að rithöfundaferlinum, en í undirbúningi sýningarinnar kom í ljós að hann var með [[heilaæxli]] sem var fjarlægt með skurðaðgerð.<ref name="heilaæxli">{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/menning-og-daegurmal/2024-04-17-eg-vissi-ekki-ad-eg-vaeri-med-heilaaexli-thegar-eg-byrjadi-ad-vinna-thetta-410459|title=„Ég vissi ekki að ég væri með heilaæxli þegar ég byrjaði að vinna þetta“|author=Júlía Aradóttir|date=17. apríl 2024|website=RÚV}}</ref> Síðan þá hefur hann meðal annars tekið þátt í uppsetningu á nýju leikriti um Harrý og Heimi í [[Þjóðleikhúskjallarinn|Þjóðleikhúskjallaranum]] 2026.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20262874937d/klamhundarnir-engu-gleymt|title=Klámhundarnir engu gleymt|author=Símon Birgisson|date=28. apríl 2026|website=Vísir}}</ref> === Þýðingar === Fyrir utan frumsamin leikrit hefur Karl þýtt yfir fjörutíu leikverk fyrir útvarp og leiksvið, þar á meðal ''[[Pétur Gautur|Pétur Gaut]]'' eftir [[Henrik Ibsen]], ''[[Leitt hún skyldi vera skækja]]'' eftir [[John Ford]], ''[[Sporvagninn Girnd]]'' eftir [[Tennessee Williams]] og söngleikina ''[[Kabarett (söngleikur)|Kabarett]]'', ''[[Saga úr Vesturbænum]]'', ''[[Galdrakarlinn í Oz]]'', ''[[Rent]]'', ''[[Syngjandi í rigningunni]]'', ''[[Með fullri reisn]]'', ''[[Jesus Christ Superstar]]'' og ''[[Billy Elliot]]''. === Verðlaun === Spaugstofan var margoft tilnefnd til [[Edduverðlaunin|Edduverðlauna]] og hlaut verðlaunin tvisvar, í annað skiptið sem [[sjónvarpsþáttur ársins]] og í hitt skiptið sem [[skemmtiþáttur ársins]]. Önnur verk Karls hafa oft verið tilnefnd til [[Grímuverðlaunin|Grímuverðlauna]]. Sem dæmi má nefna ''Gosa'' (barnasýning ársins), ''Pétur Gaut'' (vann sýningu ársins) og ''Ómerktan ópus í Cmoll'' (útvarpsleikrit ársins). == Önnur ritverk == Árið 2015 gáfu Undur og stórmerki út bókina ''Aþena, Ohio,'' en það er safn örsagna eftir Karl Ágúst, sem hann skrifaði þegar hann var í námi í Bandaríkjunum á árunum 1992-94. == Ferill í íslenskum kvikmyndum og sjónvarpsþáttum == {| class="wikitable" |+ !Ártal !Kvikmynd/Þáttur !Hlutverk !Athugasemdir og verðlaun |- |1978 ||''[[Skólaferð]]'' || || |- |1981 ||''[[Útlaginn]]'' || Ingjaldsfíflið || |- |1981 || ''[[Jón Oddur & Jón Bjarni]]'' ||Sundlaugavörður || |- |1983 ||''[[Nýtt líf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- |1984 ||''[[Dalalíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 ||''[[Löggulíf]]'' ||Daníel Ólafsson || |- | 1985 || ''[[Áramótaskaup 1985]]'' ||Ýmsir || |- |1986 || ''[[Áramótaskaup 1986]]'' ||Ýmsir || |- |1987 ||''[[Tilbury (sjónvarpsmynd)|Tilbury]]'' || || |- |1989 || ''[[89 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1990 || ''[[90 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1991 || ''[[91 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1992 || ''[[92 á stöðinni]]'' ||Ýmsir || |- |1995 ||''[[Einkalíf]]'' ||Bóbó || |- |1995 || ''[[Áramótaskaup 1995]]'' || || |- |1996-1999 || ''[[Enn ein stöðin]]'' ||Ýmsir || |- |2001 || ''[[Áramótaskaup 2001]]'' || || |- |2002-2016 ||''[[Spaugstofan]]'' || || |- |2002 || ''[[Áramótaskaup 2002]]'' ||Björn Bjarnarsson || |- |2003 || ''[[Áramótaskaup 2003]]'' || || |- |2004 || ''[[Áramótaskaup 2004]]'' || || |- |2006 || ''[[Áramótaskaup 2006]]'' || || |- |2011 || ''[[Heimsendir (sjónvarpsþættir)|Heimsendir]]'' ||Karl Magnús || |- |2012 || ''[[Áramótaskaup 2012]]'' || || |- |2014 || ''[[Harry & Heimir: Morð eru til alls fyrst]]'' ||Harry || |- |2015 ||''[[Case]]'' ||Axel || |- |2021 || [[Birta (kvikmynd)|''Birta'']] ||Húsvörður || |- |2022 || ''[[Áramótaskaup 2022]]'' ||Hann sjálfur || |- | 2024 || ''[[IceGuys]] 2'' || Hann sjálfur || |} == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{imdb nafn|nm0880410}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir þýðendur]] [[Flokkur:Íslensk leikskáld]] [[Flokkur:Íslenskir textahöfundar]] [[Flokkur:Íslenskir rithöfundar]] [[Flokkur:Spaugstofan]] {{F|1957}} [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum við Hamrahlíð]] 833s6udfar7voeh09osd90ag7ke51qq 0 1586 1984838 1977122 2026-11-02T16:18:42Z Berserkur 10188 /* Fædd */ 1984838 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''1973''' ('''MCMLXXIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var 73. ár 20. aldar og hófst á [[mánudagur|mánudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]]. == Atburðir == ===Janúar=== * [[janúar]] - Hljómsveitin [[Kiss]] var stofnuð í [[New York-borg]]. * [[1. janúar]] - [[Danmörk]], [[Írska lýðveldið]] og [[Bretland]] urðu aðilar að [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]]. * [[22. janúar]] - Flugvél frá [[Royal Jordanian]] fórst við [[Kano]] í [[Nígería|Nígeríu]]. 176 manns létust í slysinu. * [[23. janúar]] - Eldgos braust út á [[Heimaey]]. * [[27. janúar]] - Beinni þátttöku [[Bandaríkjaher]]s í [[Víetnamstríðið|Víetnamstríðinu]] lauk með [[Friðarsamningarnir í París|friðarsamningum í París]]. * [[31. janúar]] - [[Bláfjallafólkvangur]] var stofnaður. ===Febrúar=== * [[Watergate-nefndin]] var sett á stofn af [[Bandaríkjaþing]]i. * [[6. febrúar]] - Bygging [[CN-turninn|CN-turnsins]] hófst í [[Torontó]] í [[Kanada]]. * [[11. febrúar]] - Fyrstu bandarísku stríðsfangarnir í [[Víetnam]] voru látnir lausir. * [[11. febrúar]] - Ellefu fórust þegar ''[[Sjöstjarnan KE 8]]'' sökk undan [[Dyrhólaey]]. * [[11. febrúar]] - Kvikmyndin ''[[Brekkukotsannáll (kvikmynd)|Brekkukotsannáll]]'' var frumsýnd í [[Ríkissjónvarpið|Ríkissjónvarpinu]]. * [[21. febrúar]] - Ísraelsk herflugvél skaut niður líbíska farþegavél yfir [[Sínaískagi|Sínaískaga]]. 101 maður lést. * [[27. febrúar]] - [[American Indian Movement]] hertók [[Wounded Knee]] á [[Pine Ridge-verndarsvæðið|Pine Ridge-verndarsvæðinu]] í [[Suður-Dakóta]]. * [[28. febrúar]] - Stangveiðifélagið [[Ármenn]] var stofnað. ===Mars=== * [[1. mars]] - Palestínsku hryðjuverkasamtökin [[Svarti september]] gerðu árás á sendiráð [[Sádí-Arabía|Sádí-Arabíu]] og tóku þrjá vestræna diplómata af lífi. * [[8. mars]] - [[IRA]] stóð fyrir sprengjutilræðum í [[Whitehall]] og [[Old Bailey]] í [[London]]. * [[8. mars]] - Íbúar [[Norður-Írland]]s kusu að vera áfram hluti af [[Bretland]]i. Írskir þjóðernissinnar hvöttu fólk til að sniðganga kosningarnar. * [[21. mars]] - Í [[Danmörk]]u slitnaði upp úr kjarasamningum og 750.000 verkamenn hófu [[verkfall]]. * [[24. mars]] - [[Kjarvalsstaðir]] í [[Reykjavík]] voru vígðir. * [[24. mars]] - Hljómplata [[Pink Floyd]], ''[[Dark Side of the Moon]]'', kom út í Bretlandi. * [[29. mars]] - Síðasti bandaríski hermaðurinn fór frá [[Víetnam]]. ===Apríl=== [[Mynd:Pioneer_G_(Pioneer_11)_launch.jpg|thumb|right|''Pioneer 11'' sendur út í geim]] * [[2. apríl]] - [[Stafrófsmorðin]]: Wanda Walkowicz hvarf í [[Rochester (New York)]]. * [[2. apríl]] - [[LexisNexis]] opnaði fyrir tölvukeyrða leit í dómasafni. * [[3. apríl]] - [[Motorola]] sýndi í fyrsta sinn [[farsími|farsíma]] sem gat hringt í gegnum [[farsímakerfi]]. * [[4. apríl]] - [[World Trade Center]] var formlega opnað í [[New York-borg]]. * [[6. apríl]] - ''[[Pioneer 11]]''-geimfarið var sent af stað. * [[7. apríl]] - [[Lúxemborg]] sigraði í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] með laginu ''[[Tu te reconnaîtras]]'' sem [[Anne-Marie David]] söng. * [[17. apríl]] - [[GSG 9]] var stofnuð í Þýskalandi til að takast á við hryðjuverk. ===Maí=== [[Mynd:Nixon-Pompidou.JPG|thumb|right|Nixon og Pompidou í Reykjavík 31. maí 1973]] * [[1. maí]] - Um 1,6 milljón verkamanna í [[Bretland]]i fóru í daglangt [[verkfall]] til að mótmæla verðbólguaðgerðum ríkisstjórnarinnar. *[[1. maí]] - [[Íslenski dansflokkurinn]] var stofnaður. * [[3. maí]] - Byggingu [[Sears Tower]] lauk í [[Chicago]]. * [[8. maí]] - Átökum milli [[bandaríska alríkislögreglan|alríkislögreglunnar]] og [[American Indian Movement]] við [[Wounded Knee]] lauk með uppgjöf mótmælenda. * [[10. maí]] - Skæruliðasamtökin [[Polisario]] voru stofnuð í [[Vestur-Sahara]]. * [[14. maí]] - Fyrsta geimstöð Bandaríkjanna, ''[[Skylab]]'', var sett í loftið. * [[17. maí]] - [[Íþróttafélagið Leiknir]] var stofnað í [[Efra Breiðholt]]i í Reykjavík. * [[18. maí]] - Breski sjávarútvegsráðherrann [[Joseph Godber]] lýsti því yfir að herskip myndu gæta breskra fiskiskipa við veiðar innan 50 mílna [[landhelgi]] Íslands. * [[20. maí]] - Ísland bannaði lendingar breskra herþota á [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvelli]]. * [[24. maí]] - Rúður voru brotnar í breska sendiráðinu í [[Reykjavík]] þegar hópur fólks mótmælti [[landhelgisdeilan|landhelgisdeilunni]]. * [[31. maí]] - [[Richard M. Nixon]] og [[Georges Pompidou]] funduðu á [[Kjarvalsstaðir|Kjarvalsstöðum]] í [[Reykjavík]]. [[Nixon-Pompidou mótmælin]] voru haldin af því tilefni. ===Júní=== * [[Herskylda]] var afnumin í [[BNA|Bandaríkjunum]]. * [[1. júní]] - [[Gríska herforingjastjórnin]] lýsti yfir stofnun [[lýðveldi]]s. * [[4. júní]] - [[Donald Wetzel]], Tom Barnes og George Chastain fengu [[einkaleyfi]] fyrir nettengdum [[hraðbanki|hraðbanka]]. * [[13. júní]] - [[Frjáls fóstureyðing|Frjálsar fóstureyðingar]] eru heimilaðar í [[Danmörk]]u. * [[20. júní]] - [[Ezeiza-blóðbaðið]]: Hægrisinnaðir [[perónismi|perónistar]] skutu á vinstrisinnaða perónista sem fögnuðu heimkomu [[Juan Perón]] úr útlegð á Spáni. * [[24. júní]] - [[Leoníd Bresnjev]] varð fyrstur Sovétleiðtoga til að ávarpa bandarísku þjóðina í [[sjónvarp]]i. ===Júlí=== * [[1. júlí]] - [[Þjóðbókasafn Bretlands]] varð að sjálfstæðri stofnun en var áður deild í [[British Museum]]. * [[1. júlí]] - [[Matvæla- og lyfjaeftirlit Bandaríkjanna|Bandaríska lyfjaeftirlitið]] var stofnað. * [[3. júlí]] - Ráðstefna um öryggi og samvinnu í Evrópu, sem síðar varð [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]], hófst í [[Helsinki]] í [[Finnland]]i * [[10. júlí]] - [[Bahamaeyjar]] fengu fullt sjálfstæði innan [[Samveldi sjálfstæðra ríkja|Samveldis sjálfstæðra ríkja]]. * [[11. júlí]] - Farþegaþota frá [[Varig]] fórst við [[Orly]] í [[Frakkland]]i. 123 létust. * [[20. júlí]] - Íslensku flugfélögin [[Loftleiðir]] og [[Flugfélag Íslands]] sameinuðust undir heitinu [[Flugleiðir]]. * [[20. júlí]] - Frakkar tóku aftur upp [[kjarnorkusprengja|kjarnorkusprengingar]] í tilraunaskyni á [[Mururóa]] þrátt fyrir mótmæli [[Ástralía|Ástralíu]] og [[Nýja Sjáland]]s. * [[21. júlí]] - [[Lillehammeratvikið]]: Útsendarar ísraelsku leyniþjónustunnar [[Mossad]] myrtu marokkóskan þjón í [[Lillehammer]] í Noregi. Þeir töldu hann vera [[Ali Hassan Salameh]] úr hryðjuverkasamtökunum [[Svarti september|Svarta september]]. * [[31. júlí]] - Flugvél frá [[Delta Airlines]] fórst í lendingu í [[Boston]] með þeim afleiðingum að 89 létust. ===Ágúst=== * [[1. ágúst]] - [[Samband Karíbahafsríkja]] (CARICOM) var stofnað. * [[5. ágúst]] - Þrír létust og yfir 50 særðust þegar skæruliðasamtökin [[Svarti september]] hófu skothríð á flugvellinum í [[Aþena|Aþenu]]. * [[8. ágúst]] - Andlát [[Dean Corll]] leiddi til þess að [[fjöldamorðin í Houston]] uppgötvuðust. * [[15. ágúst]] - [[Bandaríkjaher]] hætti sprengjuárásum á [[Kambódía|Kambódíu]]. Þar með lauk tólf ára stríðsrekstri Bandaríkjanna í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]]. * [[23. ágúst]] - [[Bankaránið á Norrmalmstorgi]] átti sér stað í [[Stokkhólmur|Stokkhólmi]]. ===September=== [[Mynd:Copernicus_zaloga.jpg|thumb|right|Áhöfnin á pólsku skútunni ''Copernicus'' sem tók þátt í Whitbread Round the World Race 1973.]] * [[5. september]] - Notkun bókstafsins [[z]] var hætt í íslensku. * [[8. september]] - Siglingakeppnin [[Volvo Ocean Race|Whitbread Round the World Race]] var sett í fyrsta skipti í [[Portsmouth]] í [[Bretland]]i. * [[11. september]] - Herinn í [[Chile]] undir stjórn [[Augusto Pinochet]] [[Valdaránið í Síle 1973|rændi völdum]] með stuðningi Bandaríkjamanna. Forsetinn, [[Salvador Allende]], framdi sjálfsmorð. * [[15. september]] - [[Karl 16. Gústaf]] varð konungur Svíþjóðar, við andlát afa síns, Gústafs 6. Adolfs. * [[18. september]] - [[Vestur-Þýskaland]], [[Austur-Þýskaland]] og [[Bahamaeyjar]] urðu aðilar að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]]. * [[22. september]] - [[Menntaskólinn í Kópavogi]] var settur í fyrsta skipti. * [[24. september]] - [[Gínea-Bissá]] lýsti einhliða yfir sjálfstæði frá [[Portúgal]]. * [[27. september]] - Sovétmenn sendu ''[[Sojús 12]]'' á loft, fyrsta mannaða geimfarið frá ''[[Sojús 11]]''-slysinu 1971. ===Október=== * [[6. október]] - [[Jom kippúr-stríðið]] hófst milli [[Ísrael]]s, [[Sýrland]]s og [[Egyptaland]]s. * [[10. október]] - [[Spiro T. Agnew]] sagði af sér embætti varaforseta Bandaríkjanna. * [[12. október]] - [[Jóhann Hafstein]] dró sig í hlé sem formaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og varaformaðurinn, [[Geir Hallgrímsson]], tók þá við. * [[16. október]] - Samtök olíuframleiðenda, [[OPEC]], settu [[viðskiptabann]] á [[Ísrael]] og bandamenn þeirra. Þar með hófst [[olíukreppan 1973]]. * [[20. október]] - [[Óperuhúsið í Sydney]] var opnað. * [[25. október]] - [[Siglingasamband Íslands]] var stofnað af siglingafélögum í Reykjavík, Akureyri og Kópavogi. * [[26. október]] - Stríðinu milli Ísraels, Sýrlands og Egyptalands lauk með vopnahléi. ===Nóvember=== * [[3. nóvember]] - [[Marineráætlunin]]: [[NASA]] sendi ómannaða könnunarfarið ''[[Mariner 10]]'' til [[Merkúr (pláneta)|Merkúrs]]. * [[7. nóvember]] - [[Ályktunin um beitingu hervalds]] varð að lögum í Bandaríkjunum og takmarkaði heimildir forsetans til að hefja stríð án samþykkis þingsins. * [[16. nóvember]] - [[NASA]] sendi mannaða geimfarið ''[[Skylab 4]]'' af stað. * [[16. nóvember]] - [[Richard Nixon]] heimilaði lagningu [[Alaskaolíuleiðslan|Alaskaolíuleiðslunnar]]. * [[17. nóvember]] - Uppreisn gegn herforingjastjórninni í [[Grikkland]]i hófst í [[Tækniskólinn í Aþenu|Tækniskólanum í Aþenu]]. * [[21. nóvember]] - Bandarísk herflugvél nauðlenti á [[Sólheimasandur|Sólheimasandi]]. Allir komust lífs af. * [[22. nóvember]] - Vegna olíukreppunnar ákvað stjórnin í [[Noregur|Noregi]] að loka öllum bensínstöðvum um helgar. * [[26. nóvember]]- [[Stafrófsmorðin]]: Michelle Maenza hvarf í [[Rochester (New York)]]. * [[nóvember]] - Hljómsveitin [[AC/DC]] var stofnuð. ===Desember=== * [[1. desember]] - [[Papúa Nýja-Gínea]] fékk [[heimastjórn]]. * [[1. desember]] - [[Frjálslyndi flokkurinn (2)|Frjálslyndi flokkurinn]] var stofnaður á [[Ísland]]i af Bjarna Guðnasyni, fyrrum þingmanni [[Samtök frjálslyndra og vinstri manna|Samtaka frjálslyndra og vinstri manna]]. * [[4. desember]] - Í [[Þingkosningar í Danmörku 1973|þingkosningum í Danmörku]] guldu gömlu flokkarnir afhroð og tveir nýir flokkar, [[Miðjudemókratar (Danmörk)|Miðjudemókratar]] og [[Danski framfaraflokkurinn]], fengu þingmenn kjörna. * [[5. desember]] - Vegna olíukreppunnar ákvað stjórnin í [[Noregur|Noregi]] að banna alla bílaumferð um helgar. * [[15. desember]] - [[Bandarísku geðlæknasamtökin]] tóku [[samkynhneigð]] út af lista yfir [[geðröskun|geðraskanir]]. * [[28. desember]] - [[Lög um tegundir í útrýmingarhættu]] voru samþykkt í Bandaríkjunum. ===Ódagsettir atburðir=== * Þýski hagfræðingurinn [[Ernst Friedrich Schumacher]] gaf út bókina ''[[Small is Beautiful]]''. * Bókin [[Bróðir minn Ljónshjarta]] kom út eftir [[Astrid Lindgren]]. == Fædd == * [[6. janúar]] - [[Þórunn Lárusdóttir]], íslensk leikkona. * [[9. janúar]] - [[Sean Paul]], jamaíkískur reggítónlistarmaður. * [[12. janúar]] - [[Hande Yener]], tyrknesk söngkona. * [[23. janúar]] - [[Youddiph]], rússnesk söngkona. * [[26. janúar]] - [[Sólveig Arnarsdóttir]], íslensk leikkona. * [[4. febrúar]] - [[Oscar De La Hoya]], bandarískur hnefaleikakappi. * [[11. febrúar]] - [[Varg Vikernes]], norskur tónlistarmaður. [[Mynd:Týr_-_Tuska_2008_-_Heri_Joensen_02.JPG|thumb|right|Heri Joensen]] * [[21. febrúar]] - [[Heri Joensen]], færeyskur gítarleikari. * [[26. febrúar]] - [[Ole Gunnar Solskjær]], norskur knattspyrnuþjálfari. * [[28. febrúar]] - [[Örn Úlfar Sævarsson]], íslenskur spurningahöfundur. * [[3. mars]] - [[Ólafur Darri Ólafsson]], íslenskur leikari. * [[8. mars]] - [[Anneke van Giersbergen]], hollensk söngkona. * [[10. mars]] - [[Eva Herzigová]], tékknesk fyrirsæta. * [[15. mars]] - [[Robin Hunicke]], bandarískur tölvuleikjahönnuður. * [[26. mars]] - [[Larry Page]], bandarískur tölvunarfræðingur. * [[30. mars]] - [[Auður Jónsdóttir]], rithöfundur. * [[31. mars]] - [[Þrúður Vilhjálmsdóttir]], íslensk leikkona (d. [[2026]]). * [[28. apríl]] - [[Pauleta]], portúgalskur knattspyrnumaður. * [[29. apríl]] - [[Rúnar Freyr Gíslason]], íslenskur leikari. * [[30. apríl]] - [[Naomi Novik]], bandarískur rithöfundur. * [[8. maí]] - [[Höskuldur Þórhallsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[9. maí]] - [[Sigurður Kári Kristjánsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[11. maí]] - [[Jóhann Hjörleifsson]], íslenskur trommuleikari. * [[17. maí]]: ** [[Ragnar Þór Ingólfsson]], alþingismaður og formaður VR. ** [[Sasha Alexander]], bandarísk leikkona. * [[24. maí]] - [[Ruslana Lyzhichko]], úkraínsk söngkona. * [[1. júní]] - [[Heidi Klum]], þýsk fyrirsæta. * [[1. júní]] - [[Sigurður Líndal (f. 1973)|Sigurður Líndal]], íslenskur leikari. * [[4. júní]] - [[Róbert I. Douglas]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[14. júní]] - [[Steingrímur Jóhannesson]], íslenskur knattspyrnumaður (d. [[2012]]). * [[15. júní]] - [[Neil Patrick Harris]], bandarískur leikari. * [[16. júní]] - [[Eddie Cibrian]], bandarískur leikari. * [[25. júní]] - [[Guðmundur Ingi Þorvaldsson]], íslenskur leikari. * [[29. júní]] - [[Embla Ýr Bárudóttir]], íslenskur myndasöguhöfundur. [[Mynd:Olafur_Stefansson_02.jpg|thumb|right|Ólafur Stefánsson]] * [[3. júlí]] - [[Ólafur Indriði Stefánsson]], íslenskur handknattleiksmaður. * [[14. júlí]] - [[Andri Snær Magnason]], íslenskur rithöfundur. * [[14. júlí]] - [[Kouta Hirano]], japanskur teiknimyndahöfundur. * [[15. júlí]] - [[John Dolmayan]], bandarískur trommuleikari. *[[18. júlí]] - [[Kristín Rós Hákonardóttir]], íslensk afrekskona í sundi. * [[20. júlí]] - [[Hákon krónprins]] Noregs. * [[22. júlí]] - [[Rufus Wainwright]], kanadískur söngvari. * [[22. júlí]] - [[Herbert Sveinbjörnsson]], íslenskur kvikmyndagerðarmaður. * [[23. júlí]] - [[Monica Lewinsky]], bandarísk kaupsýslukona. * [[26. júlí]] - [[Sævar Helgason]], íslenskur gítarleikari. * [[5. ágúst]] - [[Björn Ingi Hrafnsson]], íslenskur stjórnmálamaður. * [[9. ágúst]] - [[Filippo Inzaghi]], ítalskur knattspyrnumaður. * [[11. ágúst]] - [[Frank Caeti]], bandarískur leikari. * [[13. ágúst]] - [[Einar Ágúst Víðisson]], íslenskur söngvari. * [[13. ágúst]] - [[Agnar Jón Egilsson]], íslenskur leikari. * [[19. ágúst]]: ** [[Mette-Marit Noregsdrottning]] ** [[Andrea Ferro]], ítalskur söngvari. * [[21. ágúst]] - [[Sergey Brin]], bandarískur tölvunarfræðingur. * [[24. ágúst]] - [[Carmine Giovinazzo]], bandarískur leikari. * [[7. september]] - [[Elma Lísa Gunnarsdóttir]], íslensk leikkona. * [[14. september]] - [[Nas]] (Nasir Jones), bandarískur tónlistarmaður og rappari. * [[2. október]] - [[Ólafur Teitur Guðnason]], íslenskur blaðamaður. * [[14. október]] - [[Davíð Stefánsson (1973)|Davíð Stefánsson]], íslenskt skáld. * [[26. október]] - [[Seth MacFarlane]], bandarískur teiknimyndahöfundur. * [[1. desember]] - [[Sigurður Ragnar Eyjólfsson]], íslenskur knattspyrnuþjálfari. [[Mynd:Tyra_Banks(Cannes).jpg|thumb|right|Tyra Banks]] * [[4. desember]] - [[Tyra Banks]], bandarísk fyrirsæta. * [[12. desember]] - [[Dagur Kári]], íslenskur kvikmyndaleikstjóri. * [[15. desember]] - [[Gísli Örn Garðarsson]], íslenskur leikari. * [[22. desember]] - [[Traci Dinwiddie]], bandarísk leikkona. == Dáin == * [[6. janúar]] - [[Einar Vigfússon]], íslenskur sellóleikari (f. [[1888]]). * [[22. janúar]] - [[Lyndon B. Johnson]], Bandaríkjaforseti (f. [[1908]]). * [[8. febrúar]] - [[Steinþór Guðmundsson]], íslenskur kennari og stjórnmálamaður (f. [[1890]]). * [[15. febrúar]] - [[Björgúlfur Ólafsson]], íslenskur læknir (f. [[1882]]). * [[3. mars]] - [[Freymóður Jóhannsson]], íslenskur myndlistarmaður og dægurlagahöfundur (f. [[1895]]). * [[12. mars]] - [[Einar Sveinsson]], íslenskur arkitekt (f. [[1906]]). * [[29. mars]] - [[Adolfo Zumelzú]], argentínskur knattspyrnumaður (f. [[1902]]). * [[8. apríl]] - [[Pablo Picasso]], spænskur myndlistarmaður (f. [[1881]]). * [[8. apríl]] - [[E.R. Dodds]], breskur fornfræðingur (f. [[1893]]). * [[28. apríl]] - [[Robert Buron]], franskur stjórnmálamaður (f. [[1910]]). * [[12. maí]] - [[Frances Marion]], bandarísk blaðakona og handritshöfundur. * [[23. maí]] - [[Jón Þórðarson (formaður Fram)|Jón Þórðarson]], íslenskur knattspyrnuþjálfari (f. [[1915]]). * [[7. júlí]] - [[Veronica Lake]], bandarísk leikkona (f. [[1922]]). * [[20. júlí]] - [[Bruce Lee]], kínversk-bandarískur bardagalistamaður og leikari. (f. [[1940]]). * [[1. desember]] - [[Richard Pryor]], * [[7. ágúst]] - [[José Villalonga]], spænskur knattspyrnuþjálfari (f. [[1919]]). * [[31. ágúst]] - [[John Ford]], bandarískur kvikmyndaleikstjóri (f. [[1894]]). * [[2. september]] - [[J. R. R. Tolkien]], breskur prófessor og rithöfundur (f. [[1892]]). * [[11. september]] - [[Salvador Allende]], forseti Chile (f. [[1908]]). * [[11. september]] - [[E. E. Evans-Pritchard]], breskur mannfræðingur (f. [[1902]]). * [[15. september]] - [[Gústaf 6. Adolf]] Svíakonungur (f. [[1882]]). * [[23. september]] - [[Pablo Neruda]], chileskt skáld (f. [[1904]]). * [[29. september]] - [[W. H. Auden]], breskt skáld (f. [[1907]]). * [[10. október]] - [[Ludwig von Mises]], austurrískur hagfræðingur (f. [[1881]]). * [[1. desember]] - [[David Ben-Gurion]], fyrsti forsætisráðherra [[Ísrael]]s (f. [[1886]]). == [[Nóbelsverðlaunin]] == * [[Nóbelsverðlaun í eðlisfræði|Eðlisfræði]] - [[Leo Esaki]], [[Ivar Giaever]], [[Brian David Josephson]] * [[Nóbelsverðlaun í efnafræði|Efnafræði]] - [[Ernst Otto Fischer]], [[Geoffrey Wilkinson]] * [[Nóbelsverðlaun í læknisfræði|Læknisfræði]] - [[Karl von Frisch]], [[Konrad Lorenz]], [[Nikolaas Tinbergen]] * [[Nóbelsverðlaun í bókmenntum|Bókmenntir]] - [[Patrick White]] * [[Friðarverðlaun Nóbels|Friðarverðlaun]] - [[Henry Kissinger]], [[Le Duc Tho]] * [[Nóbelsverðlaun í hagfræði|Hagfræði]] - [[Wassily Leontief]] {{commonscat}} [[Flokkur:1973]] 7uwa6d3xgj64j3ubrfsxcbkq820kpjf 14 2272 1984837 1400505 2026-11-02T16:10:07Z Berserkur 10188 1984837 wikitext text/x-wiki {{CommonsCat|Musical groups from the Netherlands}} [[Flokkur:Hljómsveitir eftir löndum]] [[Flokkur:Hollensk menning]] 4q3m0j5zy4pl2cjt6aqnohzvvz0uq0y 0 4058 1984862 1981797 2026-11-02T22:06:05Z ~2026-57084-87 122182 /* al-Andalus */ 1984862 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Spánn | nafn_á_frummáli = Reino de España | nafn_í_eignarfalli = Spánar | fáni = Flag of Spain.svg | skjaldarmerki = Escudo de España.svg | kjörorð = Plus Ultra | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Áfram lengra | staðsetningarkort = EU-Spain_(orthographic_projection).svg | tungumál = [[spænska]] (kastillíska)<br />([[katalónska]], [[baskneska]] og [[galisíska]] eru einnig opinber tungumál í sumum héruðum.) | höfuðborg = [[Madríd]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Spánar|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Spánar|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Filippus 6. Spánarkonungur|Filippus 6.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Pedro Sánchez]] | ESBaðild = 1. janúar 1986 | stærðarsæti = 51 | flatarmál = 505.990 | hlutfall_vatns = 0,89 | mannfjöldaár = 2020 | mannfjöldasæti = 30 | fólksfjöldi = 47.450.795 | íbúar_á_ferkílómetra = 94 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.942 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 41.736 | VLF_á_mann_sæti = 32 | VÞL = {{hækkun}} 0.904 | VÞL_sæti = 25 | VÞL_ár = 2019 | staða = Stofnun | atburður1 = Sameining | atburður2 = í reynd | atburður3 = formleg | dagsetning1 = 1479 | dagsetning2 = 1516 | dagsetning3 = 1715 | gjaldmiðill = [[Evra|evra (€)]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | þjóðsöngur = [[Marcha Real]] | tld = es | símakóði = 34 }} '''Spánn''' ([[spænska]]: ''España''; [[katalónska]] ''Espanya''; [[baskneska]] ''Espainia'') er konungsríki á [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]] í [[Suðvestur-Evrópa|Suðvestur-Evrópu]]. Hið opinbera heiti landsins er '''Konungsríkið Spánn''' (''Reino de España''). Lönd sem liggja að Spáni eru [[Portúgal]] að vestan og [[Frakkland]] að norðan. Auk þess er örríkið [[Andorra]] í [[Pýreneafjöll]]um á landamærum Spánar og Frakklands. Syðst á Spáni er kletturinn [[Gíbraltar]], sem er lítið landsvæði undir yfirráðum [[Bretland|Breta]]. Að norðaustan liggur [[Biskajaflói]] að Spáni, [[Atlantshaf]]ið að suðvestan og að sunnan er [[Gíbraltarsund]] og svo [[Miðjarðarhaf]]ið að suðaustan og austan. Syðsti oddi Spánar er jafnframt syðsti oddi meginlands Evrópu. Spáni tilheyra [[Baleareyjar]] í Miðjarðarhafi ([[Majorka]], [[Menorka]] og [[Íbísa]]), [[Kanaríeyjar]] í Atlantshafi og [[útlenda|útlendurnar]] [[Ceuta]] og [[Melilla]] í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]]. Spánn er rúmlega 505 þúsund [[ferkílómetri|ferkílómetrar]] að [[flatarmál]]i eða um það bil fimm sinnum stærra en [[Ísland]]. Á Spáni búa um 46 milljónir manna. Stærstu borgir Spánar eru höfuðborgin, [[Madríd|Madrid]] og [[Barselóna|Barcelona]]. Í Madríd búa um 5,5 milljónir manna og tæpar fimm milljónir í Barselóna. Spánn er fornfrægt menningarríki. [[Arabar]] og [[Berbar]] lögðu hluta af Spáni undir sig á miðöldum og voru þar kallaðir [[Márar]]. Miklar minjar eru um dvöl þeirra á Spáni, meðal annars [[Alhambra]]höllin. Barselóna þykir mjög athyglisverð fyrir [[nútímabyggingarlist]] og ber þar helst að nefna [[Antoni Gaudí]] en byggingar hans eru víða í borginni. Spánn var [[einræði]]sríki undir stjórn [[Francisco Franco|Franciscos Franco]] [[einræðisherra]] frá [[1939]] til [[1975]]. [[Jóhann Karl 1.]] var [[konungur Spánar]] frá 1975 til [[2014]]. Núverandi konungur er [[Filippus_6._Spánarkonungur|Filippus 6.]] == Saga == {{Aðalgrein|Saga Spánar}} Á Spáni hafa fundist elstu merki um [[maðurinn|menn]] frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]] í Evrópu frá því fyrir meira en 1,2 milljónum ára síðan. [[Cro Magnon-menn]] komu inn á skagann fyrir 35 þúsund árum síðan. Þekktustu minjar um menn frá þessum tíma eru meðal annars [[hellamálverk]]in í [[Altamira]] í [[Kantabría|Kantabríu]] sem eru um 17 þúsund ára gamlar. Helstu þjóðirnar á Spáni í [[fornöld]] voru [[Íberar]], sem settust að við Miðjarðarhafsströndina í austri, og [[Keltar]], sem settust að við Atlantshafsströndina í vestri. Að auki bjuggu þá [[Baskar]] í vesturhluta Pýreneafjalla. Aðrir þjóðflokkar byggðu svo suðurströndina þar sem nú er [[Andalúsía]]. [[Fönikía|Föníkar]] og [[Grikkland hið forna|Grikkir]] stofnuðu nýlendur á Miðjarðarhafsströndinni og verslun blómstraði með málma úr námum á Spáni. === Rómaveldi === Á [[3. öldin f.Kr.|3. öld f.Kr.]], undir lok [[Annað púnverska stríðið|Annars púnverska stríðsins]], lögðu [[Rómaveldi|Rómverjar]] undir sig nýlendur [[Karþagó]]búa á Spáni og náðu brátt yfirráðum yfir öllum Íberíuskaganum. Rómversk yfirráð stóðu í hálft árþúsund og höfðu varanleg áhrif á tungumál, menningu og siði íbúanna. Meðal þess sem Rómverjar komu á voru [[stórjarðeignir]] undir yfirráðum lends aðals sem framleiddu landbúnaðarvörur fyrir heimsveldið. [[Hispanía]] var [[rómverskt skattland]]. Henni var upphaflega skipt í tvennt; ''Hispania Citerior'' (norðausturhluti skagans) og ''Hispania Ulterior'' (suðvesturhluti skagans). Síðar skipti [[Ágústus]] keisari skaganum í þrjú skattlönd: ''Hispania Baetica'' (höfuðborg [[Córdoba]]), ''Hispania Lusitania'' (höfuðborg [[Mérida]]) og ''Hispania Citerior'' (höfuðborg [[Tarragona]]). === Vesturgotar === Með hnignun [[Vestrómverska keisaradæmið|Vestrómverska keisaradæmisins]] á [[5. öldin|5. öld]] lögðu [[Germanir|germanskir]] þjóðflokkar, [[Svefar]], [[Vandalar]] og að lokum [[Vesturgotar]], Íberíuskagann undir sig. Konungar Vesturgota voru að nafninu til undirkonungar ([[patrisíi|patrisíar]]) sem ríktu í nafni [[Rómarkeisari|Rómarkeisara]]. Þeir gerðu [[Tóledó]] að höfuðborg. Á þeim tíma efldust menningarleg og trúarleg ítök [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] mikið þótt Vesturgotar væru [[arísk kristni|arískt kristnir]] eða [[germönsk trúarbrögð|heiðnir]] fram til loka [[6. öldin|6. aldar]] þegar konungur þeirra tók upp kaþólska trú. === al-Andalús === [[Íslam|Múslimskir]] [[Márar]] og [[Arabar]] frá [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] lögðu nánast allan Íberíuskagann undir sig á aðeins sjö árum [[711]] til [[718]] undir stjórn [[Úmajadar|Úmajada]]. Veldi Vesturgota, sem þá var margklofið vegna deilna um ríkiserfðir, kom engum vörnum við og síðasti konungurinn [[Roderic]] lést í bardaga. Innrásarherinn stofnaði ríkið [[al-Andalus|al-Andalús]]. Þegar [[Abbasídar]] tóku völdin af Úmajödum árið [[750]] stofnaði einn af prinsum Úmajada í útlegð, [[Abd-ar-Rahman 1.]], sjálfstætt [[emír]]at í [[Córdoba]] og neitaði að beygja sig undir yfirráð Abbasída. Undir yfirráðum [[Abd-al-Rahman 3.]] sem lýsti sig kalífa á [[10. öldin|10. öld]] gengu Córdoba og al-Andalús í gegnum blómaskeið þar sem þau nutu menningarlegra og viðskiptalegra tengsla við Arabaheiminn, en héldu samt sem áður sjálfstæði gagnvart [[kalífi|kalífatinu]] í [[Bagdad]]. === ''Reconquista'' === [[Mynd:Gallegocatholicmonarchs.jpg|thumb|upright|Ferdinand og Ísabella við fótskör Maríu meyjar.]] Í upphafi [[11. öldin|11. aldar]] klofnaði ríkið hins vegar í mörg sjálfstæð ríki eftir [[borgarastyrjöld]]. Kristnu smáríkin í norðaustri, [[León]], [[Kastilía]] og [[Baskaland]] tóku að sækja í sig veðrið við [[endurheimt Spánar]] (''Reconquista'') einkum undir stjórn [[Alfons 6. af León|Alfons 6.]] sem varð konungur bæði Kastilíu og León árið [[1072]]. Múslimsku konungarnir óskuðu þá eftir aðstoð frá [[Almoravídar|Almoravídum]] sem ríktu yfir [[Marokkó]]. Þeir lögðu öll múslimsku ríkin á skaganum, nema [[Saragossa]], undir sig [[1094]]. Áður höfðu kristnu ríkin lagt Tóledó undir sig. [[Almóhadar]] tóku við völdum í Marokkó af Almóravídum á [[12. öldin|12. öld]] en náðu ekki að standast framrás kristnu konunganna sem lögðu meirihluta skagans undir sig í röð átaka á [[13. öldin|13. öld]]. [[Portúgal]] varð til þegar [[Afonsó 1.|Alfonsó 1.]] lýsti sig [[konungur Portúgals|konung Portúgals]] árið [[1139]]. Eina ríkið sem eftir var undir stjórn Múslima var [[Granada]] á syðsta odda skagans. [[Marínídar|Marínídum]] tókst ekki að leggja al-Andalus undir sig með innrásum á [[13. öldin|13.]] og [[14. öldin|14. öld]]. Árið [[1469]] gengu konungsríkin [[Aragón]] og [[Kastilía]] í konungssamband með hjónabandi [[Ísabella 1. af Kastilíu|Ísabellu af Kastilíu]] og [[Ferdinand 2. af Aragón|Ferdinands af Aragón]]. [[Ferdinand og Ísabella]] lögðu Granada undir sig sama ár og [[Kristófer Kólumbus]] kom til [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]] í leiðangri sem þau fjármögnuðu. Þau hófu líka skipulegar ofsóknir á hendur [[Márar|Márum]] og [[Gyðingar|Gyðingum]] á Spáni og stóðu fyrir stofnun [[Spænski rannsóknarrétturinn|Spænska rannsóknarréttarins]]. === Gullöld Spánar === [[Mynd:Invincible_Armada.jpg|thumb|right|Flotinn ósigrandi leggur upp frá Spáni.]] Með sameiningu ríkjanna Aragón, León, Kastilíu og [[Navarra]] var grundvöllur lagður að nútímaríkinu Spáni og [[Spænska heimsveldið|Spænska heimsveldinu]] sem náði hátindi sínum undir stjórn [[Karl 5. keisari|Karls 5.]] sem var samtímis [[konungur Spánar]] og [[keisari hins Heilaga rómverska ríkis]] frá [[1519]] til [[1556]]. Með honum komust [[Habsborgarar]] til valda á Spáni. Árið [[1580]] varð [[Filippus 2. Spánarkonungur]] einnig [[konungur Portúgals]] sem sameinaði þessi tvö heimsveldi í eitt konungssamband til ársins [[1640]]. Spánn og Portúgal lögðu á þessum tíma undir sig [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], meirihluta [[Karíbahaf]]sins og einokuðu auk þess verslun við [[Afríka|Afríku]] og [[Austur-Indíur]]. [[Gullöld Spánar]] er venjulega talin frá 1492 til [[1659]]. Þegar á 16. öld tók þessu mikla heimsveldi að hnigna. [[England|Englendingar]] og [[Frakkland|Frakkar]] sóttu gegn nýlendum Spánar í Nýja heiminum, bæði með [[sjórán]]um gegn skipum sem fluttu góðmálma til Spánar og eins með [[launverslun]] við nýlendurnar sem Spánn reyndist ófær um að sjá fyrir nauðsynjum. Mikið flæði gulls og silfurs frá Nýja heiminum olli síðan [[óðaverðbólga|óðaverðbólgu]] á Íberíuskaganum sem skaðaði efnahag Spánar enn frekar. Tilraun Filippusar 2. til að sýna Englandi í tvo heimana með [[Flotinn ósigrandi|Flotanum ósigrandi]] [[1588]] mistókst herfilega og [[Holland|Hollendingar]] sögðu sig úr lögum við Spán [[1585]] og rændu hverri höfninni af annarri frá Portúgölum í Austur-Indíum. [[Mynd:El dos de mayo de 1808 en Madrid.jpg|thumb|right|''Dos de mayo'' eftir [[Francisco de Goya]].]] [[Þrjátíu ára stríðið]] [[1618]] til [[1648]], þar sem Spánverjar reyndu að leggja Holland aftur undir sig, hafði slæm áhrif á efnahag landsins. Portúgal sagði sig úr konungssambandinu [[1640]] og Spánn varð að gefa [[Frakkland]]i eftir landsvæði með [[Pýreneasáttmálinn|Pýreneasáttmálanum]] [[1659]] eftir tíu ára styrjöld milli ríkjanna. Eftir [[Spænska erfðastríðið]] [[1701]] – [[1714]] missti Spánn svo öll landsvæði sín í Evrópu utan Íberíuskagans til annarra ríkja og frönsk konungsætt, [[Búrbónar]], tók við völdum. === 19. öldin === Spánn réðist inn í Frakkland í kjölfar [[Franska byltingin|Frönsku byltingarinnar]] en beið ósigur og varð að lokum [[leppríki]] [[Napoléon Bonaparte|Napoléons]] [[1795]]. Sama ár lýsti Spánn yfir stríði á hendur [[Bretland]]i og Portúgal (sem höfðu gert bandalag). Hörmulegt efnahagsástand leiddi til afsagnar [[Karl 4. Spánarkonungur|Karls 4.]] [[1808]] og [[Joseph Bonaparte|Jósep Bonaparte]], bróðir Napoléons, tók við völdum. [[2. maí]] sama ár hófst [[Spænska maíuppreisnin|uppreisn]] gegn hinum erlenda konungi sem markar upphafið að [[Sjálfstæðisstríð Spánar|Sjálfstæðisstríði Spánar]]. Frakkar voru hraktir frá völdum á Spáni [[1814]]. Kreppa Spánar í upphafi [[19. öldin|19. aldar]] leiddi líka til missis nær allra nýlendnanna í [[Ameríka|Ameríku]]. [[1898]] braust [[Spænsk-bandaríska stríðið]] út sem leiddi til missis [[Filippseyjar|Filippseyja]], [[Gvam]] og [[Púertó Ríkó]] í hendur [[BNA|Bandaríkjanna]] og sjálfstæðis [[Kúba|Kúbu]]. [[Mynd:Franco_eisenhower_1959_madrid.jpg|thumb|right|Franco ásamt [[Dwight D. Eisenhower]] Bandaríkjaforseta í Madríd 1959.]] === 20. öldin === Í upphafi [[20. öldin|20. aldar]] tók Spánn stuttlega þátt í [[kapphlaupið um Afríku|kapphlaupinu um Afríku]] og lagði undir sig [[Miðbaugs-Gínea|Miðbaugs-Gíneu]], [[Vestur-Sahara]] og [[Spænska Marokkó|Spænsku Marokkó]]. Alræðisstjórn [[Miguel Primo de Rivera]] [[1923]]-[[1931]] leiddi til stofnunar [[Annað spænska lýðveldið|Annars spænska lýðveldisins]] sem veitti [[Baskaland]]i, [[Galisía|Galisíu]] og [[Katalónía|Katalóníu]] sjálfsstjórn að hluta og konum kosningarétt. [[1936]] braust [[Spænska borgarastyrjöldin]] út. Hún stóð til [[1939]] og lyktaði með sigri [[Falangistar|Falangista]] undir stjórn [[Francisco Franco]] hershöfðingja. Franco kom á [[flokksræði]] á Spáni sem byggðist á áherslu á hefðbundin þjóðleg gildi, andkommúnisma og kaþólska trú. Spánn var hlutlaus í [[síðari heimsstyrjöldin]]ni og eftir ósigur [[Öxulveldin|Öxulveldanna]] var landið einangrað í efnahagslegu og stjórnmálalegu tilliti. Með tilkomu [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]] varð landið mikilvægt sem bandamaður [[BNA|Bandaríkjamanna]] og efnahagslífið blómstraði á [[1961-1970|7. áratugnum]]. Við lát Francos [[1975]] tók [[Jóhann Karl 1.]] við völdum sem konungur Spánar. [[Lýðræði]] var aftur komið á með nýrri stjórnarskrá [[1978]] þrátt fyrir andstöðu margra gamalla stuðningsmanna Francos sem meðal annars reyndu að gera [[herforingjabylting]]u árið [[1981]]. [[2002]] tók Spánn upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil í stað [[spænskur peseti|peseta]]. Mikill efnahagsuppgangur einkenndi fyrstu ár [[21. öldin|21. aldar]] á Spáni með tilheyrandi verðhækkunum neysluvara og hækkunum á húsnæðisverði. Herskáu [[Baskar|basknesku]] samtökin [[E.T.A.]] voru leyst upp árið 2018 en frá 1968 til 2010 drápu samtökin 829 manns, aðallega á Spáni. == Landafræði == Spánn er 504.782 km² að stærð, 51. stærsta land heims, álíka stórt og [[Frakkland]] og fimm sinnum stærra en [[Ísland]]. Í vestri á landið landamæri að [[Portúgal]] og í suðri að [[Bretland|breska]] yfirráðasvæðinu [[Gíbraltar]] og [[Marokkó]] við spænsku borgirnar [[Ceuta]] og [[Melilla]] á norðurströnd [[Afríka|Afríku]]. Í norðaustri liggja landamæri Spánar og [[Frakkland]]s eftir [[Pýreneafjöll]]unum þar sem einnig er smáríkið [[Andorra]]. Spáni tilheyra eyjaklasarnir [[Kanaríeyjar]] í [[Atlantshaf]]i undan vesturströnd [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og [[Baleareyjar]] í [[Miðjarðarhaf]]inu austan við Spán. Að auki ná yfirráð Spánar yfir nokkrar óbyggðar eyjar Miðjarðarhafsmegin við [[Gíbraltarsund]]. Lítil [[útlenda]], [[Llívia]], er innan Frakklands í Pýreneafjöllunum. Stærstur hluti meginlands Spánar er [[háslétta]] og [[fjall]]garðar á borð við [[Sierra Nevada]]. Þaðan renna helstu árnar, [[Tagus]], [[Ebró]], [[Duero]], [[Guadiana]] og [[Guadalquivir]]. [[Flóðslétta|Flóðsléttur]] er að finna meðfram ströndinni, þá stærstu við Guadalquivir í Andalúsíu. Veðurfar á Spáni er mjög mismunandi eftir landsvæðum. Gróflega má skipta því í þrennt: Milt [[meginlandsloftslag]] ríkir inni á skaganum, [[Miðjarðarhafsloftslag]] við austurströndina og [[úthafsloftslag]] í Galisíu og við Biskajaflóa í norðvestri. == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === [[Mynd:Autonomous_communities_of_Spain.svg|thumb|sjálfstjórnarsvæði og sjálfstjórnarborgir ]] Spánn skiptist í sautján [[sjálfstjórnarsvæði Spánar|sjálfstjórnarsvæði]] (''comunidades autónomas'') og tvær [[sjálfstjórnarborgir Spánar|sjálfstjórnarborgir]] (''ciudades autónomas'') - [[Ceuta]] og [[Melilla]] á norðurströnd [[Afríka|Afríku]]. Sjálfsstjórnarsvæðin hafa allmikinn rétt til að ráða sínum hag sjálf, en sum svæði hafa mun meiri sjálfsstjórnarrétt en önnur og svipar sambandi þeirra við Spán meira til ríkjasambands. Það eru svæðin [[Andalúsía]], [[Katalónía]], [[Galisía]], [[Navarra]], og [[Baskaland]]. Að auki skiptist Spánn í fimmtíu [[Héruð Spánar|héruð]]. Sjö sjálfstjórnarsvæði eru aðeins eitt hérað: [[Astúrías|Astúría]], [[Baleareyjar]], [[Kantabría]], [[La Rioja]], [[Sjálfstjórnarhéraðið Madríd|Madríd]], [[Sjálfstjórnarhéraðið Múrsía|Múrsía]] og [[Navarra]] (Sjá: '''[[Héruð Spánar]]'''). Lægsta stjórnsýslustigið eru [[sveitarfélag|sveitarfélögin]] (''municipios''). Sjálfsstjórnarsvæðin eru: {| class="wikitable" |- ! Fáni !! Nafn !! Nafn á spænsku !! Höfuðstaður |- | [[Mynd:Bandera_de_Andaluc%C3%ADa.svg|30px|]] || [[Andalúsía]] || ''Andalucía'' || [[Sevilla]] |- | [[Mynd:Flag_of_Aragon.svg|30px|]] || [[Aragón]] || ''Aragón'' || [[Saragossa]] |- | [[Mynd:Flag_of_Asturias.svg|30px|]] || [[Astúría]] || ''Principado de Asturias'' || [[Oviedo]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Balearic_Islands.svg|30px|]] || [[Baleareyjar]] || ''Islas Baleares'' || [[Palma]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Basque_Country.svg|30px|]] || [[Baskaland]] || ''País Vasco'' || [[Vitoria-Gasteiz|Vitoria]] |- | [[Mynd:Flag_of_Extremadura_with_COA.svg|30px|]] || [[Extremadúra]] || ''Extremadura'' || [[Mérida]] |- | [[Mynd:Flag_of_Galicia.svg|30px|]] || [[Galisía]] || ''Galicia'' || [[Santiago de Compostela]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Canary_Islands.svg|30px|]] || [[Kanaríeyjar]] || ''Islas Canarias'' || [[Santa Cruz de Tenerife]]/[[Las Palmas]] |- | [[Mynd:Flag_of_Cantabria.svg|30px|]] || [[Kantabría]] || ''Cantabria'' || [[Santander]] |- | [[Mynd:Bandera_Castilla-La_Mancha.svg|30px|]] || [[Kastilía-La Mancha]] || ''Castilla-La Mancha'' || [[Toledo]] |- | [[Mynd:Flag_of_Castilla_y_Le%C3%B3n.svg|30px|]] || [[Kastilía og León]] || ''Castilla y León'' || [[Valladolid]] |- | [[Mynd:Flag_of_Catalonia.svg|30px|]] || [[Katalónía]] || ''Cataluña'' || [[Barcelona]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Community_of_Madrid.svg|30px| ]] || [[Sjálfstjórnarsvæðið Madríd|Madríd]] || ''Comunidad de Madrid'' || [[Madríd]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Region_of_Murcia.svg|30px|]] || [[Sjálfstjórnarhéraðið Múrsía|Múrsía]] || ''Región de Murcia'' || [[Múrsía]] |- | [[Mynd:Flag_of_Navarre.svg|30px|]] || [[Navarra]] || ''Comunidad Foral de Navarra'' || [[Pamplóna]] |- | [[Mynd:Flag_of_La_Rioja_%28with_coat_of_arms%29.svg|30px|]] || [[La Rioja]] || ''La Rioja'' || [[Logroño]] |- | [[Mynd:Flag_of_the_Land_of_Valencia_%282x3_ratio%29.svg|30px|]] || [[Sjálfstjórnarhéraðið Valensía|Valensía]] || ''Comunidad Valenciana'' || [[Valensía]] |} == Efnahagslíf == [[Mynd:AZCA_%28Madrid%29_01.jpg|thumb|right|Fjármálahverfið AZCA í Madríd.]] Samkvæmt gögnum [[Alþjóðabankinn|Alþjóðabankans]] er hagkerfi Spánar það níunda stærsta í heimi og það fimmta stærsta í Evrópu. [[Verg landsframleiðsla]] var áætluð 1.362 milljarðar bandaríkjadala árið [[2007]] og VLF á mann miðað við [[kaupmáttarjöfnuður|kaupmáttarjöfnuð]] var áætluð 33.700 bandaríkjadalir sama ár sem er hærra en [[Ítalía]] og svipað og [[Japan]] og [[Frakkland]]. Spænska hagkerfið hefur verið í stöðugum vexti síðustu ár, öfugt við hagkerfi hinna stóru Vestur-Evrópuríkjanna sem hafa nánast staðið í stað. Hagkerfi Spánar er dæmigert [[þjónusta|þjónustuhagkerfi]] þar sem nær 65% vinnuafls vinnur við þjónustu, 30% við [[iðnaður|iðnað]] og rúm 5% við [[landbúnaður|landbúnað]]. Ferðamannaiðnaðurinn er landinu afar mikilvægur. Á Norður-Spáni er [[þungaiðnaður]] og þar eru unnin [[kol]] og [[járn]] úr jörðu. Spáni tókst, undir hægri-ríkisstjórn [[José María Aznar]] að uppfylla skilyrði [[Evrópusambandið|Evrópusambandsins]] fyrir upptöku [[evra|evrunnar]] sem kom í stað [[spænskur peseti|pesetans]] í almennum viðskiptum árið [[2002]]. [[Atvinnuleysi]] var 7,6% árið [[2006]] sem telst framför miðað við um 20% atvinnuleysi snemma á [[1991-2000|10. áratugnum]]. Helstu vandamál eru stórt [[neðanjarðarhagkerfi]] og mikil [[verðbólga]]. Spænska hagkerfið óx mikið vegna [[alþjóðleg hækkun húsnæðisverð|alþjóðlegra hækkana á húsnæðisverði]] í byrjun [[21. öldin|21. aldar]] og hlutur [[byggingariðnaður|byggingariðnaðar]] af vergri landsframleiðslu var 16%. Um leið hefur skuldastaða heimilanna versnað. === Ferðamannaiðnaður === {{Aðalgrein|Ferðamannaiðnaður á Spáni}} Á undanförnum fjórum áratugum hefur ferðamannaiðnaðurinn á Spáni vaxið og orðið sá næststærsti í heimi og veltir árlega 40 milljörðum evra en það jafngilti 5% af vergri landsframleiðslu Spánar árið 2006. Í dag gera veðurfar á Spáni, sögulegar minjar og menningarverðmæti og landfræðileg lega landsins að verkum að ferðamannaiðnaðurinn er meðal helstu atvinnugreina á Spáni. Stjörnugjöf spánskra hótela er kröfuharðari en annarra Evrópulanda.<ref>{{cite web|last=Trend |first=Nick |url=http://www.telegraph.co.uk/travel/columnists/nicktrend/5422970/European-hotel-star-ratings-explained.html |title=European hotel star ratings explained |work=The Daily Telegraph |location=London |date = 2. júní 2009 |accessdate=4. september 2010}}</ref> == Íbúar == {{uppfæra|ástæða=úreltar tölur}} [[Mynd:EspDens2.jpg|thumb|Landfræðileg dreifing þéttbýlis á Spáni árið 2008.]] Árið 2008 var íbúafjöldi Spánar orðinn 46 milljónir. Landið er strjálbýlla en flest önnur lönd í Vestur-Evrópu, með 91 íbúa á hver ferkílómetra. Einnig er dreifing byggðar um landið nokkuð ójöfn. Þéttbýlasta svæði landsins er umhverfis höfuðborgina Madríd, sem er inni í miðju landi, en annars eru helstu þéttbýlissvæðin úti við ströndina. Íbúafjöldi Spánar hefur meira en tvöfaldast frá árinu 1900 en þá bjuggu 18,6 milljónir manna í landinu. Árið 2008 veitti Spánn 84.170 einstaklingum spánskan ríkisborgararétt. Flestir þeirra komu frá Suður-Ameríkulöndunum [[Ekvador]] og [[Kólumbía|Kólumbíu]] eða frá [[Marokkó]].<ref>[http://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-06072010-AP/EN/3-06072010-AP-EN.PDF „EU27 Member States granted citizenship to 696 000 persons in 2008“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140906072250/https://epp.eurostat.ec.europa.eu/cache/ITY_PUBLIC/3-06072010-AP/EN/3-06072010-AP-EN.PDF |date=2014-09-06 }} (PDF). [[Eurostat]]. 6. júlí 2010.</ref> Þó nokkur hluti aðfluttra kemur frá öðrum Vestur-Evrópuríkjum, svo sem Bretlandi, Frakklandi, Þýskalandi, Hollandi og Noregi. === Innflytjendur === {{Aðalgrein|Málefni innflytjenda á Spáni}} Samkvæmt upplýsingum frá spænskum yfirvöldum voru 4,5 milljónir erlendra ríkisborgara búsettar í landinu árið 2007. Óháðar kannanir benda til þess að talan sé eilítið hærri eða 4,8 milljónir manna eða um 11% heildaríbúafjölda landsins.<ref>{{cite web|url=http://www.ifrc.org/publicat/wdr2006/|title=World Disasters Report 2006|publisher=Red Cross|accessdate=14. ágúst 2008|archive-date=2009-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090627025921/http://www.ifrc.org/publicat/wdr2006/|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt upplýsingum um veitt landvistarleyfi árið 2005 var um hálf milljón [[Marokkó]]búa á Spáni, önnur hálf milljón frá [[Ekvador]], rúmlega 200 þúsund [[Rúmenía|Rúmenar]] og um 260 þúsund frá [[Kólumbía|Kólumbíu]]. Af öðrum erlendum ríkisborgurum voru [[Bretland|Bretar]] (8%), [[Frakkland|Frakkar]] (8%), [[Argentína|Argentínumenn]] (6%), [[Þýskaland|Þjóðverjar]] (6%) og [[Bólivía|Bólivíumenn]] (3%). Á Spáni eru rúmlega 200 þúsund innflytjendur frá [[Vestur-Afríka|Vestur-]] og [[Mið-Afríka|Mið-Afríku]]. Af Evrópusambandslöndum er hlutfall innflytjenda næsthæst á Spáni á eftir [[Kýpur]] en fjöldi þeirra er langmestur á Spáni. Ástæðurnar eru margar, meðal annars menningarbönd Spánar og Suður-Ameríkuríkja, landfræðileg lega Spánar og öflugur landbúnaður, sem krefst meira af ódýru vinnuafli en vinnumarkaðurinn getur veitt. Einnig setjast margir borgarar annarra Evrópusambandslanda að á Spáni á eftirlaunaárunum. === Menntun === {{aðalgrein|Menntun á Spáni}} Á Spáni er menntun á vegum hins opinbera ókeypis. Skólaskylda er frá sex ára aldri til sextán ára aldurs. Þá tekur við tveggja ára langt valfrjálst nám. Núgildandi lög um menntakerfi landsins voru sett árið 2006.<ref name=LOE_juridicas>[https://noticias.juridicas.com/base_datos/Admin/lo2-2006.html ''La Ley Orgánica 2/2006'']. Skoðað 23. september 2009.</ref> [[Háskóli|Háskólanám]] er venjulega fjögurra ára langt nám, nema í læknisfræði og þar sem nemendur taka tvöfalt aðalfag en þá er námið sex ára langt. Háskólar landsins nota evrópska ECTS-einingakerfið og fullt nám telst vera 60 ECTS-einingar á ári. Venjulegt háskólanám er þá 240 ECTS-einingar. Í framhaldsnámi eru í boði meistaragráður (Máster) og doktorsgráður (Doctorado) en hverjum háskóla er í sjálfvald sett að bjóða upp á annars konar gráður í framhaldsnámi. Á Spáni eru fjölmargir alþjóðlega þekktir háskólar. Meðal þeirra eru: * [[Universidad Carlos III de Madrid|Háskóli Karls III í Madríd]] * [[Háskólinn í Alcalá]] * [[Háskólinn í Barcelona]] * [[Háskólinn í Baskalandi]] * [[Háskólinn í Deusto]] * [[Háskólinn í Granada]] * [[Háskólinn í Jaén]] * [[Háskólinn í Navarra]] * [[Háskólinn í Salamanca]] * [[Háskólinn í Sevilla]] * [[Háskólinn í Valencia|Háskólinn í Valensíu]] * [[Óháði háskólinn í Barcelona|Óháði háskólinn í Barselóna]] * [[Óháði háskólinn í Madríd]] * [[Tækniháskólinn í Katalóníu]] * [[Tækniháskólinn í Madríd]] === Tungumál === [[Mynd:Spain_languages-en.svg|thumb|Tungumál á Spáni. [[Spænska]] er langútbreiddasta tungumálið.]] [[Spænska]] er opinbert tungumál Spánar. Líkt og öll önnur tungumál á [[Íberíuskagi|Íberíuskaganum]] ''(að utanskildri [[Baskneska|baskneskunni]])'' á það rætur sínar að rekja til þeirrar [[Latína|latínu]] sem [[Rómaveldi|Rómverjarnir]] töluðu þegar þeir tóku yfir skagann í [[Annað púnverska stríðið|2. púnverska stríðinu]] árið 210 f.Kr. Eftir það þróaðist tungumálið í mismunandi áttir eftir svæðum. Á miðöldum fór [[konungsríkið Kastilía]] með mikil völd og spilaði konungsríkið stóran þátt í [[endurheimt Spánar]] ''(reconquista)'' frá hinum múslímsku [[Márar|Márum]] kringum 14. öld. Með því breiddist tungumál [[Konungsríkið Kastilía|Kastilíu]] út og varð að lokum opinbert tungumál Spánar. Því kallast spænska ''kastilíska'' innan Spánar til að aðgreina það frá öðrum málum þeirra. Á 20. öldinni lagði einræðisherrann [[Francisco Franco|Frankó]] mikið upp úr því að kastilíska ''(spænska)'' yrði eina tungumál ríkisins. Notkun annarra tungumála á opinberum vettvangi var ýmist bönnuð eða lítilsvirt.<ref>The use Catalan was banned for the on-duty functionaries of the province of Barcelona in 1940. Cf. {{cite book|last=Mariño Paz|first=Ramón|title=Historia da lingua galega|year=1998|publisher=Sotelo Blanco|location=Santiago de Compostela|isbn=84-7824-333-X|pages=353|edition=2.}}</ref> Eftir fráfall Frankós hafa svæðisbundin tungumál Spánar náð ágætri stöðu á ný þó að ríkismálið skyggi oft á þau. * 99% Spánverja tala [[Spænska|spænsku]] ''(kastilísku)'' og hafa 88% hana að [[móðurmál|móðurmáli]]. * 16% tala [[Katalónska|katalónsku]] og hafa 9% hana að móðurmáli. Auk spænsku er katalónska opinbert tungumál í [[Katalónía|Katalóníu]], [[Sjálfstjórnarhéraðið Valensía|Valensíu]] (valensíska), og [[Baleareyjar|Baleareyjum]] (þar eru eyjarnar [[Majorka]] og [[Íbísa]]). Tungumálið er skylt [[Oksítanska|oksítönsku]] í Suður-Frakklandi. * 7% tala [[Galisíska|galisísku]] og hafa 5% hana að móðurmáli. Tungumálið er náskylt [[Portúgalska|portúgölsku]]. * 1,6% tala [[Baskneska|basknesku]] og hefur 1% hana að móðurmáli. Tungumálið er ekki skylt nokkru öðru máli. == Menning == [[Mynd:Spanish language World Map.svg|thumb|left|Áhrif spænska heimsveldisins: Lönd þar sem spænska er opinbert tungumál.]] Menning Spánar á rætur að rekja til þeirra margvíslegu þjóða sem hafa byggt Íberíuskagann frá örófi alda, frá [[Keltar|Keltum]] og [[Íberar|Íberum]] til [[Rómaveldi|Rómverja]], [[Vesturgotar|Vesturgota]], [[Berbar|Berba]] og [[Arabar|Araba]]. Fyrir utan [[baskneska|basknesku]] eru þau tungumál og mállýskur sem töluð eru á Spáni [[rómönsk mál]], afleiðing af 500 ára yfirráðum Rómverja. Opinbert tungumál alls staðar á spáni er [[kastillíska]] en önnur tungumál, s.s. [[katalónska]], [[baskneska]] og [[galisíska]] hafa opinbera stöðu. Um 60% Spánverja eru [[rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]] en 37% telja sig [[trúleysi|trúlausa]].<ref>[https://www.visir.is/g/20222248826d/spanverjar-ganga-af-trunni Spánverjar ganga af trúnni] Vísir, sótt 16/4 2022</ref> Á heimsveldistíma Spánar varð spænsk tunga og spænsk menning, þar með talið kaþólsk trú, ríkjandi menning í nýlendum Spánar um allan heim. Þessa sér enn stað í [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]] í [[Kyrrahaf]]inu og [[Miðbaugs-Gínea|Miðbaugs-Gíneu]] í [[Afríka|Afríku]]. Spánn er í þriðja sæti (á eftir [[Ítalía|Ítalíu]] og [[Kína]]) yfir þau lönd sem hafa flestar færslur á [[Heimsminjaskrá UNESCO]]; 44 færslur. [[Mynd:Don Quijote and Sancho Panza.jpg|thumb|upright|''[[Don Kíkóti]]'' eftir [[Miguel de Cervantes]] er oft talin fyrsta [[skáldsaga|nútímaskáldsagan]].]] === Spænskar bókmenntir === {{Aðalgrein|Spænskar bókmenntir}} Hugtakið ''spænskar bókmenntir'' vísar til [[Bókmenntir|bókmennta]] á [[spænska|spænsku]], þar á meðal — en ekki einvörðungu — bókmennta eftir höfunda frá Spáni. Stundum eru aðrar bókmenntir á spænsku aðgreindar og nefndar [[suður-amerískar bókmenntir]]. Frá Spáni eru einnig til [[katalónskar bókmenntir]], [[baskneskar bókmenntir]] og [[galikískar bókmenntir|galisískar bókmenntir]]. Vegna sögulegs og landfræðilegs margbreytileika hafa spænskar bókmenntir orðið fyrir áhrifum víða og eru afar fjölbreyttar. [[Miguel de Cervantes]] er að öllum líkindum frægasti rithöfundur Spánar, víðfrægur fyrir bók sína ''[[Don Kíkóti]]'' frá 1605. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3521|Hvaða tungumál eru töluð á Spáni?}} * {{Vísindavefurinn|26957|Er virkilega haldinn árlegur tómataslagur á Spáni?}} == Ítarefni == * Beevor, Antony. ''The Battle for Spain: The Spanish Civil War 1936-1939''. Penguin Books, 2006. * Carr, Raymond. ''Spain: A History''. Oxford University Press, 2001. * Gies, David T. (ritstj.). ''The Cambridge Companion to Modern Spanish Culture''. Cambridge University Press, 1999. * Gies, David T. (ritstj.). ''The Cambridge History of Spanish Literature''. Cambridge University Press, 2009. * Graham, Helen. ''The Spanish Civil War: A Very Short Introduction''. Oxford University Press, 2005. * Labanyi, Jo. ''Spanish Literature: A Very Short Introduction''. Oxford University Press, 2010. * Payne, Stanley G. ''Spain: A Unique History''. University of Wisconsin Press, 2011. * Phillips Jr., William D. og Carla Rahn Phillips. ''A Concise History of Spain''. Cambridge University Press, 2010. * Turner, Harriet og Adelaida López de Martínez (ritstj.). ''The Cambridge Companion to the Spanish Novel: From 1600 to the Present''. Cambridge University Press, 2003. * Walters, D. Gareth. ''The Cambridge Introduction to Spanish Poetry: Spain and Spanish America''. Cambridge University Press, 2003. {{Spánn}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} [[Flokkur:Spánn| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] 7arsk1v6yc20ulup0zgc18r9ifhrm2b 0 4898 1984861 1920468 2026-11-02T22:04:56Z ~2026-57084-87 122182 /* */ 1984861 wikitext text/x-wiki {{Tungumál|nafn=Arabíska|nafn2='العربية Arabiyya' |ættarlitur=Semískt |ríki=[[Alsír]], [[Barein]], [[Egyptaland]], [[Írak]], [[Jemen]], [[Jórdanía]], [[Katar]], [[Kúveit]], [[Líbanon]], [[Líbía]], [[Máritanía]], [[Marokkó]], [[Óman]], [[Palestínuríki]], [[Sameinuðu arabísku furstadæmin]], [[Sádi-Arabía]], [[Súdan]], [[Sýrland]] og [[Túnis]] af meirihluta, og töluð í mörgum löndum til viðbótar af minnihluta íbúa. |svæði=[[Miðausturlönd]], [[Norður-Afríka]] |talendur=411 milljónir|sæti=6 (miðað við móðurmál) |ætt=[[Afró-asísk tungumál|Afró-asísk]]<br /> &nbsp;[[Semísk tungumál|Semísk]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk tungumál|Miðsemísk]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Suðurmiðsemísk tungumál|Suðurmiðsemísk]]<br />&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''arabíska''' |stafróf=[[Arabískt stafróf]] |þjóð={{flag|Alsír}}, {{flag|Barein}}, {{flag|Djibútí}}, {{flag|Egyptaland}}, {{flag|Eritrea}}, {{flag|Írak}}, {{flag|Ísrael}}, {{flag|Jemen}}, {{flag|Jórdanía}}, {{flag|Katar}}, {{flag|Kómoreyjar}}, {{flag|Kúveit}}, {{flag|Líbanon}}, {{flag|Líbía}}, {{flag|Marokkó}}, {{flag|Máritanía}}, {{flag|Óman}}, {{flag|Palestína}}, {{flag|Sameinuðu arabísku furstadæmin}}, {{flag|Sádi-Arabía}}, {{flag|Súdan}}, {{flag|Sýrland}}, {{flag|Tjad}}, {{flag|Túnis}} ---- Alþjóðastofnanir: <br /> [[Mynd:Flag_of_the_United_Nations.svg|23px]] [[Sameinuðu þjóðirnar]] <br /> [[Arababandalagið]] <br /> [[Afríkusambandið]] <br /> [[Samtök um íslamska samvinnu]] <br /> |stýrt af= Egyptaland: [[Arabískuakademían]] <br /> Sýrland: [[Arabískuakademían í Damaskus]] <br /> Írak: [[Íraska vísindaakademían]] <br /> Súdan: [[Arabískuakademían í Kartúm]] <br /> Marokkó: [[Arabískuakademían í Rabat]] <br /> Jórdanía: [[Arabískuakademían Jórdaníu]] <br /> Líbýa: [[Arabískuakademían í Djamahiriju]] <br /> Túnis: [[Beit Al-Hikma-stofnunin]] <br /> Ísrael: [[Arabískuakademían í Ísrael]] <br /> |iso1=ar|iso2=ara|sil=ABV}} {{Wiktionary|arabíska|arabísku}} {{InterWiki|code=ar}} '''Arabíska''' (arabíska: العربية ''al-ʿarabiyyah''; [[alþjóðlega hljóðstafrófið|IPA]]: /al ʕaraˈbijːa/, eða عَرَبِيّ ''ʿarabīy'', borið fram /ˈʕarabiː/ eða /ʕaraˈbij/) er [[semísk tungumál|semískt tungumál]] sem er upprunið á [[Arabíuskagi|Arabíuskaganum]], en breiddist yfir stærra svæði með útbreiðslu [[íslam]]s og er nú talað víðast hvar alla leið frá [[Marokkó]] til [[Írak]]s. Arabíska er eitt helsta sameiningartákn fólks sem í dag kalla sig [[Arabar|Araba]] sem eru mun fleiri en íbúar Arabíuskagans. Arabísku má skipta í þrennt, klassíska arabísku (mál [[Kóraninn|Kóransins]]), staðlaða nútímaarabísku sem er dregin af klassískri arabísku, og talaða arabísku sem til eru fjölmörg afbrigði af. Stöðluð nútímaarabíska er notuð í formlegu máli af flestum [[fjölmiðlar|fjölmiðlum]] og í bókum nær alls staðar þar sem arabíska er töluð. Töluð arabíska skiptist hins vegar í margar [[Mállýska|mállýskur]] sem talaðar eru þvert yfir svæðið. Þær eru mjög ólíkar og skiljast ekki allar innbyrðis. Arabíska er þriðja útbreiddasta opinbera málið (á eftir ensku og frönsku).<ref>{{cite book|last=Wright|first=John W.|year=2001|title=The New York Times Almanac 2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-57958-348-4|page=492}}</ref> Hún er líka eitt af sex opinberum málum [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]],<ref name="auto1">{{Cite web|url=http://ask.un.org/faq/14463|title=What are the official languages of the United Nations? - Ask DAG!|website=ask.un.org|language=en|access-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160205021716/http://ask.un.org/faq/14463|archive-date=5 February 2016|url-status=live}}</ref> og [[trúarmál|helgisiðamál]] í [[íslam]].<ref name="auto2">{{Cite web|last=World|first=I. H.|title=Arabic|url=https://ihworld.com/schools/community-school-languages/arabic/|access-date=2021-07-07|website=IH World|language=en}}</ref> Arabíska er víða kennd í háskólum og er notuð í mismiklum mæli á vinnustöðum, stjórnsýslu og fjölmiðlum.<ref name="auto2"/> Á miðöldum var arabíska eitt helsta tungumál vísinda, menningar og lista. Vegna þess eru ýmis [[tökuorð]] úr arabísku í Evrópumálum. Áhrifa frá arabísku gætir meðal annars í spænsku, sikileysku, katalónsku og portúgölsku, vegna áhrifa málsins á tímum [[Al-Andalus|Al-Andalús]]. [[Maltneska]] er semískt mál sem þróaðist úr arabískri mállýsku, en er ritað með latínuletri.<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/topic/Maltese-language|title=Maltese language|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190924141837/https://www.britannica.com/topic/Maltese-language|archive-date=24 September 2019|url-status=live}}</ref> [[Balkanskagi|Balkanmálin]], einkum [[albanska]], [[gríska]], [[serbókróatíska]] og [[búlgarska]], hafa líka mörg tökuorð úr arabísku, aðallega vegna áhrifa [[ottómanatyrkneska|ottómanatyrknesku]]. Í gegnum söguna hefur arabíska haft áhrif á önnur mál víða um heim, sérstaklega þar sem íslam er ríkjandi trúarbrögð, og í löndum sem múslimar lögðu undir sig. Þau mál sem hafa orðið fyrir mestum áhrifum eru [[persneska]], [[tyrkneska]], [[hindí]] og [[úrdú]],<ref name="Versteegh19972">{{cite book|title=The Arabic Language|last1=Versteegh|first1=Kees|last2=Versteegh|first2=C. H. M.|date=1997|publisher=Columbia University Press|isbn=9780231111522|language=en}}</ref> [[kasmírska]], [[kúrdíska]], [[bosníska]], [[kasakska]], [[bengalska]], [[malasíska]] og [[indónesíska]], [[maldívska]], [[pastúnska]], [[púnjabíska]], [[albanska]], [[armenska]], [[aserska]], sikileyska, spænska, gríska, búlgarska, [[tagalog]], [[sindhi]], [[ódíska]],<ref name="Raya-1981">{{cite book |author=Bhabani Charan Ray |title=Orissa Under the Mughals: From Akbar to Alivardi : a Fascinating Study of the Socio-economic and Cultural History of Orissa |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FgUeAAAAMAAJ&pg=PA213|series=Orissan studies project, 10 |year=1981 |publisher=Punthi Pustak |location=Calcutta |page=213 |chapter=Appendix B Persian, Turkish, Arabic words generally used in Oriya |oclc=461886299}}</ref> [[hebreska]], og Afríkumálin [[hausa]], [[amharíska]], [[tígrinja]], [[sómalska]], [[tamazight]] og [[svahílí]]. Arabíska hefur líka fengið tökuorð úr öðrum málum, eins og [[arameíska|arameísku]], persnesku, grísku, latínu, og síðar úr tyrknesku, ensku, frönsku og ítölsku. Arabíska er töluð af allt að 380 milljónum manna, bæði sem fyrsta mál og seinna mál, í [[Arabaheimurinn|Arabaheiminum]],<ref name=e28>{{cite web|url=https://www.ethnologue.com/language/ara/|title=Arabic|website=Ethnologue|access-date=15.6.2025}}</ref> sem gerir hana að fimmta stærsta máli heims eftir fjölda málhafa<ref>{{cite web |title=The 10 Most Spoken Languages In The World |last=Lane |first=James |url=https://www.babbel.com/en/magazine/the-10-most-spoken-languages-in-the-world |date=2 June 2021 |website=Babbel |access-date=29 June 2021}}</ref> og fjórða mest notaða máli Internetsins.<ref>{{Cite web|title=Internet: most common languages online 2020|url=https://www.statista.com/statistics/262946/share-of-the-most-common-languages-on-the-internet/|access-date=2021-11-26|website=Statista|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|title=Top Ten Internet Languages in The World - Internet Statistics|url=https://www.internetworldstats.com/stats7.htm|access-date=2021-11-26|website=www.internetworldstats.com|archive-date=7 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190907141114/https://www.internetworldstats.com/stats7.htm|url-status=dead}}</ref> Arabíska er líka helgisiðamál yfir 2 milljarða múslima.<ref name="auto1"/> Árið 2011 taldi ''[[Bloomberg Businessweek]]'' arabísku vera fjórða gagnlegasta viðskiptamálið, á eftir ensku, mandarín og frönsku.<ref>{{Cite web |date=2015-03-29 |title=Mandarin Chinese Most Useful Business Language After English - Bloomberg Business |url=http://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-30/mandarin-chinese-most-useful-business-language-after-english-1-#content |access-date=2022-01-02 |website= [[Bloomberg News]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150329042844/http://www.bloomberg.com/news/articles/2011-08-30/mandarin-chinese-most-useful-business-language-after-english-1-#content |archive-date=29 March 2015 |url-status=dead}}</ref> Arabíska er rituð með [[arabískt letur|arabísku letri]], [[samhljóðaletur|samhljóðaletri]] sem er skrifað frá hægri til vinstri. == Ritmál == Arabíska er skrifuð frá hægri til vinstri með [[Arabískt letur|arabísku letri]]. Til dæmis er orðið „arabíska“ skrifað svona á arabísku: العربية. Arabískt letur er afkomandi [[nabateískt letur|nabateísks leturs]] sem var notað til að skrifa [[arameíska|arameísku]].<ref>{{cite book|editor=Gruendler, Beatrice|year=2019|title=The development of the Arabic scripts: From the Nabatean era to the first Islamic century|series=Harvard Semitic Series|volume=43|publisher=Brill}}</ref> == Málfræði == Í arabísku er enginn óákveðinn greinir en ákveðni greinirinn er -al. Í talmálinu fellur ellið í ákveðna greininum oft brott en það er ætíð ritað. Arabíska hefur tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Lýsingarorð eru eftirsett og beygjast eftir kyni og tölu. Fleirtölusetning nafnorða er almennt óregluleg í karlkyni en regluleg í kvenkyni. Tíu prósent karkyns nafnorða taka viðskeytið -ún í fleirtölu svo sem ''Múdarres'' („kennari“) - ''Múdarresún'', ''Múhamí'' („lögmaður“) - ''Múhaníún'', ''Múhandis'' („verkfræðingur“) - ''Múhandisún''. Kvenkyns nafnorð taka almennt viðskeytið -at í fleirtölu. Sagnorð beygjast í persónum, tölum og kynjum. Sögnin „að vera“ er ekki til í nútið framsöguháttar þó hana mætti finna í fornmálinu. Þannig þýðir ''nahnú múslimí'' „við erum múslimar“. Í arabísku beygjast sagnorð í þremur tölum: eintölu, fleirtölu og tvítölu. Persónufornafn annarrar persónu beygist eftir kynjum. T. d. er „þú" ''ka'', þegar talað er við karlmann, ft. ''kum'', en í kvk. er „þú" ''ki'' og í ft. ''kunna''. == Tölur == Þeir [[tölustafir]] (0 1 2 3 4 5 6 7 8 9) og það [[talnakerfi]] sem nú er notað um allan heim kom til [[Evrópa|Evrópu]] í gegnum arabísku og eru tölurnar því gjarnan kallaðar [[arabískar tölur]]. Í reynd eru þær upprunnar frá [[Indland]]i og í arabísku eru tölurnar einmitt kallaðar „indverskar tölur“. Arabíska er rituð frá hægri til vinstri líkt og hebreska, en tölur eru aftur á móti ritaðar frá vinstri til hægri. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=arb Ethnolouge Álitsgerðin (á ensku)] * [http://ar.wikipedia.org Wikipedia á arabísku] [[Flokkur:Semísk tungumál]] otox6fja8o07bey5ke1m1gvioumopge 0 6546 1984866 1946243 2026-11-02T22:57:17Z GuðlaugHelga 122469 Breytti hversu oft Kvennó hefur keppt í úrslitum úr 2 í 3, við gerðum það í 3 skiptið 2026 1984866 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {| class="wikitable" style="float: right;margin-left: 2em;" |- | Stofnað: || [[1984]] ([[1983]]) |- | Tegund: || [[Rökræða]], [[málflutningur]] |- | Formaður: || Birgir Liljar Önnuson Soltani, FS |- | Framkvæmdastjóri: || Elísabet Lára Gunnarsdóttir, MR |} '''MORFÍS''' eða '''Mælsku- og rökræðukeppni framhaldsskóla á Íslandi''', er ein af þremur stærstu keppnum sem framhaldsskólar á Íslandi taka þátt í sín á milli. Hinar eru [[Gettu betur]] og [[Söngkeppni framhaldsskólanna]]. Keppnin er með útsláttarfyrirkomulagi. Í hverri MORFÍS-viðureign takast á tvö keppnislið skipuð fjórum nemendum frá hvorum skóla. Þeir kallast liðsstjóri, frummælandi, meðmælandi og stuðningsmaður. Val á sigurvegara byggist á rökum liðanna, flutningi, svörum við rökfærslu andstæðinganna og hughrifum dómara. Í hverri keppni eru þrír dómarar. Þeir einir geta hlotið dómararéttindi í MORFÍS sem fara á dómaranámskeið MORFÍS sem haldið er af framkvæmdastjórn MORFÍS ár hvert. Áður en því var breytt í lögum haustið 2006 hlutu þeir einnig dómararéttindi sem kepptu í MORFÍS. Lagabreytingin er ekki afturvirk svo þeir hafa enn dómararéttindi sem höfðu þau fyrir lagabreytinguna. MORFÍS hefur verið með mjög föstu sniði undanfarin ár en raddir þess efnis að fyrirkomulagi keppninnar skuli breytt, til dæmis með breytingum á dómblaði, verða sífellt háværari. ==Saga keppninnar== Veturinn 1983 til 1984 höfðu átta framhaldsskólar staðið að ''Ræðukeppni framhaldsskólanna á höfuðborgarsvæðinu'' (RFH). Hún þótti heppnast vel og vakti mikla athygli. Í framhaldi af því fóru framhaldsskólar á landsbyggðinni fram á aðild og var MORFÍS stofnað sumarið 1984. Fyrir 1983 var lítil hefði fyrir ræðukeppnum í framhaldsskólum ef frá eru taldir [[Menntaskólinn í Reykjavík|MR]] og [[Verzlunarskóli Íslands|VÍ]] sem höfðu att kappi árlega um árabil og kallað til dómara frá [[Junior Chamber|Junior Chamber hreyfingunni]] (sem á þeim tíma notaði aðeins skammstöfunina JC). Haustið 1983 leitaði framkvæmdaráð RFH til JC-hreyfingarinnar um að annast dómgæslu og tóku tveir tengiliðir frá JC Reykjavík að sér að annast hana en öll framkvæmd var í höndum fulltrúa framhaldsskólanna. Þegar líða tók á veturinn fóru að birtast viðtöl við fulltrúa JC í ljósvakamiðlum og á prenti þar sem þeir kváðust hafa átt frumkvæði að stofnun keppninnar og síðan annast alla framkvæmd hennar. Olli þetta mikilli reiði meðal framhaldsskólanema. <ref>Þór Jónsson (1985, 20. júní). „Skylt er að hafa það sem sannara reynist“. ''Morgunblaðið'' 50. bls. 13 ([http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=120132&pageId=1613964&lang=is&q=B%E1r%F0%20%C1rna Tímarit.is]).</ref> Þegar MORFÍS var formlega stofnað í ágúst 1984 virtist ekki ætla að verða úr samvinnu. Nemendur vildu ekki líða sams konar framferði JC og hafði verið árið áður þegar JC eignaði sér heiður af keppninni. Þá bárust skilaboð frá JC um að þeir vildu gjarna sinna dómgæslu áfram, þeir lofuðu betri framkomu og að þeir myndu alfarið skipta um tengiliði við skólana. Þetta var samþykkt með semingi og þá þannig að samtökin legðu aðeins til oddadómara ef skólarnir myndu sjálfir þjálfa fólk til að vera meðdómendur. Þrátt fyrir það héldu JC-menn áfram að eigna sér heiðurinn af keppninni. Á landsþingi MORFÍS á Sauðárkróki 1985 var samþykkt að slíta á öll samskipti við JC-hreyfinguna en stofna þess í stað oddadómararáð skipað útskrifuðum fyrrverandi keppendum og dómurum úr framhaldsskólunum. Eftir það var útskrifaður nemandi oddadómari í hverri keppni en meðdómendur enn við nám í framhaldsskóla. ==Þekktir einstaklingar sem tekið hafa þátt í MORFÍS == Margir þátttakendur í MORFÍS hafa síðan orðið áberandi í stjórnmálum, fjölmiðlum og menningarlífi. Meðal þekktra einstaklinga sem tekið hafa þátt í keppninni má nefna [[Benedikt Erlingsson]], [[Björn Bragi Arnarsson|Björn Braga Arnarsson]], [[Dagur B. Eggertsson|Dag B. Eggertsson]] , [[Davíð Þór Jónsson]], [[Dóri DNA|Halldór Laxness Halldórsson]], [[Guðmundur Steingrímsson|Guðmund Steingrímsson]], [[Gísli Marteinn Baldursson|Gísla Martein Baldursson]], [[Helgi Hjörvar|Helga Hjörvar]], [[Illugi Gunnarsson|Illuga Gunnarsson]], [[Stefán Eiríksson]], [[Rúnar Freyr Gíslason|Rúnar Frey Gíslason]], [[Saga Garðarsdóttir|Sögu Garðarsdóttur]] og [[JóiPé og Króli|Króla]]. == Fyrirkomulag == ===Dómarar=== Í venjulegri MORFÍSkeppni eru þrír dómarar með dómararéttindi frá stjórn MORFÍS. Þar til nýlega fengu allir sem tóku þátt í MORFÍS dómararéttindi, auk þeirra sem stóðust árlegt dómaranámskeið MORFÍS. Árið 2006 var lögum MORFÍS breytt á þá vegu að aðeins þeir sem standast dómaranámskeið Morfís hljóta dómararéttindi, áður höfðu þátttakendur einnig hlotið dómararéttindi. Í hverri keppni er einn oddadómari. Löggildir oddadómarar hafa dómararéttindi frá MORFÍS og hafa lokið stúdentsprófi. Oddadómari situr í miðju dómarahópsins, gefur ræðumönnum refsistig á sínu dómblaði og tilkynnir úrslit í lok keppni. Í úrslitum MORFÍS kveða lög á um að allir dómarar skuli vera oddadómarar. Ræðuþjálfarar og ræðulið koma sér saman um þessa þrjá dómara. Samkvæmt nýjum lögum MORFÍS (frá haustinu 2006) skal stjórn MORFÍS úthluta hlutlausum dómurum ef liðum hefur ekki tekist að koma sér saman um þrjá dómara þegar fjórir tímar eru til keppni. Til þessa ákvæðis hefur þurft að grípa ítrekað síðan þá. Eftir að allir ræðumenn hafa lokið máli sínu, dómarar gefið einkunn fyrir alla liði hjá báðum ræðum allra ræðumanna og fundarstjóri sagt til um að eiginlegri keppni sé lokið, fara dómarar afsíðis og reikna úr stigum sínum í svokölluðu dómarahléi. Þar eru öll stig allra dómara lögð saman, refsistig dregin frá, og viðeigandi tölfræði reiknuð út. Að því loknu afhendir fundarstjóri oddadómara fundarstjórn og hann tilkynnir úrslitin í því sem nefnt er „oddadómararæða“. Í þessari ræðu eru heildarmunur liða, sigurlið og ræðumaður kvöldsins (stigahæsti ræðumaður kvöldsins) eða „ræðumaður Íslands“ ef um er að ræða úrslitakeppni Morfís. Þó hefur skapast hefð fyrir því að oddadómarar ræði daginn og veginn, gefi upp ógrynni af áhugaverðri eða óáhugaverðri tölfræði, gefi mat sitt á liðum og keppninni í heildinni, komi með athugasemdir og haldi áhorfendum og keppendum í heljargreipum spennu. Mjög misjafnt er, bæði hvað varðar lengd og eðli, hvernig oddadómarar flytja þessa oddadómararæðu og stundum mætti segja að henni svipi til uppistands. ===Dómblað og stigagjöf=== Hver um sig gefa dómararnir öllum ræðumönnum (frummælanda, meðmælanda og stuðningsmanni) einkunn frá 1-10 fyrir hvora ræðu í fjórum liðum. Oddadómari gefur, einn dómara, refsistig á sínu dómblaði og tilkynnir oft um fjölda refsistiga keppninnar í oddadómararæðu sinni. Venjulega eru heildarstig í Morfískeppni á bilinu 2000-3000 (3 dómarar * sex ræður * 4 liðir * einkunn á bilinu 1-10) en munur milli liða er allt frá örfáum stigum til nokkurra hundraða (stærsti munur Morfíssögunnar voru 1093 stig þar sem Kvennó sigraði FL árið 2018) svo misjafnt er hvort refsistig breyta úrslitum keppna. Frægt dæmi eru úrslit Morfís árið 2004 þegar lið Verzlunarskóla Íslands vann lið Menntaskólans við Hamrahlíð með einu stigi. Dæmdur munur var 3 stig, MH í hag, en einn ræðumaður MH ([[Dóri DNA]]) talaði sex sekúndum yfir tíma meðan ræðumenn Verzlunarskólans töluðu aðeins tveimur sekúndum yfir tíma. Tveir tímaverðir, einn frá hvorum skóla, starfa við keppnina til að taka tíma ræðumanna og tilkynnir fundarstjóri tíma hvers ræðumanns eftir að dómarar hafa lokið við að dæma hann. ==== 1. Ræða ==== Í þessum lið er uppsetning og gæði ræðu metin. Þar spila rök, málfar, áhrifamáttur orða, skemmtanagildi og flæði stærst hlutverk. Morfísræður þykja oft hafa einkennandi stílbragð, oft eru myndlíkingar eða sögur hafnar í byrjun ræðu og þeim lokið í lok ræðu með meginmáli á milli. Hefð er fyrir því að inngangur og meginmál sé fyrir svarakafla og að honum loknum komi lokaorð með upphafsorðunum „góðir gestir“. Upphafsorðin er nánast alltaf „Fundarstjóri, dómarar, andmælendur og góðir gestir“ í fyrri ræðum en aðeins „Fundarstjóri“ í seinni ræðum og draga flestir dómarar ræðumenn niður ef svo er ekki. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 4 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 2. Málflutningur ==== Í þessum lið er öryggi og flutningur ræðumannsins metin. Hvort hann horfir til fólksins eða niður á blaðið, hvernig handahreyfingar koma út, hversu skýrmæltur, sannfærandi, öruggur og áhrifaríkur flutningurinn og ræðumaðurinn er. Oft er hægt að sjá áhrif frá uppistandi, stjórnmálum, rappi, útvarpslestri, kennslu og fleiru í flutningi Morfísræðumanna. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 3 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 3. Svör ==== Eitt af verkefnum ræðumanns er að svara rökum ræðumanna andstæðinganna, oftast í sérstökum svarakafla. Þetta þykir oft eitt vandasamasta verk ræðumanna og segir að margra mati mikið um eðli ræðumannsins. Svör eru bæði skrifuð fyrir fram og á staðnum. Í dag skrifa flest ræðulið mikið af svörum fyrir fram við þeim rökum sem þeir búast við að andstæðingarnir noti, oft skín þetta í gegn þar sem t.d. svara ræðumenn stundum rökum sem andstæðingarnir kannast ekki við að hafa komið með. Í þessum lið skipta gæði svara, rök, hnitmiðun, málfar, skemmtanagildi, öryggi flutnings, viðbrögð við ófyrirsjáanlegum rökum og þýðing þeirra fyrir rökræðuna í held mestu máli. Fyrri ræða frummælanda, framsöguræða keppninnar, inniheldur engin svör. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 4 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 4. Geðþóttastuðull dómara ==== Þessi liður er að mestu leyti frjáls dómaranum. Einstök atriði eða persónulegar tilfinningar í garð ræðumannsins geta ráðið öllu fyrir þennan lið og margir dómarar veigra sér ekki við að setja „1“ eða „10“ í þennan lið við lítil tilefni. Hann er ætlaður sem einkunn á almennri tilfinningu dómarans fyrir ræðumanninum. Hvernig ræða, flutningur og svör var dómaranum að skapi og hversu góður honum þótti ræðumaðurinn á heildina litið. Þessi liður er stundum kallaður "Hughrif" og það nafn var notað á tillögu að nýju dómblaði. Deilt hefur verið um hvort gefa megi 0 í þessum lið, þar sem lög Morfís og leiðbeiningar stangast á. Einkunn í þessum lið er ekki margfölduð við útreikning stiga í dómarahléi. ==== Refsistig ==== Refsistig eru gefin ræðumönnum sem fara út fyrir tímamörk ræðu sinnar. Í framsöguræðu (fyrri ræðu frummælanda) eru þau tímamörk 4-5 mínútur en í öðrum ræðum keppninnar eru þau 3-4 mínútur. 1 refsistig er gefið fyrir hverja sekúndu sem hver ræðumaður fer yfir eða undir þessi tímamörk í ræðu sinni. ==== Meðalstig framsöguræðu ==== Frummælandi svarar ekki í fyrri ræðu sinni (framsöguræðu) og fær því ekki stig fyrir svör í þeirri ræðu. Til að vega upp á móti þessu var settur inn liður á dómblaðið sem deilir heildarstigum framsöguræðu í 2 (námundað upp ef hálf tala kemur upp) og bætir þeim við heildarstig ræðumannsins. Þessum stigum skal þó ekki bæta við heildarstig keppninnar en það mundi, ólíkt trú margra, geta haft áhrif á úrslit keppninnar. Ef framsöguræða annars liðs er hærra dæmd en hins liðsins eykst sá munur við að bæta meðalstigum framsöguræðu við. Hærra dæmd ræða fær hærri meðalstig. Þannig eykur þetta vægi frummælandans í keppninni og ef samanburður frummælanda var ekki í samræmi við samanburð liðanna getur það breytt úrslitum keppni. Síðan er álitamál hvort þessi áhrif eigi rétt á sér. === Breytingartillögur === Fyrstu ár Morfískeppninnar ríkti mikið ósætti með form keppninnar. Eftir það var dómblaði breytt og ríkti nokkuð almennt sátt um keppnina næstu 15 árin eða svo. Síðustu ár hafa síðan sprottið upp fleiri ágreiningsefni um form dómgæslu (dómblaðið), fjölda dómara og val þeirra. ==Sigurvegarar frá upphafi== {{aðalgrein|Úrslit MORFÍS}} <div class="floatright"> <br /><timeline> ImageSize = width:250 height:500 PlotArea = left:45 right:0 bottom:20 top:20 AlignBars = early DateFormat = yyyy Period = from:1985 till:2026 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1985 Colors= id:FG value:green legend:FG id:FB value:magenta legend:FB id:MR value:yellow legend:MR id:MS value:red legend:MS id:MH value:purple legend:MH id:MA value:redorange legend:MA id:VI value:blue legend:VI id:BH value:teal legend:BH id:FLB value:pink legend:FLB PlotData= bar:Leaders width:25 mark:(line,black) align:left fontsize:M shift:(25,-5) anchor:middle from:1985 till:1987 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:1987 till:1988 color:FG text:"[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]" from:1988 till:1989 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:1989 till:1990 color:MS text:"[[Menntaskólinn við Sund]]" from:1990 till:1991 color:FG text:"[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]" from:1991 till:1994 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:1994 till:1996 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:1996 till:1997 color:FB text:"[[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]]" from:1997 till:1999 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:1999 till:2000 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2000 till:2001 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2001 till:2002 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2002 till:2003 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:2003 till:2006 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2006 till:2007 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2007 till:2008 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:2008 till:2009 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2009 till:2010 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2010 till:2011 color:MS text:"[[Menntaskólinn við Sund]]" from:2011 till:2013 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2013 till:2014 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2014 till:2015 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2015 till:2016 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2016 till:2017 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2017 till:2018 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2018 till:2020 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2020 till:2021 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2021 till:2022 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2022 till:2024 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2024 till:2025 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2025 till:2026 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" </timeline> </div> ===Tölfræði sigurliða=== {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ '''Fjöldi sigra í Morfís''' !width="500" | Skóli !align="left" width="35" | Titlar !align="left" width="90" | Úrslitakeppnir kepptar |- | align="center" | [[Verzlunarskóli Íslands]] |17 |23 |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Reykjavík]] | 10 | 15 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð]] | 4 | 11 |- | align="center" | [[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]] |3 |7 |- | align="center" | [[Menntaskólinn á Akureyri]] | 3 | 4 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] | 2 | 6 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Sund]] | 2 |6 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]] | 1 | 3 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskóli Suðurnesja]] | 0 | 2 |- | align="center" | [[Kvennaskólinn í Reykjavík]] | 0 | 3 |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Kópavogi]] | 0 | 1 |- | align="center" | [[Borgarholtsskóli]] | 0 | 1 |} {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ '''Ræðumenn Íslands''' !width="500" | Skóli !align="left" width="130" | Titlar |- | align="center" | [[Verzlunarskóli Íslands]] | 13* |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Reykjavík]] | 8 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð]] | 5 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] | 4 |- | align="center" | [[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]] | 4 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Sund]] |3 |- | align="center" | [[Menntaskólinn á Akureyri]] | 2 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]] | 1* |- |align="left" colspan="6" | *''Árið 1996 urðu tveir ræðumenn Íslands, annar úr FB og hinn úr VÍ'' |} == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.morfis.is morfis.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122172133/http://www.morfis.is/ |date=2007-01-22 }} {{s|1984}} [[Flokkur:Keppnir íslenskra framhaldsskóla]] ice3k9g7not7814fs2rfr6di00vtmfi 1984869 1984866 2026-11-02T23:02:13Z GuðlaugHelga 122469 var að færa kvennó upp um 1 því við höfum verið 3 í úrslitum 1984869 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} {| class="wikitable" style="float: right;margin-left: 2em;" |- | Stofnað: || [[1984]] ([[1983]]) |- | Tegund: || [[Rökræða]], [[málflutningur]] |- | Formaður: || Birgir Liljar Önnuson Soltani, FS |- | Framkvæmdastjóri: || Elísabet Lára Gunnarsdóttir, MR |} '''MORFÍS''' eða '''Mælsku- og rökræðukeppni framhaldsskóla á Íslandi''', er ein af þremur stærstu keppnum sem framhaldsskólar á Íslandi taka þátt í sín á milli. Hinar eru [[Gettu betur]] og [[Söngkeppni framhaldsskólanna]]. Keppnin er með útsláttarfyrirkomulagi. Í hverri MORFÍS-viðureign takast á tvö keppnislið skipuð fjórum nemendum frá hvorum skóla. Þeir kallast liðsstjóri, frummælandi, meðmælandi og stuðningsmaður. Val á sigurvegara byggist á rökum liðanna, flutningi, svörum við rökfærslu andstæðinganna og hughrifum dómara. Í hverri keppni eru þrír dómarar. Þeir einir geta hlotið dómararéttindi í MORFÍS sem fara á dómaranámskeið MORFÍS sem haldið er af framkvæmdastjórn MORFÍS ár hvert. Áður en því var breytt í lögum haustið 2006 hlutu þeir einnig dómararéttindi sem kepptu í MORFÍS. Lagabreytingin er ekki afturvirk svo þeir hafa enn dómararéttindi sem höfðu þau fyrir lagabreytinguna. MORFÍS hefur verið með mjög föstu sniði undanfarin ár en raddir þess efnis að fyrirkomulagi keppninnar skuli breytt, til dæmis með breytingum á dómblaði, verða sífellt háværari. ==Saga keppninnar== Veturinn 1983 til 1984 höfðu átta framhaldsskólar staðið að ''Ræðukeppni framhaldsskólanna á höfuðborgarsvæðinu'' (RFH). Hún þótti heppnast vel og vakti mikla athygli. Í framhaldi af því fóru framhaldsskólar á landsbyggðinni fram á aðild og var MORFÍS stofnað sumarið 1984. Fyrir 1983 var lítil hefði fyrir ræðukeppnum í framhaldsskólum ef frá eru taldir [[Menntaskólinn í Reykjavík|MR]] og [[Verzlunarskóli Íslands|VÍ]] sem höfðu att kappi árlega um árabil og kallað til dómara frá [[Junior Chamber|Junior Chamber hreyfingunni]] (sem á þeim tíma notaði aðeins skammstöfunina JC). Haustið 1983 leitaði framkvæmdaráð RFH til JC-hreyfingarinnar um að annast dómgæslu og tóku tveir tengiliðir frá JC Reykjavík að sér að annast hana en öll framkvæmd var í höndum fulltrúa framhaldsskólanna. Þegar líða tók á veturinn fóru að birtast viðtöl við fulltrúa JC í ljósvakamiðlum og á prenti þar sem þeir kváðust hafa átt frumkvæði að stofnun keppninnar og síðan annast alla framkvæmd hennar. Olli þetta mikilli reiði meðal framhaldsskólanema. <ref>Þór Jónsson (1985, 20. júní). „Skylt er að hafa það sem sannara reynist“. ''Morgunblaðið'' 50. bls. 13 ([http://timarit.is/view_page_init.jsp?issId=120132&pageId=1613964&lang=is&q=B%E1r%F0%20%C1rna Tímarit.is]).</ref> Þegar MORFÍS var formlega stofnað í ágúst 1984 virtist ekki ætla að verða úr samvinnu. Nemendur vildu ekki líða sams konar framferði JC og hafði verið árið áður þegar JC eignaði sér heiður af keppninni. Þá bárust skilaboð frá JC um að þeir vildu gjarna sinna dómgæslu áfram, þeir lofuðu betri framkomu og að þeir myndu alfarið skipta um tengiliði við skólana. Þetta var samþykkt með semingi og þá þannig að samtökin legðu aðeins til oddadómara ef skólarnir myndu sjálfir þjálfa fólk til að vera meðdómendur. Þrátt fyrir það héldu JC-menn áfram að eigna sér heiðurinn af keppninni. Á landsþingi MORFÍS á Sauðárkróki 1985 var samþykkt að slíta á öll samskipti við JC-hreyfinguna en stofna þess í stað oddadómararáð skipað útskrifuðum fyrrverandi keppendum og dómurum úr framhaldsskólunum. Eftir það var útskrifaður nemandi oddadómari í hverri keppni en meðdómendur enn við nám í framhaldsskóla. ==Þekktir einstaklingar sem tekið hafa þátt í MORFÍS == Margir þátttakendur í MORFÍS hafa síðan orðið áberandi í stjórnmálum, fjölmiðlum og menningarlífi. Meðal þekktra einstaklinga sem tekið hafa þátt í keppninni má nefna [[Benedikt Erlingsson]], [[Björn Bragi Arnarsson|Björn Braga Arnarsson]], [[Dagur B. Eggertsson|Dag B. Eggertsson]] , [[Davíð Þór Jónsson]], [[Dóri DNA|Halldór Laxness Halldórsson]], [[Guðmundur Steingrímsson|Guðmund Steingrímsson]], [[Gísli Marteinn Baldursson|Gísla Martein Baldursson]], [[Helgi Hjörvar|Helga Hjörvar]], [[Illugi Gunnarsson|Illuga Gunnarsson]], [[Stefán Eiríksson]], [[Rúnar Freyr Gíslason|Rúnar Frey Gíslason]], [[Saga Garðarsdóttir|Sögu Garðarsdóttur]] og [[JóiPé og Króli|Króla]]. == Fyrirkomulag == ===Dómarar=== Í venjulegri MORFÍSkeppni eru þrír dómarar með dómararéttindi frá stjórn MORFÍS. Þar til nýlega fengu allir sem tóku þátt í MORFÍS dómararéttindi, auk þeirra sem stóðust árlegt dómaranámskeið MORFÍS. Árið 2006 var lögum MORFÍS breytt á þá vegu að aðeins þeir sem standast dómaranámskeið Morfís hljóta dómararéttindi, áður höfðu þátttakendur einnig hlotið dómararéttindi. Í hverri keppni er einn oddadómari. Löggildir oddadómarar hafa dómararéttindi frá MORFÍS og hafa lokið stúdentsprófi. Oddadómari situr í miðju dómarahópsins, gefur ræðumönnum refsistig á sínu dómblaði og tilkynnir úrslit í lok keppni. Í úrslitum MORFÍS kveða lög á um að allir dómarar skuli vera oddadómarar. Ræðuþjálfarar og ræðulið koma sér saman um þessa þrjá dómara. Samkvæmt nýjum lögum MORFÍS (frá haustinu 2006) skal stjórn MORFÍS úthluta hlutlausum dómurum ef liðum hefur ekki tekist að koma sér saman um þrjá dómara þegar fjórir tímar eru til keppni. Til þessa ákvæðis hefur þurft að grípa ítrekað síðan þá. Eftir að allir ræðumenn hafa lokið máli sínu, dómarar gefið einkunn fyrir alla liði hjá báðum ræðum allra ræðumanna og fundarstjóri sagt til um að eiginlegri keppni sé lokið, fara dómarar afsíðis og reikna úr stigum sínum í svokölluðu dómarahléi. Þar eru öll stig allra dómara lögð saman, refsistig dregin frá, og viðeigandi tölfræði reiknuð út. Að því loknu afhendir fundarstjóri oddadómara fundarstjórn og hann tilkynnir úrslitin í því sem nefnt er „oddadómararæða“. Í þessari ræðu eru heildarmunur liða, sigurlið og ræðumaður kvöldsins (stigahæsti ræðumaður kvöldsins) eða „ræðumaður Íslands“ ef um er að ræða úrslitakeppni Morfís. Þó hefur skapast hefð fyrir því að oddadómarar ræði daginn og veginn, gefi upp ógrynni af áhugaverðri eða óáhugaverðri tölfræði, gefi mat sitt á liðum og keppninni í heildinni, komi með athugasemdir og haldi áhorfendum og keppendum í heljargreipum spennu. Mjög misjafnt er, bæði hvað varðar lengd og eðli, hvernig oddadómarar flytja þessa oddadómararæðu og stundum mætti segja að henni svipi til uppistands. ===Dómblað og stigagjöf=== Hver um sig gefa dómararnir öllum ræðumönnum (frummælanda, meðmælanda og stuðningsmanni) einkunn frá 1-10 fyrir hvora ræðu í fjórum liðum. Oddadómari gefur, einn dómara, refsistig á sínu dómblaði og tilkynnir oft um fjölda refsistiga keppninnar í oddadómararæðu sinni. Venjulega eru heildarstig í Morfískeppni á bilinu 2000-3000 (3 dómarar * sex ræður * 4 liðir * einkunn á bilinu 1-10) en munur milli liða er allt frá örfáum stigum til nokkurra hundraða (stærsti munur Morfíssögunnar voru 1093 stig þar sem Kvennó sigraði FL árið 2018) svo misjafnt er hvort refsistig breyta úrslitum keppna. Frægt dæmi eru úrslit Morfís árið 2004 þegar lið Verzlunarskóla Íslands vann lið Menntaskólans við Hamrahlíð með einu stigi. Dæmdur munur var 3 stig, MH í hag, en einn ræðumaður MH ([[Dóri DNA]]) talaði sex sekúndum yfir tíma meðan ræðumenn Verzlunarskólans töluðu aðeins tveimur sekúndum yfir tíma. Tveir tímaverðir, einn frá hvorum skóla, starfa við keppnina til að taka tíma ræðumanna og tilkynnir fundarstjóri tíma hvers ræðumanns eftir að dómarar hafa lokið við að dæma hann. ==== 1. Ræða ==== Í þessum lið er uppsetning og gæði ræðu metin. Þar spila rök, málfar, áhrifamáttur orða, skemmtanagildi og flæði stærst hlutverk. Morfísræður þykja oft hafa einkennandi stílbragð, oft eru myndlíkingar eða sögur hafnar í byrjun ræðu og þeim lokið í lok ræðu með meginmáli á milli. Hefð er fyrir því að inngangur og meginmál sé fyrir svarakafla og að honum loknum komi lokaorð með upphafsorðunum „góðir gestir“. Upphafsorðin er nánast alltaf „Fundarstjóri, dómarar, andmælendur og góðir gestir“ í fyrri ræðum en aðeins „Fundarstjóri“ í seinni ræðum og draga flestir dómarar ræðumenn niður ef svo er ekki. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 4 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 2. Málflutningur ==== Í þessum lið er öryggi og flutningur ræðumannsins metin. Hvort hann horfir til fólksins eða niður á blaðið, hvernig handahreyfingar koma út, hversu skýrmæltur, sannfærandi, öruggur og áhrifaríkur flutningurinn og ræðumaðurinn er. Oft er hægt að sjá áhrif frá uppistandi, stjórnmálum, rappi, útvarpslestri, kennslu og fleiru í flutningi Morfísræðumanna. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 3 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 3. Svör ==== Eitt af verkefnum ræðumanns er að svara rökum ræðumanna andstæðinganna, oftast í sérstökum svarakafla. Þetta þykir oft eitt vandasamasta verk ræðumanna og segir að margra mati mikið um eðli ræðumannsins. Svör eru bæði skrifuð fyrir fram og á staðnum. Í dag skrifa flest ræðulið mikið af svörum fyrir fram við þeim rökum sem þeir búast við að andstæðingarnir noti, oft skín þetta í gegn þar sem t.d. svara ræðumenn stundum rökum sem andstæðingarnir kannast ekki við að hafa komið með. Í þessum lið skipta gæði svara, rök, hnitmiðun, málfar, skemmtanagildi, öryggi flutnings, viðbrögð við ófyrirsjáanlegum rökum og þýðing þeirra fyrir rökræðuna í held mestu máli. Fyrri ræða frummælanda, framsöguræða keppninnar, inniheldur engin svör. Einkunn í þessum lið er margfölduð með 4 við útreikning stiga í dómarahléi. ==== 4. Geðþóttastuðull dómara ==== Þessi liður er að mestu leyti frjáls dómaranum. Einstök atriði eða persónulegar tilfinningar í garð ræðumannsins geta ráðið öllu fyrir þennan lið og margir dómarar veigra sér ekki við að setja „1“ eða „10“ í þennan lið við lítil tilefni. Hann er ætlaður sem einkunn á almennri tilfinningu dómarans fyrir ræðumanninum. Hvernig ræða, flutningur og svör var dómaranum að skapi og hversu góður honum þótti ræðumaðurinn á heildina litið. Þessi liður er stundum kallaður "Hughrif" og það nafn var notað á tillögu að nýju dómblaði. Deilt hefur verið um hvort gefa megi 0 í þessum lið, þar sem lög Morfís og leiðbeiningar stangast á. Einkunn í þessum lið er ekki margfölduð við útreikning stiga í dómarahléi. ==== Refsistig ==== Refsistig eru gefin ræðumönnum sem fara út fyrir tímamörk ræðu sinnar. Í framsöguræðu (fyrri ræðu frummælanda) eru þau tímamörk 4-5 mínútur en í öðrum ræðum keppninnar eru þau 3-4 mínútur. 1 refsistig er gefið fyrir hverja sekúndu sem hver ræðumaður fer yfir eða undir þessi tímamörk í ræðu sinni. ==== Meðalstig framsöguræðu ==== Frummælandi svarar ekki í fyrri ræðu sinni (framsöguræðu) og fær því ekki stig fyrir svör í þeirri ræðu. Til að vega upp á móti þessu var settur inn liður á dómblaðið sem deilir heildarstigum framsöguræðu í 2 (námundað upp ef hálf tala kemur upp) og bætir þeim við heildarstig ræðumannsins. Þessum stigum skal þó ekki bæta við heildarstig keppninnar en það mundi, ólíkt trú margra, geta haft áhrif á úrslit keppninnar. Ef framsöguræða annars liðs er hærra dæmd en hins liðsins eykst sá munur við að bæta meðalstigum framsöguræðu við. Hærra dæmd ræða fær hærri meðalstig. Þannig eykur þetta vægi frummælandans í keppninni og ef samanburður frummælanda var ekki í samræmi við samanburð liðanna getur það breytt úrslitum keppni. Síðan er álitamál hvort þessi áhrif eigi rétt á sér. === Breytingartillögur === Fyrstu ár Morfískeppninnar ríkti mikið ósætti með form keppninnar. Eftir það var dómblaði breytt og ríkti nokkuð almennt sátt um keppnina næstu 15 árin eða svo. Síðustu ár hafa síðan sprottið upp fleiri ágreiningsefni um form dómgæslu (dómblaðið), fjölda dómara og val þeirra. ==Sigurvegarar frá upphafi== {{aðalgrein|Úrslit MORFÍS}} <div class="floatright"> <br /><timeline> ImageSize = width:250 height:500 PlotArea = left:45 right:0 bottom:20 top:20 AlignBars = early DateFormat = yyyy Period = from:1985 till:2026 TimeAxis = orientation:vertical ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1985 Colors= id:FG value:green legend:FG id:FB value:magenta legend:FB id:MR value:yellow legend:MR id:MS value:red legend:MS id:MH value:purple legend:MH id:MA value:redorange legend:MA id:VI value:blue legend:VI id:BH value:teal legend:BH id:FLB value:pink legend:FLB PlotData= bar:Leaders width:25 mark:(line,black) align:left fontsize:M shift:(25,-5) anchor:middle from:1985 till:1987 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:1987 till:1988 color:FG text:"[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]" from:1988 till:1989 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:1989 till:1990 color:MS text:"[[Menntaskólinn við Sund]]" from:1990 till:1991 color:FG text:"[[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]]" from:1991 till:1994 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:1994 till:1996 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:1996 till:1997 color:FB text:"[[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]]" from:1997 till:1999 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:1999 till:2000 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2000 till:2001 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2001 till:2002 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2002 till:2003 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:2003 till:2006 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2006 till:2007 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2007 till:2008 color:MH text:"[[Menntaskólinn við Hamrahlíð]]" from:2008 till:2009 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2009 till:2010 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2010 till:2011 color:MS text:"[[Menntaskólinn við Sund]]" from:2011 till:2013 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2013 till:2014 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2014 till:2015 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2015 till:2016 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2016 till:2017 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2017 till:2018 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2018 till:2020 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2020 till:2021 color:FLB text:"[[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]]" from:2021 till:2022 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" from:2022 till:2024 color:MR text:"[[Menntaskólinn í Reykjavík]]" from:2024 till:2025 color:MA text:"[[Menntaskólinn á Akureyri]]" from:2025 till:2026 color:VI text:"[[Verzlunarskóli Íslands]]" </timeline> </div> ===Tölfræði sigurliða=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ '''Fjöldi sigra í Morfís''' !width="500" | Skóli !align="left" width="35" | Titlar !align="left" width="90" | Úrslitakeppnir kepptar |- | align="center" | [[Verzlunarskóli Íslands]] |17 |23 |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Reykjavík]] | 10 | 15 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð]] | 4 | 11 |- | align="center" | [[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]] |3 |7 |- | align="center" | [[Menntaskólinn á Akureyri]] | 3 | 4 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] | 2 | 6 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Sund]] | 2 |6 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]] | 1 | 3 |- | align="center" | [[Kvennaskólinn í Reykjavík]] | 0 | 3 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskóli Suðurnesja]] | 0 | 2 |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Kópavogi]] | 0 | 1 |- | align="center" | [[Borgarholtsskóli]] | 0 | 1 |} {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ '''Ræðumenn Íslands''' !width="500" | Skóli !align="left" width="130" | Titlar |- | align="center" | [[Verzlunarskóli Íslands]] | 13* |- | align="center" | [[Menntaskólinn í Reykjavík]] | 8 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Hamrahlíð]] | 5 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Garðabæ]] | 4 |- | align="center" | [[Flensborgarskólinn í Hafnarfirði]] | 4 |- | align="center" | [[Menntaskólinn við Sund]] |3 |- | align="center" | [[Menntaskólinn á Akureyri]] | 2 |- | align="center" | [[Fjölbrautaskólinn í Breiðholti]] | 1* |- |align="left" colspan="6" | *''Árið 1996 urðu tveir ræðumenn Íslands, annar úr FB og hinn úr VÍ'' |} == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [http://www.morfis.is morfis.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070122172133/http://www.morfis.is/ |date=2007-01-22 }} {{s|1984}} [[Flokkur:Keppnir íslenskra framhaldsskóla]] 9zg9s1dwao6cdqoandn3z634x2784ra 0 11940 1984809 1975788 2026-11-02T13:41:43Z Akigka 183 /* Ytri tenglar */ 1984809 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía| nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | þjóðsöngur = Sons and Daughters of Saint Lucia | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða_ríkis = [[Sjálfstæði]] | atburðir = frá [[Bretland]]i | dagsetningar = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál_magn = 1_E8_m² | flatarmál = 616,3 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298,7 | VLF_ár = 2005 | VLF_sæti = 173 | VLF = 945 | VLF_á_mann = 5.350 | VLF_á_mann_sæti = 101 | gjaldmiðill = [[austkarabískur dollar]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC]]-4 | }} '''Sankti Lúsía''' eða '''Saint Lucia''' er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Ríkið sem telur 184.100 íbúa ([[2023]]), byggir á þingræðibundnu lýðræði en í konugssambandi við [[samveldið]]. == Landlýsing == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti af Windward eyjaklasanum í Karíbahafi. [[Eyja]]n er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Sankti Lúsía hefur verið í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] frá 1979. Hún er frjósöm og hálend eldfjallaeyja; hæsti tindur: Gimie, 959 m. Á eyjunni er hitabeltisloftslag. Höfuðborgin er [[Castries]]. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Hagkerfi == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Ytri tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] 7e1z3zdjbzw8124unnjxc1u6ncuujn6 1984831 1984809 2026-11-02T15:14:53Z Akigka 183 1984831 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía | nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið | þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]] | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 617 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 177 | VLF = 3,769 | VLF_á_mann = 29.258 | VLF_á_mann_sæti = 73 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC-4]] }} '''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Ríkið sem telur 184.100 íbúa ([[2023]]), byggir á þingræðibundnu lýðræði en í konugssambandi við [[samveldið]]. == Landlýsing == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti af Windward eyjaklasanum í Karíbahafi. [[Eyja]]n er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Sankti Lúsía hefur verið í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] frá 1979. Hún er frjósöm og hálend eldfjallaeyja; hæsti tindur: Gimie, 959 m. Á eyjunni er hitabeltisloftslag. Höfuðborgin er [[Castries]]. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Hagkerfi == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Ytri tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] pta8384w0r7w5a92ozry4c9njptn1bd 1984834 1984831 2026-11-02T15:32:42Z Akigka 183 1984834 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía | nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið | þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]] | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 617 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 177 | VLF = 3,769 | VLF_á_mann = 29.258 | VLF_á_mann_sæti = 73 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC-4]] }} '''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Ríkið sem telur 184.100 íbúa ([[2023]]), byggir á þingræðibundnu lýðræði en í konugssambandi við [[samveldið]]. == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Landfræði == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti af Windward eyjaklasanum í Karíbahafi. [[Eyja]]n er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Sankti Lúsía hefur verið í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] frá 1979. Hún er frjósöm og hálend eldfjallaeyja; hæsti tindur: Gimie, 959 m. Á eyjunni er hitabeltisloftslag. Höfuðborgin er [[Castries]]. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. == Efnahagslíf == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Menning == Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] fmnyvpspm76hu7gmejkqkko90fxdf0o 1984836 1984834 2026-11-02T15:47:13Z Akigka 183 1984836 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía | nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið | þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]] | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 617 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 177 | VLF = 3,769 | VLF_á_mann = 29.258 | VLF_á_mann_sæti = 73 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC-4]] }} '''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Ríkið sem telur 184.100 íbúa ([[2023]]), byggir á þingræðibundnu lýðræði en í konugssambandi við [[samveldið]]. == Heiti == Sankti Lúsía heitir eftir dýrlingnum [[Heilög Lúsía|heilagri Lúsíu frá Sýrakúsu]] (283-304).<ref name="CIA World Factbook – St Lucia">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |title= St Lucia| work = [[The World Factbook]] | publisher= Central Intelligence Agency| place= US| access-date=30 June 2019 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212013122/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |url-status= dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn strönduðu franskir sjómenn á eyjunni á messudegi heilagrar Lúsíu 13. desember, og nefndu því eyjuna eftir henni.<ref>{{cite book|author1=Harmsen, Jolien|author2=Ellis, Guy|author3=Devaux, Robert|year=2014|title=A History of St Lucia|location=Vieux Fort|publisher=Lighthouse Road|isbn=9789769534001}}</ref> Á hnattlíkani í [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] kemur nafn eyjunnar fram, sem bendir til þess að hún hafi verið nefnd af spænskum landkönnuðum fyrir árið 1520.<ref>{{cite web|url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/|title=Saint Lucia|website=CARICOM|access-date=2.11.2026}}</ref> [[Aravakar]] nefndu eyjuna fyrst ''Louanalao'', sem merkir „[[Kembur|Kembueyja]]“. Þegar [[Karíbar]] komu til eyjarinnar um 800 var hún nefnd ''Hewanorra'' („þar sem kembur finnast“).<ref>{{Cite book |last= Hyacinth-Gideon |first=C. |url= https://books.google.com/books?id=xPA6BAAAQBAJ |title=Saint Lucia |date=29 July 2014 |publisher= Author House |isbn= 978-1-4969-8483-8 |language= en| via= Google Books}}</ref><ref name= "history & culture">{{Cite web |title=History & Culture of Saint Lucia |url= https://www.stlucia.org/en_UK/discover-saint-lucia/history-culture/#:~:text=Saint%20Lucia%20was%20first%20known,their%20culture%20into%20Saint%20Lucia. |website= stlucia.org | publisher= Saint Lucia Tourism Authority |language= en-UK |access-date= 2024-11-03}}</ref> == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Landfræði == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti af Windward eyjaklasanum í Karíbahafi. [[Eyja]]n er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Sankti Lúsía hefur verið í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] frá 1979. Hún er frjósöm og hálend eldfjallaeyja; hæsti tindur: Gimie, 959 m. Á eyjunni er hitabeltisloftslag. Höfuðborgin er [[Castries]]. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. == Efnahagslíf == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Menning == Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] q136h5uq66ex4dsi5fqobubwu1c59e0 1984843 1984836 2026-11-02T17:14:07Z Akigka 183 1984843 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía | nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið | þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]] | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 617 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 177 | VLF = 3,769 | VLF_á_mann = 29.258 | VLF_á_mann_sæti = 73 | VÞL = {{hækkun}} 0.748 | VÞL_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC-4]] }} '''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Sankti Lúsía er norðan við eyjuna [[Sankti Vinsent]], norðvestan við [[Barbados]], og sunnan við [[Martinique]], í suðausturhluta [[Vestur-Indíur|Vestur-Indía]]. Hún er 617 km² að stærð og telur 184.100 íbúa ([[2023]]). [[Castries]] er höfuðborgin og stærsta borgin. Fyrstu íbúar eyjarinnar svo vitað sé voru [[Aravakar]] sem er talið að hafi sest þar að einhvern tíma á árabilinu 200-400 e.o.t. Um 800 tóku [[Karíbar]] eyjuna yfir. Fyrstu evrópsku landnemarnir sem settust þar að voru Frakkar sem gerðu samning við Karíbana árið 1660. Englendingar tóku yfir stjórn eyjarinnar árið 1663. Næstu ár börðust Frakkar og Englendingar um yfirráð yfir eyjunni 14 sinnum, og yfirráðin breyttust ört. Vegna þessa var eyjan þekkt sem „Helena vestursins“ eftir [[Helena fagra|Helenu fögru]] í [[Hómerskviður|Hómerskviðum]].<ref>{{Cite web |title=History of Saint Lucia |url=https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601221448/https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |archive-date=1 June 2023 |access-date=2022-11-29 |website=embassyofsaintlucia |language=en}}</ref> Loks náðu [[Bretland|Bretar]] yfirhöndinni eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] [[1814]].<ref name=caricom>{{cite web |title= Saint Lucia |url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |website= caricom.org| publisher= Caribbean Community |access-date=11 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207075359/https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |url-status=live}}</ref> Árið 1924 fékk eyjan [[heimastjórn]] og árið 1951 var tekinn upp [[almennur kosningaréttur]]. Milli 1958 og 1962 var eyjan hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Sankti Lúsía varð sjálfstætt ríki 22. febrúar 1979, en var áfram hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Sankti Lúsía á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]], [[Alþjóðaviðskiptastofnunin]]ni, [[CARICOM]] og [[OECS]]. Landið er líka meðlimur í [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Heiti == Sankti Lúsía heitir eftir dýrlingnum [[Heilög Lúsía|heilagri Lúsíu frá Sýrakúsu]] (283-304).<ref name="CIA World Factbook – St Lucia">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |title= St Lucia| work = [[The World Factbook]] | publisher= Central Intelligence Agency| place= US| access-date=30 June 2019 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212013122/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |url-status= dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn strönduðu franskir sjómenn á eyjunni á messudegi heilagrar Lúsíu 13. desember, og nefndu því eyjuna eftir henni.<ref>{{cite book|author1=Harmsen, Jolien|author2=Ellis, Guy|author3=Devaux, Robert|year=2014|title=A History of St Lucia|location=Vieux Fort|publisher=Lighthouse Road|isbn=9789769534001}}</ref> Á hnattlíkani í [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] kemur nafn eyjunnar fram, sem bendir til þess að hún hafi verið nefnd af spænskum landkönnuðum fyrir árið 1520.<ref>{{cite web|url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/|title=Saint Lucia|website=CARICOM|access-date=2.11.2026}}</ref> [[Aravakar]] nefndu eyjuna fyrst ''Louanalao'', sem merkir „[[Kembur|Kembueyja]]“. Þegar [[Karíbar]] komu til eyjarinnar um 800 var hún nefnd ''Hewanorra'' („þar sem kembur finnast“).<ref>{{Cite book |last= Hyacinth-Gideon |first=C. |url= https://books.google.com/books?id=xPA6BAAAQBAJ |title=Saint Lucia |date=29 July 2014 |publisher= Author House |isbn= 978-1-4969-8483-8 |language= en| via= Google Books}}</ref><ref name= "history & culture">{{Cite web |title=History & Culture of Saint Lucia |url= https://www.stlucia.org/en_UK/discover-saint-lucia/history-culture/#:~:text=Saint%20Lucia%20was%20first%20known,their%20culture%20into%20Saint%20Lucia. |website= stlucia.org | publisher= Saint Lucia Tourism Authority |language= en-UK |access-date= 2024-11-03}}</ref> == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Landfræði == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti af Windward eyjaklasanum í Karíbahafi. [[Eyja]]n er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Sankti Lúsía hefur verið í [[Breska samveldið|Breska samveldinu]] frá 1979. Hún er frjósöm og hálend eldfjallaeyja; hæsti tindur: Gimie, 959 m. Á eyjunni er hitabeltisloftslag. Höfuðborgin er [[Castries]]. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. == Efnahagslíf == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Menning == Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] idwnicta7j5eyftl8szacqg5u7ushjt 1984887 1984843 2026-11-03T11:44:10Z Akigka 183 /* Landfræði */ 1984887 wikitext text/x-wiki {{Fyrir|dýrlinginn Lúsíu|heilög Lúsía}} {{Land | nafn = Sankti Lúsía | nafn_á_frummáli = Saint Lucia | nafn_í_eignarfalli = Sankti Lúsíu | fáni = Flag of Saint Lucia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Saint Lucia.svg | staðsetningarkort = Saint Lucia on the globe (Americas centered).svg | kjörorð = The Land, The People, The Light | kjörorð_tungumál = enska | kjörorð_þýðing = Landið, þjóðin, ljósið | þjóðsöngur = [[Sons and Daughters of Saint Lucia]] | höfuðborg = [[Castries]] | tungumál = [[enska]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Konungur Bretlands|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Sankti Lúsíu|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Sankti Lúsíu|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 =[[Felix Finisterre]] | nafn_leiðtoga3 =[[Philip Pierre]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Bretland]]i | dagsetning1 = [[22. febrúar]] [[1979]] | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 617 | hlutfall_vatns = 1,6 | mannfjöldasæti = 177 | mannfjöldaár = 2023 | fólksfjöldi = 184.100 | íbúar_á_ferkílómetra = 298 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 177 | VLF = 3,769 | VLF_á_mann = 29.258 | VLF_á_mann_sæti = 73 | VÞL = {{hækkun}} 0.748 | VÞL_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | gjaldmiðill = [[austurkarabískur dalur]] (XCD) | símakóði = 1-758 | tld = lc | tímabelti = [[UTC-4]] }} '''Sankti Lúsía''' ([[enska]]: ''Saint Lucia'') er sjálfstætt [[eyríki]] á frjósamri og hálendri eldfjallaeyju; í [[Litlu-Antillaeyjar|Litlu-Antillaeyjaklasanum]] á mörkum [[Karíbahaf]]s og [[Atlantshaf]]s. Sankti Lúsía er norðan við eyjuna [[Sankti Vinsent]], norðvestan við [[Barbados]], og sunnan við [[Martinique]], í suðausturhluta [[Vestur-Indíur|Vestur-Indía]]. Hún er 617 km² að stærð og telur 184.100 íbúa ([[2023]]). [[Castries]] er höfuðborgin og stærsta borgin. Fyrstu íbúar eyjarinnar svo vitað sé voru [[Aravakar]] sem er talið að hafi sest þar að einhvern tíma á árabilinu 200-400 e.o.t. Um 800 tóku [[Karíbar]] eyjuna yfir. Fyrstu evrópsku landnemarnir sem settust þar að voru Frakkar sem gerðu samning við Karíbana árið 1660. Englendingar tóku yfir stjórn eyjarinnar árið 1663. Næstu ár börðust Frakkar og Englendingar um yfirráð yfir eyjunni 14 sinnum, og yfirráðin breyttust ört. Vegna þessa var eyjan þekkt sem „Helena vestursins“ eftir [[Helena fagra|Helenu fögru]] í [[Hómerskviður|Hómerskviðum]].<ref>{{Cite web |title=History of Saint Lucia |url=https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230601221448/https://www.embassyofstlucia.org/history-of-saint-lucia |archive-date=1 June 2023 |access-date=2022-11-29 |website=embassyofsaintlucia |language=en}}</ref> Loks náðu [[Bretland|Bretar]] yfirhöndinni eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]] [[1814]].<ref name=caricom>{{cite web |title= Saint Lucia |url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |website= caricom.org| publisher= Caribbean Community |access-date=11 February 2023 |archive-date=7 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207075359/https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/ |url-status=live}}</ref> Árið 1924 fékk eyjan [[heimastjórn]] og árið 1951 var tekinn upp [[almennur kosningaréttur]]. Milli 1958 og 1962 var eyjan hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Sankti Lúsía varð sjálfstætt ríki 22. febrúar 1979, en var áfram hluti af [[Breska samveldið|Breska samveldinu]]. Sankti Lúsía á aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]], [[Alþjóðaviðskiptastofnunin]]ni, [[CARICOM]] og [[OECS]]. Landið er líka meðlimur í [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]]. == Heiti == Sankti Lúsía heitir eftir dýrlingnum [[Heilög Lúsía|heilagri Lúsíu frá Sýrakúsu]] (283-304).<ref name="CIA World Factbook – St Lucia">{{cite web |url= https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |title= St Lucia| work = [[The World Factbook]] | publisher= Central Intelligence Agency| place= US| access-date=30 June 2019 |archive-date=12 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220212013122/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saint-lucia/ |url-status= dead}}</ref> Samkvæmt arfsögn strönduðu franskir sjómenn á eyjunni á messudegi heilagrar Lúsíu 13. desember, og nefndu því eyjuna eftir henni.<ref>{{cite book|author1=Harmsen, Jolien|author2=Ellis, Guy|author3=Devaux, Robert|year=2014|title=A History of St Lucia|location=Vieux Fort|publisher=Lighthouse Road|isbn=9789769534001}}</ref> Á hnattlíkani í [[Vatíkanið|Vatíkaninu]] kemur nafn eyjunnar fram, sem bendir til þess að hún hafi verið nefnd af spænskum landkönnuðum fyrir árið 1520.<ref>{{cite web|url=https://caricom.org/country_profiles/saint-lucia/|title=Saint Lucia|website=CARICOM|access-date=2.11.2026}}</ref> [[Aravakar]] nefndu eyjuna fyrst ''Louanalao'', sem merkir „[[Kembur|Kembueyja]]“. Þegar [[Karíbar]] komu til eyjarinnar um 800 var hún nefnd ''Hewanorra'' („þar sem kembur finnast“).<ref>{{Cite book |last= Hyacinth-Gideon |first=C. |url= https://books.google.com/books?id=xPA6BAAAQBAJ |title=Saint Lucia |date=29 July 2014 |publisher= Author House |isbn= 978-1-4969-8483-8 |language= en| via= Google Books}}</ref><ref name= "history & culture">{{Cite web |title=History & Culture of Saint Lucia |url= https://www.stlucia.org/en_UK/discover-saint-lucia/history-culture/#:~:text=Saint%20Lucia%20was%20first%20known,their%20culture%20into%20Saint%20Lucia. |website= stlucia.org | publisher= Saint Lucia Tourism Authority |language= en-UK |access-date= 2024-11-03}}</ref> == Saga == Kristófer Kólumbus hefur líklega séð til eyjarinnar árið 1502. Bretum mistókst í fyrstu tilraun þeirra að nýlenduvæða eyjuna upphafi 17. aldar. Eyjan var síðar byggð af frökkum sem gerðu samning við eyjaskeggja árið 1660. Bretar og Frakkar deildu um Sankti Lúsíu en því lauk með því að bretar tryggðu sér völd árið 1814. Eyjan varð þá hluti af nýlendum Bretlands á [[Kulborðseyjar|Kulborðseyjum]]. Þegar nýlendan var leyst upp árið 1958-62 varð Sankti Lúsía hluti af [[Sambandsríki Vestur-Indía]]. Árið 1967 fékk Sankti Lúsía nokkurt sjálfstæði sem eitt af sex ríkjum í Sambandsríki Vestur-Indía. Þann [[22. febrúar]] árið [[1979]] hlaut Sankti Lúsía fullt sjálfstæði og er það þjóðhátíðardagur eyjarinnar. == Landfræði == Eyjan er 616 km² að stærð og er hluti [[Kulborðseyjar|Kulborðseyja]] í Karíbahafi. Eyjan er sunnan við [[Sankti Vinsent og Grenadíneyjar]] og norðan við [[Martinique]]. Eyjan er staðsett við 14. breiddargráðu norður og 61. lengdargráðu vestur. Flestir íbúar búa við strendurnar, en inni í landi er fjalllent og þar er þéttur regnskógur.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name="Encyclopedia Britannica – St Lucia"/> Sankti Lúsía er frjósöm og hálend eldfjallaeyja. Hæsti tindur eyjunnar er eldfjallið [[Gimie]], 950 metra hátt.<ref name="CIA World Factbook – St Lucia"/><ref name= "Encyclopedia Britannica – St Lucia">{{cite web |url=https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |title=Encyclopædia Britannica – St Lucia |access-date=30 June 2019 |archive-date=3 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230803155625/https://www.britannica.com/place/Saint-Lucia |url-status=live }}</ref> [[Pitons (Sankti Lúsíu)|Pitons]] eru tveir [[gígtappi|gígtappar]] sem eru áberandi á suðvesturströnd eyjarinnar. Þeir eru á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref name="Heritage">{{cite web |title=World Heritage List - Pitons Management Area |url=https://whc.unesco.org/en/list/1161 |access-date=August 15, 2021}}</ref> [[Sulphur Springs]] eru jarðhitasvæði á eyjunni þar sem er hægt að fara í [[leirbað]].<ref>{{cite web|url=http://talkspas.com/2010/03/10/the-benefits-of-mud-baths/|title=The Benefits of Mud Bath|website=Talk Spas}}</ref> Nokkur fjöldi smáeyja er undan ströndum Sankti Lúsíu. Þær stærstu eru Maríueyjar undan suðausturströndinni. Á eyjunni ríkir [[hitabeltisloftslag]]. == Stjórnarfar == Samkvæmt stjórnarskrá landsins frá 1979 er landið er þingræðibundið lýðræði. Á þjóðþinginu eru tvær deildir: öldungadeild með 11 þingsæti og Neðri deild (House of Assembly) með 17 sæti. Forsætisráðherra leiðir ríkisstjórnina. Sankti Lúsía er í Breska Samveldinu og hefur því þjóðhöfðingja samkvæmt konungssambandi við Stóra-Bretland og Norður Írland. == Efnahagslíf == Hagkerfi byggir að miklu leyti á útflutningi landbúnaðarafurða (banana, kakó og annarra landbúnaðarvara úr hitabeltinu) og ferðaþjónusta. Sankti Lúsía hefur laða að erlenda fjárfestingu einkum í bankastarfsemi og létts iðnaðar, olíuhreinsunar og flutninga. Bandaríkin og Frakkland eru helstu viðskiptaríki. == Íbúar == Íbúar ([[2010]]) eru um 165.595. Íbúarnir eru aðallega af afrískum uppruna og Kaþólska kirkjan er ríkjandi trú, en þar er einnig stór hópur mótmælenda. Enska er opinbert tungumál, en Kwéyòl, franskur Creole, er einnig víða töluð, og margir eyjaskeggjar tala einnig frönsku eða spænsku. == Menning == Sankti Lúsía hefur alið flesta [[nóbelsverðlaun]]ahafa miðað við höfðatölu. Það eru þeir [[Sir Arthur Lewis]] sem fékk nóbelsverðlaun í hagfræði [[1979]], og [[Derek Walcott]] sem fékk nóbelsverðlaunin í bókmenntum [[1992]]. Þeir eru báðir fæddir 23. janúar, en ekki sama ár. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.stlucia.gov.lc/ Ríkisstjórn Sankti Lúsíu] * [http://www.stluciachamber.org Verslunarráð Sankti Lúsíu] {{Breska samveldið}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Sankti Lúsía| ]] q9p0hgsuept5kvdnbjqy27nxumbzhe2 0 26075 1984801 1906850 2026-11-02T12:25:33Z Berserkur 10188 1984801 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1352]]|[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]|[[1357]]|[[1358]]| [[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Ines de castro.jpg|thumb|right|Morðið á [[Inês de Castro]].]] Árið '''1355''' ('''MCCCLV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * Vetur var mjög harður og fjárfellir víða um land. * [[Gyrðir Ívarsson]] biskup og [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur fóru saman til [[Noregur|Noregs]]. Var biskupslaust í landinu þar til Gyrðir kom aftur ári síðar. * [[Andrés Gíslason]], hirðstjóri, hélt til Noregs. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[7. janúar]] - [[Alfons hugdjarfi]] konungur [[Portúgal]]s lét myrða [[Inês de Castro]], ástkonu krónprinsins [[Pétur 1. af Portúgal|Péturs]]. Pétur hóf þá uppreisn gegn föður sínum. * [[5. apríl]] - [[Karl 4. keisari|Karl 4.]] var krýndur keisari hins [[Heilaga rómverska keisaradæmið|Heilaga rómverska keisaradæmis]] í Róm. * [[18. apríl]] - [[Marino Faliero]], hertogi í [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldinu Feneyjum]], var hálshöggvinn fyrir samsæri gegn [[Minnaráðið|Minnaráðinu]]. * Ágúst - ** Annað skoska sjálfstæðisstríðið: Skotar unnu sigur á Englendingum við Nesbit Moor. ** [[Magnús Eiríksson smek]] sagði af sér konungdómi í [[Noregur|Noregi]] þegar sonur hans, [[Hákon 6. Magnússon]], varð fullveðja. Þar með lauk [[konungssamband]]i Noregs og Svíþjóðar í bili. * [[5. október]] - [[2. desember]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Játvarður svarti prins fór með 4.000-6.000 manna her frá Bordeaux og suður til Narbonne. Herinn kveikti í borgum og rændi verðmætum. * [[Ottómanveldið]] herjaði á Búlgaríu. * [[Magnús Eiríksson smek]] sendi leiðangur til [[Grænland]]s til að kanna sannleiksgildi sagna um að [[Vestribyggð]] væri komin í eyði. Leiðangurinn sneri ekki aftur fyrr en [[1364]]. ;Fædd * [[16. ágúst]] - [[Filippa Plantagenet]], dóttir [[Lionel hertogi af Clarence|Lionels]] hertoga af Clarence, ættmóðir [[York-ætt]]ar (d. [[1382]]). ;Dáin * [[7. janúar]] - [[Inês de Castro]], ástkona Péturs krónprins, síðar [[Pétur 1. Portúgalskonungur|Péturs 1.]] Portúgalskonungs. * [[16. október]] - [[Loðvík Sikileyjarkonungur]] (d. [[1355]]). * [[Erlingur Viðkunnsson]], ríkisstjóri og valdamesti maður Noregs [[1319]]-[[1332]] (f. [[1293]]). [[Flokkur:1355]] [[Flokkur:1351-1360]] g7i3cffjwijohcp6rdkv3ph5tk65ttc 0 26193 1984807 1906856 2026-11-02T12:50:09Z Berserkur 10188 1984807 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1350]]|[[1351]]|[[1352]]|[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]| [[1341–1350]]|[[1351–1360]]|[[1361–1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Le Décameron-baker.jpg|thumb|right|Myndskreyting úr flæmskri útgáfu af Tídægru frá 1432.]] Árið '''1353''' ('''MCCCLIII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup og [[Eysteinn Ásgrímsson]] munkur héldu af stað í vísitasíuferðir um landið. * Norðlenskir framámenn sem kvaddir höfðu verið utan á fund konungs komu aftur til landsins með konungsbréf þar sem [[Ormur Ásláksson|Ormi Áslákssyni]] Hólabiskupi var boðið að virða fornan rétt þegnanna og skipað að leysa úr banni þá sem hann hafði [[Bannfæring|bannfært]]. * Sáttafundur haldinn í Skálholti á milli [[Eysteinn Ásgrímsson|Eysteins Ásgrímssonar]] og [[Ólafur Bjarnarson |Ólafs Bjarnarsonar]] hirðstjóra, sem hafði látið taka Guttorm bróður Eysteins af lífi. Ólafur sigldi síðan til Noregs og átti ekki afturkvæmt. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[3. mars]] - [[Bern]] gekk í svissneska bandalagið og varð áttunda [[kantóna]]n í [[Sviss]]. * [[27. ágúst]] - Sameinaður floti Aragóníu og Feneyja vann stórsigur á flota Genúa. * [[Svarti dauði|Svarta dauða]] talið lokið í Evrópu. * Marokkóski ferðalangurinn [[Ibn Battuta]] fór m.a. til [[Timbúktú]]. * [[Giovanni Boccaccio]] lauk við ''[[Tídægra|Tídægru]]''. * Búddíska veldið [[Lan Xang]] var stofnað þar sem nú er [[Laos]]. ;Fædd * [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]], drottning Danmerkur, Noregs og Svíþjóðar (d. [[1412]]). ;Dáin * [[2. febrúar]] - [[Anna af Bæjaralandi]], keisaraynja og drottning Bæheims, kona [[Karl 4. keisari|Karls 4.]] keisara (f. [[1329]]). * [[Símon stolti]], stórfursti í Moskvu (f. [[1316]]). [[Flokkur:1353]] [[Flokkur:1351-1360]] ep80ovpynzvqe6rgljkomkd9cr3t4mp 0 30174 1984851 1857863 2026-11-02T21:51:12Z ~2026-57084-87 122182 /* */ 1984851 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Tel Avív | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{Plainlist| * תל אביב ([[hebreska]]) * تل أبيب ([[arabíska]]) }} | nafn_opinbert = Tel Aviv-Yafo | tegund_byggðar = [[Borg]] | mynd = Sarona CBD 01 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = Flag of Tel Aviv.svg | fáni_stærð = 90px | innsigli = | skjaldarmerki = Emblem of Tel Aviv.svg | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Ísrael | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Ísrael | teiknibóla_kort_mjótt = yes | hnit = {{hnit|32.08|N|34.78|E|type:city_region:IL-TA|display=inline}} | undirskipting_gerð = Land | undirskipting_nafn = {{fáni|Ísrael}} | undirskipting_gerð1 = [[Umdæmi Ísraels|Umdæmi]] | undirskipting_nafn1 = [[Mynd:Flag of Tel Aviv.svg|22px]] [[Tel Avív-umdæmi|Tel Avív]] | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 11. apríl 1909 | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = Ron Huldai | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_heild_km2 = 52 | flatarmál_þéttbýli_km2 = 176 | flatarmál_stórborg_km2 = 1516 | hæð_m = 5 | mannfjöldi_frá_og_með = 2022 | mannfjöldi_heild = 474530 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = 8468,7 | mannfjöldi_þéttbýli = 1388400 | mannfjöldi_þéttleiki_þéttbýli_km2 = 8057,7 | mannfjöldi_stórborg = 4156900 | mannfjöldi_þéttleiki_stórborg_km2 = 2286 | tímabelti = | utc_hliðrun = +2 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = +3 | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = 61XXXXX | svæðisnúmer = +972-3 | vefsíða = {{URL|tel-aviv.gov.il}} }} '''Tel Avív''' eða '''Tel Avív-Jafo''' ([[hebreska]]: תֵּל אָבִיב-יָפוֹ; arabíska: تَلْ أَبِيبْ-يَافَا‎ Tal Abib-Yafa) er [[Ísrael|ísraelsk]] borg á [[strönd]] [[Miðjarðarhaf]]sins. Hún er fjölmennasta borgin á [[Gush Dan]] stórborgarsvæðinu. [[Mynd:Channel2 - Tel Aviv.webm|thumb|right|300px|thumbtime=00:03]] {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Ísrael]] fmpa9fd6h67ex44mr2i1nrjfbcxw7l3 0 33333 1984856 1923576 2026-11-02T21:57:29Z ~2026-57084-87 122182 /* Samhljóðar */ 1984856 wikitext text/x-wiki {{tungumál |nafn=Hebreska |nafn2=עברית, ''Ivrit'' |ríki=[[Ísrael]] og öðrum löndum, s.s. [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Tjíle]], [[Kanada]], [[Frakkland]]i, [[Panama]], [[Bretland]]i, [[BNA|Bandaríkjunum]] og [[Úrúgvæ]] |svæði = [[Miðausturlönd]] og víðar |talendur=um 15 milljónir |sæti = 83 |ættarlitur=Semískt |ætt =[[Semísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Norðvestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Kanansmál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hebreska''' |stafróf=[[Hebreska stafrófið]] |þjóð=[[Ísrael]] |stýrt af=[[Hebreskuakademían]]<br />(האקדמיה ללשון העברית, ''HaAqademia LaLashon Ha‘Ivrit'') |iso1=he|iso2=heb|sil=heb }} [[File:Book_of_Esther,_Hebrew,_c._1700-1800_AD_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09614.JPG|thumb]] '''Hebreska''' (hebreska ''עברית'') er vestur-[[semískt mál]], náskylt [[arameíska|arameísku]] og [[arabíska|arabísku]]. Klassísk hebreska er málið sem er á [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Nútímahebreska, ''ivrit'', er [[opinbert tungumál]] í [[Ísrael]], auk arabísku. Hebreska er rituð frá hægri til vinstri með [[hebreska stafrófið|hebreska stafrófinu]]. Hebresku má skipta í tvö tímaskeið. Eldra hebreska stafrófið hafði 22 bókstafi eins og nútímahebreska og líkt og í egypsku atkvæðaskriftinni eru eingöngu samhljóðar ritaðir. Að útliti er eldra hebreska stafrófið líkara letri Fönikíumanna, enda afkomandi þess, en yngra hebreska stafrófinu. Elstu heimildir um hebresku er að finna í Deboraljóðinu í Dómarabókinni frá ca. 1250-1000 f.Kr. Klassíska málið stóð með blóma frá 1000-538 f.Kr. en hebreska mun hafa verið upphaflegt tungumál Gyðinga enda er Gamla testamentið skrifað á því máli. Gyðingar munu þó almennt hafa talað annað semítískt tungumál við Krists burð, arameísku, en þeir héldu hebresku sem helgimáli, líklega svipað og [[latína]] hefur löngum verið notuð í kaþólsku kirkjunni. Þannig hélst hebreska sem ritmál fræðimanna og fram á okkar tímatal er verið að skrifa rit í Júdeu á hebresku og arameísku, samanber Mishnah, Talmud og Qumran-handritin. Ísraelsmenn hafa unnið markvisst að því að koma hebresku á sem móðurmáli í [[Ísrael]] en áður en Ísraelsríki var stofnað réðu Bretar Palestínu og voru þá þrjú opinber tungumál í landinu: arabíska, hebreska og enska. Um og eftir [[stofnun Ísraelsríkis]] [[1948]] flúðu margir arabar landið og fjöldi Gyðinga streymdi þangað. Gyðingarnir komu víða að með hin ýmsu móðurmál, eins og þýsku, rússnesku, pólsku og jiddísku. Nútímahebreska byggist á hinu forna helgimáli og er móðurmál flestra Ísraelsmanna í dag (um 7 milljónir manna eða 77% þjóðarinnar) en talið er að alls tali um 15 milljónir manna hebresku í heiminum í dag í ýmsum löndum. Á Hólum í Hjaltadal er eintak af Biblíunni á hebresku og eru skrifaðar inn í hana athugasemdir meðal annars með hendi Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups (um 1541–1527). Guðbrandur var stórvirkur á sviði þýðinga og bókaútgáfu en mesta þrekvirki hans var útgáfa Biblíunnar árið [[1584]]. Hugsanlegt er að Guðbrandur hafi notast við hebreska frumtexta Gamla testamentsins er hann bjó biblíuna í íslenskan búning. == Ritháttur og letur == Nútímahebreska er rituð frá hægri til vinstri með hebresku letri. Nútímastafrófið er byggt á ferkantaðri leturgerð, sem er þekkt sem ''ashurit'' ([[assyríska]]) og hefur þróast úr [[Arameíska stafrófið|arameíska stafrófinu]]. Skrifstafir hebreska stafrófsins eru meira hringlaga og eru sumir allfrábrugðnir samsvarandi prentstöfunum. Miðaldagerð skrifstafana þróaðist í aðra leturgerð, ''rashi'' letur, sem samsvarar skáletri og er notað fyrir undirmálstexta og skýringaglósur í trúartextum. == Sérhljóðar == Upprunalegir biblíutextar á hebresku innhéldu eingöngu samhljóða og stafabil og er sá ritháttur enn notaður í Torah-ritunum sem notuð eru í sýnagógum. Til er ritháttur sem inniheldur sérhljóða sem kallast ''niqqud'' (þýð. punktar) og þróaðist á fimmtu öld. Sérhljóðarithátturinn er einkum notaður í dag í prentuðum Biblíum og trúarritum en einnig í ljóðlist, barnabókum og byrjendatextum handa nemum í hebresku. Mest af hebreskum nútímatexta er ritaður með eingöngu samhljóðum, stafabilum og vestrænni punktasetningu og til að auðvelda lestur án sérhljóða eru svokallaðir matres lectionis (sjá neðar) notaðir í orðum sem annars væru rituð án þeirra með niqqud rithætti. Niqqud rithátturinn er stundum notaður þegar nauðsynlegt er að draga úr tvíræðri merkingu orða, (svo sem þegar ekki er hægt að skilja eins stafsett orð út frá samhengi í texta) og til að rita erlend nöfn í þýðingum. == Samhljóðar == Hebreskir samhljóðar eru allir táknaðir með einum staf (með fáeinum undantekningum í nútíma hebresku). Sumir samhljóðar eru táknaðir með sama bókstaf, t.d. bókstafurinn “bet” fyrir samhljóðana /b/ og /v/ - en þá er greinarmunur gerður á “hörðum” samhljóða og “mjúkum” og ræðst framburðurinn þá oft af samhengi textans. Með punktarithætti, niqqud, eru harðir samhljóðar táknaðir með punkti, sem kallast dagesh, í miðju. Það eru tuttugu og tveir bókstafir í hebreska stafrófinu, sem kallast „alef bet“ eftir fyrstu tveimur stöfunum. Bókstafir stafrófsins eru eftirfarandi: Alef, Bet/Vet, Gimel, Dalet, He, Vav, Zayin, Khet, Tet, Jod (borið fram Yud af Ísraelum), Kaf/Chaf, Lamed, Mem, Nun, Samekh, Ayin, Pe/Fe, Tzadi, Qof (borið fram Koof af Ísraelum), Resh, Shin/Sin, Tav. == Mater lectionis == Bókstafirnir ''he, vav'' og ''yod'' geta táknað samhljóðana /h/, /v/ og /j/ eða komið í stað sérhljóða og nefnast þeir þá „emot q´ria“ (matres lectionis á latínu eða „mæður lestrar“ á íslensku). Stafurinn he í enda orðs táknar venjulega sérhljóðann /a/ sem venjulega þýðir að orðið er kvenkyns eða sérhljóðann /e/ sem þýðir yfirleitt að orðið er karlkyns. Í fáum tilfellum getur það táknað /o/ til dæmis í שְׁלֹמֹה (Shlomo, Solomon). He getur líka verið eignarfalls viðskeyti fyrir 3. persónu eintölu kvenkyni og er þá ekki matris lectionis heldur samhljóðinn /h/ en í hebresku talmáli er þessi greinarmunur sjaldan gerður. Vav getur táknað /o/ eða /u/, og yod getur táknað /i/ eða /e/. Stundum er tvöfalt yod notað fyrir /ej/ eða /aj/ (þessi ritvenja þróaðist úr [[Jiddíska|jiddísku]]). Í sumum ísraelskum nútímatextum er stafurinn alef notaður til að tákna langt /a/ í erlendum nöfnum, einkum af arabískum uppruna. == Áherslutákn == Það er ekki til neitt eitt staðlað tákn til að tákna áherslu í hebreskum texta. Venjulega er ekkert tákn fyrir áherslu. Stundum er áhersla merkt í bænatextum þannig að þegar áherslan er ekki á síðasta atkvæði orðs er lítið strik sett undir fyrsta samhljóðann í fyrsta áhersluatkvæðinu. Seinna áhersluatkvæði í orði er hægt að tákna með lóðréttu striki sem kallast meteg (מתג), og er vinstra megin við sérhljóðann. Þessi tákn eru eingöngu notuð í niqqud texta. == Málfræði == Í hebresku er enginn óákveðinn greinir. Ákveðni greinirinn er -ha og er hann forskeyttur. Í hebresku eru tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Karlkyns nafnorð enda á -ím í fleirtölu oftast eða alltaf en kvenkyns nafnorð á -ot. == Heimildir == * Andrew Robinson, ''The Story of Writing'' (Thames & Hudson, 2007). * Bjarki Már Karlsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101195327/www3.hi.is/~bmk/upphafskriftar.php „Upphaf skriftar og stafrófs“] (Skoðað 25. mars 2009) * EMB. „Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?“. Vísindavefurinn 28.7.2003. http://visindavefur.is/?id=3613. (Skoðað 25.3.2009). * Sigurbjörn Einarsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210123615/www.biblian.is/default.aspx?action=generaltopics&id=15 „Þýðingar á íslensku“] á Biblían.is (Skoðað 25. mars 2009) * Sigurvin Jónsson, [http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ „Spekin í samhengi hellenismans“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129150849/http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ |date=2012-01-29 }} (Skoðað 25. mars 2009) * [[Ghil'ad Zuckermann]], [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695) (Palgrave Macmillan, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3613|Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?}} [[Flokkur:Semísk tungumál]] gfjax0qhppfb2gxkfvqny05k5ptn422 1984857 1984856 2026-11-02T21:59:00Z ~2026-57084-87 122182 /* Mater lectionis */ 1984857 wikitext text/x-wiki {{tungumál |nafn=Hebreska |nafn2=עברית, ''Ivrit'' |ríki=[[Ísrael]] og öðrum löndum, s.s. [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Tjíle]], [[Kanada]], [[Frakkland]]i, [[Panama]], [[Bretland]]i, [[BNA|Bandaríkjunum]] og [[Úrúgvæ]] |svæði = [[Miðausturlönd]] og víðar |talendur=um 15 milljónir |sæti = 83 |ættarlitur=Semískt |ætt =[[Semísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Norðvestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Kanansmál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hebreska''' |stafróf=[[Hebreska stafrófið]] |þjóð=[[Ísrael]] |stýrt af=[[Hebreskuakademían]]<br />(האקדמיה ללשון העברית, ''HaAqademia LaLashon Ha‘Ivrit'') |iso1=he|iso2=heb|sil=heb }} [[File:Book_of_Esther,_Hebrew,_c._1700-1800_AD_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09614.JPG|thumb]] '''Hebreska''' (hebreska ''עברית'') er vestur-[[semískt mál]], náskylt [[arameíska|arameísku]] og [[arabíska|arabísku]]. Klassísk hebreska er málið sem er á [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Nútímahebreska, ''ivrit'', er [[opinbert tungumál]] í [[Ísrael]], auk arabísku. Hebreska er rituð frá hægri til vinstri með [[hebreska stafrófið|hebreska stafrófinu]]. Hebresku má skipta í tvö tímaskeið. Eldra hebreska stafrófið hafði 22 bókstafi eins og nútímahebreska og líkt og í egypsku atkvæðaskriftinni eru eingöngu samhljóðar ritaðir. Að útliti er eldra hebreska stafrófið líkara letri Fönikíumanna, enda afkomandi þess, en yngra hebreska stafrófinu. Elstu heimildir um hebresku er að finna í Deboraljóðinu í Dómarabókinni frá ca. 1250-1000 f.Kr. Klassíska málið stóð með blóma frá 1000-538 f.Kr. en hebreska mun hafa verið upphaflegt tungumál Gyðinga enda er Gamla testamentið skrifað á því máli. Gyðingar munu þó almennt hafa talað annað semítískt tungumál við Krists burð, arameísku, en þeir héldu hebresku sem helgimáli, líklega svipað og [[latína]] hefur löngum verið notuð í kaþólsku kirkjunni. Þannig hélst hebreska sem ritmál fræðimanna og fram á okkar tímatal er verið að skrifa rit í Júdeu á hebresku og arameísku, samanber Mishnah, Talmud og Qumran-handritin. Ísraelsmenn hafa unnið markvisst að því að koma hebresku á sem móðurmáli í [[Ísrael]] en áður en Ísraelsríki var stofnað réðu Bretar Palestínu og voru þá þrjú opinber tungumál í landinu: arabíska, hebreska og enska. Um og eftir [[stofnun Ísraelsríkis]] [[1948]] flúðu margir arabar landið og fjöldi Gyðinga streymdi þangað. Gyðingarnir komu víða að með hin ýmsu móðurmál, eins og þýsku, rússnesku, pólsku og jiddísku. Nútímahebreska byggist á hinu forna helgimáli og er móðurmál flestra Ísraelsmanna í dag (um 7 milljónir manna eða 77% þjóðarinnar) en talið er að alls tali um 15 milljónir manna hebresku í heiminum í dag í ýmsum löndum. Á Hólum í Hjaltadal er eintak af Biblíunni á hebresku og eru skrifaðar inn í hana athugasemdir meðal annars með hendi Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups (um 1541–1527). Guðbrandur var stórvirkur á sviði þýðinga og bókaútgáfu en mesta þrekvirki hans var útgáfa Biblíunnar árið [[1584]]. Hugsanlegt er að Guðbrandur hafi notast við hebreska frumtexta Gamla testamentsins er hann bjó biblíuna í íslenskan búning. == Ritháttur og letur == Nútímahebreska er rituð frá hægri til vinstri með hebresku letri. Nútímastafrófið er byggt á ferkantaðri leturgerð, sem er þekkt sem ''ashurit'' ([[assyríska]]) og hefur þróast úr [[Arameíska stafrófið|arameíska stafrófinu]]. Skrifstafir hebreska stafrófsins eru meira hringlaga og eru sumir allfrábrugðnir samsvarandi prentstöfunum. Miðaldagerð skrifstafana þróaðist í aðra leturgerð, ''rashi'' letur, sem samsvarar skáletri og er notað fyrir undirmálstexta og skýringaglósur í trúartextum. == Sérhljóðar == Upprunalegir biblíutextar á hebresku innhéldu eingöngu samhljóða og stafabil og er sá ritháttur enn notaður í Torah-ritunum sem notuð eru í sýnagógum. Til er ritháttur sem inniheldur sérhljóða sem kallast ''niqqud'' (þýð. punktar) og þróaðist á fimmtu öld. Sérhljóðarithátturinn er einkum notaður í dag í prentuðum Biblíum og trúarritum en einnig í ljóðlist, barnabókum og byrjendatextum handa nemum í hebresku. Mest af hebreskum nútímatexta er ritaður með eingöngu samhljóðum, stafabilum og vestrænni punktasetningu og til að auðvelda lestur án sérhljóða eru svokallaðir matres lectionis (sjá neðar) notaðir í orðum sem annars væru rituð án þeirra með niqqud rithætti. Niqqud rithátturinn er stundum notaður þegar nauðsynlegt er að draga úr tvíræðri merkingu orða, (svo sem þegar ekki er hægt að skilja eins stafsett orð út frá samhengi í texta) og til að rita erlend nöfn í þýðingum. == Samhljóðar == Hebreskir samhljóðar eru allir táknaðir með einum staf (með fáeinum undantekningum í nútíma hebresku). Sumir samhljóðar eru táknaðir með sama bókstaf, t.d. bókstafurinn “bet” fyrir samhljóðana /b/ og /v/ - en þá er greinarmunur gerður á “hörðum” samhljóða og “mjúkum” og ræðst framburðurinn þá oft af samhengi textans. Með punktarithætti, niqqud, eru harðir samhljóðar táknaðir með punkti, sem kallast dagesh, í miðju. Það eru tuttugu og tveir bókstafir í hebreska stafrófinu, sem kallast „alef bet“ eftir fyrstu tveimur stöfunum. Bókstafir stafrófsins eru eftirfarandi: Alef, Bet/Vet, Gimel, Dalet, He, Vav, Zayin, Khet, Tet, Jod (borið fram Yud af Ísraelum), Kaf/Chaf, Lamed, Mem, Nun, Samekh, Ayin, Pe/Fe, Tzadi, Qof (borið fram Koof af Ísraelum), Resh, Shin/Sin, Tav. == Mater lectionis == Bókstafirnir ''he, vav'' og j''od'' geta táknað samhljóðana /h/, /v/ og /j/ eða komið í stað sérhljóða og nefnast þeir þá „emot q´ria“ (matres lectionis á latínu eða „mæður lestrar“ á íslensku). Stafurinn he í enda orðs táknar venjulega sérhljóðann /a/ sem venjulega þýðir að orðið er kvenkyns eða sérhljóðann /e/ sem þýðir yfirleitt að orðið er karlkyns. Í fáum tilfellum getur það táknað /o/ til dæmis í שְׁלֹמֹה (Shlomo, Solomon). He getur líka verið eignarfalls viðskeyti fyrir 3. persónu eintölu kvenkyni og er þá ekki matris lectionis heldur samhljóðinn /h/ en í hebresku talmáli er þessi greinarmunur sjaldan gerður. Vav getur táknað /o/ eða /u/, og yod getur táknað /i/ eða /e/. Stundum er tvöfalt yod notað fyrir /ej/ eða /aj/ (þessi ritvenja þróaðist úr [[Jiddíska|jiddísku]]). Í sumum ísraelskum nútímatextum er stafurinn alef notaður til að tákna langt /a/ í erlendum nöfnum, einkum af arabískum uppruna. == Áherslutákn == Það er ekki til neitt eitt staðlað tákn til að tákna áherslu í hebreskum texta. Venjulega er ekkert tákn fyrir áherslu. Stundum er áhersla merkt í bænatextum þannig að þegar áherslan er ekki á síðasta atkvæði orðs er lítið strik sett undir fyrsta samhljóðann í fyrsta áhersluatkvæðinu. Seinna áhersluatkvæði í orði er hægt að tákna með lóðréttu striki sem kallast meteg (מתג), og er vinstra megin við sérhljóðann. Þessi tákn eru eingöngu notuð í niqqud texta. == Málfræði == Í hebresku er enginn óákveðinn greinir. Ákveðni greinirinn er -ha og er hann forskeyttur. Í hebresku eru tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Karlkyns nafnorð enda á -ím í fleirtölu oftast eða alltaf en kvenkyns nafnorð á -ot. == Heimildir == * Andrew Robinson, ''The Story of Writing'' (Thames & Hudson, 2007). * Bjarki Már Karlsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101195327/www3.hi.is/~bmk/upphafskriftar.php „Upphaf skriftar og stafrófs“] (Skoðað 25. mars 2009) * EMB. „Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?“. Vísindavefurinn 28.7.2003. http://visindavefur.is/?id=3613. (Skoðað 25.3.2009). * Sigurbjörn Einarsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210123615/www.biblian.is/default.aspx?action=generaltopics&id=15 „Þýðingar á íslensku“] á Biblían.is (Skoðað 25. mars 2009) * Sigurvin Jónsson, [http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ „Spekin í samhengi hellenismans“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129150849/http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ |date=2012-01-29 }} (Skoðað 25. mars 2009) * [[Ghil'ad Zuckermann]], [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695) (Palgrave Macmillan, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3613|Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?}} [[Flokkur:Semísk tungumál]] m65e5jnv7tubuahxo6mzcgbj9cx2wfx 1984858 1984857 2026-11-02T21:59:44Z ~2026-57084-87 122182 /* Mater lectionis */ 1984858 wikitext text/x-wiki {{tungumál |nafn=Hebreska |nafn2=עברית, ''Ivrit'' |ríki=[[Ísrael]] og öðrum löndum, s.s. [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Tjíle]], [[Kanada]], [[Frakkland]]i, [[Panama]], [[Bretland]]i, [[BNA|Bandaríkjunum]] og [[Úrúgvæ]] |svæði = [[Miðausturlönd]] og víðar |talendur=um 15 milljónir |sæti = 83 |ættarlitur=Semískt |ætt =[[Semísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Norðvestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Kanansmál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hebreska''' |stafróf=[[Hebreska stafrófið]] |þjóð=[[Ísrael]] |stýrt af=[[Hebreskuakademían]]<br />(האקדמיה ללשון העברית, ''HaAqademia LaLashon Ha‘Ivrit'') |iso1=he|iso2=heb|sil=heb }} [[File:Book_of_Esther,_Hebrew,_c._1700-1800_AD_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09614.JPG|thumb]] '''Hebreska''' (hebreska ''עברית'') er vestur-[[semískt mál]], náskylt [[arameíska|arameísku]] og [[arabíska|arabísku]]. Klassísk hebreska er málið sem er á [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Nútímahebreska, ''ivrit'', er [[opinbert tungumál]] í [[Ísrael]], auk arabísku. Hebreska er rituð frá hægri til vinstri með [[hebreska stafrófið|hebreska stafrófinu]]. Hebresku má skipta í tvö tímaskeið. Eldra hebreska stafrófið hafði 22 bókstafi eins og nútímahebreska og líkt og í egypsku atkvæðaskriftinni eru eingöngu samhljóðar ritaðir. Að útliti er eldra hebreska stafrófið líkara letri Fönikíumanna, enda afkomandi þess, en yngra hebreska stafrófinu. Elstu heimildir um hebresku er að finna í Deboraljóðinu í Dómarabókinni frá ca. 1250-1000 f.Kr. Klassíska málið stóð með blóma frá 1000-538 f.Kr. en hebreska mun hafa verið upphaflegt tungumál Gyðinga enda er Gamla testamentið skrifað á því máli. Gyðingar munu þó almennt hafa talað annað semítískt tungumál við Krists burð, arameísku, en þeir héldu hebresku sem helgimáli, líklega svipað og [[latína]] hefur löngum verið notuð í kaþólsku kirkjunni. Þannig hélst hebreska sem ritmál fræðimanna og fram á okkar tímatal er verið að skrifa rit í Júdeu á hebresku og arameísku, samanber Mishnah, Talmud og Qumran-handritin. Ísraelsmenn hafa unnið markvisst að því að koma hebresku á sem móðurmáli í [[Ísrael]] en áður en Ísraelsríki var stofnað réðu Bretar Palestínu og voru þá þrjú opinber tungumál í landinu: arabíska, hebreska og enska. Um og eftir [[stofnun Ísraelsríkis]] [[1948]] flúðu margir arabar landið og fjöldi Gyðinga streymdi þangað. Gyðingarnir komu víða að með hin ýmsu móðurmál, eins og þýsku, rússnesku, pólsku og jiddísku. Nútímahebreska byggist á hinu forna helgimáli og er móðurmál flestra Ísraelsmanna í dag (um 7 milljónir manna eða 77% þjóðarinnar) en talið er að alls tali um 15 milljónir manna hebresku í heiminum í dag í ýmsum löndum. Á Hólum í Hjaltadal er eintak af Biblíunni á hebresku og eru skrifaðar inn í hana athugasemdir meðal annars með hendi Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups (um 1541–1527). Guðbrandur var stórvirkur á sviði þýðinga og bókaútgáfu en mesta þrekvirki hans var útgáfa Biblíunnar árið [[1584]]. Hugsanlegt er að Guðbrandur hafi notast við hebreska frumtexta Gamla testamentsins er hann bjó biblíuna í íslenskan búning. == Ritháttur og letur == Nútímahebreska er rituð frá hægri til vinstri með hebresku letri. Nútímastafrófið er byggt á ferkantaðri leturgerð, sem er þekkt sem ''ashurit'' ([[assyríska]]) og hefur þróast úr [[Arameíska stafrófið|arameíska stafrófinu]]. Skrifstafir hebreska stafrófsins eru meira hringlaga og eru sumir allfrábrugðnir samsvarandi prentstöfunum. Miðaldagerð skrifstafana þróaðist í aðra leturgerð, ''rashi'' letur, sem samsvarar skáletri og er notað fyrir undirmálstexta og skýringaglósur í trúartextum. == Sérhljóðar == Upprunalegir biblíutextar á hebresku innhéldu eingöngu samhljóða og stafabil og er sá ritháttur enn notaður í Torah-ritunum sem notuð eru í sýnagógum. Til er ritháttur sem inniheldur sérhljóða sem kallast ''niqqud'' (þýð. punktar) og þróaðist á fimmtu öld. Sérhljóðarithátturinn er einkum notaður í dag í prentuðum Biblíum og trúarritum en einnig í ljóðlist, barnabókum og byrjendatextum handa nemum í hebresku. Mest af hebreskum nútímatexta er ritaður með eingöngu samhljóðum, stafabilum og vestrænni punktasetningu og til að auðvelda lestur án sérhljóða eru svokallaðir matres lectionis (sjá neðar) notaðir í orðum sem annars væru rituð án þeirra með niqqud rithætti. Niqqud rithátturinn er stundum notaður þegar nauðsynlegt er að draga úr tvíræðri merkingu orða, (svo sem þegar ekki er hægt að skilja eins stafsett orð út frá samhengi í texta) og til að rita erlend nöfn í þýðingum. == Samhljóðar == Hebreskir samhljóðar eru allir táknaðir með einum staf (með fáeinum undantekningum í nútíma hebresku). Sumir samhljóðar eru táknaðir með sama bókstaf, t.d. bókstafurinn “bet” fyrir samhljóðana /b/ og /v/ - en þá er greinarmunur gerður á “hörðum” samhljóða og “mjúkum” og ræðst framburðurinn þá oft af samhengi textans. Með punktarithætti, niqqud, eru harðir samhljóðar táknaðir með punkti, sem kallast dagesh, í miðju. Það eru tuttugu og tveir bókstafir í hebreska stafrófinu, sem kallast „alef bet“ eftir fyrstu tveimur stöfunum. Bókstafir stafrófsins eru eftirfarandi: Alef, Bet/Vet, Gimel, Dalet, He, Vav, Zayin, Khet, Tet, Jod (borið fram Yud af Ísraelum), Kaf/Chaf, Lamed, Mem, Nun, Samekh, Ayin, Pe/Fe, Tzadi, Qof (borið fram Koof af Ísraelum), Resh, Shin/Sin, Tav. == Mater lectionis == Bókstafirnir ''he, vav'' og j''od'' geta táknað samhljóðana /h/, /v/ og /j/ eða komið í stað sérhljóða og nefnast þeir þá „emot q´ria“ (matres lectionis á latínu eða „mæður lestrar“ á íslensku). Stafurinn he í enda orðs táknar venjulega sérhljóðann /a/ sem venjulega þýðir að orðið er kvenkyns eða sérhljóðann /e/ sem þýðir yfirleitt að orðið er karlkyns. Í fáum tilfellum getur það táknað /o/ til dæmis í שְׁלֹמֹה (Shlomo, Solomon). He getur líka verið eignarfalls viðskeyti fyrir 3. persónu eintölu kvenkyni og er þá ekki matris lectionis heldur samhljóðinn /h/ en í hebresku talmáli er þessi greinarmunur sjaldan gerður. Vav getur táknað /o/ eða /u/, og jod getur táknað /i/ eða /e/. Stundum er tvöfalt jod notað fyrir /ej/ eða /aj/ (þessi ritvenja þróaðist úr [[Jiddíska|jiddísku]]). Í sumum ísraelskum nútímatextum er stafurinn alef notaður til að tákna langt /a/ í erlendum nöfnum, einkum af arabískum uppruna. == Áherslutákn == Það er ekki til neitt eitt staðlað tákn til að tákna áherslu í hebreskum texta. Venjulega er ekkert tákn fyrir áherslu. Stundum er áhersla merkt í bænatextum þannig að þegar áherslan er ekki á síðasta atkvæði orðs er lítið strik sett undir fyrsta samhljóðann í fyrsta áhersluatkvæðinu. Seinna áhersluatkvæði í orði er hægt að tákna með lóðréttu striki sem kallast meteg (מתג), og er vinstra megin við sérhljóðann. Þessi tákn eru eingöngu notuð í niqqud texta. == Málfræði == Í hebresku er enginn óákveðinn greinir. Ákveðni greinirinn er -ha og er hann forskeyttur. Í hebresku eru tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Karlkyns nafnorð enda á -ím í fleirtölu oftast eða alltaf en kvenkyns nafnorð á -ot. == Heimildir == * Andrew Robinson, ''The Story of Writing'' (Thames & Hudson, 2007). * Bjarki Már Karlsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101195327/www3.hi.is/~bmk/upphafskriftar.php „Upphaf skriftar og stafrófs“] (Skoðað 25. mars 2009) * EMB. „Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?“. Vísindavefurinn 28.7.2003. http://visindavefur.is/?id=3613. (Skoðað 25.3.2009). * Sigurbjörn Einarsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210123615/www.biblian.is/default.aspx?action=generaltopics&id=15 „Þýðingar á íslensku“] á Biblían.is (Skoðað 25. mars 2009) * Sigurvin Jónsson, [http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ „Spekin í samhengi hellenismans“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129150849/http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ |date=2012-01-29 }} (Skoðað 25. mars 2009) * [[Ghil'ad Zuckermann]], [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695) (Palgrave Macmillan, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3613|Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?}} [[Flokkur:Semísk tungumál]] b5g6npbi8na0t7298viq0bf7imrk290 1984859 1984858 2026-11-02T22:00:25Z ~2026-57084-87 122182 /* Málfræði */ 1984859 wikitext text/x-wiki {{tungumál |nafn=Hebreska |nafn2=עברית, ''Ivrit'' |ríki=[[Ísrael]] og öðrum löndum, s.s. [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Tjíle]], [[Kanada]], [[Frakkland]]i, [[Panama]], [[Bretland]]i, [[BNA|Bandaríkjunum]] og [[Úrúgvæ]] |svæði = [[Miðausturlönd]] og víðar |talendur=um 15 milljónir |sæti = 83 |ættarlitur=Semískt |ætt =[[Semísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Norðvestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Kanansmál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hebreska''' |stafróf=[[Hebreska stafrófið]] |þjóð=[[Ísrael]] |stýrt af=[[Hebreskuakademían]]<br />(האקדמיה ללשון העברית, ''HaAqademia LaLashon Ha‘Ivrit'') |iso1=he|iso2=heb|sil=heb }} [[File:Book_of_Esther,_Hebrew,_c._1700-1800_AD_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09614.JPG|thumb]] '''Hebreska''' (hebreska ''עברית'') er vestur-[[semískt mál]], náskylt [[arameíska|arameísku]] og [[arabíska|arabísku]]. Klassísk hebreska er málið sem er á [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Nútímahebreska, ''ivrit'', er [[opinbert tungumál]] í [[Ísrael]], auk arabísku. Hebreska er rituð frá hægri til vinstri með [[hebreska stafrófið|hebreska stafrófinu]]. Hebresku má skipta í tvö tímaskeið. Eldra hebreska stafrófið hafði 22 bókstafi eins og nútímahebreska og líkt og í egypsku atkvæðaskriftinni eru eingöngu samhljóðar ritaðir. Að útliti er eldra hebreska stafrófið líkara letri Fönikíumanna, enda afkomandi þess, en yngra hebreska stafrófinu. Elstu heimildir um hebresku er að finna í Deboraljóðinu í Dómarabókinni frá ca. 1250-1000 f.Kr. Klassíska málið stóð með blóma frá 1000-538 f.Kr. en hebreska mun hafa verið upphaflegt tungumál Gyðinga enda er Gamla testamentið skrifað á því máli. Gyðingar munu þó almennt hafa talað annað semítískt tungumál við Krists burð, arameísku, en þeir héldu hebresku sem helgimáli, líklega svipað og [[latína]] hefur löngum verið notuð í kaþólsku kirkjunni. Þannig hélst hebreska sem ritmál fræðimanna og fram á okkar tímatal er verið að skrifa rit í Júdeu á hebresku og arameísku, samanber Mishnah, Talmud og Qumran-handritin. Ísraelsmenn hafa unnið markvisst að því að koma hebresku á sem móðurmáli í [[Ísrael]] en áður en Ísraelsríki var stofnað réðu Bretar Palestínu og voru þá þrjú opinber tungumál í landinu: arabíska, hebreska og enska. Um og eftir [[stofnun Ísraelsríkis]] [[1948]] flúðu margir arabar landið og fjöldi Gyðinga streymdi þangað. Gyðingarnir komu víða að með hin ýmsu móðurmál, eins og þýsku, rússnesku, pólsku og jiddísku. Nútímahebreska byggist á hinu forna helgimáli og er móðurmál flestra Ísraelsmanna í dag (um 7 milljónir manna eða 77% þjóðarinnar) en talið er að alls tali um 15 milljónir manna hebresku í heiminum í dag í ýmsum löndum. Á Hólum í Hjaltadal er eintak af Biblíunni á hebresku og eru skrifaðar inn í hana athugasemdir meðal annars með hendi Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups (um 1541–1527). Guðbrandur var stórvirkur á sviði þýðinga og bókaútgáfu en mesta þrekvirki hans var útgáfa Biblíunnar árið [[1584]]. Hugsanlegt er að Guðbrandur hafi notast við hebreska frumtexta Gamla testamentsins er hann bjó biblíuna í íslenskan búning. == Ritháttur og letur == Nútímahebreska er rituð frá hægri til vinstri með hebresku letri. Nútímastafrófið er byggt á ferkantaðri leturgerð, sem er þekkt sem ''ashurit'' ([[assyríska]]) og hefur þróast úr [[Arameíska stafrófið|arameíska stafrófinu]]. Skrifstafir hebreska stafrófsins eru meira hringlaga og eru sumir allfrábrugðnir samsvarandi prentstöfunum. Miðaldagerð skrifstafana þróaðist í aðra leturgerð, ''rashi'' letur, sem samsvarar skáletri og er notað fyrir undirmálstexta og skýringaglósur í trúartextum. == Sérhljóðar == Upprunalegir biblíutextar á hebresku innhéldu eingöngu samhljóða og stafabil og er sá ritháttur enn notaður í Torah-ritunum sem notuð eru í sýnagógum. Til er ritháttur sem inniheldur sérhljóða sem kallast ''niqqud'' (þýð. punktar) og þróaðist á fimmtu öld. Sérhljóðarithátturinn er einkum notaður í dag í prentuðum Biblíum og trúarritum en einnig í ljóðlist, barnabókum og byrjendatextum handa nemum í hebresku. Mest af hebreskum nútímatexta er ritaður með eingöngu samhljóðum, stafabilum og vestrænni punktasetningu og til að auðvelda lestur án sérhljóða eru svokallaðir matres lectionis (sjá neðar) notaðir í orðum sem annars væru rituð án þeirra með niqqud rithætti. Niqqud rithátturinn er stundum notaður þegar nauðsynlegt er að draga úr tvíræðri merkingu orða, (svo sem þegar ekki er hægt að skilja eins stafsett orð út frá samhengi í texta) og til að rita erlend nöfn í þýðingum. == Samhljóðar == Hebreskir samhljóðar eru allir táknaðir með einum staf (með fáeinum undantekningum í nútíma hebresku). Sumir samhljóðar eru táknaðir með sama bókstaf, t.d. bókstafurinn “bet” fyrir samhljóðana /b/ og /v/ - en þá er greinarmunur gerður á “hörðum” samhljóða og “mjúkum” og ræðst framburðurinn þá oft af samhengi textans. Með punktarithætti, niqqud, eru harðir samhljóðar táknaðir með punkti, sem kallast dagesh, í miðju. Það eru tuttugu og tveir bókstafir í hebreska stafrófinu, sem kallast „alef bet“ eftir fyrstu tveimur stöfunum. Bókstafir stafrófsins eru eftirfarandi: Alef, Bet/Vet, Gimel, Dalet, He, Vav, Zayin, Khet, Tet, Jod (borið fram Yud af Ísraelum), Kaf/Chaf, Lamed, Mem, Nun, Samekh, Ayin, Pe/Fe, Tzadi, Qof (borið fram Koof af Ísraelum), Resh, Shin/Sin, Tav. == Mater lectionis == Bókstafirnir ''he, vav'' og j''od'' geta táknað samhljóðana /h/, /v/ og /j/ eða komið í stað sérhljóða og nefnast þeir þá „emot q´ria“ (matres lectionis á latínu eða „mæður lestrar“ á íslensku). Stafurinn he í enda orðs táknar venjulega sérhljóðann /a/ sem venjulega þýðir að orðið er kvenkyns eða sérhljóðann /e/ sem þýðir yfirleitt að orðið er karlkyns. Í fáum tilfellum getur það táknað /o/ til dæmis í שְׁלֹמֹה (Shlomo, Solomon). He getur líka verið eignarfalls viðskeyti fyrir 3. persónu eintölu kvenkyni og er þá ekki matris lectionis heldur samhljóðinn /h/ en í hebresku talmáli er þessi greinarmunur sjaldan gerður. Vav getur táknað /o/ eða /u/, og jod getur táknað /i/ eða /e/. Stundum er tvöfalt jod notað fyrir /ej/ eða /aj/ (þessi ritvenja þróaðist úr [[Jiddíska|jiddísku]]). Í sumum ísraelskum nútímatextum er stafurinn alef notaður til að tákna langt /a/ í erlendum nöfnum, einkum af arabískum uppruna. == Áherslutákn == Það er ekki til neitt eitt staðlað tákn til að tákna áherslu í hebreskum texta. Venjulega er ekkert tákn fyrir áherslu. Stundum er áhersla merkt í bænatextum þannig að þegar áherslan er ekki á síðasta atkvæði orðs er lítið strik sett undir fyrsta samhljóðann í fyrsta áhersluatkvæðinu. Seinna áhersluatkvæði í orði er hægt að tákna með lóðréttu striki sem kallast meteg (מתג), og er vinstra megin við sérhljóðann. Þessi tákn eru eingöngu notuð í niqqud texta. == Málfræði == Í hebresku er enginn óákveðinn greinir. Ákveðni greinirinn er -ha og er hann forskeyttur. Í hebresku eru tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Karlkyns nafnorð enda á -ím í fleirtölu oftast en kvenkyns nafnorð á -ot. == Heimildir == * Andrew Robinson, ''The Story of Writing'' (Thames & Hudson, 2007). * Bjarki Már Karlsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101195327/www3.hi.is/~bmk/upphafskriftar.php „Upphaf skriftar og stafrófs“] (Skoðað 25. mars 2009) * EMB. „Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?“. Vísindavefurinn 28.7.2003. http://visindavefur.is/?id=3613. (Skoðað 25.3.2009). * Sigurbjörn Einarsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210123615/www.biblian.is/default.aspx?action=generaltopics&id=15 „Þýðingar á íslensku“] á Biblían.is (Skoðað 25. mars 2009) * Sigurvin Jónsson, [http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ „Spekin í samhengi hellenismans“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129150849/http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ |date=2012-01-29 }} (Skoðað 25. mars 2009) * [[Ghil'ad Zuckermann]], [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695) (Palgrave Macmillan, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3613|Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?}} [[Flokkur:Semísk tungumál]] 1qetofsju63ffh88sqaaupmlp8lznja 1984860 1984859 2026-11-02T22:01:39Z ~2026-57084-87 122182 /* */ 1984860 wikitext text/x-wiki {{tungumál | nafn = Hebreska | nafn2 = עברית, ''Ivrit'' | ríki = [[Ísrael]] og öðrum löndum, s.s. [[Argentína|Argentínu]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Síle]], [[Kanada]], [[Frakkland]]i, [[Panama]], [[Bretland]]i, [[BNA|Bandaríkjunum]] og [[Úrúgvæ]] | svæði = [[Miðausturlönd]] og víðar | talendur = um 15 milljónir | sæti = 83 | ættarlitur = Semískt | ætt = [[Semísk tungumál]]<br /> &nbsp;&nbsp;[[Vestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Miðsemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Norðvestursemísk mál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;[[Kanansmál]]<br /> &nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;'''Hebreska''' | stafróf = [[Hebreska stafrófið]] | þjóð = [[Ísrael]] | stýrt af = [[Hebreskuakademían]]<br />(האקדמיה ללשון העברית, ''HaAqademia LaLashon Ha‘Ivrit'') | iso1 = he | iso2 = heb | sil = heb }} [[File:Book_of_Esther,_Hebrew,_c._1700-1800_AD_-_Royal_Ontario_Museum_-_DSC09614.JPG|thumb]] '''Hebreska''' (hebreska ''עברית'') er vestur-[[semískt mál]], náskylt [[arameíska|arameísku]] og [[arabíska|arabísku]]. Klassísk hebreska er málið sem er á [[hebreska biblían|hebresku biblíunni]]. Nútímahebreska, ''ivrit'', er [[opinbert tungumál]] í [[Ísrael]], auk arabísku. Hebreska er rituð frá hægri til vinstri með [[hebreska stafrófið|hebreska stafrófinu]]. Hebresku má skipta í tvö tímaskeið. Eldra hebreska stafrófið hafði 22 bókstafi eins og nútímahebreska og líkt og í egypsku atkvæðaskriftinni eru eingöngu samhljóðar ritaðir. Að útliti er eldra hebreska stafrófið líkara letri Fönikíumanna, enda afkomandi þess, en yngra hebreska stafrófinu. Elstu heimildir um hebresku er að finna í Deboraljóðinu í Dómarabókinni frá ca. 1250-1000 f.Kr. Klassíska málið stóð með blóma frá 1000-538 f.Kr. en hebreska mun hafa verið upphaflegt tungumál Gyðinga enda er Gamla testamentið skrifað á því máli. Gyðingar munu þó almennt hafa talað annað semítískt tungumál við Krists burð, arameísku, en þeir héldu hebresku sem helgimáli, líklega svipað og [[latína]] hefur löngum verið notuð í kaþólsku kirkjunni. Þannig hélst hebreska sem ritmál fræðimanna og fram á okkar tímatal er verið að skrifa rit í Júdeu á hebresku og arameísku, samanber Mishnah, Talmud og Qumran-handritin. Ísraelsmenn hafa unnið markvisst að því að koma hebresku á sem móðurmáli í [[Ísrael]] en áður en Ísraelsríki var stofnað réðu Bretar Palestínu og voru þá þrjú opinber tungumál í landinu: arabíska, hebreska og enska. Um og eftir [[stofnun Ísraelsríkis]] [[1948]] flúðu margir arabar landið og fjöldi Gyðinga streymdi þangað. Gyðingarnir komu víða að með hin ýmsu móðurmál, eins og þýsku, rússnesku, pólsku og jiddísku. Nútímahebreska byggist á hinu forna helgimáli og er móðurmál flestra Ísraelsmanna í dag (um 7 milljónir manna eða 77% þjóðarinnar) en talið er að alls tali um 15 milljónir manna hebresku í heiminum í dag í ýmsum löndum. Á Hólum í Hjaltadal er eintak af Biblíunni á hebresku og eru skrifaðar inn í hana athugasemdir meðal annars með hendi Guðbrands Þorlákssonar Hólabiskups (um 1541–1527). Guðbrandur var stórvirkur á sviði þýðinga og bókaútgáfu en mesta þrekvirki hans var útgáfa Biblíunnar árið [[1584]]. Hugsanlegt er að Guðbrandur hafi notast við hebreska frumtexta Gamla testamentsins er hann bjó biblíuna í íslenskan búning. == Ritháttur og letur == Nútímahebreska er rituð frá hægri til vinstri með hebresku letri. Nútímastafrófið er byggt á ferkantaðri leturgerð, sem er þekkt sem ''ashurit'' ([[assyríska]]) og hefur þróast úr [[Arameíska stafrófið|arameíska stafrófinu]]. Skrifstafir hebreska stafrófsins eru meira hringlaga og eru sumir allfrábrugðnir samsvarandi prentstöfunum. Miðaldagerð skrifstafana þróaðist í aðra leturgerð, ''rashi'' letur, sem samsvarar skáletri og er notað fyrir undirmálstexta og skýringaglósur í trúartextum. == Sérhljóðar == Upprunalegir biblíutextar á hebresku innhéldu eingöngu samhljóða og stafabil og er sá ritháttur enn notaður í Torah-ritunum sem notuð eru í sýnagógum. Til er ritháttur sem inniheldur sérhljóða sem kallast ''niqqud'' (þýð. punktar) og þróaðist á fimmtu öld. Sérhljóðarithátturinn er einkum notaður í dag í prentuðum Biblíum og trúarritum en einnig í ljóðlist, barnabókum og byrjendatextum handa nemum í hebresku. Mest af hebreskum nútímatexta er ritaður með eingöngu samhljóðum, stafabilum og vestrænni punktasetningu og til að auðvelda lestur án sérhljóða eru svokallaðir matres lectionis (sjá neðar) notaðir í orðum sem annars væru rituð án þeirra með niqqud rithætti. Niqqud rithátturinn er stundum notaður þegar nauðsynlegt er að draga úr tvíræðri merkingu orða, (svo sem þegar ekki er hægt að skilja eins stafsett orð út frá samhengi í texta) og til að rita erlend nöfn í þýðingum. == Samhljóðar == Hebreskir samhljóðar eru allir táknaðir með einum staf (með fáeinum undantekningum í nútíma hebresku). Sumir samhljóðar eru táknaðir með sama bókstaf, t.d. bókstafurinn “bet” fyrir samhljóðana /b/ og /v/ - en þá er greinarmunur gerður á “hörðum” samhljóða og “mjúkum” og ræðst framburðurinn þá oft af samhengi textans. Með punktarithætti, niqqud, eru harðir samhljóðar táknaðir með punkti, sem kallast dagesh, í miðju. Það eru tuttugu og tveir bókstafir í hebreska stafrófinu, sem kallast „alef bet“ eftir fyrstu tveimur stöfunum. Bókstafir stafrófsins eru eftirfarandi: Alef, Bet/Vet, Gimel, Dalet, He, Vav, Zayin, Khet, Tet, Jod (borið fram Yud af Ísraelum), Kaf/Chaf, Lamed, Mem, Nun, Samekh, Ayin, Pe/Fe, Tzadi, Qof (borið fram Koof af Ísraelum), Resh, Shin/Sin, Tav. == Mater lectionis == Bókstafirnir ''he, vav'' og j''od'' geta táknað samhljóðana /h/, /v/ og /j/ eða komið í stað sérhljóða og nefnast þeir þá „emot q´ria“ (matres lectionis á latínu eða „mæður lestrar“ á íslensku). Stafurinn he í enda orðs táknar venjulega sérhljóðann /a/ sem venjulega þýðir að orðið er kvenkyns eða sérhljóðann /e/ sem þýðir yfirleitt að orðið er karlkyns. Í fáum tilfellum getur það táknað /o/ til dæmis í שְׁלֹמֹה (Shlomo, Solomon). He getur líka verið eignarfalls viðskeyti fyrir 3. persónu eintölu kvenkyni og er þá ekki matris lectionis heldur samhljóðinn /h/ en í hebresku talmáli er þessi greinarmunur sjaldan gerður. Vav getur táknað /o/ eða /u/, og jod getur táknað /i/ eða /e/. Stundum er tvöfalt jod notað fyrir /ej/ eða /aj/ (þessi ritvenja þróaðist úr [[Jiddíska|jiddísku]]). Í sumum ísraelskum nútímatextum er stafurinn alef notaður til að tákna langt /a/ í erlendum nöfnum, einkum af arabískum uppruna. == Áherslutákn == Það er ekki til neitt eitt staðlað tákn til að tákna áherslu í hebreskum texta. Venjulega er ekkert tákn fyrir áherslu. Stundum er áhersla merkt í bænatextum þannig að þegar áherslan er ekki á síðasta atkvæði orðs er lítið strik sett undir fyrsta samhljóðann í fyrsta áhersluatkvæðinu. Seinna áhersluatkvæði í orði er hægt að tákna með lóðréttu striki sem kallast meteg (מתג), og er vinstra megin við sérhljóðann. Þessi tákn eru eingöngu notuð í niqqud texta. == Málfræði == Í hebresku er enginn óákveðinn greinir. Ákveðni greinirinn er -ha og er hann forskeyttur. Í hebresku eru tvö málfræðileg kyn, karlkyn og kvenkyn. Karlkyns nafnorð enda á -ím í fleirtölu oftast en kvenkyns nafnorð á -ot. == Heimildir == * Andrew Robinson, ''The Story of Writing'' (Thames & Hudson, 2007). * Bjarki Már Karlsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20051101195327/www3.hi.is/~bmk/upphafskriftar.php „Upphaf skriftar og stafrófs“] (Skoðað 25. mars 2009) * EMB. „Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?“. Vísindavefurinn 28.7.2003. http://visindavefur.is/?id=3613. (Skoðað 25.3.2009). * Sigurbjörn Einarsson, [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20071210123615/www.biblian.is/default.aspx?action=generaltopics&id=15 „Þýðingar á íslensku“] á Biblían.is (Skoðað 25. mars 2009) * Sigurvin Jónsson, [http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ „Spekin í samhengi hellenismans“] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120129150849/http://sigurvin.annall.is/2006-11-04/22.27.26/ |date=2012-01-29 }} (Skoðað 25. mars 2009) * [[Ghil'ad Zuckermann]], [https://www.palgrave.com/gp/book/9781403917232 ''Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew'']. (ISBN 9781403917232 / ISBN 9781403938695) (Palgrave Macmillan, 2003). == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|3613|Hvaða tungumál, fyrir utan hebresku, tala Ísraelsmenn?}} [[Flokkur:Semísk tungumál]] eqqub5axfoor5fizruokd3ar96td7vp 0 34942 1984844 1906887 2026-11-02T17:16:22Z Berserkur 10188 1984844 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1348]]|[[1349]]|[[1350]]|[[1351]]|[[1352]]|[[1353]]|[[1354]]| [[1341-1350]]|[[1351-1360]]|[[1361-1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1351''' ('''MCCCLI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[10. ágúst]] - [[Arngrímur Brandsson]] var vígður ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup og [[Ormur Ásláksson]] Hólabiskup komu til landsins. Gyrðir hafði verið vígður ári áður en Ormur hafði dvalið í Noregi í fjögur ár og var einn fárra kirkjuhöfðingja sem lifðu af þegar [[Svartidauði]] gekk þar yfir. * Bóndinn á [[Fáskrúðarbakki|Fáskrúðarbakka]] var dæmdur fyrir veiðiþjófnað í [[Straumfjarðará]], en [[Helgafellsklaustur]] átti annan veiðirétt þar. Var honum gert að greiða níu kýrverð. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[4. mars]] - [[Konungsríkið Ayutthaya]] var stofnað þar sem nú er [[Taíland]]. [[Theravada-búddismi]] var gerður að ríkistrú. * [[1. apríl]] og [8. apríl]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Frakkar biðu ósigur fyrir Englendingum í orrustum við Saintes og Taillebourg. * [[1. maí]] - [[Zürich]] gekk í [[Sviss]]neska ríkjasambandið. * [[Tyrkir]] fóru í fyrsta sinn yfir [[Dardanellasund]] inn í [[Evrópa|Evrópu]]. * Bylting gegn [[Júanveldið|Júanveldinu]] í Kína hófst. ;Fædd * [[1. nóvember]] - [[Leópold 3. Austurríkishertogi]] (d. [[1386]]). * [[Gian Galeazzo Visconti]], fyrsti hertoginn af Mílanó (d. [[1402]]). ;Dáin [[Flokkur:1351]] [[Flokkur:1351-1360]] l9tjjxc216q6ndbrw9032zaa550elle 1984845 1984844 2026-11-02T17:17:14Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1984845 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1348]]|[[1349]]|[[1350]]|[[1351]]|[[1352]]|[[1353]]|[[1354]]| [[1341-1350]]|[[1351-1360]]|[[1361-1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} Árið '''1351''' ('''MCCCLI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[10. ágúst]] - [[Arngrímur Brandsson]] var vígður ábóti í [[Þingeyraklaustur|Þingeyraklaustri]]. * [[Gyrðir Ívarsson]] Skálholtsbiskup og [[Ormur Ásláksson]] Hólabiskup komu til landsins. Gyrðir hafði verið vígður ári áður en Ormur hafði dvalið í Noregi í fjögur ár og var einn fárra kirkjuhöfðingja sem lifðu af þegar [[Svartidauði]] gekk þar yfir. * Bóndinn á [[Fáskrúðarbakki|Fáskrúðarbakka]] var dæmdur fyrir veiðiþjófnað í [[Straumfjarðará]], en [[Helgafellsklaustur]] átti annan veiðirétt þar. Var honum gert að greiða níu kýrverð. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[4. mars]] - [[Konungsríkið Ayutthaya]] var stofnað þar sem nú er [[Taíland]]. [[Theravada-búddismi]] var gerður að ríkistrú. * [[1. apríl]] og [[8. apríl]] - [[Hundrað ára stríðið]]: Frakkar biðu ósigur fyrir Englendingum í orrustum við Saintes og Taillebourg. * [[1. maí]] - [[Zürich]] gekk í [[Sviss]]neska ríkjasambandið. * [[Tyrkir]] fóru í fyrsta sinn yfir [[Dardanellasund]] inn í [[Evrópa|Evrópu]]. * Bylting gegn [[Júanveldið|Júanveldinu]] í Kína hófst. ;Fædd * [[1. nóvember]] - [[Leópold 3. Austurríkishertogi]] (d. [[1386]]). * [[Gian Galeazzo Visconti]], fyrsti hertoginn af Mílanó (d. [[1402]]). ;Dáin [[Flokkur:1351]] [[Flokkur:1351-1360]] kpuj1cbolyu9xufgr8pcpokf3s6tzic 0 34944 1984841 1910696 2026-11-02T17:03:39Z Berserkur 10188 1984841 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1349]]|[[1350]]|[[1351]]|[[1352]]|[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]| [[1341-1350]]|[[1351-1360]]|[[1361-1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Innozenz VI.gif|thumb|right|Innósentíus VI páfi.]] Árið '''1352''' ('''MCCCLII''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Gyrðir Ívarsson]] endurreisti [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]] í [[Viðeyjarklaustur|Viðeyjarklaustri]], sem hafði verið aðsetur [[Benediktsregla|Benediktsmunka]] frá [[1344]], og vígði [[Bjarni Auðunarson|Bjarna Auðunarson]] sem ábóta. * [[Þórður Egilsson (lögmaður)|Þórður Egilsson]] varð [[lögmenn sunnan og austan|lögmaður sunnan og austan]]. * [[Þórður Bergþórsson]] varð príor í [[Möðruvallaklaustur|Möðruvallaklaustri]]. * [[Ásgrímur Jónsson (ábóti)|Ásgrímur Jónsson]] varð ábóti í [[Helgafellsklaustur|Helgafellsklaustri]]. ;Fædd '''Dáin''' == Erlendis == * [[13. febrúar]] - [[Lýðveldið Genúa]] vann sigur á [[Lýðveldið Feneyjar|Feneyingum]], [[Býsans]] og [[Konungsríkið Aragónía|Aragóníu]] í sjóorrustu á Bosporussundi. * Júní - [[Glarus]] og [[Zug]] gengu í svissneska ríkjasambandið. * [[18. desember]] - [[Innósentíus VI]] (Étienne Aubert) varð páfi. * [[Tyrkjaveldi|Tyrkir]] fóru yfir [[Bosporussund]] og inn á [[Balkanskagi|Balkanskagann]]. * Soldánveldið í [[Bengal]] var stofnað. ;Fædd * [[Vytautas hinn mikli]], stórhertogi af [[Litáen]] (d. [[1430]]). ;Dáin * [[6. desember]] - [[Klemens VI]] páfi (f. [[1291]]). [[Flokkur:1352]] [[Flokkur:1351-1360]] b3hb5nu042j5g5b92dw6ov7xsidsqtz 0 34970 1984805 1905504 2026-11-02T12:41:42Z Berserkur 10188 1984805 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1351]]|[[1352]]|[[1353]]|[[1354]]|[[1355]]|[[1356]]|[[1357]]| [[1341-1350]]|[[1351-1360]]|[[1361-1370]]| [[13. öldin]]|[[14. öldin]]|[[15. öldin]]| }} [[Mynd:Kbh Mus Trinkhorn Isl 1.jpg|thumb|right|[[Drykkjarhorn]] frá miðöldum í danska Þjóðminjasafninu, komin þangað frá Íslandi. Hornið hægra megin í miðju er drykkjarhorn [[Ívar Vigfússon hólmur|Ívars hólms]], sem varð hirðstjóri 1354.]] Árið '''1354''' ('''MCCCLIV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Ívar Vigfússon hólmur|Ívar hólmur Vigfússon]] varð hirðstjóri og tók Ísland á leigu með sköttum og skyldum til þriggja ára. * [[2. september]] - Þeir [[Ólafur Bjarnarson]] hirðstjóri og [[Guðmundur Snorrason]] tengdasonur hans drukknuðu á leið í [[pílagrímsferð]], þegar skip þeirra fórst við strönd [[Þýskaland]]s með allri áhöfn. * [[Ormur Ásláksson]] biskup fór úr landi og setti [[Arngrímur Brandsson|Arngrím Brandsson]] ábóta á [[Þingeyrar|Þingeyrum]] til að gegna biskupsstörfum en prestar neituðu að hlýða Arngrími. * [[Kristniréttur]] Árna biskups tók gildi í Hólastifti. * Líklega [[eldgos]] í [[Grímsvötn]]um. ===Fædd=== ===Dáin=== * [[2. september]] - [[Ólafur Bjarnarson]] hirðstjóri. * [[2. september]] - [[Guðmundur Snorrason]] sýslumaður frá Skarði. * [[Þorlákur Loftsson]] helgi, ábóti í [[Þykkvabæjarklaustur|Þykkvabæjarklaustri]] (f. [[1314]]). == Erlendis == * [[12. febrúar]] - [[Stralsund-sáttmálinn (1354)|Stralsund-sáttmálinn]] festi landamærin milli hertogadæmanna [[Mecklenburg]] og [[Pommern]]. * [[4. nóvember]] - [[Lýðveldið Genúa]] sigraði og lagði undir sig flota [[Lýðveldið Feneyjar|Lýðveldisins Feneyja]] í þriðja stríði þeirra. Yfir 4.000 Feneyingar létust. * [[Tyrkjaveldi|Tyrkir]] lögðu undir sig [[Býsans|býsönsku]] borgirnar [[Kallipolis]] og [[Didymoteiko]]. * [[Ibn Battuta]] kom heim til Marokkó eftir ferðalög sín. ===Fædd=== * [[Konstansa af Kastilíu (hertogaynja af Lancaster)|Konstansa af Kastilíu]], eiginkona [[John af Gaunt]], hertoga af Lancaster (d. [[1394]]). ===Dáin=== * [[19. október]] - [[Yusuf 1.]], soldánn af [[Granada]]. [[Flokkur:1354]] [[Flokkur:1351-1360]] 1qgwrvb87mpmq3521zql6f3jdw4ocp7 0 37164 1984802 1725191 2026-11-02T12:29:59Z Berserkur 10188 1984802 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Harîrî_Schefer_-_BNF_Ar5847_f.51.jpg|thumb|right|Ibn Battuta]] '''Abu Abdullah Muhammad Ibn Battuta''' ([[arabíska]]: أبو عبد الله محمد ابن بطوطة ) ([[24. febrúar]] [[1304]] – [[1368]]/[[1377]]) var [[marokkó]]skur [[berbar|berbi]], [[súnní-íslamsfræðingur]] og [[lögfræði]]ngur sem er best þekktur fyrir ferðir sínar um nánast allan hinn [[íslam]]ska heim á hans tíð. Hann ferðaðist meðal annars til núverandi [[Pakistan]]s, [[Indland]]s, [[Maldíveyjar|Maldíveyja]], [[Srí Lanka]], [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] og allt til [[Kína]]. {{Stubbur|æviágrip}} {{f|1304}} [[Flokkur:Marokkóskir rithöfundar]] [[Flokkur:Marokkóskir landkönnuðir]] [[Flokkur:Könnun Asíu]] [[Flokkur:Könnun Afríku]] [[Flokkur:Íslamsfræðingar]] [[Flokkur:Berbar]] kmjcb0xt0zh8bjt0tztwjn3tz1dwy2n 0 40666 1984800 1983263 2026-11-02T12:08:08Z ValliFudd 2049 Bætti við Valhöll Bíó á Eskifirði 1984800 wikitext text/x-wiki Hér er '''listi yfir íslensk [[kvikmyndahús]]''': {| class="wikitable sortable" ! style="background-color:#ddd" | Staðsetning ! style="background-color:#ddd" | Kvikmyndahús ! style="background-color:#ddd" |Hús !Starfsemi !Fyrsta sýningar ár !Síðasta sýningar ár !Athugasemdir |- | [[Akranes]] | [[Bíóhöllin (Akranesi)|Bíóhöllin]] | style=";" | Stendur enn | |1943 |Enn Starfandi | |- | rowspan="7" |Akureyri | rowspan="2" |Akureyrarbíó | rowspan="2" |Stendur enn |Akureyrarbíó |1923 |1931 | rowspan="2" |Akureyrarbíó hóf starfsemi sína árið 1923, í Hafnarstræti 73. Akureyrarbíó starfaði allt fram til ársins 1931, þegar Akureyrarbíó sameinaðist Nýjabíó undir merkjum hins síðarnefnda. Nýjabíó starfrækti bíósali Akureyrarbíós til ársins 1935, en þá var húsið selt og allar götur síðan hefur verið annarskonar menningar starfsemi í húsinu. Hafnarstræti 73 stendur enn og ber nafnið Dynheimar. |- |Nýja bíó (eldra) |1931 |1935 |- | rowspan="4" |[[Nýja bíó (Akureyri)]] | | rowspan="2" |Nýja bíó (eldra) |1926 |1929 |Nýja bíó hóf starfsemi sína í Skjaldborg (nú hótel Akureyri) árið 1925, og var starfrækt þar í um þrjú ár þegar ákveðið var að ráðast í byggingu á nýju kvikmyndahúsi við Strandgötu. |- | rowspan="3" |Stendur enn |1929 |1981 |Nýjabíó flutti starfsemi sýna að Strandgötunni árið 1929, og starfaði bíóið óslitið til ársins 1981, þegar það hætti starfsemi. Engin starfsemi var í húsinu um árabil en frá árinu 1991 til 1996 var þar rekinn skemmtistaðurinn 1929. |- |Nýja bíó (yngra) |1998 |2000 |Árið 1998 hóf nýtt fyrirtæki kvikmyndasýningar á húsinu við Strandgötu undir heitinu Nýja bíó. |- |Sambíóin á Akureyri |2000 |Enn Starfandi |Árið 2000 keyptu Sambíóinn reksturinn og hefur rekið Nýja Bíó á Akureyri undir merkjum Sambíóanna allar götur síðan. |- | {{Ekkirauður|Borgarbíó}} (áður Skjaldborgarbíó) | style=";" |Óstarfandi |{{Ekkirauður|Borgarbíó}} |1946 |2022 |Góðtemplarar hófu kvikmyndasýningar í Skjaldborg (nú Hótel Akureyri) árið 1946, og hét bíóið þá Skjaldborgarbíó og starfaði þar í 4 ár, en þá flutti starfseminn yfir í Samkomuhúsið (þar sem Leikfélag Akureyringa er til húsa) og árið 1956 flutti starfseminn aftur í núverandi húsnæði sem áður hýsti speglasalinn á Hótel Varðborg (nú Hótel Norðurland) og hefur verið með starfsemi sína þar allar götur síðan. Stendur til að rífa, 2022. |- | [[Bíldudalur]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Bíldudal}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Blönduós]] | {{Ekkirauður|Blönduósbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1963 | |Stendur sem félagsheimili. |- | [[Borgarnes]] | {{Ekkirauður|Borgarnesbíó}} | style="" |Stendur | |1932 |Enn Starfandi? |Samkomuhúsið/Félagsmiðstöðin Óðal, hefur verið notað til kvikmyndasýninga um áratuga skeið, en húsið er ekki sérstaklega hannað fyrir kvikmyndasyningar. |- | [[Borgarfjörður]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Brún}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Bolungarvík]] | {{Ekkirauður|Víkurbæjarbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Búðardalur]] | {{Ekkirauður|Dalabíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Dalvík]] | {{Ekkirauður|Dalvíkurbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1951 | | |- | [[Eskifjörður]] | {{Ekkirauður|Eskifjarðarbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- |[[Eskifjörður]] |[https://valholl.bio Valhöll Bíó] |Starfandi | |2025 | | |- | [[Fáskrúðsfjörður]] | {{Ekkirauður|Fáskrúðsfjarðarbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Flateyri]] | {{Ekkirauður|Flateyrarbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Flúðir (þorp)|Flúðir]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Flúðum}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Grindavík]] | {{Ekkirauður|Festi}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Grundarfjörður]] | {{Ekkirauður|Grundarfjarðarbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1965 | | |- | [[Hafnarfjörður]] | {{Ekkirauður|Bæjarbíó}} | style=";" | Óstarfandi | |1945 |1970 |Starfar sem menningarhús |- | [[Hellissandur]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Röst}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Hveragerði]] | {{Ekkirauður|Eiríkur/Ljósbrá}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Hvolsvöllur]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Hvoll}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Hafnarfjörður]] | {{Ekkirauður|Hafnarfjarðarbíó}} | style=";" | Horfið | |1914 |1988 | |- | [[Hella (bær)|Hella]] | {{Ekkirauður|Hellubíó}} | style="" | Óstarfandi | |1958 | | |- | [[Keflavíkurstöðin]] | {{Ekkirauður|Andrew's Theater}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Keflavík]] | {{Ekkirauður|Félagsbíó}} | style=";" | Horfið | |1955 | | |- | [[Kópavogur]] | {{Ekkirauður|Bíóbær}} | style="" | Óstarfandi | |1982 |1984 |Kvikmyndahús að Smiðjuvegi 1. Sýndi upphaflega myndir í þrívídd og fengu kvikmyndahússgestir sérstök gleraugu til að horfa í gegnum, en myndkerfi þetta var sagt "valda því að áhorfandinn færist inn í myndina." Síðar var þar til dæmis sýnd lyktarkvikmynd (Polyester) og með miðanum fylgdi lyktarspjald, en einnig voru sýndar þar venjulegar kvikmyndir. |- | [[Neskaupstaður]] | {{Ekkirauður|Egilsbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1962 | | |- | [[Reyðarfjörður]] | {{Ekkirauður|Fjarðabíó}} | style=";" | Óstarfandi | | | | |- | [[Reykjavík]] |Sambíóin Bíóborgin | style=";" |Stendur | |1987 |2002 | |- |Reykjavík |Bílabíó við Holtagarða |Horfið | |1993 | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Austurbæjarbíó}} | style="" |Stendur | |1947 |1985 | |- |Reykjavík |Reykjavíkur Biograftheater |Rifið 1985 | |1906 |1927 |Hét opinberlega Reykjavík Biograftertheater og var í daglegu tali kallað bíó, en eftir að Nýja bíó kom til sögunnar árið 1912 fóru borgarbúar að kalla Reykjavíkur Biograftheater Gamla bíó. Bíóið var rekið í Fjalakettinnum (Breiðfjörðshúsi) til ársins 1927 þegar það flutti að Ingólfsstræti 2a í nýbyggt kvikmyndahús sem Einar Erlendsson teiknaði. |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Gamla bíó}} | style="" |Óstarfandi | |1927 |1981 |Óformlega var farið að kalla bíóið, Gamla bíó nokkru áður en það fluti að Ingólfsstræti 2a árið 1927, það er að segja þegar Nýja bíó tók til starfa 1912. Gamla Bíó starfaði óslitið til ársins 1981 en þá hætti Gamla bíó starfsemi og húsið var selt Íslensku Óperunni. Húsið er friðað og í daglegu tali en kallað Gamla bíó þrátt fyrir að bíósýningar séu löngu hættar í húsinu. |- |Reykjavík | {{Ekkirauður|Hafnarbíó}} | style=";" | Horfið | |1948 |1981 | |- | [[Seyðisfjörður]] | {{Ekkirauður|Herðubreiðarbíó/Seyðisfjarðarbíó}} | style=";" | Starfandi | |1958 | | |- | [[Súðavík]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Súðavík}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Vestmannaeyjar]] | EyjaBíó | style="" | Starfandi | |1942 | | |- | [[Vestmannaeyjar]] | {{Ekkirauður|Vestmannaeyjabíó (Bíóið)}} | style=";" | Starfandi | |1939 | | |- | [[Vopnafjörður]] | {{Ekkirauður|Félagsheimilið Vopnafirði}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Dýrafjörður]] | {{Ekkirauður|Héraðsskólinn Núpi}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Háskólabíó}} | style=";" |Stendur | |1961 |2023 |Háskólabíó flutti úr Tjarnarbíó þar sem Háskóli Íslands hafði áður rekið kvikmyndahús. |- | [[Hnífsdalur]] | {{Ekkirauður|Hnífsdalsbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Hólmavík]] | {{Ekkirauður|Bragginn}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Húsavík (Skjálfanda)|Húsavík]] | {{Ekkirauður|Húsarvíkurbíó}} | style=";" | Starfandi | |1942 | | |- | [[Hvolsvöllur]] | {{Ekkirauður|Hvolsbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1966 | | |- | [[Ísafjörður (Skutulsfirði)|Ísafjörður]] | {{Ekkirauður|Ísafjarðarbíó}} | style=";" | Starfandi | |1935 |Enn starfandi |Er í Alþýðuhúsinu á Ísafirði, Norðurvegi 1. |- | [[Kópavogur]] | {{Ekkirauður|Kópavogsbíó}} | style=";" | Óstarfandi (er að Fannborg 2) | |1959 |1975 | |- | [[Kristnes]] | {{Ekkirauður|Kristneshælið}} | style=";" | Horfið | | | | |- | [[Laugar]] | {{Ekkirauður|Laugabíó}} | style=";" | Starfandi | | | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Laugarásbíó}} | style=";" | Starfandi | |1956 |Enn Starfandi | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|MÍR (kvikmyndahús)|MÍR}} | style=";" | Óstarfandi | |1950<ref>{{vefheimild |titill=vefstjóri |url=https://rafis.is/fsk/mir.htm |ritverk=rafis.is}}</ref> |2015 |Sýndi rússneskar kvikmyndir. |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Nýja bíó (Hótel Ísland)}} | style=";" |Húsið brann 1944 | |1912 |1920 |Nýja bíó hóf sýningar á húsakynnum Hótel Íslands en og var þar í einhver 8 ár þegar ákveðið var að flytja reksturinn annað. |- |Reykjavík |Nýja bíó (Austurstræti) |Rifið. | |1920 |1986 |Nýja bíó hóf rekstur að nýju í Lækjargötu árið 1920. Árin 1946-1947 voru heilmiklar endurbætur gerðar á húsinu og fóru engar sýningar fram þau árin. Sýningar hófust að nýju árið 1948 og stóður þær óslitið yfir til ársins 1986 en þá var skipt um eigendur og nafninu breytt. |- |Reykjavík |Bíóhúsið |Rífið | |1986 |1987 |Nýja bíó (Austurstræti) haði skipt um eigendur og nafni þess breytt í Bíóhúsið. Hin nýji rekstur var skammlífur og árið eftir að skipt hafði verið um eigendur lögðust sýningar af í húsinu. Húsinu var þá síðan breytt í skemmtistað (Tunglið) sem síðar brann, og eftir það var húsið rifið. |- | [[Siglufjörður]] | {{Ekkirauður|Nýja bíó (Siglufirði)}} | style="" | Óstarfandi | |1912 | | |- | [[Vestmannaeyjar]] | {{Ekkirauður|Nýja bíó (Vestmannaeyjum)}} | style=";" | Horfið | | | | |- | [[Ólafsvík]] | {{Ekkirauður|Ólafsvíkurbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Raufarhöfn]] | {{Ekkirauður|Raufarhafnarbíó}} | style="" |Stendur | | | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Regnboginn}} | style=";" |Stendur | |1977 |2010 |Sama ár og Regnboginn hætti tók Bíó Paradís að starfa á sama stað. |- |Reykjavík |Bíó Paradís |Stendur | |2010 |Enn Starfandi | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Sambíóin Álfabakka}} (áður Bíóhöllin og Sagabíó) | style=";" |Stendur | |1982 |2026 |Upphaflega opnaði húsið sem Bíóhöllin og var þá með 6 sali, þeim var síðan breytt í 4 sali. Árið 1991 var ákveðið að kaupa reksturinn við hliðina á og breyta þeim hluta húsins í bíó og Sagabíó leit dagsins ljós. Árið 2001 var síðan ákveðið að leggja niður bæði nöfnin Bíóhöllinn og Sagabíó og reka eitt sameiginlegt bíó undir heitinu Sambíóin Álfabakka. Starfsemin var lögð niður í lok janúar árið 2026. |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Sambíóin Egilshöll}} | style=";" |Stendur | |2010 |Enn starfandi | |- | [[Keflavík]] | {{Ekkirauður|Sambíóin Keflavík}} | style=";" | Lokað | |1941 |2024 <ref>[https://www.visir.is/g/20242642372d/skellt-i-las-i-sam-bioinu-i-kefla-vik-i-kvold Skellt í lás í Sambíóinu í Keflavík í kvöld] Vísir, sótt 1. nóvember 2024</ref> | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Sambíóin Kringlunni}} | style=";" |Stendur | |1996 |Enn Starfandi |Fyrsta bíóið í verslunarmiðstöð á Íslandi. |- | [[Sauðárkrókur]] | {{Ekkirauður|Sauðárkróksbíó}} | style="" | Starfandi | |1964 | | |- | [[Vestmannaeyjar]] | {{Ekkirauður|Samkomuhús Vestmannaeyja Bíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Þingeyri]] | {{Ekkirauður|Samkomuhúsið Þingeyri}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Selfoss]] | {{Ekkirauður|Selfossbíó}} | style=";" | Starfandi | |1960 | | |- | [[Sigalda]] | {{Ekkirauður|Sigöldubíó}} | style=";" | Horfið | | | | |- | [[Höfn í Hornafirði]] | {{Ekkirauður|Sindrabíó}} | style="" | Óstarfandi | |1945 | |Árið 1945 var fyrst farið að sýna bíómyndir á Höfn í svokölluðum “Bíóbragga.” Þar var sýnt til 1963. Þá opnaði Sindrabíó í Sindrabæ en lagðist af 1984, en var komið á laggirnar aftur árið 1994. Kvikmyndasýningum virðast hafa verið hætt upp úr aldamótum. |- | [[Skagaströnd]] | {{Ekkirauður|Skagastrandarbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1959 | | |- | [[Patreksfjörður]] | {{Ekkirauður|Skjaldborgarbíó}} | style=";" | Starfandi | | | | |- | [[Fáskrúðsfjörður]] | {{Ekkirauður|Skrúðsbíó}} | style=";" | Horfið | |1965 | | |- | [[Kópavogur]] | {{Ekkirauður|Smárabíó}} | style=";" | Starfandi | | | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Stjörnubíó}} | style=";" |Rifið | |1949 |2002 | |- | [[Stykkishólmur]] | {{Ekkirauður|Stykkishólmsbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Suðureyri]] | {{Ekkirauður|Suðureyrarbíó}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Tjarnarbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1942 |1961 |Háskólinn rak Tjarnarbíó en hætti rekstri þar með tilkomu Háskólabíós 1961. |- | [[Ólafsfjörður]] | {{Ekkirauður|Tjarnarborgarbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1962 | | |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Tónabíó}} | style="" | Óstarfandi | |1962 |1987 |Tónlistarfélag Reykjavíkur, sem átti og rak á sínum tíma Tripolibíóið, lét byggja Tónabíó og þegar kvikmyndasýningar hættu á Melunum árið 1962, færðust kvikmyndasýningarnar að Skipholti 33. |- | [[Reykjavík]] | {{Ekkirauður|Trípolíbíó}} | style=";" |Rifið | |1947 |1962 |Var í herbragga sem stóð við Suðurgötu og á hluta af lóðunum þar sem síðar risu hús á Aragötu 4 og 6. |- | [[Stöðvarfjörður]] | {{Ekkirauður|Ungmennafélag Stöðfirðinga}} | style="" | Óstarfandi | | | | |- | [[Eskifjörður]] | {{Ekkirauður|Valhallarbíó}} | style=";" | Horfið | |1958 | | |- | [[Vífilsstaðir]] | {{Ekkirauður|Vífilstaðarbíó}} | style=";" | Horfið | | | | |- | [[Þórshöfn (Langanesi)|Þórshöfn]] | {{Ekkirauður|Þórshafnarbíó}} | style="" | Óstarfandi | |1958 | | |- | [[Þykkvibær]] | {{Ekkirauður|Þykkvabæjarbíó}} | style=";" | Horfið | |1966 | | |} == Heimildir == <references /> {{Íslensk kvikmyndagerð}} {{Stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndahús á Íslandi| ]] [[Flokkur:Listar tengdir Íslandi]] 574vfo4y85d1ps2nfn7w3cnv2venk27 0 41927 1984808 1975721 2026-11-02T13:19:09Z Akigka 183 /* Þrívíddarmyndir og fullorðinssjónvarp */ 1984808 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Animhorse.gif|right|thumb|Teiknimynd af hesti þar sem hreyfingarnar byggjast á ljósmyndum [[Eadweard Muybridge]].]] {{sjá|teiknimyndasaga|myndasögur}} '''Teiknimynd''' er [[kvikmynd]] sem gerð er með því að röð teiknaðra mynda eru sýndar með stuttu millibili sem veldur því að þær virðast vera [[hreyfimynd]]. [[Hefðbundin teiknimynd|Hefðbundnar teiknimyndir]] voru unnar á glærar filmur og ljósmyndaðar á [[kvikmyndafilma|kvikmyndafilmu]]. Í dag eru teiknimyndir yfirleitt [[tölvuteiknimynd]]ir gerðar með [[tölvugrafík]]. Teiknimyndagerð er sérstök listgrein innan [[kvikmyndagerð]]ar, ásamt öðrum aðferðum til hreyfimyndagerðar, eins og [[stopmotion]]-hreyfimyndum með [[leirbrúðumynd|leirbrúðum]] og [[skuggaleikhús]]i, sem dæmi. Yfirleitt eru sýndir 10 til 12 rammar á sekúndu í hefðbundinni teiknimynd, en í venjulegri [[leikin kvikmynd|leikinni kvikmynd]] er venjan 24 rammar á sekúndu. Oftast nægir að notast við 12 ramma (sem nefnast „á tveimur“) til að láta mynd virðast á samfelldri hreyfingu, en ef þarf að sýna snöggar hreyfingar er stundum notast við 24 ramma („á einum“). Fyrir hægari hreyfingar og ódýrari framleiðslu er stundum notast við átta ramma á sekúndu („á þremur“).<ref>{{vefheimild|url=https://www.lifewire.com/what-are-ones-twos-and-threes-4057778|titill=What are Ones, Twos, and Threes in Animation?|höfundur=Johnny Chew|dags=17.3.2020|vefsíða=Lifewire}}</ref> Þar sem myndin helst stutta stund föst á [[sjónhimna|sjónhimnunni]] nemur heilinn það sem samfellda atburðarás fremur en röð mynda. Vegna þess að teikna þurfti hvern ramma fyrir sig, var framleiðsla hefðbundinna teiknimynda ólík framleiðslu leikinna mynda þar sem tiltölulega auðvelt er að taka sama atriði upp oftar en einu sinni. [[Takmörkuð teiknimynd]] er aðferð til að spara í framleiðslu með því að kvika aðeins lítinn hluta af myndinni og endurnýta eins mikið og hægt er. Fjöldi mynda á sekúndu hættir að skipta máli í nútíma tölvuteiknimyndum þar sem atburðarásin er samfelld breyting stafrænna mynda á milli [[lykilrammi|lykilramma]] og framleiðslan verður líkari framleiðslu leikinna kvikmynda. Teiknimyndir koma fyrir sem bæði [[stuttmynd]]ir og [[kvikmynd í fullri lengd|kvikmyndir í fullri lengd]]. Klassískar teiknimyndir notast oft við ýktan [[skopmynd]]astíl, [[manngerð dýr]], [[ofurhetja|ofurhetjur]] og [[ærsl]]afull atriði. Ýmsir hafa gert tilraunir með að blanda saman teiknimyndum og leiknum myndum frá fyrstu tíð. Með tölvugrafík og raunsæjum þrívíddarteikningum er hægt að [[samsetning (myndvinnsla)|setja saman]] teiknaða mynd og tekna mynd þannig að ekki sjáist munur á til að skapa [[tæknibrellur]]. Tölvuteiknimyndir skiptast í tvívíðar teiknimyndir, sem líkjast hefðbundnum teiknimyndum, og þrívíðar teiknimyndir þar sem myndirnar sem hreyfast eru þrívíðir stafrænir hlutir. == Saga == [[Mynd:Prof._Stampfer's_Stroboscopische_Scheibe_No._X.gif|thumb|right|Snúningsskífa úr Phénakistiscope frá 1833.]] Fyrir tíma kvikmyndanna höfðu menn notast við ýmis brögð til að láta hluti og myndir virðast hreyfast af sjálfsdáðum, með [[brúðuleikhús]]i, [[skuggaleikhús]]i, ýmsum útgáfum af [[töfralukt]], og öðrum aðferðum.<ref>{{Cite web |title=How Modern Animation Originated from Live and Stage Performances - studio9 |url=https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances |access-date=2024-02-18 |website=studio9.ie}}</ref> Eiginlegar teiknimyndir, þar sem röð samtengdra mynda er sýnd hratt þannig að myndin virðist hreyfast, komu til sögunnar með snúningsskífum eins og [[Phénakisticope]] (1833), [[Zoetrope]] (1866), [[flettibók]]um (1868) og [[Praxinoscope]] (1877). Franski uppfinningamaðurinn [[Charles-Émile Reynaud]] þróaði Praxinoscope-vélina þannig að hægt var að varpa lengri myndaröðum á tjald. Árið 1888 fékk hann einkaleyfi á vél sem hann notaði fyrir sýningar sem hann nefndi [[Théâtre Optique]] og sýndi allt að 700 handmálaðar myndir í röð. Hreyfimyndin var gerð á glærur og bakgrunnurinn aðskilinn.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/3814977|jstor=3814977|last1=Myrent|first1=Glenn|title=Emile Reynaud: First Motion Picture Cartoonist|journal=Film History|year=1989|volume=3|issue=3|pages=191–202}}</ref> === Þöglu myndirnar === Þegar eiginleg [[kvikmyndagerð]] hófst undir lok 19. aldar voru teiknaðar myndir í fyrstu ekki álitnar henta nýja miðlinum sem átti að sýna raunsæjar lifandi myndir. [[J. Stuart Blackton]] hóf að nota stop-motion tækni til að blanda teiknimyndum saman við leiknar kvikmyndir. Kvikmyndin ''[[The Haunted Hotel]]'' frá 1907 varð vinsæl og lengi talin fyrsta teiknimyndin.<ref>Buccaneer: ''James Stuart Blackton and the Birth of American Movies'', p. 87. Rowman & Littlefield. 2016. {{ISBN|978-1-4422-4258-6}}.</ref> Franski skopmyndateiknarinn [[Émile Cohl]] gerði svo fyrstu hreinræktuðu teiknimyndina, ''[[Fantasmagorie]]'', árið 1908. Cohl teiknaði myndirnar beint á kvikmyndafilmuna. Bandaríski myndasöguhöfundurinn [[Winsor McCay]] gerði líka tilraunir með teiknimyndagerð þar sem hann teiknaði hverja mynd fyrir sig á blað í ''[[Nemó litli (kvikmynd frá 1911)|Nemó litli]]'' (1911) og ''[[Gertie the Dinosaur]]'' (1914).<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-07-22 |title=Winsor McCay: American Animator|encyclopedia = Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay |access-date= |language=en}}</ref> Á 2. áratug 20. aldar varð teiknimyndagerð að iðnaði í Bandaríkjunum.{{sfn|Solomon|1989|p=28}} Framleiðandinn [[John Randolph Bray]] og kvikarinn [[Earl Hurd]] þróuðu persónuna [[Bobby Bumps]] fyrir röð stuttra gamanmynda. Þeir fengu einkaleyfi á því sem varð hin hefðbundna framleiðsluaðferð teiknimynda, að teikna hreyfimyndirnar á glærur.{{sfn|Solomon|1989|p=24}}{{sfn|Solomon|1989|p=34}} Fyrsta teiknimyndafígúran sem náði vinsældum í Bandaríkjunum var [[Kötturinn Felix]] eftir [[Pat Sullivan]] og [[Otto Messmer]] árið 1919.<ref>{{cite news|first1=Michael|last1=Cart|title=The Cat With the Killer Personality|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html|language=en-US|url-status=live|date=31 March 1991|access-date=December 30, 2022|archivedate=April 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411005148/https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html}}</ref> Árið 1917 fékk [[Max Fleischer]] einkaleyfi<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242674?oq=US1242674|title = Method of producing moving-picture cartoons}}</ref> á aðferð við gerð teiknimynda sem hann nefndi [[Rotoscope]], þar sem stillum úr leikinni kvikmynd er varpað á blað og teiknarinn teiknar eftir myndunum til að skapa raunsærri hreyfingar. Árið 1917 gerði ítalsk-argentínski leikstjórinn [[Quirino Cristiani]] fyrstu teiknimyndina í fullri lengd, ''[[El Apóstol]]'', sem náði miklum vinsældum, en er nú talin glötuð. Hann fylgdi henni eftir árið 1918 með ''[[Sin dejar rastros]]'' sem var gerð upptæk af stjórnvöldum daginn eftir frumsýninguna.<ref>{{Cite web |title=animafest.hr |url=https://www.animafest.hr/en/2009/film/read_all/quirino_cristiani_the_mystery_of_the_first_animated_movies |access-date=2024-02-18 |website=www.animafest.hr }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Elsta teiknimyndin í fullri lengd sem hefur varðveist er þýska myndin ''[[Die Abenteuer des Prinzen Achmed]]'' eftir [[Lotte Reiniger]] frá 1927.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Maria |date=December 15, 2020 |title=The Lasting Legacy of Lotte Reiniger |url=https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/ |access-date=August 8, 2023 |website=[[Australian Centre for the Moving Image]]}}</ref> === Gullöld bandarískra teiknimynda === [[Mynd:Mickey_&_Minnie_Mouse_in_Plane_Crazy_(1928).gif|thumb|right|Mína og Mikki Mús í myndinni ''[[Plane Crazy]]'' frá 1928.]] Stuttmynd [[Walt Disney]] frá 1928, ''[[Steamboat Willie]]'', markar upphaf gullaldar bandarískra teiknimynda með samhæfðri hljóðrás, sem stóð fram á 7. áratug 20. aldar. Persónurnar [[Mikki Mús]] og [[Mína Mús]] birtust fyrst í þeirri teiknimynd. Disney stofnaði kvikmyndaverið [[Walt Disney Animation Studios]] árið 1923, ásamt bróður sínum, [[Roy O. Disney]]. Disney hafði mjög mikil áhrif á teiknimyndagerð um allan heim næstu áratugi, þótt framleiðslan hafi ekki verið stór hluti af heimsframleiðslunni.<ref name="Furniss_Page_107">{{cite book |last1=Furniss |first1=Maureen |title=Art in Motion, Revised Edition |chapter=Classical-era Disney Studio |author1-link=Maureen Furniss |date=2007 |pages=107–132 |publisher=John Libbey Publishing |location=New Barnet |isbn=9780861966639 |doi=10.2307/j.ctt2005zgm.9 |jstor=j.ctt2005zgm.9 |edition=2014 print-on-demand ed., based on 2007 revised |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2005zgm.9|oclc=1224213919}}</ref> Frá því um 1930 til um 1970 sendu bandarísku teiknimyndaverin frá sér mikið magn stuttmynda með teiknimyndafígúrum með hljóði og í lit. Í fyrstu voru þessar myndir sýndar á undan leiknum kvikmyndum í kvikmyndahúsum. Þetta voru meðal annars myndir frá Disney Animation Studios ([[Guffi]] 1932 og [[Andrés Önd]] 1934), [[Fleischer Studios]]/[[Famous Studios]] ([[Betty Boop]] 1930, [[Stjáni blái]] 1933, og [[Draugurinn Kasper]] 1945), [[Warner Bros. Cartoon Studios]]/[[Looney Tunes]] ([[Porky Pig]] 1935, [[Daffy Duck]] 1937, [[Bugs Bunny]] 1938–1940 og [[Tweety]] 1942), og [[Metro-Goldwyn-Mayer]] ([[Tommi og Jenni]] 1940). Árið 1937 kom svo út fyrsta teiknimyndin í fullri lengd og í lit, ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og dvergarnir sjö]]''. Disney notaðist við Rotoscope-tækni Fleischers við gerð myndarinnar.<ref>{{cite book |last1=Menache |first1=Alberto |title=Understanding Motion Capture for Computer Animation and Video Games |date=2000 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0-12-490630-3 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=9njZ482OYfwC&pg=PA2 |access-date=14 December 2022 |language=en}}</ref> Fleischer Studios fylgdi því eftir með ''[[Ferðir Gúllívers (teiknimynd frá 1939)|Ferðum Gúllívers]]'' 1939. Eftir að [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lokaðist fyrir erlenda markaði svo næstu myndum gekk illa í kvikmyndahúsum. Að lokum voru það aðeins Disney Animation Studios sem fengust við að gera teiknimyndir í fullri lengd. Þaðan komu til dæmis myndirnar ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasía]]'' og ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' árið 1940. Teiknimyndir voru notaðar í [[áróður]] í stríðinu, bæði af Bandaríkjunum (til dæmis ''[[Der Fuehrer's Face]]'' frá Disney og ''[[Private Snafu]]'' frá Warner Bros.), Japan (''[[Momotarō: Umi no Shimpei]]'') og Kína (''[[Tiě shàn gōngzhǔ]]''). === Sjónvarpið === Með tilkomu sjónvarpsins fengu stuttar teiknimyndir nýjan miðil. Áður höfðu teiknimyndir verið framleiddar fyrir ótilgreindan áhorfendahóp í kvikmyndahúsum og innihéldu oft ofbeldi og kynferðislegar tilvísanir. Í sjónvarpi voru teiknimyndir fyrst og fremst ætlaðar börnum, eins og teiknimyndasyrpur sem voru sýndar á [[morgunsjónvarp|laugardagsmorgnum]]. Undir lok 6. áratugarins komu fram nýjar þáttaraðir sem voru þróaðar fyrir sjónvarpið, eins og teiknimyndir [[Hanna-Barbera Productions]] (''[[The Flintstones]]'' 1960 og ''[[Scooby-Doo]]'' 1969). Árið 1960 kom [[ljósritun]] til sögunnar og dró töluvert úr framleiðslukostnaði hefðbundinna teiknimynda.<ref>{{cite web|url=https://reactormag.com/the-advent-of-xerography-disneys-one-hundred-and-one-dalmatians/|title=The Advent of Xerography: Disney's One Hundred and One Dalmatians|author=Mari Ness|date=23. júlí 2015|website=Reactor}}</ref> Mörg ný framleiðslufyrirtæki hófu teiknimyndagerð fyrir sjónvarp í Bandaríkjunum. [[Total Television]] gerði teiknimyndaþætti í tengslum við sölu [[morgunkorn]]s frá [[General Mills]]. [[Myndasaga|Myndasögur]] sem höfðu notið vinsælda í blöðum, eins og [[Dick Tracy]] og [[Smáfólkið]], voru gerð að teiknimyndaþáttum eða [[sérþáttur|sérþáttum]] fyrir hátíðardagskrár sjónvarpsstöðvanna. [[Filmation]] gerði sjónvarpsþætti með [[ofurhetja|ofurhetjum]] [[DC Comics]] 1962 og [[Grantray-Lawrence Animation]] gerði það sama með persónur frá [[Marvel Comics]] 1966. Vinsælar hljómsveitir urðu að teiknimyndapersónum, eins og [[Bítlarnir]] (''[[The Beatles (sjónvarpsþættir)|The Beatles]]'' 1965-1966) og [[The Jackson 5]] (''[[Jackson 5ive]]'' 1971-1972).<ref>{{cite web|url=https://d2rights.blogspot.com/2011/10/saturday-morning-fever-field-guide-to.html|website=Dead2Rights|title=Saturday Morning Fever: A field guide to cartoon shows based on pop groups|dags=7. janúar 2015}}</ref> Utan Bandaríkjanna þróaðist hreyfimyndagerð fyrir börn með brúðumyndum og klippimyndum sem voru framleiddar innanlands og voru ódýrari í framleiðslu. Eiginlegar teiknimyndir heyrðu til undantekninga. Dæmi um evrópskar teiknimyndir fyrir sjónvarp voru þættirnir ''[[Ævintýri Tinna (teiknimyndaþættir 1957)|Ævintýri Tinna]]'' (''Les Aventures de Tintin, d'après Hergé'', [[Belvision]] 1957), ''[[Strumparnir]]'' (''Les Schtroumpfs'', [[TVA Dupuis]] 1961), ''[[Bolek i Lolek]]'' ([[Studio Filmów Rysunkowych]] 1962), ''[[Litla moldvarpan]]'' (''Krtek'', [[Zdeněk Miler]] 1962) og ''[[Bangsi, heimsins sterkasti björn]]'' (''Bamse, världens starkaste björn'', [[SVT]] 1966). Í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] var teiknimyndaverið [[Sojúsmúltfilm]] stofnað árið 1936 innan ríkisrekna kvikmyndafyrirtækisins [[Goskino]].<ref>{{Cite book|last=Малюкова Л.|first=Венжер Н.|title=Русская—советская—российская // Энциклопедия отечественной мультипликации/ Составление С. В. Капкова.|publisher=Алгоритм|year=2006|isbn=978-5-9265-0319-4|location=Москва|pages=13–41}}</ref> Sojúsmúltfilm framleiddi margar þáttaraðir sem í dag eru álitnar klassískar rússneskar teiknimyndir, eins og ''[[Весёлая карусель]]'' og ''[[Ну, погоди!]]'' (1969). Teiknimyndagerð stóð með nokkrum blóma í [[Tékkland]]i, [[Pólland]]i ([[Studio Filmów Rysunkowych]]) og [[Ungverjaland]]i ([[Pannónia Filmstúdió]]) á 7. og 8. áratugnum, en framleiðslan var margfalt minni en í Bandaríkjunum á sama tíma. Fyrsta [[anime]]-þáttaröðin, ''[[Otogi Manga Calendar]]'', hóf göngu sína árið 1961 og næstu ár var uppgangur í teiknimyndagerð í Japan. Evrópsk og japönsk fyrirtæki áttu í samstarfi um framleiðslu á þáttum sem byggðust á vinsælum evrópskum barnabókum, eins og með ''[[Barbapabbi|Barbapabba]]'' (1973-1977),<ref>{{cite book |last1=Erickson |first1=Hal |title=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |date=2005 |edition=2nd |publisher=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |page=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/112 112]}}</ref> ''[[Heiða (teiknimyndaþættir)|Heiðu]]'' (1974), ''[[Maja býfluga (teiknimyndaþættir)|Maju býflugu]]'' (1975) og ''[[Einu sinni var...]]'' (1978).<ref>{{cite book |last1=Clements |first1=Jonathan |last2=McCarthy |first2=Helen |title=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917, Revised and Expanded Edition |url=https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0 |date=1 November 2006 |publisher=Stone Bridge Press |location=Berkeley, California, United States of America |isbn=978-1933330105 |page=[https://archive.org/details/animeencyclopedi00clem_0/page/457 456] |language=English |quote="an explicitly educational series"}}</ref> Sumar fyrstu japönsku teiknimyndirnar sem sýndar voru á Vesturlöndum voru gagnrýndar fyrir að sýna ofbeldi. Þetta gat stafað af því að vestrænir áhorfendur gerðu ráð fyrir því að allar teiknimyndir væru ætlaðar börnum, sem þessar myndir voru ekki. Á 8. áratugnum hóf bandaríski teiknarinn [[Ralph Bakshi]] að gera myndir fyrir fullorðna áhorfendur eins og ''[[Fritz the Cat (teiknimynd)|Fritz the Cat]]'' (1972). Margar af þessum myndum áttu erfitt með að finna dreifingaraðila.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Jon M. |last2=McDonnell |first2=Chris |title=Unfiltered: The Complete Ralph Bakshi |url=https://archive.org/details/unfilteredcomple0000gibs |year=2008 |publisher=Universe Publishing |isbn=978-0-7893-1684-4 }}</ref> Hann náði betri árangri með fantasíumyndum á borð við ''[[Wizards (teiknimynd)|Wizards]]'' (1977) og ''[[Hringadróttinssaga (Bakshi)|Hringadróttinssögu]]'' (1978) sem notuðust við Rotoscope-tæknina. Breska myndin ''[[Flóttinn langi]]'' (''Watership Down'' 1978) náði miklum vinsældum þrátt fyrir ofbeldislýsingar. Á sama tíma gerði [[Sigurður Örn Brynjólfsson]] fyrstu íslensku teiknimyndina, ''[[Þrymskviða (teiknimynd)|Þrymskviðu]]'', sem var frumsýnd árið 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Tvö þúsund teikningar að baki stundarfjórðungs teiknimynd|author=Jóhanna Birgisdóttir|date=16.8.1976|journal=Dagblaðið|number=179|pages=12-13}}</ref> === Tölvuteiknimyndir === Lengst af á 20. öld höfðu tölvur of takmarkað minni til að hægt væri að nota þær að ráði við hreyfimyndagerð. Elstu tölvuteiknuðu myndirnar sem voru notaðar voru möskvamyndir af þrívíðum hlutum eins og hendi eða geimskipi sem birtust á skjám í vísindaskáldsögumyndum á borð við ''[[Futureworld]]'' (1976) og ''[[Stjörnustríð]]'' (1977). Teiknaða stuttmyndin ''[[Hunger (kvikmynd frá 1973)|Hunger]]'' frá 1973 var ein fyrsta tölvuteiknaða myndin sem notaði [[myndbræðing]]u fyrir fylltar [[rastamynd]]ir, fremur en línuteikningar.<ref name="IT History Society">{{Cite web |url=https://www.ithistory.org/honor-roll/mr-nestor-burtnyk |title=Mr. Nestor Burtnyk |work=IT History Society |date=21 December 2015 |access-date=June 30, 2023 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þegar kom fram á 9. áratuginn var algengt að nota tölvur til að sjá um kvikaða grafík fyrir kynningartexta og merki. Kvikmyndin ''[[Tron]]'' frá 1982 var ein sú fyrsta sem notaði tölvugerða þrívíddargrafík, og tónlistarmyndband við lag [[Dire Straits]], „[[Money for Nothing]]“, notaðist við fyllt þrívíð líkön árið 1985.<ref>{{cite magazine|first= Claire |last= Schaffer |title= How the Dire Straits' 'Money for Nothing' Video Helped CGI Go Mainstream |magazine= [[Garage Magazine]] |date= 11 March 2019 |access-date= 21 March 2020 |url= https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |archive-date= 4 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404220734/https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |url-status= dead}}</ref> Nýjar og öflugri tölvur, eins og [[Silicon Graphics]]-vélarnar sem komu á markað árið 1981 og [[Sun Microsystems]]-vélar frá 1982, voru sérhæfðar fyrir myndvinnslu. Japanska teiknimyndin ''[[Golgo 13: The Professional]]'' notaði tölvuteiknaða grafík í bland, og fyrsta Disney-myndin sem notaðist við tölvugrafík var ''[[Leynilöggumúsin Basil]]'' frá 1986. Sama ár var tölvuverið [[Pixar]] stofnað upp úr tölvugrafíkdeild [[Lucasfilm]]. Á 10. áratugnum hófst blómaskeið raunsærrar tölvugrafíkur í myndum eins og ''[[Terminator 2]]'' (1991) og ''[[Júragarðurinn]]'' (1993). Disney-myndin ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og dýrið]]'' frá 1991 notaði blöndu af handteiknuðum persónum og tölvuteiknuðum þrívíðum bakgrunnum. ''[[Leikfangasaga]]'' frá Disney og Pixar árið 1995, var fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem var að öllu leyti gerð og hreyfð með tölvu.<ref>{{cite news |last1=King |first1=Susan |title=How 'Toy Story' changed the face of animation, taking off 'like an explosion' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html |access-date=September 30, 2015 |work=Los Angeles Times |date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002070711/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html|archive-date=October 2, 2015|url-status=live}}</ref> Á sama tíma gerði Disney röð af vinsælum teiknimyndum sem litu út fyrir að vera hefðbundnar (eins og ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' og ''[[Konungur ljónanna]]''), en voru í raun að miklu leyti gerðar með aðstoð tölvu.<ref>{{cite web|url=https://beforesandafters.com/2019/07/17/before-you-see-the-new-cg-lion-king-re-visit-the-cg-of-1994s-lion-king/|website=Before&Afters|author=Ian Failes|date=17. júlí 2019|title=Before you see the new CG ‘Lion King’, re-visit the CG of 1994’s ‘Lion King’}}</ref> Árið 2001 var íslenska teiknimyndaverið [[CAOZ]] stofnað af nokkrum starfsmönnum [[Oz hf.]] Árið eftir kom fyrsta íslenska þrívíddarteiknimyndin, ''[[Litla lirfan ljóta]]'', út;<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Litla lirfan ljóta|website=Kvikmyndavefurinn|skoðað=6. maí 2024}}</ref> Seinna gerði fyrirtækið meðal annars ''[[Anna og skapsveiflurnar]]'' (2007) og ''[[Hetjur Valhallar - Þór]]'' (2011). === Þrívíddarmyndir og fullorðinssjónvarp === [[Mynd:CGI_Robot_3D_Animation.webm|thumb|right|Stutt þrívíddarteiknimynd.]] Vinsældir tvívíðra teiknimynda frá Disney á 10. áratugnum voru þvílíkar að talað var um [[Disney-endurreisnin]]a á þeim tíma.<ref>{{cite book|author=Lescher, M. E.|year=2022|title=The Disney animation renaissance: behind the Glass at the Florida Studio|publisher=University of Illinois Press|url=https://books.google.is/books?id=EMaVEAAAQBAJ}}</ref> Myndir sem fylgdu í kjölfarið í upphafi 21. aldar gengu mun ver í kvikmyndahúsum, á meðan þrívíðar teiknimyndir frá Pixar og [[DreamWorks]], eins og ''[[Leitin að Nemó]]'' (2003) og ''[[Shrek]]'' (2001), slógu margar í gegn. Disney náði aftur vopnum sínum með þrívíðu teiknimyndinni ''[[Frosinn]]'' (2013). Framtíð teiknimynda í fullri lengd virtist því vera þrívíð. Á sama tíma hélt hefðbundin teiknimyndagerð áfram í sjónvarpsþáttum ætluðum öllum aldurshópum. [[Simpsonfjölskyldan]] hóf göngu sína í ''[[The Tracey Ullman Show]]'' árið 1989 með meiri háðsádeilu og bröndurum ætluðum fullorðnum áhorfendum. ''[[South Park]]'' gekk enn lengra árið 1997 með samfélagsgagnrýni og [[svartur húmor|svörtum húmor]]. Teiknimyndaþættir sem framleiddir voru fyrir barnastöðina [[Nickleodeon]] á 10. áratugnum, eins og ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[Skriðdýrin]]'', ''[[Invader Zim]]'' og ''[[Svampur Sveinsson]]'', náðu vinsældum hjá öllum aldurshópum. Nýir teiknaðir sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum, eins og ''[[Bob's Burgers]]'', ''[[Robot Chicken]]'', ''[[Futurama]]'', ''[[Rick & Morty]]'', og ''[[BoJack Horseman]]'', hafa farið í dreifingu á [[vefsíða|vefsíðum]] eða [[streymisveita|streymisveitum]]. Japanskir barnaþættir voru sýndir sjónvarpi víða í Evrópu frá 9. áratugnum, eftir vinsældir japansk-evrópskra samstarfsverkefna. Þættir eins og ''[[Sanpei]]'', ''[[Sailor Moon]]'', ''[[Pokémon]]'' og ''[[Dragon Ball Z]]'' ruddu brautina fyrir vinsældir [[anime]]-mynda og -þátta fyrir fullorðna áhorfendur.<ref>{{cite journal|author=Santiago Iglesias JA.|title=The Anime Connection. Early Euro-Japanese Co-Productions and the Animesque: Form, Rhythm, Design|journal=Arts|year=2018|volume=7|issue=4|page=59|doi=10.3390/arts7040059}}</ref> Teiknimyndir í fullri lengd eins og ''[[Akira (teiknimynd)|Akira]]'' (1988) og þættir eins og ''[[Cowboy Bebop]]'' (1998) urðu [[költmynd]]ir á Vesturlöndum. Japanskar teiknimyndir slógu svo í gegn á 21. öld með myndum [[Studio Ghibli]] eins og ''[[Chihiro og álögin]]'' (2001) sem hlaut [[Óskarsverðlaun]] sem besta teiknimynd í fullri lengd. Margar japanskar teiknimyndir og sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum hafa verið með vinsælustu teiknimyndum heims á 21. öld og farið í dreifingu á bæði sérhæfðum og almennum streymisveitum. ==Framleiðsla== [[File:Joy &amp; Heron - Animated CGI Spot by Passion Pictures.webm|thumb|''Joy & Heron'', stuttmynd frá Passion Pictures.]] Framleiðsla teiknimyndar af einhverri lengd (lengri en nokkrar sekúndur) hefur þróast sem tegund [[kvikmyndagerð]]ar með nokkur sérkenni.{{sfn|Laybourne|1998|p=117}} Leiknar kvikmyndir og teiknimyndir eiga það sameiginlegt að vera vinnuaflsfrekar og dýrar í framleiðslu.{{sfn|Solomon|1989|p=274}} Helsti munurinn er að í framleiðslu myndarinnar er [[jaðarkostnaður]] hverrar [[taka|töku]] hærri fyrir teiknimyndir en leiknar kvikmyndir.{{sfn|White|2006|p=151}} Þegar búið er að stilla upp fyrir [[aðaltökur]] leikinnar myndar er tiltölulega auðvelt fyrir leikstjóra að biðja um eina töku í viðbót, en í teiknimynd þarf teymi kvikara að útfæra hverja töku (þótt það sé orðið mun ódýrara með tilkomu tölvutækninnar).{{sfn|Laybourne|1998|p=339}} Það er jafnframt mjög dýrt fyrir kvikmyndaverið að framleiða tökur sem síðan er sleppt úr endanlegri mynd.{{sfn|Culhane|1990|p=55}} Frá 4. áratugnum hafa teiknimyndaver haft sögudeildir sem útfæra hvert atriði myndarinnar á [[söguborð]], sem framleiðsluteymi myndarinnar þarf að samþykkja áður en [[kvikari|kvikararnir]] hefjast handa við endanlega útfærslu.{{sfn|Solomon|1989|p=120}} Söguborð eru líka notuð í leiknum kvikmyndum, en þær hafa meira frelsi til að víkja frá þeim, til dæmis með [[spunaleikhús|spuna]] á tökustað.{{sfn|Laybourne|1998|pp=100–01}} Annað vandamál sem einkennir framleiðslu teiknimynda er krafan um að viðhalda samræmi frá upphafi til enda, jafnvel fyrir kvikmyndir í fullri lengd með stór teymi teiknara. Líkt og aðrir listamenn hafa kvikarar persónulegan teiknistíl, en þurfa að beygja sig undir það útlit sem valið hefur verið fyrir myndina.{{sfn|Masson|2007|p=94}} Frá því snemma á 9. áratugnum hafa framleiðsluteymi fyrir teiknimyndir í fullri lengd talið 500-600 manns, og þar af eru 50-70 kvikarar. Samræming útlits á milli slíks fjölda er erfið.{{sfn|Beck|2004|p=37}} Þetta er oftast leyst með því að láta minna teymi listamanna hanna útlit og litaspjald fyrir myndina áður en útfærsla hefst. Þeir hanna hverja persónu með [[módelblað|módelblöðum]] sem sýna ólík svipbrigði og stellingar frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|p=34}}{{sfn|Culhane|1990|p=146}} Áður var algengt að gerð væru þrívíð módel úr leir eða gifsi svo kvikarar ættu auðveldara með að sjá persónuna frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|pp=52–57}}{{sfn|Williams|2001|p=34}} Ólíkt leiknum kvikmyndum, voru teiknimyndir oftast fullþróaðar með söguborðinu og listamennirnir sem unnu að því skráðir höfundar myndarinnar.{{sfn|Laybourne|1998|pp=99–100}} Snemma á 7. áratug 20. aldar fóru teiknimyndaverin að ráða handritshöfunda og seint á 9. áratugnum voru [[kvikmyndahandrit]] orðin almenn í teiknimyndagerð. == Verðlaun == [[Mynd:41st_Annie_Awards,_Chris_Buck,_Jennifer_Lee,_Peter_Del_Vecho-crop.jpg|thumb|right|Framleiðsluteymi ''Frosinn'' á afhendingu Annie-verðlaunanna árið 2014.]] Meðal verðlauna sem veitt eru fyrir teiknimyndir sérstaklega eru [[Annie-verðlaunin]] í Bandaríkjunum (frá 1972), [[Anime Grand Prix]] í Japan (frá 1978), [[Cartoon d'or]] í Evrópu (frá 1991 til 2016) og [[Emile-verðlaunin]] (frá 2017). Verðlaun í flokki teiknimynda eru veitt sem hluti af kvikmyndaverðlaunum á borð við [[Emmy-verðlaunin]] (frá 1979), [[Gullhaninn (verðlaun)|Gullhanann]] í Kína (frá 1981), [[Goya-verðlaunin]] á Spáni (frá 1989), [[Óskarsverðlaunin]] (frá 2001), [[BAFTA-verðlaunin]] (frá 2006), [[Golden Globe-verðlaunin]] (frá 2006) og [[César-verðlaunin]] (frá 2011). Áður en sérstakur teiknimyndaflokkur var stofnaður sem hluti af Óskarsverðlaununum náði aðeins ein mynd þeim árangri að vera tilnefnd í flokknum besta myndin: ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]'' árið 1991. Seinna hafa myndirnar ''[[Upp]]'' og ''[[Leikfangasaga 3]]'' verið tilnefndar í sama flokki. Tvær blandaðar leiknar/teiknaðar myndir höfðu líka verið tilnefndar til nokkurra Óskarsverðlauna: ''[[Mary Poppins (kvikmynd frá 1964)|Mary Poppins]]'' 1964 og ''[[Hver skellti skuldinni á Kalla kanínu?]]'' 1988. Teiknimyndir höfðu oft áður unnið verðlaun í flokkum á borð við „besta frumsamda lag“ (til dæmis ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' 1940, ''[[Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)|Litla hafmeyjan]]'' 1989 og ''[[Pókahontas (kvikmynd frá 1995)|Pocahontas]]'' 1995) og „besta frumsamda tónlist“ (til dæmis ''[[Dúmbó]]'' 1941, ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' 1992 og ''[[Konungur ljónanna]]'' 1994). Fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem vann Óskarsverðlaun í þeim flokki 2001 var ''[[Shrek]]'' frá [[DreamWorks]]. Meðal höfunda sem hafa unnið verðlaunin oftar en einu sinni eru [[Hayao Miyazaki]], [[Andrew Stanton]], [[Pete Docter]], [[Brad Bird]] og [[Jonas Rivera]]. Pixar er það framleiðslufyrirtæki sem oftast hefur unnið verðlaunin, en þar á eftir koma DreamWorks og Walt Disney Animation Studios.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/oscar-winners-best-animated-feature-complete-list/2001-shrek/|title=Here Are All the Oscar Winners for Best Animated Feature|author=Paul Grein|date=3.10.2024|website=billboard}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Beck |first=Jerry |title=Animation Art: From Pencil to Pixel, the History of Cartoon, Anime & CGI |url=https://archive.org/details/animationartfrom0000unse |year=2004 |location=Fulhamm London |publisher=Flame Tree Publishing |isbn=978-1-84451-140-2 }} * {{cite book |author-link = Shamus Culhane |last=Culhane |first=Shamus |title=Animation: Script to Screen |url = https://archive.org/details/animationfromscr0000culh |publisher=St. Martin's Press |year=1990 |isbn=978-0-312-05052-8 }} * {{cite book |last=Laybourne |first=Kit |author-link = Kit Laybourne |title = The Animation Book: A Complete Guide to Animated Filmmaking – from Flip-books to Sound Cartoons to 3-D Animation |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-517-88602-1 |url = https://archive.org/details/animationbookcom00layb }} * {{cite book |last=Masson |first=Terrence |author-link = Terrence Masson |year=2007 |title = CG101: A Computer Graphics Industry Reference |url = https://archive.org/details/isbn_9780977871001 |series = Unique and personal histories of early computer animation production, plus a comprehensive foundation of the industry for all reading levels. |location=Williamstown, MA |publisher=Digital Fauxtography |isbn=978-0-9778710-0-1 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Charles |year=1989 |title = Enchanted Drawings: The History of Animation |location=New York |publisher=Random House, Inc. |isbn=978-0-394-54684-1 }} * {{cite book |last=White |first=Tony |title = Animation from Pencils to Pixels: Classical Techniques for the Digital Animator |url=https://archive.org/details/animationfrompen0000whit |year=2006 |location=Milton Park |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-240-80670-9 }} * {{cite book |last=Williams |first=Richard |author-link = Richard Williams (animator) |title = The Animator's Survival Kit |title-link = The Animator's Survival Kit |year=2001 |publisher=Faber and Faber |isbn=978-0-571-20228-7 }} [[Flokkur:Teiknimyndir| ]] 4s099ky0xti9y79wtlzp51iud64wmo3 0 45270 1984835 1952908 2026-11-02T15:44:57Z CommonsDelinker 1159 Skráin Commune_de_Rabat_Logo.png var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Taivo|Taivo]] vegna þess að [[:c:COM:FU|Fair use]] material is not permitted on Wikimedia Commons ([[:c:COM:CSD#F2|F2]]): [[:c:Commons:Deletion requests/Files uploaded by H 1984835 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Rabat | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = {{lang|ar|الرباط}} ([[arabíska]]) | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Kasbah des Oudaias P1060356.JPG | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = | fáni = | innsigli = | skjaldarmerki = | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Marokkó | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Marokkó | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Marokkó}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = | leiðtogi_titill = | leiðtogi_nafn = | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 117 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = <ref name="mannfjöldi">{{cite web |url=https://rgph2014.hcp.ma/file/166326/ |title=Population légale des régions, provinces, préfectures, municipalités, arrondissements et communes du royaume d'après les résultats du rgph 2014 |language=ar, fr |publisher=[[Haut Commissariat au Plan|High Commission for Planning]] |date=8 April 2015 |access-date=29 September 2017}}</ref> | mannfjöldi_frá_og_með = 2014 | mannfjöldi_heild = 577.827 | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = [[Mið-Evróputími|CET]] | utc_hliðrun = +01:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Rabat''' ([[arabíska]]: '''{{lang|ar|الرباط}}''') er [[höfuðborg]] [[Marokkó]]. Árið 2014 var áætlaður íbúafjöldi borgarinnar 578.000 manns.<ref name="mannfjöldi" /> == Menntun == * [[ESSEC Business School]] == Tilvísanir == {{commons|Rabat}} {{reflist}} {{Höfuðborgir í Afríku}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Borgir í Marokkó]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Afríku]] s61vu6rewbeiogen90s5idnma40zf13 0 56180 1984824 1963292 2026-11-02T15:08:14Z ~2026-58319-24 122455 Uppfærði lýsinguna á dómsmálinu. 1984824 wikitext text/x-wiki {{Fjall}}{{CommonsCat|Hverfjall}} '''Hverfjall''' (eða '''Hverfell''' <ref>[https://timarit.is/page/1874453?iabr=on Morgunblaðið 1997]</ref>) er [[fjall]] austan við [[Mývatn]] og vestan við [[Búrfellshraun á Mývatnsöræfum|Búrfellshraun]] í [[Skútustaðahreppur|Skútustaðahreppi]]. Hverfjall er [[eldgígur]] sem talinn er hafa myndast í öflugu en stuttu [[þeytigos]]i fyrir um 2500 árum. Miklar deilur hafa verið uppi um hvort nota ætti Hverfjall eða Hverfell yfir fjallið. Örnefndanefnd úrskurðaði árið 1998 að fjallið skyldi nefnt Hverfjall á kortum. Hópur 43 Mývetninga kærði úrskurðinn til menntamálaráðuneytisins, sem úrskurðaði að heitið væri Hverfjall, en að setja skyldi heitið Hverfell innan sviga aftan við, þ.e. ''Hverfjall (Hverfell)''. Kærendurnir, sem vildu aðeins sætta sig við nafnið Hverfell, höfðuðu í kjölfarið mál fyrir dómstólum, en því lauk með því að Hæstiréttur vísaði málinu frá á þeim forsendum að fólkið hefði ekki lögvarða hagsmuni af úrlausn þess.<ref>{{Cite web|url=https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=0f2f6428-7b6a-11eb-947c-005056bc0bdb&id=6088c94e-ad2c-42c9-ab00-ef5c1ab0201b|title=Mál nr. 173/2001|last=Hæstiréttur Íslands|date=7. júní 2001|website=www.haestirettur.is|access-date=2023-10-29|archive-date=2023-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20231029111519/https://www.haestirettur.is/default.aspx?pageid=0f2f6428-7b6a-11eb-947c-005056bc0bdb&id=6088c94e-ad2c-42c9-ab00-ef5c1ab0201b|url-status=dead}}</ref> == Tilvísanir == <references/> == Tengill == * [http://www.timarit.is/?issueID=436142&pageSelected=4&lang=0 ''Hverfell við Mývatn''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1997]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=432849&pageSelected=22&lang=0 ''Fjall eða fell?''; grein í Morgunblaðinu 1994]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Stubbur}} [[Flokkur:Fjöll á Íslandi]] [[Flokkur:Skútustaðahreppur]] [[Flokkur:Eldstöðvakerfi Kröflu]] roub0uc5b3cieegz9nk5xc1gym8l26y 0 63895 1984806 1955778 2026-11-02T12:49:09Z Berserkur 10188 1984806 wikitext text/x-wiki [[File:Saga Sturlunga AM 122 a fol.jpg|thumb|200px|''Sturlunga saga'', myndskreytt síða úr Króksfjarðarbók, AM 122 a fol.]] '''Sturlunga saga''' eða '''Sturlunga''' er [[Ísland|íslenskt]] sögusafn frá 13. öld sem greinir frá valdabaráttu höfðingjaætta, sókn konungsvalds og kirkju og endalokum [[Þjóðveldisöld|þjóðveldis]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/sturlunga-saga|titill=Sturlunga saga|höfundur=Guðrún Ása Grímsdóttir}}</ref> Sturlunga dregur nafn sitt af ætt [[Sturlungar|Sturlunga]], en svo voru afkomendur [[Hvamm-Sturla|Sturlu Þórðarsonar]] í [[Hvammur í Dölum|Hvammi í Dölum]] nefndir. Hún er mikilvæg heimild um [[Saga Íslands|sögulega viðburði á Íslandi]] og veitir innsýn í hugmyndaheim og lífsskoðun Íslendinga á [[13. öld]]. Hún er rituð af ýmsum höfundum en þekktastur er [[Sturla Þórðarson]] (1214 – 1284) og er hann talinn hafa lagt mest af mörkum til ritsins.<ref>{{Vefheimild|url=http://visindavefur.is/svar.php?id=60305|titill=Hver var Sturla Þórðarson og hvað gerði hann merkilegt?|höfundur=Úlfar Bragason|útgefandi=Vísindavefurinn|mánuður=júlí|ár=2011|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2021}}</ref> == Efni Sturlungu == Sturlunga segir frá lífi Íslendinga á Íslandi og voru frásagnir hennar ritaðar á [[13. öld]] líkt og [[Íslendingasögur]]. En það sem greinir Sturlungu frá Íslendingasögunum er sú staðreynd að Íslendingasögurnar greina frá löngu liðnum atburðum, sem flestir gerðust á [[9. öld|9.]] og [[10. öld]], en Sturlunga saga skýrir frá atburðum á [[12. öld|12.]] og [[13. öld]]. Íslendingasögur fjalla um atburði úr fortíð en Sturlunga er að nokkru samtímaheimild og segir frá atburðum úr samtíð höfunda. Höfundar Sturlungu byggja frásögnina á eigin reynslu eða á ferskum [[munnmæli|munnmælum]] um atburðina. Sögur Sturlungu og [[Biskupasögur]] eru því stundum kallaðar [[samtíðarsögur]]. Sturlunga saga er [[safnrit]] og varðveitt sem ein samfelld saga í [[handrit]]um. Þó er greinilegt að þannig hefur hún ekki orðið til í upphafi. Heitið Sturlunga saga er þekkt frá [[17. öld]] en uppruni hennar er þessi: Á 13. öld voru ritaðar einstakar sögur og síðan var þeim steypt saman í eitt rit um aldamótin [[1300]]. Sögurnar gerast á árunum [[1117]] – [[1264]]. Almennt er talið að annaðhvort [[Þórður Narfason]] (d. 1308) lögmaður á [[Skarð á Skarðsströnd|Skarði]] á [[Skarðsströnd]] eða [[Þorsteinn böllóttur Snorrason]] (d. 1353) hafi safnað til verksins og ritstýrt því.<ref>[[Helgi Þorláksson]], ‘[https://timarit.is/gegnir/001261042 Sturlunga - tilurð og markmið]’, ''Gripla'' 23 (2012): 53-92.</ref> Hver tilgangurinn var með samsetningu ritsins er ekki vitað. En þó má geta sér til eins og gert er í nýjustu bókmenntasögunni: „Honum hefur augljóslega verið í mun að halda til haga frásögnum af atburðum sem leiddu til þess að Íslendingar glötuðu forræði sínu í hendur Noregskonungi árið 1262.“<ref>{{bókaheimild|höfundur=Guðrún Nordal|titill=Íslensk bókmenntasaga|ár=1992|útgefandi=Mál og menning}}, bls. 313</ref> Frásagnir Sturlungu eru fjölbreyttar að efni og framsetningu og þrátt fyrir töluverða ritstýringu við samsetningu heildarritsins er oftast auðvelt að greina sögurnar sundur. Tvenns konar hugmyndir hafa verið um hvernig gefa eigi Sturlungu út: Önnur er sú að gefa söguna út sem eina heild líkt og hún er varðveitt, og er nýjasta útgáfan á þann veg (1988 og 2010). Hin er sú að greina sögurnar að og prenta hverja sögu fyrir sig. Þannig er útgáfan frá 1946. Helstu sögur í Sturlungu eru Íslendinga saga eftir Sturlu Þórðarson, Þorgils saga og Hafliða, Prestssaga [[Guðmundur Arason (biskup)|Guðmundar Arasonar]], [[Þórður kakali|Þórðar saga kakala]], [[Þorgils skarði|Þorgils saga skarða]] og [[Svínafell í Öræfum|Svínfellinga saga]]. Enn fremur eru þar Sturlu saga, [[Geirmundur heljarskinn|Geirmundar þáttur heljarskinns]], [[Guðmundur dýri|Guðmundar saga dýra]] og [[Hrafn Sveinbjarnarson|Hrafns saga Sveinbjarnarsonar]]. Eftirtaldar sögur eru nátengdar efni Sturlungu og stundum gefnar út með henni: * [[Arons saga]], um [[Aron Hjörleifsson]], mikinn kappa. * [[Árna saga biskups]], um [[Árni Þorláksson|Árna Þorláksson]] Skálholtsbiskup. == Handrit == Meginhandrit Sturlunga sögu eru tvö; [[Króksfjarðarbók]] (AM 122 a fol) og [[Reykjafjarðarbók]] (Am 122 b fol), báðar frá [[14. öld]]. Af Króksfjarðarbók eru varðveitt 110 blöð en talið er að þau hafi upphaflega verið 141. Af Reykjafjarðarbók eru varðveitt 30 blöð af áætluðum 180.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.arnastofnun.is/is/greinar/reykjarfjardarbok-sturlungu|titill=Reykjafjarðarbók Sturlungu|höfundur=Úlfar Bragason|útgefandi=Stofnun Árna Magnússonar í íslenskum fræðum|mánuður=júní|ár=2018|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2021}}</ref> Einnig eru til pappírshandrit sem eru runnin frá þessum skinnbókum þegar þær voru heilar.<ref>{{Vefheimild|url=http://sagaconference.org/SC13/SC13_GudrunN.pdf|titill=To Dream or Not to Dream: A Question of Method|höfundur=Guðrún Nordal|ár=2006|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2021|höfundatengill=Guðrún Nordal|ritstjóri=John McKinnell, David Ashurst og Donata Kick|ritverk=The Fantastic in Old Norse/Icelandic Literature: Sagas and the British isles; Preprint Papers of The 13th International Saga Conference Durham and York, 6th-12th August|bls=304-313}}</ref> == Heimildir == <div class="references-small"><references /></div> == Tenglar == * [https://rafbokavefur.is/rafbaekur/sturlunga-saga/ ''Sturlunga saga''; rafbók og heildartexti á Rafbókavefnum] * [http://books.google.com/books?vid=0ubUUdkt_OLBSGZ-5nM&id=OPwqAAAAMAAJ ''Sturlunga saga''; af Google books] * [http://heimskringla.no/wiki/Sturlunga_saga ''Sturlunga saga''; af Heimskringla.no] * [http://www.timarit.is/?issueID=436053&pageSelected=3&lang=0 ''Svipmyndir úr Sturlungu''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1995]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=410704&pageSelected=9&lang=0 ''Sturlunga saga''; grein í Morgunblaðinu 1947]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.gasir.is/?m=page&f=viewPage&id=27 ''Gásir í Sturlungu''; af Gasir.is] [[Flokkur:Íslenskar miðaldabókmenntir]] [[Flokkur:Saga Íslands]] 0vpwjl107k9tnbm5znh5k74cow2d5ik 0 78519 1984842 1924616 2026-11-02T17:11:26Z Berserkur 10188 /* Saga */ 1984842 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Dharma Wheel.svg|thumb|Dhamma-hjólið, tákn búddismans]] '''Theravada''' eða '''teravada''' (ath. að framburðurinn er aldrei þeravaða, tannmælt önghljóð, það er þ og ð, eru ekki til í neinum af þeim helstu málum sem notuð eru þar sem theravada-hefðin er ríkjandi, (palí, helgimálið), singalíska, taí, laoska og khmer) (á [[palí]]: ''theravāda''; á [[sanskrít]]: स्थविरवाद ''sthaviravāda''; , „kenning öldunganna“, eða „hin forna kenning“) er elsta trúarhefð [[Búddismi|búddista]] og hefur um aldir verið helsta trú íbúa [[Sri Lanka]] (um 70% íbúa fylgja þessari trúarhefð<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html CIA The World Factbook: Sri Lanka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181224211303/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ce.html |date=2018-12-24 }}.</ref>) og einnig í flestum meginlandslöndum [[Suðaustur-Asía|suðaustur Asíu]], ([[Kambódía|Kambódíu]], [[Laos]], [[Mjanmar]] og [[Taíland]]i). Minnihlutahópar í suðaustur [[Kína]] og í [[Víetnam]] auk fleiri landa fylgja einnig þessari trúarhefð búddista. Endurvakning búddisma á [[Indland]] á síðustu áratugum hefur mjög aukið fjölda áhanganda en þeir eru taldir vera yfir 100 miljónir samanlagt. Önnur aðalgrein búddismans nefnist [[mahayana]]. == Saga == Theravāda-trúarhefðin á rætur í þeim hópi sem nefndur er Vibhajjavāda<ref>Sjá t.d. Lance Cousins, „On the Vibhajjavādins“, ''Buddhist Studies Review'' 18, 2 (2001).</ref>sem mótaðist um árið 250 f.Kr. á stjórnartíma [[Ashoka|Asoka]] keisara á [[Indland]]i. Hugtakið „theravada“ er dregið af sanskrítarnafninu Tāmraparnīya, sem þýðir „Sri Lanka-arfleiðin“. Það er ekki með öllu ljóst hvenær farið var að kenna þessa hefð við Sri Lanka en fylgjendur hennar telja hana hafa mótast við þriðja þing búddista sem haldið var ár 250 f.Kr. [[Mynd:Monk on pilgrimage.jpg|thumb|250px|Munkar á pílagrímaferð.]] Þar sem sanskrít var og er notað sem helgimál var hefðin upphaflega nefnd ''sthaviras'' en þeir sem nota palí kölluðu hana ''theras''. Orðin „sthaviras“ (á sanskrit) og „theras“ (á palí) þýða bókstaflega ''öldungarnir''. Samkvæmt söguhefðinni var það Mahinda, einn af sonum Asoka Indlandskeisara, sem fyrstur boðaði búddisma á Sri Lanka á þriðju öld fyrir Krist. Eitt af því sem Mahinda gerði var að stofna þá munkareglu sem eru upphaf allra munkareglna í Theravada-búddisma. Asoka keisari er einnig sagður hafa sent trúboða til lands sem nefnt var ''Suvannabhumi''. Ekki ber sagnfræðingum saman um hvar þetta land var en það hefur verið á því svæði sem nú er láglendissvæði [[Mjanmar]], Taílands, Laos, Kambódíu eða Malaysíu. Vitað er að sú þjóð er nefnd er [[Mon]] og búsett var á láglendissvæði núverandi Mjanmar snerist til theravada-búddisma þegar á þriðju öld f.Kr. Fornleifafundir sýna að Mon-þjóðin hafði náin samskipti við suðurhluta Indlands og Sri Lanka á þesum tíma. Þjóðflokkur Mjanmar tóku upp trú Mon-þjóðarinnar eftir að þeim tókst að leggja undir sig Thaton konungsríki Mon-þjóðarinnar árið [[1057]]. Á sama hátt tók Taí-þjóðflokurinn upp trú Mon eftir að þeim tókst að leggja Haripunjaya, annað konungsríki Mon-þjóðarinnar undir sig árið [[1292]]. Með theravada-búddismanum fylgdi stafagerð palí og er hún uppruni ritmála Taílands, Laos og Kambódíu. Palí hefur einnig haft gífurlega mikil áhrif á tungumál þessara landa, ekki ósvipað og [[latína]] á tungumál Vestur-[[Evrópa|Evrópu]]. Theravada-búddismi var gerður að ríkistrú í [[Konungsríkið Ayutthaya|Konungsríkinu Ayutthaya]] (1351-1767) þar sem nú er Taíland. == Heimspeki == Grundvallarhugmynd theravada-búddisma er sú að það sé ekki til neinn [[guð]], lífið sé þjáning og sé endurtekið genum [[endurholdgun|endurfæðingu]] einstaklingsins í alls kyns lífsformum og endurfæðingin stjórnist af gjörðum undanfarandi lífs. Þessi trúarhefð byggir á því sem á palí er nefnt Vibhajjavada, sem bókstaflega þýðir „kenningin um skilgreiningu“. Samkvæmt þessari kenningu er einungis hægt að öðlast innsýn gegnum reynslu, rannsókn og röksemdafærslu en ekki gengum blinda trú. Rit theravadin-hefðarinnar leggja þó einnig áherslu á nauðsyn þess að fara að ráðum viturra manna. Takmark þeirra er fylgja theravada-hefðinni er frelsi frá þjáningunni. Það er hægt að uppná þessu frelsi gegnum [[nirvana|nibbana]], sem bindur endi á hina eilífu hringrás fæðingar, elli, sjúkdóma og dauða, ''samsara''. Samkvæmt theravada-hefðinni er fljótasta leiðin (en ekki sú eina) til að uppná nibbana að fylgja kenningum Búddha og gerast Arhat (einnig skrifað Arahant) (''Sá verðugi''). Samkvæmt kenningum theravada-greinarinnar er hægt að uppná nibbana innan eins lífs en fyrir þá flesta tekur það ómældan fjölda endurfæðinga þar sem viska bætist við visku að losna undan þjáningu samsara. == Helgirit == Samkvæmt theravada-hefðinni er [[Tripitaka|Tipitaka]] (sem einnig er nefnt Palí ritsafnið vegna þess að það var skráð á talmálinu palí og ekki ritmálinum sanskrít) mikilvægustu textar og þeir sem eru næstir orðréttum kenning [[Gátama Búdda]]. Tipitaka er elsta sögulega safn texta um kenningar búddisma og á rætur að rekja til fyrsta þings búddista sem haldið var á 5. öld f.Kr. Tipitaka (sem þýðir körfurnar þrjár) skiptist í þrjá hluta: * Vinaya-pitaka – ögunakarfan; þar sem er að finna ævisögu Búdda og aðrar frásögur en einkum siðareglur [[Munkur|munka]] og [[nunna]]. * Sutta-pitaka – sútrakarfan; helstu kenningar Búdda og nánustu fylgismanna hans í formi samtala og ræðna ásamt bundnu máli og dæmisagna. * Abhidhamma-pitaka – karfa hinnar hreinu kenningar; nákvæm skilgreining af sálfæði búddismans, skrifuð í þurrum lærdómsstíl andstætt við ritstíl hinna tveggja karfanna. Sutta og Vinaya-hlutar Tipitaka er að miklu leyti samstæðar þeim textum sem er að finna í svo nefndum Agamas-textum sem eru grundvallartextar mahayana-hefðarinnar. Fræðimennum ber því saman um að þetta séu elstu textar búddismans. Sennilegast bárust palíritsafnið til Sri Lanka þegar á tímum Ashoka Indlandskeisara (f. 301 f.Kr., d. 232 f.Kr.). Þeir voru hins vegar ekki skráðir á blað fyrr en á síðustu öld f.Kr. heldur voru varðveittir í munnlegri hefð. Greinar innan mahayana-hefðarinnar hafa allmikinn fjölda frásagna — sútra — sem ekki er að finna í Tripitaka, theravada búddistar líta á þær sem [[Apókrýf rit|apókrýf verk]], það er að þær séu ekki orð Búdda. Það ber einnig a hafa í huga að búddistar álíta ekki þessi verk heilög eða æðri opinberanir á þann hátt sem kristnir menn líta á Biblíuna eða múslímar á Kóraninn. == Leikmenn og munkar == [[Mynd:Buddhist child 02.jpg|thumb|250px|Ungum dreng eru færð ný föt]] Af hefð hefur theravada-hefðin gert talsverðan mun á kröfum til venjulegra leikmanna annars vegar og [[munkur|munka]] (og áður einnig [[nunna]]) hins vegar sem hafa valið að helga líf sitt andlegri viðleitni. Þó möguleiki leikmanna til andlegs vaxtar sé viðurkenndur í theravada þá er allt önnur áhersla á það í mahyana og vajrayana hefðunum. Hlutverk leikmanna er einkum að safna safna verðleikum (sem á [[palí]] er nefnt punna), til dæmis með því að gera góðverk. Að færa munkum mat og aðrar gjafir, gefa [[Klaustur|klaustrum]] og musterum gjafir, brenna [[reykelsi]] og kveikja á [[Kerti|kertum]] við líkneski af [[Búdda]] og lesa úr [[trúarrit]]um eru meðal helstu leiða til að safna verðleikum. Karlar geta orðið munkar þegar þeir hafa náð tvítugsaldri. Yngri drengir geta þó gengið í klaustur allt frá sjö ára aldri, þeir raka höfuðið og ganga í rauðgulum klæðum eins og munkarnir. Sumir þessara drengja velja þegar þeir ná tvítugsaldri að gerast munkar en jafn algengt er að þeir yfirgefi klaustrin og gerast leikmenn. Í þeim löndum þar sem theravada er ráðandi er það venja að allir ungir menn gerist munkar í ákveðin tíma. Getur það verið allt frá nokkrum vikum til nokkurra ára. Að yfirgefa munkaregluna er ekki litið hornauga af theravada búddistum. Sögulega hafa munkaklaustrin verið einu menntastofnanirnar í theravada-löndunum og eru enn mikilvægar í því samhengi. == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Heimildir == * Coogan, Michael D. (ritstj.), ''The Illustrated Guide to World Religions'' (Oxford: Oxford University Press, 2003). ISBN 1-84483-125-6. * Schumann, Hans W., ''Handbuch Buddhismus: Die zentralen Lehren – Ursprung und Gegenwart'' (München: Diederichs, 2000). ISBN 3-7205-2153-2. * Stee Hagen, ''Buddhism Plain and Simple'' (Broadway, 1998). ISBN 100767903323 == Tenglar == * [http://www.watthaiiceland.net/ Búddhistafélag Íslands - einungis á taílensku] * [http://www.buddhanet.net/ BuddhaNet] - Búddismi og búddisma efni (á ensku) * [http://www.nibbana.com/ Nibbana.com] - Allskyns theravada efni (á ensku) * [http://www.nibbanam.com/ Nibbanam.com] - Um nibbana, palí og theravada (á ensku) * [http://www.tipitaka.net/ Tipitaka Network] - Dhamma Studies (á ensku) * [http://www.justbegood.net/ Basic Buddhism for Beginners] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090826065841/http://www.justbegood.net/ |date=2009-08-26 }} búddismi fyrir byrjendur (á ensku) * [http://www.theravadabuddhism.org/ TheravadaBuddhism.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120914022710/http://www.theravadabuddhism.org/ |date=2012-09-14 }} - TheravadaBuddhism.org (á ensku) [[Flokkur:Búddismi]] 3788g1bsjgmgxvzwt6yu6ggdsdx5py3 0 93193 1984881 1861099 2026-11-03T09:37:09Z TKSnaevarr 53243 1984881 wikitext text/x-wiki {{Konungur |titill = Konungur Englands |ætt = Guðinaætt |skjaldarmerki = |mynd = Harold2.jpg |nafn = Haraldur 2. |ríkisár = 5. janúar – 14. október 1066 |kjörorð = |fæðingardagur = {{circa}} 1022/23 |fæðingarstaður =[[Wessex]], [[Konungsríkið England|Englandi]] |dánardagur = 14. október 1066 |dánarstaður = Nærri [[Senlac Hill]], [[Sussex]], Englandi |grafinn = [[Waltham Abbey]], [[Essex]], eða [[Bosham]], [[Sussex]] (óvíst) |faðir = [[Guðini af Wessex]] |móðir = [[Gyða Þorkelsdóttir]] |titill_maka = Eiginkona |maki = [[Edit svanaháls]]<br>[[Edit af Mersíu]] | börn ={{Plainlist| * [[Guðini, sonur Haraldar Guðinasonar|Guðini]] * [[Játmundur, sonur Haraldar Guðinasonar|Játmundur]] * [[Magnús, sonur Haraldar Guðinasonar|Magnús]] * [[Gunnhildur af Wessex|Gunnhildur]] * [[Gyða af Wessex|Gyða]] * [[Haraldur, sonur Haraldar Guðinasonar|Haraldur]] * [[Úlfur, sonur Haraldar Guðinasonar|Úlfur]]}} }} '''Haraldur Guðinason''' (um [[1022]] – [[14. október]] [[1066]]) eða '''Haraldur 2.''' var síðasti [[Engilsaxar|engilsaxneski]] konungur [[England]]s. Konungstíð hans var stutt, frá [[6. janúar]] 1066 þar til hann féll í [[orrustan við Hastings|orrustunni við Hastings]] um haustið. == Ætt og uppruni == Haraldur var sonur [[Guðini af Wessex|Guðina]] jarls af [[Wessex]] og konu hans Gyðu Þorkelsdóttur. Á meðal systkina hans voru [[Tósti jarl]] og [[Edit af Wessex]], kona [[Játvarður góði|Játvarðar]] konungs góða. Haraldur varð jarl af [[Austur-Anglía|Austur-Anglíu]] eftir að systir hans varð drottning. Hann fylgdi föður sínum í útlegð [[1051]] en þeir sneru aftur ári síðar. Þegar Guðini dó [[1053]] varð Haraldur jarl af Wessex, sem þá náði yfir syðsta þriðjung Englands, og því næstvaldamesti maður landsins á eftir konunginum. Játvarður góði sneri aftur úr 25 ára útlegð í [[Normandí]] árið [[1042]]. Hann þótti flytja með sér [[normannar|normönnsk]] áhrif og margir engilsaxneskir höfðingjar settu sig á móti þeim. Guðini var áður leiðtogi þeirra og nú tók Haraldur við. Hann gat sér góðan orðstír í átökum við [[Gruffydd ap Llywelyn]] af Gwynedd, prins af [[Wales]], og lauk baráttu þeirra með því að Gruffydd féll fyrir eigin mönnum eftir að hafa beðið ósigur í orrustu [[1063]]. == Konungur Englands == [[Mynd:Harold II 1066.jpg|thumb|left|Mynt sem Haraldur lét slá 1066.]] Tósti jarl, bróðir Haraldar, hækkaði skatta í jarldæmi sínu árið [[1065]] og gerðu [[Norðymbraland|Norðymbrar]] uppreisn gegn honum. Haraldur studdi þá gegn bróður sínum og setti hann af. Við það jók hann líkur sínar á að erfa kóngsríkið, en Játvarður góði var barnlaus. Hins vegar klofnaði fjölskylda hans í tvennt og Tósti gerði bandalag við [[Haraldur harðráði|Harald harðráða]] Noregskonung. Játvarður konungur veiktist í árslok [[1065]] og féll í dá án þess að hafa útnefnt arftaka sinn. Hann dó 5. janúar 1066 en komst að sögn áður til meðvitundar snöggvast og fól Haraldi að sjá um drottninguna og konungsríkið - eftir því sem segir í Heimskringlu heyrði þó enginn orð konungs nema Haraldur sjálfur. Á [[Bayeux-refillinn|Bayeux-reflinum]] sést Játvarður á banabeði benda á mann sem talið er að eigi að vera Haraldur. Fjöldi aðalsmanna var samankominn í [[Westminster]] til að halda þrettándagleði og var Haraldur valinn konungur daginn eftir lát Eðvarðs og var hann svo krýndur sama dag. Þegar [[Vilhjálmur 1. Englandskonungur|Vilhjálmi hertoga af Normandí]] bárust fréttir af konungskjörinu hóf hann að undirbúa innrás. Fyrst í stað gekk honum illa að fá stuðning en eftir að honum tókst að sannfæra menn um að Haraldur hefði svarið við helgan dóm að styðja tilkall sitt til ríkis en gengið á bak orða sinna fékk hann blessun kirkjunnar og margir aðalsmenn gengu til liðs við hann. Haraldur hafði njósn af fyrirætlunum hans og safnaði saman varnarliði á eynni [[Wight]] en vindáttir voru óhagstæðar og ekkert bólaði á Normönnum. Þann [[8. september]] sendi Haraldur lið sitt heim og sneri aftur til [[London]]. == Orrustan við Stafnfurðubryggju == Sama dag og Haraldur hélt af stað til London lenti Haraldur harðráði Noregskonungur skipum sínum í mynni árinnar [[Tyne]]. Tósti bróðir Haraldar var með honum. Þeir unnu sigur á sveitum jarlanna af Mersíu og Norðymbralandi þann [[20. september]] en nokkrum dögum síðar kom Haraldur Guðinason skálmandi norður í land með her sinn og vann sigur á liði Haraldar og Tósta við [[orrustan við Stafnfurðubryggju|Stafnfurðubryggju]] [[25. september]]. Haraldur konungur var sagður glæsimenni, sterkur, hugdjarfur og málsnjall, og hefur eftirfarandi frásögn [[Snorri Sturluson|Snorra Sturlusonar]] verið nefnd sem dæmi um það: Í [[Heimskringla|Heimskringlu]] segir frá því að fyrir bardagann riðu tuttugu riddarar úr liði Englendinga fyrir her Norðmanna og spurðu eftir Tósta jarli, en hann gaf sig fram. {{Tilvitnun2|Þá mælti einn riddari: „Haraldur bróðir þinn sendi þér kveðju og þau orð með að þú skyldir hafa grið og Norðimbraland allt, og heldur en eigi viljir þú til hans hneigjast, þá vill hann gefa þér þriðjung ríkis alls með sér.“ Þá svarar jarl: „Þá er nokkuð annað boðið en ófriður og svívirðing sem í vetur. Hefði þá verið þetta boðið þá væri margur maður sá á lífi er nú er dauður og betur mundi þá standa ríki í Englandi. Nú tek eg þenna kost, hvað vill hann þá bjóða Haraldi konungi Sigurðarsyni fyrir sitt starf?“ Þá mælti riddarinn: „Sagt hefir hann þar nokkuð frá hvers hann mun honum unna af Englandi. Sjö fóta rúm eða því lengra sem hann er hærri en aðrir menn.“ Þá segir jarl: „Farið nú og segið Haraldi konungi að hann búist til orustu. Annað skal satt að segja með Norðmönnum en það að Tósti jarl fari frá Haraldi konungi Sigurðarsyni og í óvinaflokk hans þá er hann skyldi berjast í Englandi vestur. Heldur skulum vér allir taka eitt ráð, deyja með sæmd eða fá England með sigri.“ Þá riðu aftur riddarar. Þá mælti Haraldur konungur Sigurðarson við jarl: „Hver var þessi hinn málsnjalli maður?“ Þá segir jarl: „Það var Haraldur konungur Guðinason.“|Haralds saga Sigurðssonar}} == Orrustan við Hastings == {{aðalgrein|Orrustan við Hastings}} [[Mynd:Harold dead bayeux tapestry.png|thumb|right|Fall Haraldar eins og það er sýnt á Bayeux-reflinum.]] Haraldur fékk ekki að njóta sigursins lengi. Floti Vilhjálms, sem lét úr höfn [[12. september]], varð afturreka vegna óveðurs, en hélt aftur af stað þann [[27. september]] og lenti við strönd Austur-[[Sussex]] daginn eftir. Her Vilhjálms var líklega um 7000 menn. Þegar Haraldur frétti af innrásinni var bardaganum við Stafnfurðubryggju naumast lokið, en hann varð að hraða sér eins og hann gat með menn sína nærri 400 kílómetra leið suður til Sussex. Þar kom til orrustu við [[Hastings]] [[14. október]]. Hún stóð í 9 klukkustundir og var lengi tvísýn, en loks féll Haraldur konungur og brast þá flótti í lið hans. Sagan segir að konungur hafi fengið ör í augað og er dauði hans einnig sýndur þannig á Bayeux-reflinum en þar kann þó að vera um seinni tíma viðbót að ræða. Fylgikona Haraldar um tuttugu ára skeið var [[Edit svanaháls|Edit]], sem kölluð var svanaháls, og áttu þau saman sex börn sem talin voru skilgetin, enda leit almenningur á þau sem hjón þótt kirkjan gerði það ekki. Samkvæmt einni heimild var Haraldur um tíma heitbundinn Adelizu eða Alís, barnungri dóttur Vilhjálms sigurvegara, en ef það er rétt varð ekkert af brúðkaupi. En í ársbyrjun [[1066]], um sama leyti og Haraldur varð konungur, giftist hann [[Edit af Mersíu]] (Ealdgyth), ekkju velska prinsins Gruffydd ap Llywelyn, sem hann hafði barist við nokkrum árum áður. Hún var þunguð þegar Haraldur féll og mun hafa alið tvíbura í nóvember 1066. Þeir hétu Haraldur og Úlfur og er talið að þeir hafi verið í útlegð frá Englandi alla ævi. Edit drottning hefur líklega einnig farið úr landi. Tveir eldri synir Haraldar, Guðini og Magnús, gerðu árangurslausar innrásartilraunir í England nokkrum sinnum. Systir þeirra, Gyða af Englandi, giftist Valdimar 2. stórhertoga af Kænugarði. Á meðal afkomenda þeirra var [[Ísabella af Frakklandi, Englandsdrottning|Ísabella af Frakklandi]], kona Játvarðar 2., og settust því afkomendur Haraldar í enska hásætið um síðir. == Heimildir == * {{wpheimild|tungumál = En|titill = Harold Godwinson|mánuðurskoðað = 29. október|árskoðað = 2010}} * {{vefheimild|url=http://is.wikisource.org/wiki/Heimskringla/Haralds_saga_Sigur%C3%B0arsonar|titill=Haralds saga Sigurðssonar.}} {{töflubyrjun}} {{erfðatafla | titill = [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|Konungur Englands]] | frá = 1066 | til = 1066 | fyrir = [[Játvarður góði]] | eftir = [[Játgeir Ætheling]] }} {{Töfluendir}} {{Enskir, skoskir og breskir einvaldar}} [[Flokkur:Enskir jarlar]] [[Flokkur:Konungar Englands]] {{fd|1022|1066}} 8i8p2mlwss9znx5rnpu0y3r29uvc2fo 8 113417 1984847 1763448 2026-11-02T19:38:50Z Maintenance script 41749 Use thumb.wikimedia.org for thumbnails ([[phab:T427465]], Operator: Ladsgroup) 1984847 javascript text/javascript /* ------------------------------------------------------------------------ *\ Rétthafar: en:User:Mr.Z-man (en), Wikipedysta:Holek (pl), pl:User:Nux Þýtt og staðfært: is:Notandi:Bjarki S Leyfi: GFDL og CC-BY-SA Original: http://en.wikipedia.org/wiki/User:Mr.Z-man/refToolbar.js Version: (see below) = refsTB.version \* ------------------------------------------------------------------------ */ /* globals $ */ /* globals sel_t, toolbarGadget */ /* globals wikEdUseWikEd, WikEdUpdateTextarea */ /* globals refsTB */ /* eslint-disable no-useless-escape */ /* eslint-disable no-redeclare */ // // Object Init // if (document.cookie.indexOf("js_refsTB_critical=1")==-1 && window.refsTB!==undefined) { alert('Alvarleg villa - nafnaárekstur'+ '\n\n'+ 'Einhver scripta er nú þegar að nota nafnið "refsTB" sem nafn altækrar breytu.'); document.cookie = "js_refsTB_critical=1; path=/"; if (document.cookie.indexOf("js_refsTB_critical=1")!=-1) { alert('Framangreind skilaboð sjást aðeins einu sinni í lotu.'+ '\n\n'+ 'Þú þarft að leysa úr þessum árekstri eðra fjarlægja alfarið nöfn viðkomdi skriptu.'); } } window.refsTB = { /** Version of the gadget */ version: '1.2.9', /** Number of forms */ numforms: 0, /** Sets up the gadget */ init: function() { var that = this; toolbarGadget.addButton( { title: 'Setja inn heimildasnið (útg. ' + that.version + ')', alt: 'Setja inn heimildasnið', add_style: "width: 38px;", oldIcon: '//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bf/Button_easy_cite_pl.png', newIcon: '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Curly_Brackets_cytuj.svg/22px-Curly_Brackets_cytuj.svg.png', onclick: function() { that.easyCiteMain(); } } ); }, /** Shows and hides the form */ easyCiteMain: function() { var citemain = document.getElementById( 'citeselect' ); if ( !citemain ) { // Create the buttons citemain = document.createElement( 'div' ); citemain.style.display = 'none'; citemain.setAttribute( 'id', 'citeselect' ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.citeWeb()", "Vefsíða" ) ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.citeBook()", "Bók" ) ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.citeJournal()", "Tímarit" ) ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.citeNamedRef()", "Vísa í skráða heimild" ) ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.dispErrors()", "Villukemba" ) ); citemain.appendChild( this.addOption( "refsTB.hideInitial()", "Hætta við" ) ); var topEditor = document.querySelector('.wikiEditor-ui-top'); if (topEditor instanceof Element) { topEditor.appendChild(citemain); } else { var txtarea = document.getElementById( 'wpTextbox1' ); txtarea.parentNode.insertBefore( citemain, txtarea ); } } if ( citemain.style.display == 'none' ) { citemain.style.display = ''; } else { citemain.style.display = 'none'; } } }; // // Methods // refsTB.addOption = function (script, text) { var option = document.createElement('input'); option.setAttribute('type', 'button'); option.onclick = new Function(script); option.setAttribute("value", text); return option; } refsTB.hideInitial = function () { document.getElementById('citeselect').style.display = 'none'; refsTB.oldFormHide(); } refsTB.oldFormHide = function () { if (refsTB.numforms !== 0) { document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms).style.display = 'none'; } if (document.getElementById('errorform') !== null) { document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); } } refsTB.getTime = function () { var time = new Date(); var nowdate = time.getUTCDate(); if (nowdate<10) { nowdate = "0"+ nowdate.toString(); } var nowmonth = time.getUTCMonth()+1; if (nowmonth<10) { nowmonth = "0"+ nowmonth.toString(); } var nowyear = time.getUTCFullYear(); var newtime = nowyear + '-' + nowmonth + '-' + nowdate; return (newtime); } refsTB.parseCiteForm = function (form_id) { var els = document.getElementById(form_id).getElementsByTagName('input'); for (var i=0; i<els.length; i++) { if (els[i].getAttribute('type')!='hidden') { els[i].setAttribute('tabindex', 100+i); } if (els[i].getAttribute('type')=='text') { els[i].onkeypress = function(e) { if(window.event) // IE { e = window.event; } if (e.keyCode == '13') { refsTB.addcites(); return false; } }; } } } refsTB.citeWeb = function () { refsTB.oldFormHide(); var template = "H-vefur"; var legend = "Vísað í vefsíðu sem heimild"; var newtime = refsTB.getTime(); refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms; form_el.innerHTML = '<fieldset><legend>'+legend+'</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;Veffang (URL): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="titill">&nbsp;Titill: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="titill"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn">&nbsp;Nafn höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="eiginnafn">&nbsp;Eiginnafn: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn"></td>'+ '<td width="120"><label for="dagsetning">&nbsp;Útgáfudagur: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="dagsetning"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="miðill">&nbsp;Miðill: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="miðill"></td>'+ '<td width="120"><label for="útgefandi">&nbsp;Útgefandi: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="útgefandi"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="síður">&nbsp;Síður: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="síður"></td>'+ '<td width="120"><label for="tungumál">&nbsp;Tungumál: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="tungumál"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="dags skoðað">&nbsp;Dagsetning skoðunar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="dags skoðað" value="'+ newtime +'"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Nafn vísunar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<table cellspacing="5" class="mw-collapsible mw-collapsed noprint" style="background: transparent; width: 100%; border: 1px solid #dddddd;" cellspacing="0" cellpadding="0">'+ '<tr><th colspan="4">Fleiri möguleikar</th></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn2">&nbsp;Nafn annars höfundar </label></td>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn2">&nbsp;Nafn annars höfundar </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn2"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn2">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn2"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn3">&nbsp;Nafn þriðja höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn3"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn3">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn3"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn4">&nbsp;Nafn fjórða höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn4"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn4">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn4"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn5">&nbsp;Nafn fimmta höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn5"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn5">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn5"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="aðrir">&nbsp;Aðrir: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="aðrir"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Skrá heimild" onClick="refsTB.addcites()">'+ '</fieldset>'; document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); refsTB.parseCiteForm(form_el.id); $('.mw-collapsible').makeCollapsible(); } refsTB.citeBook = function () { refsTB.oldFormHide(); var template = "H-bók"; refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms form_el.innerHTML = '<fieldset><legend>Vitnað í bók sem heimild</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn">&nbsp;Nafn höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn">&nbsp;eiginnafn (útlendinga): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="höfundur">&nbsp;Höfundur: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="höfundur"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="titill">&nbsp;Titill: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="titill"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="útgefandi">&nbsp;Útgefandi: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="útgefandi"></td>'+ '<td width="120"><label for="staður">&nbsp;Útgáfustaður: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="staður"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="ár">&nbsp;Útgáfuár: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="ár"></td>'+ '<td width="120"><label for="bókaröð">&nbsp;Titill bókaraðar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="bókaröð"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="síður">&nbsp;Síður: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="síður"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="isbn">&nbsp;ISBN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="isbn"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Nafn vísunar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<table cellspacing="5" class="mw-collapsible mw-collapsed noprint" style="background: transparent; width: 100%; border: 1px solid #dddddd;" cellspacing="0" cellpadding="0">'+ '<tr><th colspan="4">Fleiri möguleikar</th></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn2">&nbsp;Nafn annars höfundar </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn2"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn2">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn2"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn3">&nbsp;Nafn þriðja höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn3"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn3">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn3"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn4">&nbsp;Nafn fjórða höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn4"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn4">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn4"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn5">&nbsp;Nafn fimmta höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn5"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn5">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn5"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="aðrir">&nbsp;Aðrir: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="aðrir"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="bindi">&nbsp;Númer bindis: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="bindi"></td>'+ '<td width="120"><label for="titill bindis">&nbsp;Titill bindis: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="titill bindis"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="kafli">&nbsp;Kaflaheiti: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="kafli"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="kaflahöfundur">&nbsp;Nafn kaflahöfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn r"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn kaflahöfundar">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn kaflahöfundar"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;DOI: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="doi"></td>'+ '<td width="120"><label for="dags skoðað">&nbsp;Dagsetning skoðunar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="dags skoðað"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;URL: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="url"></td>'+ '<td width="120"><label for="oclc">&nbsp;OCLC: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="oclc"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Skrá heimild" onClick="refsTB.addcites()">'+ '</fieldset>'; document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); refsTB.parseCiteForm(form_el.id); $('.mw-collapsible').makeCollapsible(); } refsTB.citeJournal = function () { refsTB.oldFormHide(); var template = "H-tímarit"; refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms form_el.innerHTML = '<fieldset><legend>Vitnað í tímarit, fræðirit, birta rannsókn o.s.frv.</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<input type="hidden" value="'+template+'" id="template">'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn">&nbsp;Nafn höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn">&nbsp;eiginnafn (útlendinga): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="nafn2">&nbsp;Nafn annars höfundar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="nafn2"></td>'+ '<td width="120"><label for="eiginnafn2">&nbsp;eiginnafn (útl.): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="eiginnafn2"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="höfundur">&nbsp;Höfundur: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="höfundur"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="titill">&nbsp;Titill: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="titill"></td>'+ '<td width="120"><label for="tímarit">&nbsp;Tímarit: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="tímarit"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="útgefandi">&nbsp;Útgefandi: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="útgefandi"></td>'+ '<td width="120"><label for="ábyrgðarmaður">&nbsp;Ábyrgðarmaður: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="ábyrgðarmaður"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="árgangur">&nbsp;Árgangur: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="árgangur"></td>'+ '<td width="120"><label for="tölublað">&nbsp;Tölublað: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="tölublað"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="síður">&nbsp;Síður: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="síður"></td>'+ '<td width="120"><label for="issn">&nbsp;ISSN: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="issn"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="oclc">&nbsp;OCLC: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="oclc"></td>'+ '<td width="120"><label for="tungumál">&nbsp;Tungumál: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="tungumál"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="dagsetning">&nbsp;Útgáfudagur </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="dagsetning"></td>'+ '<td width="120"><label for="url">&nbsp;Veffang (URL): </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="url"></td></tr>'+ '<tr><td width="120"><label for="url">&nbsp;DOI: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="doi"></td>'+ '<td width="120"><label for="refname">&nbsp;Nafn vísunar: </label></td>'+ '<td width="400"><input type="text" style="width:100%" id="refname"></td></tr>'+ '</table>'+ '<input type="button" value="Skrá heimild" onClick="refsTB.addcites()">'+ '</fieldset>'; document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); refsTB.parseCiteForm(form_el.id); } refsTB.addcites = function () { var cites = document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms).getElementsByTagName('input'); var citebegin = '<ref'; var citename = ''; var citeinner = ''; for (var i=0; i<cites.length-1; i++) { if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id != "template") { citeinner += " | " + cites[i].id + " = " + cites[i].value; } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id == "refname" && cites[i].id != "template") { citebegin += ' name="' + cites[i].value + '"'; } else if (cites[i].value != '' && cites[i].id != "refname" && cites[i].id == "template") { citename = '>{{' + cites[i].value; } } var cite = citebegin + citename + citeinner + "}}</ref>"; document.getElementById('wpTextbox1').focus(); // focus first $('#wpTextbox1').textSelection('encapsulateSelection', {pre: cite}); document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms).style.display = 'none'; } refsTB.getNamedRefs = function (calls) { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; var regex; if (calls) { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?\/ *?>/gi //' } else { regex = /< *?ref +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)) *?>/gi //' } var namedrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { var ref = regex.exec(text); if(ref != null){ if (ref[5]) { namedrefs[i] = ref[5]; } else if (ref[3]) { namedrefs[i] = ref[3]; } else { namedrefs[i] = ref[6]; } i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return namedrefs; } refsTB.citeNamedRef = function () { var namedrefs = refsTB.getNamedRefs(false); refsTB.oldFormHide(); refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms; if (namedrefs == '') { form_el.innerHTML = '<fieldset>'+ '<legend>Heimildir í greininni</legend>'+ 'Fann engar nefndar heimildir í greininni (<tt>&lt;ref name="nafn"&gt;</tt>)'+ '</fieldset>'; } else { var form = '<fieldset><legend>Heimildir í greininni</legend>'+ '<table cellspacing="5">'+ '<tr><td><label for="namedrefs">&nbsp;Nefndar heimildir</label></td>'+ '<td><select name="namedrefs" id="namedrefs">'; for (var i=0;i<namedrefs.length;i++) { form+= '<option value="'+namedrefs[i]+'">'+namedrefs[i]+'</option>'; } form+= '</select>'+ '</td></tr></table>'+ '<input type="button" value="Skrá heimild" onClick="refsTB.addnamedcite()">'+ '</fieldset>'; form_el.innerHTML = form; } document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); } refsTB.addnamedcite = function () { var citeform = document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms); var name = citeform.getElementsByTagName('select')[0].value; var ref; var $textbox = $('#wpTextbox1'); if ($textbox.val().search(/\{\{[rR]\|/) >= 0) { ref = '{{r|'+name+'}}'; } else { ref = '<ref name="'+name+'" />'; } $textbox.focus(); // focus first $textbox.textSelection('encapsulateSelection', {pre: ref}); citeform.style.display = 'none'; } refsTB.getAllRefs = function () { if (typeof(wikEdUseWikEd) != 'undefined') { if (wikEdUseWikEd == true) { WikEdUpdateTextarea(); } } var text = document.getElementById('wpTextbox1').value; var regex = /< *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?>((.|\n)*?)< *?\/? *?ref *?>/gim //" var allrefs = new Array(); var i=0; var nr=true; do { var ref = regex.exec(text); if(ref != null){ var orig_code = ref[0]; if (ref[0].search(/[^\s]{150}/) != -1) { ref[0] = ref[0].replace(/\|([^\s])/g, "| $1"); } ref[0] = ref[0].replace(/</g, "&lt;"); ref[0] = ref[0].replace(/>/g, "&gt;"); allrefs[i] = {code : ref[0], index : ref.index, orig_code: orig_code}; i++; } else { nr=false; } } while (nr==true); return allrefs; } refsTB.NRcallError = function (namedrefs, refname) { for (var i=0; i<namedrefs.length; i++) { if (namedrefs[i] == refname) { return true; } } return false; } refsTB.gotoErrorCode = function (code) { code = decodeURIComponent(code); var input = document.getElementById('wpTextbox1'); var pos=-1; // already selected? => get next if (sel_t.getSelStr(input, false)==code) { var sel_pos = sel_t.getSelBound(input); pos = input.value.indexOf(code, sel_pos.start+1); } // not selected yet or last found => get first if (pos==-1) { pos = input.value.indexOf(code); } // select if found if (pos!=-1) { sel_t.setSelBound(input, {start:pos, end:(pos+code.length)}, true); } } refsTB.gotoErrorCodeHTML = function (code) { var search_icon = '//thumb.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/VisualEditor_-_Icon_-_Search-big.svg/20px-VisualEditor_-_Icon_-_Search-big.svg.png'; return '<img' + ' style="margin:0 .3em; float:right;"' + ' src="'+search_icon+'" alt="leita"' + ' onclick="refsTB.gotoErrorCode(\''+encodeURIComponent(code)+'\')"' + ' />' ; } refsTB.errorCheck = function () { var allrefs = refsTB.getAllRefs(); var allrefscontent = new Array(); var samecontentexclude = new Array(); var sx=0; var templateexclude = new Array(); var tx=0; var skipcheck = false; var namedrefcalls = refsTB.getNamedRefs(true); for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { allrefscontent[i] = allrefs[i].code.replace(/&lt; *?ref( +?name *?= *?(('([^']*?)')|("([^"]*?)")|([^'"\s]*?[^\/]\b)))? *?&gt;((.|\n)*?)&lt; *?\/? *?ref *?&gt;/gim, "$8"); //" } var namedrefs = refsTB.getNamedRefs(false); var errorlist = new Array(); var q=0; var unclosed = document.getElementById('unclosed').checked; var samecontent = document.getElementById('samecontent').checked; var templates = document.getElementById('templates').checked; var repeated = document.getElementById('repeated').checked; var undef = document.getElementById('undef').checked; for (var i=0; i<allrefs.length; i++) { if (allrefs[i].code.search(/&lt; *?\/ *?ref *?&gt;/) == -1 && unclosed) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i].code+'</tt>'+refsTB.gotoErrorCodeHTML(allrefs[i].orig_code)+'</td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Ólokuð merki <tt>&lt;ref&gt;</tt></td></tr>'; q++; } if (samecontent) { for (var d=0; d<samecontentexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == samecontentexclude[d]) { skipcheck = true; } } var p=0; while (p<allrefs.length && !skipcheck) { if (allrefscontent[i] == allrefscontent[p] && i != p) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefscontent[i]+'</tt>'+refsTB.gotoErrorCodeHTML(allrefs[i].orig_code)+'</td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Sama heimildin margtekin. Betra er að gefa vísuninni nafn og vísa til hennar þannig.</td></tr>'; q++; samecontentexclude[sx] = allrefscontent[i] sx++; break; } p++; } skipcheck=false; } if (templates) { if (allrefscontent[i].search(/\{\{h-/i) == -1 && allrefscontent[i].search(/\{\{cite/i) == -1) { for (var x=0; x<templateexclude.length; x++) { if (allrefscontent[i] == templateexclude[x]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+allrefs[i].code+'</tt>'+refsTB.gotoErrorCodeHTML(allrefs[i].orig_code)+'</td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Vísunin notar ekki heimildasnið</td></tr>'; q++; templateexclude[tx] = allrefscontent[i]; tx++; } skipcheck = false; } } } if (repeated) { var repeatnameexclude = new Array(); var rx=0; for (var k=0; k<namedrefs.length; k++) { for (var d=0; d<repeatnameexclude.length; d++) { if (namedrefs[k] == repeatnameexclude[d]) { skipcheck = true; } } var z=0; while (z<namedrefs.length && !skipcheck) { if (namedrefs[k] == namedrefs[z] && k != z) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefs[k]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Tvær eða fleiri vísanir deila sama nafni.</td></tr>'; q++; repeatnameexclude[rx] = namedrefs[z]; rx++; break; } z++; } skipcheck = false; } } if (undef) { var undefexclude = new Array(); var ux=0; for (var p=0; p<namedrefcalls.length; p++) { for (var d=0; d<undefexclude.length; d++) { if (allrefscontent[i] == undefexclude[d]) { skipcheck = true; } } if (!skipcheck) { if (!refsTB.NRcallError(namedrefs, namedrefcalls[p])) { errorlist[q] = '<tr><td width="75%"><tt>'+namedrefcalls[p]+'</tt></td>'; errorlist[q] += '<td width="25%">Vísun notar nafn sem ekki hefur skilgreinda heimild.</td></tr>'; q++; undefexclude[ux] = namedrefs[p]; ux++; } } skipcheck = false; } } if (q > 0) { return errorlist; } else { return 0; } } refsTB.dispErrors = function () { refsTB.oldFormHide(); var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'errorform'; form_el.innerHTML = '<fieldset>'+ '<legend>Villukembing błędów</legend>'+ '<b>Villur:</b><br/>'+ '<input type="checkbox" id="unclosed" checked="checked" /> Ólokaðar merkingar <tt>&lt;ref&gt;</tt><br/>'+ '<input type="checkbox" id="samecontent" checked="checked" /> Margskráðar heimildir.<br/>'+ '<input type="checkbox" id="templates" checked="checked" /> Skráðar heimildir sem hafa engar vísanir.<br/>'+ '<input type="checkbox" id="repeated" checked="checked" /> Tvær eða fleiri vísanir bera sama nafn.<br/>'+ '<input type="checkbox" id="undef" checked="checked" /> Tilvísanir notaðar sem benda ekki á skráða heimild.<br/>'+ '<input type="button" id="errorchecksubmit" value="Leita að völdum villum" onclick="refsTB.doErrorCheck()"/>'+ '</fieldset>'; document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); } refsTB.doErrorCheck = function () { var errors = refsTB.errorCheck(); document.getElementById('citeselect').removeChild(document.getElementById('errorform')); if (errors == 0) { if (refsTB.numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms).style.display = 'none'; } refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms; form_el.innerHTML = '<fieldset>'+ '<legend>Leita að villum</legend>Engar villur fundust.</fieldset>'; document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); } else { if (refsTB.numforms != 0) { document.getElementById('citediv'+refsTB.numforms).style.display = 'none'; } refsTB.numforms++; var form_el = document.createElement('div'); form_el.id = 'citediv'+refsTB.numforms; var form = '<fieldset><legend>Leita að villum</legend>'+ '<table border="1px">'; for (var i=0; i<errors.length; i++) { form+=errors[i]; } form+= '</table>'+ '</fieldset>'; form_el.innerHTML = form document.getElementById('citeselect').appendChild(form_el); } } refsTB.init(); i9xtwg13vp0z53s25ivhow6j3dr7b2e 0 113458 1984803 1576963 2026-11-02T12:37:34Z Berserkur 10188 1984803 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lan_Xang_Locator.png|thumb|right|Kort sem sýnir Lan Xang]] '''Lan Xang''' ([[laotíska]]: ລ້ານຊ້າງ ''lâansâang'') var [[búddismi|búddískt]] konungsríki í norðurhluta landsins sem í dag heitir [[Laos]]. Ríkið var stofnað af [[Fa Ngum]] árið 1353. Afkomendur hans ríktu yfir landinu næstu aldirnar en við lok [[17. öldin|17. aldar]] liðaðist það í sundur, meðal annars vegna afskipta nágrannaríkisins [[Ayutthaya]] (Síam). Síðasti konungur Lan Xang var [[Sourigna Vongsa]] en við lát hans árið 1694 skiptist ríkið í þrennt: [[Vientiane]], [[Luang Prabang]] og [[konungsríkið Champasak]]. {{stubbur}} [[Flokkur:Saga Laos]] [[Flokkur:Laos]] [[Flokkur:Fyrrum Asíuríki]] {{sa|1353|1694}} iaszjkoc9e45y7j9gcxxlkfmf42lla3 0 117158 1984853 1893630 2026-11-02T21:56:29Z Akigka 183 1984853 wikitext text/x-wiki '''Magnús Einarsson''' ([[23. júlí]] [[1809]] – [[27. maí]] [[1870]]) var íslenskur [[alþingi]]smaður og stór[[bóndi]] á bænum Hvilft í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]]. Hann fæddist á Kollafjarðarnesi á [[Strandir|Ströndum]] og var sonur [[Einar Jónsson dannebrogsmaður|Einars Jónssonar dannebrogsmanns]] (1754-1845) og konu hans Þórdísar Guðmundsdóttur (1777-1861). Tvíburabróðir Magnúsar var [[Ásgeir Einarsson]] alþingismaður og annar bróðir [[Torfi Einarsson]] alþingismaður. Magnús var helsti stuðningsmaður [[Jón Sigurðsson forseti|Jóns Sigurðssonar]] á Vestfjörðum og var jafnframt varamaður hans sem alþingismaður fyrstu árin. Á þessum árum var mikilvægt að hafa góða stuðningsmenn í héraði. Í þessum fyrstu kosningum til Alþingis var Jón Sigurðsson í Kaupmannahöfn og þurfti því alfarið að treysta á stuðningsmenn sína.<ref>{{cite journal|author=Kjartan Ólafsson|year=1987|title=Dýrafjarðarmálið|journal=Saga|volume=24|number=1|pages=89-166|url=https://timarit.is/gegnir/991005288729706886}}</ref> [[Lúðvík Kristjánsson]] taldi ljóst að Magnús á Hvilft væri maðurinn sem Íslendingar ættu að þakka hina traustu forystu í baklandi Jóns á Vestfjörðum sem var undirstaða sjálfstæðisbaráttu hans.<ref>{{tímarit.is|2772483|Brautryðjendaverk um merkilegt tímabil|höfundur=Björn Þorsteinsson|blað=Þjóðviljinn|dags=18.11.1955|bls=6}}</ref><ref>{{cite book|author=Lúðvík Kristjánsson|year=1955|title=Vestlendingar|volume=2|publisher=Heimskringla}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1841-1850]] [[Flokkur:Íslenskir bændur]] lvlfq4parqrf8testeibyq5bp8d4adq 1984854 1984853 2026-11-02T21:57:02Z Akigka 183 1984854 wikitext text/x-wiki '''Magnús Einarsson''' ([[23. júlí]] [[1809]] – [[27. maí]] [[1870]]) var íslenskur [[alþingi]]smaður og stór[[bóndi]] á bænum Hvilft í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]]. Hann fæddist á Kollafjarðarnesi á [[Strandir|Ströndum]] og var sonur [[Einar Jónsson dannebrogsmaður|Einars Jónssonar dannebrogsmanns]] (1754-1845) og konu hans Þórdísar Guðmundsdóttur (1777-1861). Tvíburabróðir Magnúsar var [[Ásgeir Einarsson]] alþingismaður og annar bróðir [[Torfi Einarsson]] alþingismaður. Magnús var helsti stuðningsmaður [[Jón Sigurðsson forseti|Jóns Sigurðssonar]] á Vestfjörðum og var jafnframt varamaður hans sem alþingismaður fyrstu árin. Á þessum árum var mikilvægt að hafa góða stuðningsmenn í héraði. Í þessum fyrstu kosningum til Alþingis var Jón Sigurðsson í Kaupmannahöfn og þurfti því alfarið að treysta á stuðningsmenn sína.<ref>{{cite journal|author=Kjartan Ólafsson|year=1987|title=Dýrafjarðarmálið|journal=Saga|volume=24|number=1|pages=89-166|url=https://timarit.is/gegnir/991005288729706886}}</ref> Fræðimaðurinn [[Lúðvík Kristjánsson]] taldi ljóst að Magnús á Hvilft væri maðurinn sem Íslendingar ættu að þakka hina traustu forystu í baklandi Jóns á Vestfjörðum sem var undirstaða sjálfstæðisbaráttu hans.<ref>{{tímarit.is|2772483|Brautryðjendaverk um merkilegt tímabil|höfundur=Björn Þorsteinsson|blað=Þjóðviljinn|dags=18.11.1955|bls=6}}</ref><ref>{{cite book|author=Lúðvík Kristjánsson|year=1955|title=Vestlendingar|volume=2|publisher=Heimskringla}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1841-1850]] [[Flokkur:Íslenskir bændur]] 6htsp2w7pjv4ilamovbgiaehparm4rr 1984855 1984854 2026-11-02T21:57:23Z Akigka 183 1984855 wikitext text/x-wiki '''Magnús Einarsson''' ([[23. júlí]] [[1809]] – [[27. maí]] [[1870]]) var íslenskur [[alþingi]]smaður og stór[[bóndi]] á bænum Hvilft í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]]. Hann fæddist á Kollafjarðarnesi á [[Strandir|Ströndum]] og var sonur [[Einar Jónsson dannebrogsmaður|Einars Jónssonar dannebrogsmanns]] (1754-1845) og konu hans Þórdísar Guðmundsdóttur (1777-1861). Tvíburabróðir Magnúsar var [[Ásgeir Einarsson]] alþingismaður og annar bróðir [[Torfi Einarsson]] alþingismaður. Magnús var helsti stuðningsmaður [[Jón Sigurðsson forseti|Jóns Sigurðssonar]] á Vestfjörðum og var jafnframt varamaður hans sem alþingismaður fyrstu árin. Á þessum árum var mikilvægt að hafa góða stuðningsmenn í héraði. Í þessum fyrstu kosningum til Alþingis var Jón Sigurðsson í Kaupmannahöfn og þurfti því alfarið að treysta á stuðningsmenn sína.<ref>{{cite journal|author=Kjartan Ólafsson|year=1987|title=Dýrafjarðarmálið|journal=Saga|volume=24|number=1|pages=89-166|url=https://timarit.is/gegnir/991005288729706886}}</ref> Fræðimaðurinn [[Lúðvík Kristjánsson]] taldi ljóst að Magnús á Hvilft væri sá sem Íslendingar ættu að þakka hina traustu forystu í baklandi Jóns á Vestfjörðum sem var undirstaða sjálfstæðisbaráttu hans.<ref>{{tímarit.is|2772483|Brautryðjendaverk um merkilegt tímabil|höfundur=Björn Þorsteinsson|blað=Þjóðviljinn|dags=18.11.1955|bls=6}}</ref><ref>{{cite book|author=Lúðvík Kristjánsson|year=1955|title=Vestlendingar|volume=2|publisher=Heimskringla}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1841-1850]] [[Flokkur:Íslenskir bændur]] 4jbzkwutsnm6y7cwb69w79llqc7pewc 1984876 1984855 2026-11-02T23:41:50Z Akigka 183 1984876 wikitext text/x-wiki '''Magnús Einarsson''' ([[23. júlí]] [[1809]] – [[27. maí]] [[1870]]) var íslenskur [[alþingi]]smaður og stór[[bóndi]] á bænum Hvilft í [[Önundarfjörður|Önundarfirði]]. Hann fæddist á Kollafjarðarnesi á [[Strandir|Ströndum]] og var sonur [[Einar Jónsson dannebrogsmaður|Einars Jónssonar dannebrogsmanns]] (1754-1845) og konu hans Þórdísar Guðmundsdóttur (1777-1861). Tvíburabróðir Magnúsar var [[Ásgeir Einarsson]] alþingismaður og annar bróðir [[Torfi Einarsson]] alþingismaður. Magnús var helsti stuðningsmaður [[Jón Sigurðsson forseti|Jóns Sigurðssonar]] á Vestfjörðum og var jafnframt varamaður hans sem alþingismaður fyrstu árin. Á þessum árum var mikilvægt að hafa góða stuðningsmenn í héraði. Í þessum fyrstu kosningum til Alþingis var Jón Sigurðsson í Kaupmannahöfn og þurfti því alfarið að treysta á stuðningsmenn sína.<ref>{{cite journal|author=Kjartan Ólafsson|year=1987|title=Dýrafjarðarmálið|journal=Saga|volume=24|number=1|pages=89-166|url=https://timarit.is/gegnir/991005288729706886}}</ref> Fræðimaðurinn [[Lúðvík Kristjánsson]] taldi ljóst að Magnús á Hvilft væri sá sem Íslendingar ættu að þakka hina traustu forystu í baklandi Jóns á Vestfjörðum sem var undirstaða sjálfstæðisbaráttu hans.<ref>{{tímarit.is|2772483|Brautryðjendaverk um merkilegt tímabil|höfundur=Björn Þorsteinsson|blað=Þjóðviljinn|dags=18.11.1955|bls=6}}</ref><ref>{{cite book|author=Lúðvík Kristjánsson|year=1955|title=Vestlendingar|volume=2|publisher=Heimskringla}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Kjörnir Alþingismenn 1841-1850]] [[Flokkur:Íslenskir bændur]] [[Flokkur:Sjálfstæðisbarátta Íslendinga]] 5zl5j9denuase2a9hjbe96438ya2q6o 0 123292 1984810 1935548 2026-11-02T14:06:21Z LexLuxor05 104571 /* Talsetning */ link fix and source 1984810 wikitext text/x-wiki {{Kvikmynd | nafn = Bangsímon | upprunalegt heiti = Winnie The Pooh | leikstjóri = Stephen J. Anderson<br /> Don Hall | framleiðandi = Peter Del Vecho<br /> Clark Spencer | handritshöfundur = | leikarar = [[Jim Cummings]]<br />[[Bud Luckey]]<br />[[Craig Ferguson]]<br />[[Jack Boulter]]<br />[[Travis Oates]] | dreifingaraðili = [[Walt Disney-fyrirtækið]] | tónlist = [[Henry Jackman]] | kvikmyndagerð = [[Julio Macat]] | klipping = Lisa Linder-Silver | útgáfudagur = {{ISL}} 14. október 2011 | sýningartími = 63 mínótur | tungumál = Enska | heildartekjur = | imdb_id = 1449283 }} '''''Bangsímon''''' ([[enska]]: ''Winnie the Pooh'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[Disney]]-kvikmynd frá árinu [[2011]].<ref>{{Cite web |url=http://www.disneyinternationaldubbings.weebly.com/winnie-the-pooh--icelandic-cast.html |title=Geymd eintak |access-date=2018-01-29 |archive-date=2020-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027210752/https://disneyinternationaldubbings.weebly.com/winnie-the-pooh--icelandic-cast.html |url-status=dead }}</ref> == Talsetning == {| class="wikitable" |- ! Myndinni !! Enskar raddir !! Íslenskar raddir<ref>{{Cite web|url=https://disneyinternationaldubbings.weebly.com/winnie-the-pooh-2011--icelandic-cast.html|title=Winnie the Pooh 2011 / Icelandic cast|website=CHARGUIGOU|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref> |- | height="10" | Sögumaður || [[John Cleese]] || [[Egill Ólafsson]] |- | height="10" | Bangsímon || [[Jim Cummings]] || [[Þórhallur Sigurðsson (f. 1946)|Þórhallur Sigurðsson]] |- | height="10" | Eyrnaslapi || [[Bud Luckey]] || [[Jóhann Sigurðarson]] |- | height="10" | Ugla || [[Craig Ferguson]] || [[Örn Árnason]] |- | height="10" | Jakob || [[Jack Boulter]] || [[Óli Gunnar Gunnarsson]] |- | height="10" | Gríslíngur || [[Travis Oates]] || [[Hjálmar Hjálmarsson]] |- | height="10" | Kanga || [[Kristen Anderson-Lopez]] || [[Katla Margrét Þorgeirsdóttir]] |- | height="10" | Gúri || [[Wyatt Hall]] || [[Arnór Björnsson]] |- | height="10" | Kanínka || [[Tom Kenny]] || [[Sigurður Sigurjónsson]] |- | height="10" | Tumi Tígur || [[Jim Cummings]] || [[Laddi]] |- | height="10" | Kemflottin || [[Huell Howser]] || [[Björn Thorarensen]] |} == Tenglar == * {{imdb titill|1449283|Bangsímon}} == Tilvísanir == <references /> {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Disney-kvikmyndir]] [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2011]] o9figa69apn5nncpapfmqb9qkp542qw 0 131554 1984821 1950098 2026-11-02T15:05:05Z Berserkur 10188 1984821 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Devin Townsend Project GRF2012-5415.jpg|thumb|Devin Townsend (2012).]] [[Mynd:Devin@Tuska2010.jpg|thumbnail|Devin Townsend á Tuska open air í Helsinki árið 2010.]] '''Devin Garrett Townsend''' (f. [[5. maí]] [[1972]]) er [[Kanada|kanadískur]] tónlistarmaður og upptökustjóri. Townsend er fæddur í [[Vancouver]], [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]<ref>[http://www.allmusic.com/artist/devin-townsend-mn0000818627/biography Devin Townsend] Allmusic</ref>. Hann hóf feril sinn 19 ára þegar [[Steve Vai]], gítarleikari heyrði ''demo'' spólu hans. Vai hreifst af efni Townsend og fékk hann til að syngja á plötunni sinni ''Sex and Religion'' (1993) og fara í tónleikaferðalag um heiminn. Platan gekk illa og Townsend hætti með Vai. <ref>[http://www.allmusic.com/artist/steve-vai-mn0000045475/biography Steve Vai] Allmusic</ref> Townsend var óánægður með músíkiðnaðinn og stofnaði hann þungarokkshljómsveitina [[Strapping Young Lad]] árið 1994 og starfaði hún til 2007. Samhliða því hóf hann sólóferil undir eigin nafni og stofnaði eigin plötuútgáfu; HevyDevy Records. Sólóefni Townsend er fjölbreytt og blanda af ýmsu: [[Rokk]]i, [[þungarokk]]i, [[framsækið rokk|framsæknu rokki]], [[framsækið þungarokk|framsæknu þungarokki]], [[hughrifatónlist]] (ambient) og [[nýaldartónlist|nýjaldartónlist]] (new age). Sólóferillinn hefur verið undir nokkrum nöfnum: Devin Townsend, Devin Townsend Band og Devin Townsend Project. Townsend er bæði alvörugefinn og gamansamur í tónlist sinni. Hefur hann meðal annars búið til þemaplötur af geimverunni Ziltoid hinum alvitra sem hefur það að markmiði að finna besta kaffið á jarðarkringlunni ellegar eyðir hann henni.<ref>[http://www.allmusic.com/album/ziltoid-the-omniscient-mw0000744542 Ziltoid the Omniscient] Allmusic</ref> Reglulegur gestur á plötum hans frá 2007 hefur verið hollenska söngkonan [[Anneke van Gierbergen]]. Sem plötuupptökustjóri hefur hann meðal annars tekið upp efni fyrir þungarokkssveitirnar [[Lamb of God]] og [[Soilwork]]. Árið 2016 gaf hann út sjálfsævisögu, ''Halfway There''. Með bókinni fylgdi akústísk plata, ''Iceland'' en hún var tekin upp í [[Sundlaugin]]-upptökuveri í Mosfellsbæ. <ref>[https://www.discogs.com/release/9191661-Devin-Townsend-Iceland-The-Companion-CD-To-Only-Half-There Devin Townsend] Discogs.com</ref> ==Sólóplötur== '''(undir ýmsum nöfnum)''' *Punky Brüster – Cooked on Phonics (1996) *Ocean Machine: Biomech (1997) *Infinity (1998) *Physicist (2000) *Terria (2001) *Accelerated Evolution (2003) *Devlab (2004) *The Hummer (2006) *Synchestra (2006) *Ziltoid the Omniscient (2007) *Ki (2009) *Addicted ( 2009) *Deconstruction (2011) *Ghost (2011) *Epicloud (2012) *Casualties of Cool (2014) - Með Ché Aimee Dorval *Z²: Dark Matters (2014) *Z²: Sky Blue (2014) *Transendence (2016) *Empath (2019) *The Puzzle/ Snuggles (2021) *Lightwork (2022) *PowerNerd (2024) *The Moth (2026) ==Strapping Young Lad== *Heavy as a Really Heavy Thing (1995) *City (1997) *Strapping Young Lad (2003) *Alien (2005) *The New Black (2006) ==Með Steve Vai== * Sex and Religion (1993) ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Townsend, Devin}} [[Flokkur:Kanadískar hljómsveitir]] [[Flokkur:Kanadískir tónlistarmenn]] {{f|1972}} 2095mqvmnyd4t6a0to7qh8a7mwnpqej 1984822 1984821 2026-11-02T15:05:42Z Berserkur 10188 1984822 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Devin Townsend Project GRF2012-5415.jpg|thumb|Devin Townsend (2012).]] [[Mynd:Devin@Tuska2010.jpg|thumbnail|Devin Townsend á Tuska open air í Helsinki árið 2010.]] '''Devin Garrett Townsend''' (f. [[5. maí]] [[1972]]) er [[Kanada|kanadískur]] tónlistarmaður og upptökustjóri. Townsend er fæddur í [[Vancouver]], [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]<ref>[http://www.allmusic.com/artist/devin-townsend-mn0000818627/biography Devin Townsend] Allmusic</ref>. Hann hóf feril sinn 19 ára þegar [[Steve Vai]], gítarleikari heyrði ''demo'' spólu hans. Vai hreifst af efni Townsend og fékk hann til að syngja á plötunni sinni ''Sex and Religion'' (1993) og fara í tónleikaferðalag um heiminn. Platan gekk illa og Townsend hætti með Vai. <ref>[http://www.allmusic.com/artist/steve-vai-mn0000045475/biography Steve Vai] Allmusic</ref> Townsend var óánægður með músíkiðnaðinn og stofnaði hann þungarokkshljómsveitina [[Strapping Young Lad]] árið 1994 og starfaði hún til 2007. Samhliða því hóf hann sólóferil undir eigin nafni og stofnaði eigin plötuútgáfu; HevyDevy Records. Sólóefni Townsend er fjölbreytt og blanda af ýmsu: [[Rokk]]i, [[þungarokk]]i, [[framsækið rokk|framsæknu rokki]], [[framsækið þungarokk|framsæknu þungarokki]], [[hughrifatónlist]] (ambient) og [[nýaldartónlist|nýjaldartónlist]] (new age). Sólóferillinn hefur verið undir nokkrum nöfnum: Devin Townsend, Devin Townsend Band og Devin Townsend Project. Townsend er bæði alvörugefinn og gamansamur í tónlist sinni. Hefur hann meðal annars búið til þemaplötur af geimverunni Ziltoid hinum alvitra sem hefur það að markmiði að finna besta kaffið á jarðarkringlunni ellegar eyðir hann henni.<ref>[http://www.allmusic.com/album/ziltoid-the-omniscient-mw0000744542 Ziltoid the Omniscient] Allmusic</ref> Reglulegur gestur á plötum hans frá 2007 hefur verið hollenska söngkonan [[Anneke van Giersbergen]]. Sem plötuupptökustjóri hefur hann meðal annars tekið upp efni fyrir þungarokkssveitirnar [[Lamb of God]] og [[Soilwork]]. Árið 2016 gaf hann út sjálfsævisögu, ''Halfway There''. Með bókinni fylgdi akústísk plata, ''Iceland'' en hún var tekin upp í [[Sundlaugin]]-upptökuveri í Mosfellsbæ. <ref>[https://www.discogs.com/release/9191661-Devin-Townsend-Iceland-The-Companion-CD-To-Only-Half-There Devin Townsend] Discogs.com</ref> ==Sólóplötur== '''(undir ýmsum nöfnum)''' *Punky Brüster – Cooked on Phonics (1996) *Ocean Machine: Biomech (1997) *Infinity (1998) *Physicist (2000) *Terria (2001) *Accelerated Evolution (2003) *Devlab (2004) *The Hummer (2006) *Synchestra (2006) *Ziltoid the Omniscient (2007) *Ki (2009) *Addicted ( 2009) *Deconstruction (2011) *Ghost (2011) *Epicloud (2012) *Casualties of Cool (2014) - Með Ché Aimee Dorval *Z²: Dark Matters (2014) *Z²: Sky Blue (2014) *Transendence (2016) *Empath (2019) *The Puzzle/ Snuggles (2021) *Lightwork (2022) *PowerNerd (2024) *The Moth (2026) ==Strapping Young Lad== *Heavy as a Really Heavy Thing (1995) *City (1997) *Strapping Young Lad (2003) *Alien (2005) *The New Black (2006) ==Með Steve Vai== * Sex and Religion (1993) ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Townsend, Devin}} [[Flokkur:Kanadískar hljómsveitir]] [[Flokkur:Kanadískir tónlistarmenn]] {{f|1972}} 8wupehw3sd1ygmveg41iwf73wevxkop 0 138469 1984883 1963807 2026-11-03T10:55:18Z TKSnaevarr 53243 /* Æviágrip */ 1984883 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Clement Attlee | mynd =Person attlee2.jpg | myndatexti1 = Attlee í kringum 1945. | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[26. júlí]] [[1945]] | stjórnartíð_end = [[26. október]] [[1951]] | einvaldur = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]] | forveri = [[Winston Churchill]] | eftirmaður = [[Winston Churchill]] | titill2 = Leiðtogi Verkamannaflokksins | stjórnartíð_start2 = 25. október 1935 | stjórnartíð_end2 = 7. desember 1955 | forveri2 = [[George Lansbury]] | eftirmaður2 = [[Hugh Gaitskell]] | fæddur = {{fæðingardagur|1883|1|3}} | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = {{gifting|Violet Millar|1922|1964|orsök=dó}} | stjórnmálaflokkur = [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokkurinn]] | fæðingarstaður = [[Putney]], [[Surrey]], [[England]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1967|10|8|1883|1|3}} | dánarstaður = [[London]], [[England]]i | börn = 4 | háskóli = [[Oxford-háskóli|University-háskóli, Oxford]] }} '''Clement Richard Attlee, 1. jarlinn Attlee''' (3. janúar 1883 – 8. október 1967) var breskur stjórnmálamaður sem gegndi embætti [[forsætisráðherra Bretlands]] á árunum 1945 til 1951. Hann var leiðtogi [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokksins]] frá 1935 til 1955. Árið 1942 gerðist Attlee aðstoðarforsætisráðherra Bretlands í [[þjóðstjórn]] Verkamannaflokksins með [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokknum]] undir forsæti [[Winston Churchill|Winstons Churchill]]. Flokkarnir mynduðu stjórn saman vegna [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] og unnu saman til stríðsloka árið 1945. Í þingkosningunum það ár vann Verkamannaflokkurinn óvæntan stórsigur og fékk í fyrsta sinn að stofna eigin meirihlutastjórn þar sem Attlee varð forsætisráðherra. Stjórn Attlee framkvæmdi ýmsar umbætur sem áttu að hjálpa Bretlandi á eftirstríðsárunum. Á þessum tíma var 12% fylgisaukning Verkamannaflokksins í kosningunum fordæmalaus og er enn sú mesta sem nokkur flokkur hefur náð fyrir kosningar í Bretlandi. Attlee var endurkjörinn árið 1950 með mjög naumum þingmeirihluta en kallaði til nýrra kosninga árið eftir til þess að reyna að styrkja stöðu sína. Þar tapaði hann hins vegar naumlega fyrir Churchill og Íhaldsmönnunum þrátt fyrir að hafa fengið fleiri atkvæði. Attlee var þaulsætnasti leiðtogi Verkamannaflokksins. Ólíkt Churchill þótti Attlee hæverskur og lítillátur. Hann átti í erfiðum með almannatengsl og skorti persónutöfra. Styrkleiki hans þótti liggja baksviðs, sérstaklega í hópnefndum þar sem hann naut góðs af þekkingu sinni, hljóðlæti, hlutlægni og skynsemi. ==Æviágrip== Clement Attlee var sonur háttsetts málaflutningsmanns í Lundúnum. Hann nam lögfræði við Oxford-háskóla og hóf störf sem aðstoðarmaður á lögmannsstofu föður síns árið 1904. Árið 1907 gekk Attlee í [[Óháði verkamannaflokkurinn|Óháða verkamannaflokkinn]] og hlaut fagmenntun hjá sambandi verslunar- og skrifstofumanna.<ref>{{Tímarit.is|1080219|Ævisaga Clements Attlee|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=12. ágúst 1948|blaðsíða=5; 7}}</ref> Stuttu áður en fyrri heimsstyrjöldin braust út bauð [[Sidney Webb]] honum kennarastöðu við félagsmáladeild [[London School of Economics|Hagfræðiskóla Lundúna]]. Þegar styrjöldin hófst bauð Attlee sig fram til herþjónustu þrátt fyrir að vera friðarsinni. Hann barðist í orrustum í Gallipoli, Mesópótamíu og Frakklandi og náði majórstign áður en stríðinu lauk.<ref>{{Tímarit.is|3289164|Clement Attlee|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=14. mars 1965|blaðsíða=2; 12}}</ref> Attlee var kjörinn á neðri málstofu breska þingsins í fyrsta sinn árið 1922 í kjördæminu Limehouse.<ref>{{Tímarit.is|1083679|Clement R. Attlee|blað=[[Alþýðublaðið]]|blaðsíða=5|útgáfudagsetning=29. desember 1949}}</ref> Hann varð aðstoðarhermálaráðherra í minnihlutastjórn [[Ramsay MacDonald]] árið 1924 og gegndi ýmsum embættum í stjórnum MacDonalds til ársins 1931.<ref>{{Tímarit.is|1256169|Hinn nýi forsætisráðherra Breta og samstarfsmenn hans|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=16. mars 1945|blaðsíða=7}}</ref> Eftir afhroð Verkamannaflokksins í kosningunum 1931 var Attlee einn af fáum forstöðumönnum flokksins sem enn áttu sæti á þingi og hann gerðist því aðstoðarformaður flokksins. Þegar [[George Lansbury]] sagði af sér árið 1935 var Attlee kjörinn leiðtogi Verkamannaflokksins og varð jafnframt leiðtogi stjórnarandstöðunnar.<ref>{{Tímarit.is|1005332|Clement Attlee|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=6. febrúar 1948|blaðsíða=5}}</ref> Í fyrstu var Attlee málsvari friðar og málamiðlunar en hann skipti fljótt um skoðun og árið 1938 var hann orðinn harður gagnrýnandi friðþægingarstefnu [[Neville Chamberlain|Nevilles Chamberlain]] gagnvart hernaðarstefnu [[Adolf Hitler|Adolfs Hitler]] og [[Benito Mussolini]].<ref>{{Tímarit.is|1264693|Forsætisráðherra Breta Clement Attlee, sem nú á í miklum erfiðleikum|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=5. september 1947|blaðsíða=7|höfundur=J. C. Vine}}</ref> Eftir að [[seinni heimsstyrjöldin]] hófst leiddi Attlee Verkamannaflokkinn í stjórnarsamstarf við Íhaldsflokk Churchill árið 1940 og gerðist aðstoðarforsætisráðherra árið 1942. Samstarf Attlee og Churchill var gott og skiptist þannig að Attlee tók að sér flest smáatriði og skipulagningu baksviðs innan þingsins á meðan Churchill einbeitti sér að utanríkis- og hernaðarmálum. Þegar stríðinu í Evrópu lauk með sigri bandamanna í maí 1945 var þjóðstjórnin leyst upp og boðað var til þingkosninga sem fóru fram tveimur mánuðum síðar. Margir bjuggust við því að persónuvinsældir Churchills myndu skila Íhaldsflokknum auðveldum sigri en þvert á þær væntingar vann Verkamannaflokkurinn stórsigur.<ref>{{Tímarit.is|4363268|Nýja stjórnin í Bretlandi|blað=[[Fálkinn]]|útgáfudagsetning=21. september 1945|blaðsíða=4–5}}</ref> Ríkisstjórn Attlee kom á fót ýmsum fordæmum sem fylgt var á eftirstríðsárunum. Verkamannaflokkurinn tileinkaði sér þá stefnu að atvinnuleysi yrði haldið niðri með aðgerðum í anda [[Keynesísk hagfræði|keynesískrar hagfræði]] og kom að stofnun mun sterkara velferðakerfis. Í stjórnartíð hans voru ýmis þjónustu- og iðnaðarfyrirtæki ríkisvædd og bresku Þjóðarheilbrigðisþjónustunni komið á fót. Attlee lét [[Ernest Bevin]] að mestu um utanríkismál en hafði þó mikinn áhuga á [[Indland|Indlandi]]. Stjórn Attlee sá um [[Skipting Indlands|skiptingu breska Indlands]] í sjálfstæðu ríkin Indland og [[Pakistan]] árið [[1947]] auk þess sem stjórnin skildi [[Mjanmar]] og [[Srí Lanka]] frá Indlandi og gerði þau sjálfstæð. Ríkisstjórn hans batt enda á [[umboðsstjórn Breta í Palestínu]] og [[Jórdanía|Jórdaníu]]. Frá árinu 1947 beittu þeir Bevin þrýstingi á [[Bandaríkin]] til að fá þá til að taka virkari þátt í [[Kalda stríðið|kalda stríðinu]] gegn [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]]. Þegar Bretar neyddust til að yfirgefa [[Grikkland]] árið 1947 bað Attlee Bandaríkjamenn að standa gegn Kommúnistum þar í samræmi við [[Truman-kenningin|Truman-kenninguna]]. Attlee var ötull stuðingsmaður [[Marshalláætlunin|Marshalláætluninnar]] til að endurreisa Vestur-Evrópu með bandarísku fé. Árið 1949 studdi hann við stofnun [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og aðgöngu Breta að því. Einnig samþykkti Attlee að Bretland skyldi koma sé upp eigin [[Kjarnorkuvopn|kjarnavopnum]], beitti 13.000 manna herfjölda og sérstakri löggjöf til að bæla niður hafnarverkföll árið 1949 og sendi breska hermenn til að berjast í [[Kóreustríðið|Kóreustríðinu]] eftir nauman kosningasigur hans árið 1950. Eftir nauman ósigur sinn fyrir Churchill árið 1951 gerðist Attlee leiðtogi stjórnarandstöðunnar á ný. Hann hélt áfram sem formaður Verkamannaflokksins en var mun áhrifaminni. Hann sagði af sér eftir annan ósigur flokksins árið 1955 og gerðist þingmaður á lávarðadeild breska þingsins.<ref>{{Tímarit.is|1053536|Bretar hylla aldinn leiðtoga|blað=[[Tíminn]]|blaðsíða=7|höfundur=Þórarinn Þórarinsson|útgáfudagsetning=8. janúar 1963}}</ref> Attlee lést árið 1967.<ref>{{Tímarit.is|1388717|Clement Attlee|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=10. október 1967|blaðsíða=19}}</ref> == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En | titill = Clement Attlee | mánuðurskoðað = 14. júní | árskoðað = 2017}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1945| til = 1951| fyrir = [[Winston Churchill]] | eftir = [[Winston Churchill]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{DEFAULTSORT:Attlee, Clement}} {{fd|1883|1967}} [[Flokkur:Breskir jarlar]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands|Attlee, Clement]] [[Flokkur:Leiðtogar breska Verkamannaflokksins]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni]] lit4gtcs3fpyjg1tsgj6rx0ymoimlxy 0 138841 1984829 1973096 2026-11-02T15:12:44Z CommonsDelinker 1159 Skráin Bundesarchiv_B_145_Bild-F078072-0004,_Konrad_Adenauer.jpg var fjarlægð og henni eytt af Commons af [[c:User:Reinhard Kraasch|Reinhard Kraasch]] vegna þess að Copyright violation; see [[:c:Commons:Licensing|]] ([[:c:COM:CSD#F1|F1]]): and [[:c:Ticket 1984829 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Konrad Adenauer | mynd = | myndatexti1 = Konrad Adenauer árið 1952. | titill= [[Kanslari Þýskalands|Kanslari Vestur-Þýskalands]] | stjórnartíð_start = [[15. september]] [[1949]] | stjórnartíð_end = [[11. október]] [[1963]] | forseti = [[Theodor Heuss]]<br>[[Heinrich Lübke]] | forveri = [[Lutz Schwerin von Krosigk]] {{small|(1945)}} | eftirmaður = [[Ludwig Erhard]] | fæðingarnafn = Konrad Hermann Joseph Adenauer | fæddur = [[5. janúar]] [[1876]] | fæðingarstaður = [[Köln]], [[Þýska keisaradæmið|þýska keisaradæminu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1967|4|19|1876|1|5}} | dánarstaður = [[Bad Honnef]], [[Vestur-Þýskaland]]i | stjórnmálaflokkur = [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilegi demókrataflokkurinn]] (1945–1967);<br>[[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokkurinn]] (1906–1933) | starf = Stjórnmálamaður | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólskur]] | maki = Emma Weyer (1904–1916)<br>Auguste Zinsser (1919–1948) | börn = 8 | háskóli = [[Háskólinn í Freiburg]]<br>[[Ludwig-Maximilian-háskóli|Háskólinn í München]]<br>[[Háskólinn í Bonn]] |undirskrift = Konrad Adenauer signature transparent.png }} '''Konrad Hermann Joseph Adenauer''' (5. janúar 1876 – 19. apríl 1967) var þýskur stjórnmálamaður og fyrsti kanslari [[Vestur-Þýskaland|Vestur-Þýskalands]] á árunum 1949 til 1963. Hann átti mikinn þátt í að endurreisa [[Þýskaland]] úr rústum [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] og gerði þjóðina að iðnaðarveldi með náin tengsl við [[Frakkland]], [[Bretland]] og [[Bandaríkin]]. Á stjórnarárum hans náði Þýskaland fram lýðræðisumbótum, stöðugleika, virðingu á alþjóðavelli og efnahagsfarsæld. Adenauer var fyrsti formaður [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilega demókrataflokksins]] (CDU) sem varð einn áhrifamesti stjórnmálaflokkur Þýskalands. Adenauer var kanslari þar til hann var orðinn áttatíu og sjö ára og fékk því gælunafnið „Der Alte“ („sá gamli“). Hann var hlynntur [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]], [[Blandað hagkerfi|blönduðu markaðskerfi]] og [[Andkommúnismi|andkommúnisma]]. Hann þótti klókur stjórnmálamaður og dyggur stuðningsmaður vestrænnar utanríkisstefnu og viðreisn Vestur-Þýskalands á alþjóðavelli. Hann endurreisti vestur-þýska hagkerfið í því sem nefnt var „''Wirtschaftswunder'',“ þýska „efnahagsundrinu.“ Hann endurstofnaði [[Her Þýskalands|þýska herinn]] (Bundeswehr) árið 1955 og kom á sáttum milli Þjóðverja og Frakka. Þannig ruddi hann veginn fyrir efnahagslegum samruna Vestur-Evrópu. Adenauer var harður andstæðingur [[Austur-Þýskaland]]s og leiddi sína þjóð inn í [[Atlantshafsbandalagið]] til að stemma stigu við uppgangi kommúnisma í Evrópu. Adenauer var trúrækinn kaþólikki og hafði verið meðlimur [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokksins]] í [[Weimar-lýðveldið|Weimar-lýðveldinu]], þar sem hann hafði verið borgarstjóri [[Köln]]ar (1917 – 1933) og forseti prússneska héraðsþingsins (1922 – 1933). ==Æviágrip== Konrad Adenauer fæddist 5. janúar 1876 í [[Köln]] og ólst þar upp. Hann nam [[lögfræði]] í háskóla og fór í framhaldsnám í [[Háskólinn í Freiburg|Háskólunum í Freiburg]], [[Ludwig-Maximilian-háskóli|München]] og [[Háskólinn í Bonn|Bonn]]. Adenauer tók sæti í borgarstjórn Kölnar árið 1906 og var kjörinn borgarstjóri borgarinnar árið 1917. Hann gegndi því embætti þar til [[nasistar]] komust til valda í Þýskalandi árið 1933.<ref name=mbl67>{{Tímarit.is|1384143|„Lífi þínu er hvort sem er lokið“|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=20. apríl 1967|blaðsíða=12-13}}</ref> Þegar [[þýska keisaradæmið]] var leyst upp eftir ósigur Þjóðverja í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni árið 1918 lýsti Adenauer sig fylgjandi því að óháð lýðveldi yrði stofnað í [[Rínarland|Rínarlöndum]] sem yrði þó áfram innan þýsks sambandsríkis. Slíkar hugmyndir fór út um þúfur þar sem Frakkar reyndu að kljúfa Rínarlönd alfarið frá Þýskalandi.<ref name=mbl67/> Adenauer átti sæti á þingi [[Fríríkið Prússland|Prússlands]] frá 1917 og var forseti prússneska þingsins frá 1928 til 1933. Hann var frá upphafi andstæðingur [[Nasistaflokkurinn|Nasistaflokksins]] í þýskum stjórnmálum og beitti sér gegn nasistum þegar þeir reyndu að fá prússneska þingið leyst upp. Vegna andstöðu Adenauers gegn nasistum flýttu nasistar sér að gera hann brottrækan úr þýsku stjórnmálalífi eftir að þeir komust til valda. Þann 13. mars 1933, aðeins sex vikum eftir [[Valdataka nasista í Þýskalandi|valdatöku nasista]], tóku stormsveitir þeirra sér stöðu fyrir utan ráðhúsið í Köln, þar sem Adenauer hafði aðstöðu sem borgarstjóri, og tilkynntu að hann væri leystur úr embætti. Auk þess yrði hann ákærður fyrir margvíslega glæpi, meðal annars landráð, svik gegn Kölnarbúum og óstjórn í borgarmálum.<ref name=mbl67/> Adenauer flúði frá Köln og faldi sig um hríð í klaustrinu [[Maria Laach]], þar sem skólafélagi hans var ábóti, á meðan [[Hermann Göring]] vann að ákærum gegn honum. Að endingu var Adenauer þó ekki handtekinn og honum var leyft að halda þremur fjórðu hlutum borgarstjóralauna sinna. Hins vegar var Adenauer bannað að hafa nokkur afskipti af stjórnmálum og nasistar handtóku hann nokkrum sinnum á næstu árum, meðal annars árið 1934 eftir [[nótt hinna löngu hnífa]].<ref name=mbl67/> Hann var aftur handtekinn tíu árum síðar vegna gruns um að hann ætti aðild að [[20. júlí-tilræðið|samsæri gegn Hitler]].<ref>{{Tímarit.is|4285367|Adenauer|blað=[[Samvinnan]]|útgáfudagsetning=1. ágúst 1950|blaðsíða=23; 28}}</ref> [[Mynd: Hoerle Zeitgenossen.jpg |thumb|left|Adenauer (annar frá vinstri) á [[Módernismi|módernísku]] málverki eftir [[Heinrich Hoerle]] (1931).]] Adenauer var óvirkur í stjórnmálun næstu árin en notaði tímann til að byggja sér hús við [[Bad Honnef|Rhöndorf]], stutt frá [[Bonn]].<ref name=mbl67/> Þegar [[bandaríski herinn]] sótti inn í Rínarlandið undir lok [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjaldarinnar]] árið 1945 ákvað hernámsliðið hins vegar að skipa Adenauer á ný í sitt gamla embætti sem borgarstjóri Kölnar. Eftir að Þjóðverjar gáfust upp fyrir [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamönnum]] lenti Köln inni á hernámssvæði [[Bretland|Breta]]. Breska hernámsstjórnin lét víkja Adenauer úr borgarstjóraembætti síðar sama ár á þeirri forsendu að hann hefði vanrækt húsnæðismál borgarinnar. Ástæðan mun hafa verið sú að Adenauer var andvígur byggingu bráðabirgðahúsnæða og vildi einbeita sér að enduruppbyggingu til langtíma eftir eyðileggingu stríðsins.<ref>{{Tímarit.is|1302879|Adenauer forsætisráðherra Þýzkalands 80 ára í dag|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=5. janúar 1956|blaðsíða=9; 12}}</ref> Adenauer hafði framan af verið meðlimur í þýska [[Miðflokkurinn (Þýskaland)|Miðflokknum]] en árið 1945, eftir að hernámsstjórn bandamanna heimilaði starfsemi stjórnmálaflokka á ný, tók hann þátt í stofnun nýs hægriflokks, [[Kristilegi demókrataflokkurinn (Þýskaland)|Kristilega demókrataflokksins]] (CDU). Miðflokkurinn hafði fyrst og fremst verið [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskur]] flokkur en nýi flokkurinn átti að hafa breiðari skírskotun og sætta sjónarmið miðstéttarfólks af kaþólskri trú og [[mótmælendatrú]].<ref>{{Tímarit.is|3290172|Konrad Adenauer|blað=[[Lesbók Morgunblaðsins]]|útgáfudagsetning=21. ágúst 1966|blaðsíða=2; 12}}</ref> Adenauer varð leiðtogi flokksins í [[Norðurrín-Vestfalía|Norðurrín-Vestfalíu]] við stofnun hans og varð síðan leiðtogi hans í Þýskalandi öllu árið 1947. Adenauer lék lykilhlutverk í þingráði sem vann árið 1948 að því að semja stjórnarskrá fyrir nýja [[Vestur-Þýskaland|þýska sambandslýðveldið]]. Þegar ljóst var að ekki yrði komist hjá [[Skipting Þýskalands|skiptingu Þýskalands]] milli vesturs og austurs einbeitti Adenauer sér að því að styrkja samstarf vesturhluta Þýskalands við vesturveldin til þess að hafa öflugar varnir gegn [[Kommúnismi|kommúnisma]] í austri.<ref name=mbl67/> Fyrstu þingkosningar Vestur-Þýskalands voru haldnar árið 1949 og vann þá Kristilegi demókrataflokkurinn 139 af 402 þingsætum, litlu meira en [[Jafnaðarmannaflokkurinn (Þýskaland)|Jafnaðarmannaflokkurinn]], sem hlaut 131. Adenauer tókst að semja um stjórnarsamstarf við [[Frjálsi demókrataflokkurinn|Frjálsa demókrataflokkinn]] og var naumlega kjörinn fyrsti [[Kanslari Þýskalands|kanslari Vestur-Þýskalands]] með aðstoð hans.<ref name=mbl67/> Stjórnarsamkomulag flokkanna fól í sér að Adenauer varð kanslari en [[Theodor Heuss]], leiðtogi Frjálsra demókrata, varð fyrsti [[Forseti Þýskalands|forseti Vestur-Þýskalands]].<ref name=mbl>{{Tímarit.is|1320350|Heuss forseti 75 ára í dag|blað=[[Morgunblaðið]]|útgáfudagsetning=31. janúar 1959|blaðsíða=6}}</ref> ==Kanslaratíð (1949–1963)== [[Mynd:Konrad-Adenauer-TIME-1954.jpg|thumb|right|Forysta Adenauers í Vestur-Þýskalandi eftir stríðið leiddi til þess að tímaritið ''[[Time]]'' lýsti hann [[Manneskja ársins hjá Time|mann ársins]] árið 1954.]] [[Mynd:Kennedy, Brandt und Adenauer - geo.hlipp.de - 26870.jpg|thumb|right|Adenauer (til hægri) ásamt [[John F. Kennedy]] Bandaríkjaforseta og [[Willy Brandt]], borgarstjóra Vestur-Berlínar, árið 1963.]] Sem kanslari Vestur-Þýskalands lagði Adenauer mikla áherslu á að bæta samskipti landsins bæði við [[Bandaríkin]] og við [[Frakkland]]. Hann aðstoðaði vestræn ríki við að endurhervæða Þýskaland innan ramma [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalagsins]] og vonaðist til þess að endurreistur herafli Vestur-Þýskalands yrði hluti af alþjóðlegum her [[Evrópubandalagið|Evrópska efnahagsbandalagsins]]. Samband stjórnar Adenauers við Bandaríkin varð enn nánara eftir að [[Dwight D. Eisenhower]] varð forseti Bandaríkjanna árið 1953. Adenauer fór í fyrstu heimsókn sína til Bandaríkjanna í stjórnartíð Eisenhowers, sem gaf honum vilyrði um að Bandaríkin myndu ekki gera neina samninga við [[Sovétríkin]] um framtíðarlandamæri Austur- og Vestur-Þýskalands án aðkomu vestur-þýsku stjórnarinnar.<ref name=mbl67/> Adenauer hafði mikinn áhuga á utanríkismálum og fór sjálfur með embætti utanríkisráðherra samhliða kanslaraembættinu til ársins 1955. Hann lagði áherslu á að endursameining Þýskalands gæti aðeins farið friðsamlega fram en sló því um leið föstu að Vestur-Þýskaland myndi ekki viðurkenna endanlega austanverð landamæri sín sem lögð höfðu verið á [[Potsdam-ráðstefnan|Potsdam-ráðstefnunni]] árið 1945.<ref name=mbl67/> Á stjórnartíð Adenauers fór fjármála- og efnahagsráðherrann [[Ludwig Erhard]] með stjórn efnahagsmála í Vestur-Þýskalandi. Þeir Adenauer aðhylltust svokallaðan [[Félagslegur markaðsbúskapur|félagslegan markaðsbúskap]] (þ. ''soziale Marktwirtschaft''), en með honum var í senn leitast við því að tryggja vöxt á grundvelli [[Markaðsbúskapur|markaðsbúskapar]] og reynt að vinna gegn félagslegu misrétti og öryggisleysi sem frjálshyggja 19. aldar hefði haft í för með sér. Stjórn Adenauers reyndi að tryggja atvinnufrelsi, frjálsa samkeppni og frjálst neysluval en bjóða um leið upp á samhjálp á vegum hins opinbera. Á árunum eftir seinni heimsstyrjöldina náði Vestur-Þýskalands skjótri efnahagslegri viðreisn, svo mjög að farið var að tala um „[[þýska efnahagsundrið]]“ (þ. ''Wirtschaftswunder'').<ref>{{Tímarit.is|7528557|Hagsæld fyrir alla|blað=[[Þjóðmál]]|útgáfudagsetning=1. september 2017|blaðsíða=24-36|höfundur=[[Björn Jón Bragason]]}}</ref> Flokkur Adenauers styrkti stöðu sína í þingkosningum ársins 1953.<ref name=tíminn>{{Tímarit.is|3321156|Adenauer er látinn|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=20. apríl 1967|blaðsíða=6}}</ref> Í september 1955 fór Adenauer í opinbera heimsókn til [[Moskva|Moskvu]] og tók Vestur-Þýskaland þá upp stjórnmálasamband við Sovétríkin, auk þess sem hann samdi um lausn þýskra stríðsfanga. Adenauer hafði mikinn hróður af ferðinni og í þingkosningum Vestur-Þýskalands árið 1957 unnu Kristilegir demókratar hreinan meirihluta á þingi, sem engum stjórnmálaflokki hafði nokkru sinni tekist áður.<ref name=mbl67/> Í maí sama ár hafði Adenauer tilkynnt þjóð sinni að hernámi bandamanna í landinu væri lokið og að Vestur-Þýskaland væri aftur frjálst og fullvalda ríki.<ref name=tíminn/> Árið 1959 hugðist Adenauer hætta sem kanslari og bjóða sig fram til [[Forseti Þýskalands|forseta Þýskalands]] við lok seinna kjörtímabils Theodors Heuss.<ref name=tíminn59>{{Tímarit.is|1036950|Verður Lübke næsti forseti vestur-þýzka lýðveldisins?|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=20. júní 1959|blaðsíða=6}}</ref> Forsetaembættið var formlega að mestu valdalaust en Adenauer gerði sér hugmyndir um að hann myndi áfram njóta verulegra áhrifa sem leiðtogi CDU þótt hann yrði ekki lengur stjórnarleiðtogi. Adenauer hætti hins vegar við þessar fyrirætlanir og ákvað að halda áfram sem kanslari þegar þingflokkur CDU kom sér saman um að Ludwig Erhard yrði þá útnefndur næsti kanslari. Adenauer var í nöp við Erhard og sagðist ekki geta hugsað sér að þurfa að útnefna hann kanslara ef hann yrði kjörinn forseti sambandslýðveldisins.<ref>{{Tímarit.is|2298881|Ludwig Erhard|blað=[[Alþýðublaðið]]|útgáfudagsetning=24. október 1963|blaðsíða=7}}</ref> Í janúar árið 1963 skrifaði Adenauer, ásamt [[Charles de Gaulle]] Frakklandsforseta, undir vináttusamning á milli Vestur-Þýskalands og Frakklands, sem átti að marka endalok hins forna fjandskaps á milli Þjóðverja og Frakka. Á móti studdi hann de Gaulle þegar hann neitaði að veita Bretum aðild að Evrópska efnahagsbandalaginu, sem leiddi til nokkurrar gagnrýni á Adenauer.<ref name=tíminn/> Á meðan kosningabarátta fyrir þingkosningar ársins 1961 voru í fullum gangi reisti [[Austur-Þýskaland]] [[Berlínarmúrinn]], sem skipti Berlín til helminga. Þetta leiddi einnig til árása á stjórn Adenauers, sem tapaði hreinum meirihluta sínum í kosningunum. Adenauer samdi hins vegar um nýtt stjórnarsamstarf við Frjálsa demókrata og var kjörinn kanslari í fjórða sinn.<ref name=tíminn/> Síðustu stjórnarár Adenauers einkenndust hins vegar af deilum hans við Ludwig Erhard, sem margir innan Kristilega demókrataflokksins kröfðust þess að tækju við kanslaraembætti vegna aldurs Adenauers og fylgistaps CDU í héraðskosningum. Adenauer gagnrýndi Erhard án afláts og sagðist ekki ætla að segja af sér fyrr en í fyrsta lagi 1963. Í apríl 1963 gerði þingflokkurinn hins vegar uppreisn gegn Adenauer og útnefndi Erhard kanslara í hans stað. Adenauer fór loks frá kanslaraembætti í október sama ár en var þó áfram leiðtogi CDU og beitti því embætti óspart til þess að gagnrýna Erhard.<ref name=tíminn/> == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = En| titill = Konrad Adenauer | mánuðurskoðað = 18. júní | árskoðað = 2017}} ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Lutz Schwerin von Krosigk]]<br>{{small|(1945, sem forsætisráðherra)}} | titill=Kanslari Vestur-Þýskalands | frá=[[15. september]] [[1949]] | til=[[11. október]] [[1963]] | eftir=[[Ludwig Erhard]]}} {{töfluendir}} {{Kanslarar Þýskalands}} {{DEFAULTSORT:Adenauer, Konrad}} {{fd|1876|1967}} [[Flokkur:Borgarstjórar Kölnar]] [[Flokkur:Kanslarar Þýskalands|Adenauer, Konrad]] [[Flokkur:Handhafar stórkross Hinnar íslensku fálkaorðu]] [[Flokkur:Utanríkisráðherrar Þýskalands]] 67c2758kyriqiu50jparoh54v3f2dpp 0 139873 1984871 1954523 2026-11-02T23:07:53Z Haringo63 81947 1984871 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Þór/KA | Mynd = Thorka-logo-rgb.jpg | Gælunafn = | Stytt nafn = | Stofnað = [[1999]] | Leikvöllur = [[Þórsvöllur]] | Stærð = 2,984 (984 sæti) | Stjórnarformaður =Dóra Sif Sigtryggsdóttir | Knattspyrnustjóri = Perry Mclachlan & Jón Stefán Jónsson | Klukkuvörður = | Deild = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] | Tímabil = 2025 | Staðsetning = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] 7. sæti | pattern_la1 = | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1=000000 | body1=000000 | rightarm1=000000 | shorts1=000000 | socks1=000000 | leftarm2=FFFFFF|body2=FFFFFF|rightarm2=FFFFFF|shorts2=FFFFFF|socks2=FFFFFF| | núverandi = 2017 }} '''Þór/KA''' var íslenskt knattspyrnulið frá [[Akureyri]] sem lék í [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] samtals í 21 keppnistímabil á árunum frá 1999 til 2026. Þór/KA var sameiginlegt lið Akureyrarfélaganna, [[Þór Akureyri|Íþróttafélagsins Þórs]] og [[Knattspyrnufélag Akureyrar|Knattspyrnufélags Akureyrar]]. Stjórn knattspyrnudeildar KA sleit samstarfinu haustið 2026, en samtarfssamningur félaganna rann út 15. október það ár og tilkynnti KA þann 2. nóvember að félagið hygðist ekki endurnýja samninginn. Við slit samstarfsins öðlast Þór rétt til að senda lið áfram í efstu deild (Bestu deildina), en nýtt lið KA þarf að hefja keppni í 2. deild. ==Saga== Árið 1999 hófu Þór Akureyri og KA samstarf um sameiginlegt lið undir merkjum Þór/KA. KS kom inn í samstarfið 2001 og hét liðið Þór/KA/KS þangað til KS gekk úr því eftir 2005 tímabilið.<ref>{{cite news|title=Þór/KA tekur sæti ÍBV|url=http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1074329/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=March 29, 2006}}</ref> Árið 2010 endaði liðið í 2. sæti í úrvalsdeildinni og vann sér inn rétt til að keppa í Meistaradeild Evrópu.<ref>[http://www.thorsport.is/thorsport/?D10cID=ReadNews&ID=4904&sportID=6&CI=0&backto=sportoverview&groupID=30 Þór/KA meistarar]</ref> Sama ár tapaði liðið einnig í undanúrslitum [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppnis kvenna]] fyrir [[Valur|Val]].<ref>[http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ women.soccerway.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628172202/http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ |date=2011-06-28 }}, 2010 Cup results</ref> Sumarið 2012 endaði Þór/KA efst í Úrvalsdeildinni og vann þar með sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil.<ref>{{Cite web |url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |title=1. deild kvenna 2012 |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905182815/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|last1=Hallgrímsson|first1=Skapti|title=Þór/KA Íslandsmeistari 2012|url=http://www.mbl.is/sport/efstadeild/2012/09/04/thor_ka_islandsmeistari_2012_2/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=September 4, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jónsson|first1=Óskar Ófeigur|title=Þór/KA stelpurnar urðu Íslandsmeistarar þegar þær byrjuðu síðast svona vel|url=https://www.visir.is/g/2017170509679|accessdate=23 September 2017|work=[[Vísir.is]]|date=May 3, 2017}}</ref> Þór/KA varð Íslandsmeistari í annað sinn 28. september 2017 er það sigraði [[FH]], 2-0, í síðasta leik tímabilsins með mörkum frá [[Sandra María Jessen|Söndru Maríu Jessen]] og [[Stephany Mayor|Söndru Mayor]].<ref>{{cite web|title=Þór/KA - FH: Bein lýsing|url=https://www.visir.is/g/2017170928883/i-beinni-thor-ka-fh-fer-bikarinn-a-loft-fyrir-nordan-|website=[[Vísir.is]]|accessdate=28 September 2017|language=Icelandic}}</ref> ==Titlar og árangur== *'''[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]]''': **2012, 2017 *'''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppni kvenna]]''': **''Annað sæti:'' 1989¹, 2013 *'''[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ Meistarar meistaranna (Meistarakeppni KSÍ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018182931/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ |date=2021-10-18 }}''' **2013, 2018 *[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ '''Deildabikar KSÍ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ |date=2021-03-01 }} **A-deild: 2009, 2018 **B-deild: 2004 (sem Þór/KA/KS), 2006, 2007, 2008 *'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] ''': **1983¹, 1992², 1999<ref>{{cite web |url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |title=Frá upphafi |access-date=2017-09-23 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320134038/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |url-status=dead }}</ref> #'' Sem Þór Akureyri'' #'' Sem KA'' ==References== {{reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Þór/KA}} [[Category:Íslensk knattspyrnufélög]] 4d8rynfnrxc0rqq9c0ga53z1bai7xe0 1984872 1984871 2026-11-02T23:12:48Z Haringo63 81947 Knattspyrnustjóri, félagið lagt niður með slitum á samstarfi. 1984872 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Þór/KA | Mynd = Thorka-logo-rgb.jpg | Gælunafn = | Stytt nafn = | Stofnað = [[1999]] | Leikvöllur = [[Þórsvöllur]] | Stærð = 2,984 (984 sæti) | Stjórnarformaður = Dóra Sif Sigtryggsdóttir | Knattspyrnustjóri = Aðalsteinn Jóhann Friðriksson | Klukkuvörður = | Deild = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] | Tímabil = 2026 | Staðsetning = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] 8. sæti | pattern_la1 = | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF| | núverandi = 2017 | Lagt niður = 31. desember 2026 }} '''Þór/KA''' var íslenskt knattspyrnulið frá [[Akureyri]] sem lék í [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] samtals í 21 keppnistímabil á árunum frá 1999 til 2026. Þór/KA var sameiginlegt lið Akureyrarfélaganna, [[Þór Akureyri|Íþróttafélagsins Þórs]] og [[Knattspyrnufélag Akureyrar|Knattspyrnufélags Akureyrar]]. Stjórn knattspyrnudeildar KA sleit samstarfinu haustið 2026, en samtarfssamningur félaganna rann út 15. október það ár og tilkynnti KA þann 2. nóvember að félagið hygðist ekki endurnýja samninginn. Við slit samstarfsins öðlast Þór rétt til að senda lið áfram í efstu deild (Bestu deildina), en nýtt lið KA þarf að hefja keppni í 2. deild. ==Saga== Árið 1999 hófu Þór Akureyri og KA samstarf um sameiginlegt lið undir merkjum Þór/KA. KS kom inn í samstarfið 2001 og hét liðið Þór/KA/KS þangað til KS gekk úr því eftir 2005 tímabilið.<ref>{{cite news|title=Þór/KA tekur sæti ÍBV|url=http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1074329/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=March 29, 2006}}</ref> Árið 2010 endaði liðið í 2. sæti í úrvalsdeildinni og vann sér inn rétt til að keppa í Meistaradeild Evrópu.<ref>[http://www.thorsport.is/thorsport/?D10cID=ReadNews&ID=4904&sportID=6&CI=0&backto=sportoverview&groupID=30 Þór/KA meistarar]</ref> Sama ár tapaði liðið einnig í undanúrslitum [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppnis kvenna]] fyrir [[Valur|Val]].<ref>[http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ women.soccerway.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628172202/http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ |date=2011-06-28 }}, 2010 Cup results</ref> Sumarið 2012 endaði Þór/KA efst í Úrvalsdeildinni og vann þar með sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil.<ref>{{Cite web |url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |title=1. deild kvenna 2012 |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905182815/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|last1=Hallgrímsson|first1=Skapti|title=Þór/KA Íslandsmeistari 2012|url=http://www.mbl.is/sport/efstadeild/2012/09/04/thor_ka_islandsmeistari_2012_2/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=September 4, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jónsson|first1=Óskar Ófeigur|title=Þór/KA stelpurnar urðu Íslandsmeistarar þegar þær byrjuðu síðast svona vel|url=https://www.visir.is/g/2017170509679|accessdate=23 September 2017|work=[[Vísir.is]]|date=May 3, 2017}}</ref> Þór/KA varð Íslandsmeistari í annað sinn 28. september 2017 er það sigraði [[FH]], 2-0, í síðasta leik tímabilsins með mörkum frá [[Sandra María Jessen|Söndru Maríu Jessen]] og [[Stephany Mayor|Söndru Mayor]].<ref>{{cite web|title=Þór/KA - FH: Bein lýsing|url=https://www.visir.is/g/2017170928883/i-beinni-thor-ka-fh-fer-bikarinn-a-loft-fyrir-nordan-|website=[[Vísir.is]]|accessdate=28 September 2017|language=Icelandic}}</ref> ==Titlar og árangur== *'''[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]]''': **2012, 2017 *'''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppni kvenna]]''': **''Annað sæti:'' 1989¹, 2013 *'''[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ Meistarar meistaranna (Meistarakeppni KSÍ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018182931/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ |date=2021-10-18 }}''' **2013, 2018 *[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ '''Deildabikar KSÍ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ |date=2021-03-01 }} **A-deild: 2009, 2018 **B-deild: 2004 (sem Þór/KA/KS), 2006, 2007, 2008 *'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] ''': **1983¹, 1992², 1999<ref>{{cite web |url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |title=Frá upphafi |access-date=2017-09-23 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320134038/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |url-status=dead }}</ref> #'' Sem Þór Akureyri'' #'' Sem KA'' ==References== {{reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Þór/KA}} [[Category:Íslensk knattspyrnufélög]] 142xhnx585m3r9oe8glqq2lj3h2l5v4 1984875 1984872 2026-11-02T23:31:16Z Haringo63 81947 Bætt við söguna hvenær Þór/KA spilaði í efstu deild. 1984875 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið | Fullt nafn = Þór/KA | Mynd = Thorka-logo-rgb.jpg | Gælunafn = | Stytt nafn = | Stofnað = [[1999]] | Leikvöllur = [[Þórsvöllur]] | Stærð = 2,984 (984 sæti) | Stjórnarformaður = Dóra Sif Sigtryggsdóttir | Knattspyrnustjóri = Aðalsteinn Jóhann Friðriksson | Klukkuvörður = | Deild = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu]] | Tímabil = 2026 | Staðsetning = [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild]] 8. sæti | pattern_la1 = | pattern_la2 = | pattern_b2 = | pattern_ra1 = | pattern_ra2 = | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF| | núverandi = 2017 | Lagt niður = 31. desember 2026 }} '''Þór/KA''' var íslenskt knattspyrnulið frá [[Akureyri]] sem lék í [[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]] samtals í 21 keppnistímabil á árunum frá 1999 til 2026. Þór/KA var sameiginlegt lið Akureyrarfélaganna, [[Þór Akureyri|Íþróttafélagsins Þórs]] og [[Knattspyrnufélag Akureyrar|Knattspyrnufélags Akureyrar]]. Stjórn knattspyrnudeildar KA sleit samstarfinu haustið 2026, en samtarfssamningur félaganna rann út 15. október það ár og tilkynnti KA þann 2. nóvember að félagið hygðist ekki endurnýja samninginn. Við slit samstarfsins öðlast Þór rétt til að senda lið áfram í efstu deild (Bestu deildina), en nýtt lið KA þarf að hefja keppni í 2. deild. ==Saga== Árið 1999 hófu Þór Akureyri og KA samstarf um sameiginlegt lið undir merkjum Þór/KA. KS kom inn í samstarfið 2001 og hét liðið Þór/KA/KS þangað til KS gekk úr því eftir 2005 tímabilið.<ref>{{cite news|title=Þór/KA tekur sæti ÍBV|url=http://www.mbl.is/greinasafn/grein/1074329/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=March 29, 2006}}</ref> Árið 2010 endaði liðið í 2. sæti í úrvalsdeildinni og vann sér inn rétt til að keppa í Meistaradeild Evrópu.<ref>[http://www.thorsport.is/thorsport/?D10cID=ReadNews&ID=4904&sportID=6&CI=0&backto=sportoverview&groupID=30 Þór/KA meistarar]</ref> Sama ár tapaði liðið einnig í undanúrslitum [[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppnis kvenna]] fyrir [[Valur|Val]].<ref>[http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ women.soccerway.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110628172202/http://women.soccerway.com/national/iceland/visa-bikar-kvenna/2010/final-stages/ |date=2011-06-28 }}, 2010 Cup results</ref> Sumarið 2012 endaði Þór/KA efst í Úrvalsdeildinni og vann þar með sinn fyrsta Íslandsmeistaratitil.<ref>{{Cite web |url=http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |title=1. deild kvenna 2012 |access-date=2017-09-23 |archive-date=2017-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170905182815/http://www.ksi.is/mot/motalisti/urslit-stada/?MotNumer=26464 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news|last1=Hallgrímsson|first1=Skapti|title=Þór/KA Íslandsmeistari 2012|url=http://www.mbl.is/sport/efstadeild/2012/09/04/thor_ka_islandsmeistari_2012_2/|accessdate=23 September 2017|work=[[Morgunblaðið]]|date=September 4, 2012}}</ref><ref>{{cite news|last1=Jónsson|first1=Óskar Ófeigur|title=Þór/KA stelpurnar urðu Íslandsmeistarar þegar þær byrjuðu síðast svona vel|url=https://www.visir.is/g/2017170509679|accessdate=23 September 2017|work=[[Vísir.is]]|date=May 3, 2017}}</ref> Þór/KA varð Íslandsmeistari í annað sinn 28. september 2017 er það sigraði [[FH]], 2-0, í síðasta leik tímabilsins með mörkum frá [[Sandra María Jessen|Söndru Maríu Jessen]] og [[Stephany Mayor]].<ref>{{cite web|title=Þór/KA - FH: Bein lýsing|url=https://www.visir.is/g/2017170928883/i-beinni-thor-ka-fh-fer-bikarinn-a-loft-fyrir-nordan-|website=[[Vísir.is]]|accessdate=28 September 2017|language=Icelandic}}</ref> Samtals tefldu Akureyrarfélögin fram sameiginlegu liði undir merkjum Þórs/KA (Þór/KA/KS 2001-2005) í 28 keppnistímabil. Þar af spilaði liðið 26 tímabil í efstu deild. Aðeins 1999 og 2005 spilaði liðið í næstefstu deild, en öll hin tímabilin í efstu deild. Þar af spilaði liðið í efstu deild 21 tímabil í röð, frá og með 2006 til og með 2026.<ref>{{Cite web|url=https://www.ksi.is/oll-mot/mot?id=7025645&banner-tab=overview|title=Besta deild kvenna 2026 - Staða og úrslit|last=KSÍ|website=KSÍ|language=en|access-date=2026-11-02}}</ref> ==Titlar og árangur== *'''[[Úrvalsdeild kvenna í knattspyrnu|Úrvalsdeild kvenna]]''': **2012, 2017 *'''[[Bikarkeppni kvenna í knattspyrnu|Bikarkeppni kvenna]]''': **''Annað sæti:'' 1989¹, 2013 *'''[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ Meistarar meistaranna (Meistarakeppni KSÍ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018182931/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/meistarakeppni-ksi/ |date=2021-10-18 }}''' **2013, 2018 *[https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ '''Deildabikar KSÍ'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210301170813/https://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/deildabikarinn/ |date=2021-03-01 }} **A-deild: 2009, 2018 **B-deild: 2004 (sem Þór/KA/KS), 2006, 2007, 2008 *'''[[1. deild kvenna í knattspyrnu|1. deild kvenna]] ''': **1983¹, 1992², 1999<ref>{{cite web |url=http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |title=Frá upphafi |access-date=2017-09-23 |archive-date=2012-03-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120320134038/http://www.ksi.is/mot/fra-upphafi/greinar/nr/57 |url-status=dead }}</ref> #'' Sem Þór Akureyri'' #'' Sem KA'' ==References== {{reflist|30em}} {{DEFAULTSORT:Þór/KA}} [[Category:Íslensk knattspyrnufélög]] 67q7jmts4vf6poagtfpyvc3z21h9p6c 0 147429 1984848 1897629 2026-11-02T21:29:34Z Berserkur 10188 1984848 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bruce Dickinson – Iron Maiden – Tons of Rock 2026 05.jpg|thumb|Dickinson (2026).]] '''Paul Bruce Dickinson''' (fæddur [[7. ágúst]] [[1958]] í Worksop, [[Nottinghamshire]]) er enskur söngvari, tónlistarmaður, flugstjóri og athafnamaður. Hann er þekktastur sem söngvari [[þungarokk]]hljómsveitarinnar [[Iron Maiden]]. Dickinson hóf feril sinn á knæpum á 8. áratugnum þegar hann var í skóla í [[Sheffield]] og [[London]]. Árið 1979 gekk hann til liðs við þungarokkssveitina Samson og tók upp tvær plötur með þeim. Árið 1981 gekk hann í Iron Maiden eftir að hljómsveitin rak söngvarann [[Paul Di'Anno]]. Dickinson var með Maiden til 1993 þegar hann hóf sólóferil. Hann gekk aftur í Maiden árið 1999. Utan tónlistar er hann þekktur fyrir að vera flugmaður og flaug hann fyrir Astraeus Airlines (sem gerðu samning við [[Iceland Express]]). Hann hefur keppt í [[skylmingar|skylmingum]] og lenti t.d. í 13. sæti af 31 í skylmingum öldunga árið 2025. <ref>[https://blabbermouth.net/news/watch-iron-maidens-bruce-dickinson-competes-in-circuit-europeen-veterans-2025-fencing-tournament Iron Maidens Bruce Dickinson competetes in european veterans 2025 fencing tournament] Blabbermouth.net, sótt 19. janúar, 2025</ref> Árið 2017 gaf hann út sjálfsævisöguna ''What Does This Button Do?''. Við það tilefni kom hann til Íslands. Dickinson er þríkvæntur og á 3 börn. Árið 2015 fór hann í árangursríka meðferð vegna krabbameinsæxlis aftan við tunguna. ==Sólóplötur== *Tattooed Millionaire (1990) *Balls to Picasso (1994) *Skunkworks (1996) *Accident of Birth (1997) *The Chemical Wedding (1998) *Tyranny of Souls (2005) *The Mandrake Project (2024) ==Samson== *Survivors (1979) *Head On (1980) *Shock Tactics (1981) *Live at Reading 1981 (1990) ==Byggt á== {{commonscat|Bruce Dickinson}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill= Bruce Dickinson|mánuðurskoðað= 6. nóv.|árskoðað= 2018 }} {{stubbur|æviágrip}} ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Dickinson, Bruce}} {{f|1958}} [[Flokkur:Iron Maiden]] [[Flokkur:Enskir tónlistarmenn]] 7qpyb08j3rhexb2t2r5gz3nk2xoxl4z 0 151778 1984884 1984450 2026-11-03T11:21:23Z Makenzis 56151 1984884 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo klubas Kauno Žalgiris |mynd= |Gælunafn=spirdžiai |Stytt nafn=FK Kauno Žalgiris |Stofnað=2004 FK Spyris |Leikvöllur= Dariaus ir Girėno stadionas |Stærð=15,000 |Stjórnarformaður= {{LTU}} [[Mantas Kalnietis]] |Knattspyrnustjóri= {{CRO}} [[Željko Sopić]] |Deild= [[TOPLYGA]] |Tímabil= 2026 |Staðsetning= 1. | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' er lið sem er í [[A lyga|litáísku úrvalsdeildinni í knattspyrnu]]. Liðið var stofnað árið 2004. Núverandi völlur [[Dariaus ir Girėno stadionas]] tekur tæp 15.000 í sæti. == Nafn breytingaskrá == * 2004—2015 FK Spyris * 2016—.... FK Kauno Žalgiris == Árangur (2013–...) == ; Futbolo klubas Spyris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2013 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2014 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2015 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} ; Futbolo klubas Kauno Žalgiris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| 2. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| . | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[15. júlí]] 2026 {{fs start}} {{Fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Joris Aliukonis]]}} {{Fs player|no=22|nat=LTU|pos=GK|name=[[Deividas Mikelionis]]}} {{fs player|no=55|name=[[Tomas Švedkauskas]]|nat=LTU|pos=GK}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 2|nat=LTU|pos=DF|name=[[Tautvydas Burdzilauskas]]}} {{Fs player|no= 3|nat=GEO|pos=DF|name=[[Anton Tolordava]]}} {{Fs player|no= 4|nat=MNE|pos=DF|name=[[Luka Račić]]}} {{Fs player|no=23|nat=AUT|pos=DF|name=[[Nosa Iyobosa Edokpolor|Nosa Edokpolor]]}} {{Fs player|no=45|nat=FRA|pos=DF|name=Joris Moutachy}} {{Fs player|no=66|nat=LTU|pos=DF|name=[[Eduardas Jurjonas]]}} {{Fs player|no=77|nat=LTU|pos=DF|name=[[Rokas Lekiatas]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 7|name=[[Amine Benchaib]]|nat=BEL|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=JPN|pos=MF|name=[[Yukiyoshi Karashima]]}} {{Fs player|no=10|nat=LTU|pos=MF|name=[[Gratas Sirgėdas]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|pos=MF|name=Léo Ribeiro}} {{fs player|no=70|pos=MF|nat=FRA|name=[[Fabien Ourega]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 9|nat=CRO|pos=FW|name=[[Leon Kreković]]}} {{fs player|no=19|nat=BRA|pos=FW|name=[[Renan Abner do Carmo de Oliveira|Renan Oliveira]]}} {{Fs player|no=24|nat=LTU|pos=FW|name=[[Motiejus Burba]]}} {{Fs player|no=27|nat=CRO|pos=FW|name=[[Gabriel Debeljuh]]}} {{fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] ck4h53ymannoxbjqmmwh9yfrlllvxec 1984885 1984884 2026-11-03T11:21:51Z Makenzis 56151 /* Árangur (2013–...) */ 1984885 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo klubas Kauno Žalgiris |mynd= |Gælunafn=spirdžiai |Stytt nafn=FK Kauno Žalgiris |Stofnað=2004 FK Spyris |Leikvöllur= Dariaus ir Girėno stadionas |Stærð=15,000 |Stjórnarformaður= {{LTU}} [[Mantas Kalnietis]] |Knattspyrnustjóri= {{CRO}} [[Željko Sopić]] |Deild= [[TOPLYGA]] |Tímabil= 2026 |Staðsetning= 1. | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' er lið sem er í [[A lyga|litáísku úrvalsdeildinni í knattspyrnu]]. Liðið var stofnað árið 2004. Núverandi völlur [[Dariaus ir Girėno stadionas]] tekur tæp 15.000 í sæti. == Nafn breytingaskrá == * 2004—2015 FK Spyris * 2016—.... FK Kauno Žalgiris == Árangur (2013–...) == ; Futbolo klubas Spyris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2013 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2014 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2015 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} ; Futbolo klubas Kauno Žalgiris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| 2. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[15. júlí]] 2026 {{fs start}} {{Fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Joris Aliukonis]]}} {{Fs player|no=22|nat=LTU|pos=GK|name=[[Deividas Mikelionis]]}} {{fs player|no=55|name=[[Tomas Švedkauskas]]|nat=LTU|pos=GK}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 2|nat=LTU|pos=DF|name=[[Tautvydas Burdzilauskas]]}} {{Fs player|no= 3|nat=GEO|pos=DF|name=[[Anton Tolordava]]}} {{Fs player|no= 4|nat=MNE|pos=DF|name=[[Luka Račić]]}} {{Fs player|no=23|nat=AUT|pos=DF|name=[[Nosa Iyobosa Edokpolor|Nosa Edokpolor]]}} {{Fs player|no=45|nat=FRA|pos=DF|name=Joris Moutachy}} {{Fs player|no=66|nat=LTU|pos=DF|name=[[Eduardas Jurjonas]]}} {{Fs player|no=77|nat=LTU|pos=DF|name=[[Rokas Lekiatas]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 7|name=[[Amine Benchaib]]|nat=BEL|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=JPN|pos=MF|name=[[Yukiyoshi Karashima]]}} {{Fs player|no=10|nat=LTU|pos=MF|name=[[Gratas Sirgėdas]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|pos=MF|name=Léo Ribeiro}} {{fs player|no=70|pos=MF|nat=FRA|name=[[Fabien Ourega]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 9|nat=CRO|pos=FW|name=[[Leon Kreković]]}} {{fs player|no=19|nat=BRA|pos=FW|name=[[Renan Abner do Carmo de Oliveira|Renan Oliveira]]}} {{Fs player|no=24|nat=LTU|pos=FW|name=[[Motiejus Burba]]}} {{Fs player|no=27|nat=CRO|pos=FW|name=[[Gabriel Debeljuh]]}} {{fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] jps9ut2i3nazddr4dna064h9bfwu0g1 1984886 1984885 2026-11-03T11:22:51Z Makenzis 56151 /* Leikmenn */ 1984886 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnulið|núverandi= |Fullt nafn=Futbolo klubas Kauno Žalgiris |mynd= |Gælunafn=spirdžiai |Stytt nafn=FK Kauno Žalgiris |Stofnað=2004 FK Spyris |Leikvöllur= Dariaus ir Girėno stadionas |Stærð=15,000 |Stjórnarformaður= {{LTU}} [[Mantas Kalnietis]] |Knattspyrnustjóri= {{CRO}} [[Željko Sopić]] |Deild= [[TOPLYGA]] |Tímabil= 2026 |Staðsetning= 1. | pattern_la1 = _pumacup25g | pattern_b1 = _pumacup25g | pattern_ra1 = _pumacup25g | pattern_sh1 = | pattern_so1 = | leftarm1 = 00924F | body1 = 00924F | rightarm1 = 00924F | shorts1 = FFFFFF | socks1 = 00924F | pattern_la2 = _pumacup25w | pattern_b2 = _pumacup25w | pattern_ra2 = _pumacup25w | pattern_sh2 = | pattern_so2 = | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 00924F | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _pumacup25b | pattern_b3 = _pumacup25b | pattern_ra3 = _pumacup25b | pattern_sh3 = | pattern_so3 = | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 }} '''Futbolo klubas Kauno Žalgiris''' er lið sem er í [[A lyga|litáísku úrvalsdeildinni í knattspyrnu]]. Liðið var stofnað árið 2004. Núverandi völlur [[Dariaus ir Girėno stadionas]] tekur tæp 15.000 í sæti. == Nafn breytingaskrá == * 2004—2015 FK Spyris * 2016—.... FK Kauno Žalgiris == Árangur (2013–...) == ; Futbolo klubas Spyris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2013 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2013.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2014 | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| 2. | bgcolor="#F4DC93" style="text-align:center;"| [[Pirma lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2014.html#1lyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2015 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2015.html#alyga</ref> |- |} ; Futbolo klubas Kauno Žalgiris {|class="wikitable" ! Tímabil ! ! Deild ! Staðsetning ! Tilvísanir |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2016 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2016.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2017 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 8. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2017.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2018 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 5. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2018.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2019 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2019.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 2020 | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#ddffdd" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2020.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2021 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2021.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2022 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#BBBBBB" style="text-align:center;"| 2. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2022.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2023 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#F5F5F5" style="text-align:center;"| 4. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2023.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2024 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#DEB678" style="text-align:center;"| 3. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2024.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2025 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[A lyga]] | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2025.html#alyga</ref> |- | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 2026 | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| 1. | bgcolor="#DDFFDD" style="text-align:center;"| [[TOPLYGA]] | bgcolor="#FFDD00" style="text-align:center;"| 1. | <ref>http://www.rsssf.com/tablesl/lito2026.html#alyga</ref> |- |} == Leikmenn == Uppfært: [[3. november]] 2026 {{fs start}} {{Fs player|no= 1|nat=LTU|pos=GK|name=[[Joris Aliukonis]]}} {{Fs player|no=22|nat=LTU|pos=GK|name=[[Deividas Mikelionis]]}} {{fs player|no=55|name=[[Tomas Švedkauskas]]|nat=LTU|pos=GK}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 2|nat=LTU|pos=DF|name=[[Tautvydas Burdzilauskas]]}} {{Fs player|no= 3|nat=GEO|pos=DF|name=[[Anton Tolordava]]}} {{Fs player|no= 4|nat=MNE|pos=DF|name=[[Luka Račić]]}} {{Fs player|no=23|nat=AUT|pos=DF|name=[[Nosa Iyobosa Edokpolor|Nosa Edokpolor]]}} {{Fs player|no=45|nat=FRA|pos=DF|name=Joris Moutachy}} {{Fs player|no=77|nat=LTU|pos=DF|name=[[Rokas Lekiatas]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 7|name=[[Amine Benchaib]]|nat=BEL|pos=MF}} {{Fs player|no= 8|nat=JPN|pos=MF|name=[[Yukiyoshi Karashima]]}} {{Fs player|no=10|nat=LTU|pos=MF|name=[[Gratas Sirgėdas]]}} {{Fs player|no=15|nat=BRA|pos=MF|name=Léo Ribeiro}} {{fs player|no=70|pos=MF|nat=FRA|name=[[Fabien Ourega]]}} |----- ! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | |----- bgcolor="#DFEDFD" {{Fs player|no= 9|nat=CRO|pos=FW|name=[[Leon Kreković]]}} {{fs player|no=19|nat=BRA|pos=FW|name=[[Renan Abner do Carmo de Oliveira|Renan Oliveira]]}} {{Fs player|no=24|nat=LTU|pos=FW|name=[[Motiejus Burba]]}} {{Fs player|no=27|nat=CRO|pos=FW|name=[[Gabriel Debeljuh]]}} {{fs end}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://zalgiris.lt/komandos/fk-kauno-zalgiris FK Kauno Žalgiris] * [https://toplyga.lt/komanda/k-zalgiris toplyga.lt] * [https://www.soccerway.com/team/fk-kauno-zalgiris/0p17kQla/ Soccerway] * [https://globalsportsarchive.com/team/soccer/fk-kauno-zalgiris/15855/ Globalsportsarchive] {{DEFAULTSORT:Kauno Žalgiris}} [[Flokkur:Litáísk knattspyrnufélög]] d953fyjrlzsezppwgsfh9ocjmnzalw2 0 161272 1984882 1964240 2026-11-03T10:10:58Z Berserkur 10188 1984882 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Nuno_Espírito_Santo.jpg|255px|thumb|right|Nuno Espírito Santo árið 2015.]] '''Nuno Espírito Santo''' (fæddur [[25. janúar]] árið [[1974]]) er [[Portúgal|portúgalskur]] [[Knattspyrna|knattspyrnuþjálfari]] og fyrrverandi [[Knattspyrna|knattspyrnumaður]]. Frá 2017-2021 var hann knattspyrnustjóri hjá enska [[Premier League]] liðinu [[Wolverhampton Wanderers F.C.]].<ref>[https://www.transfermarkt.com/-/profil/trainer/16520 Nuno Espírito Santo], transfermarkt.com</ref><ref>[https://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=2955 Nuno Espírito Santo], soccerbase.com </ref> Sumarið 2021 tók hann við [[Tottenham Hotspur]] en entist í 4 mánuði og var sagt upp. Árið 2026 féll hann með West Ham United. == Heimildir == * [https://www.transfermarkt.com/-/profil/trainer/16520 Nuno Espírito Santo], transfermarkt.com *https://www.soccerbase.com/managers/manager.sd?manager_id=2955 == Tilvísanir == <references/> {{F|1974}} [[Flokkur:Portúgalskir knattspyrnustjórar]] [[Flokkur:Portúgalskir knattspyrnumenn]] 65oanjktd5oos71a1tagan9x67veocn 0 180119 1984852 1857862 2026-11-02T21:52:32Z ~2026-57084-87 122182 /* */ 1984852 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Administrative divisions Israel.png|thumb|Stjórnsýslueiningar Ísraels]] [[Mynd:Israel districts.png|thumb|Nöfn umdæma Ísraels á ensku.]] '''Umdæmi [[Ísrael]]s''' skiptast í sex meginumdæmi, þekkt á [[hebreska|hebresku]] sem ''mekhozot'' (מְחוֹזוֹת; et. מָחוֹז, ''makhoz'') og á [[arabíska|arabísku]] sem ''mintaqah''. Einnig eru fimmtán undirumdæmi, þekkt sem ''nafot'' (נָפוֹת; et. נָפָה, ''nafa'') og ''qadaa''. Hvert þeirra er skiptist síðan upp í minni landsvæði, þ.e. borgir, sveitarfélög, o.s.frv. == Umdæmin == === Haífa === [[Haífaumdæmi]] (hebreska: מְחוֹז חֵיפָה, ''Mehoz Heifa'') : Höfuðborg: [[Haífa]] : Íbúafjöldi: 1.134.000 (2023)<ref name="cbs1">{{cite web|url=http://www.cbs.gov.il/reader/shnaton/templ_shnaton.html?num_tab=st02_16x&CYear=2015|title=Localities by Population, by District, Sub-District and Type of Locality|publisher=[[Hagstofa Ísraels]]}}</ref> '''Undirumdæmi''' * Haífa * Hadera === Jerúsalem === [[Jerúsalemumdæmi]] (hebreska: מְחוֹז יְרוּשָׁלַיִם, ''Mehoz Yerushalayim'') : Höfuðborg: [[Jerúsalem]] : Íbúafjöldi: 1.245.100 (2023)<ref name="cbs1" /> === Miðumdæmi === [[Miðumdæmi (Ísrael)|Miðumdæmi]] (hebreska: מְחוֹז הַמֶּרְכָּז‎, ''Mehoz HaMerkaz'') : Höfuðborg: [[Ramla]] : Íbúafjöldi: 2.365.000 (2023)<ref name="cbs1" /> '''Undirumdæmi''' * Sharon * Petah Tikva * Ramla * Rehovot === Norðurumdæmi === [[Norðurumdæmi (Ísrael)|Norðurumdæmi]] (hebreska: מְחוֹז הַצָּפוּן, ''Mehoz HaTzafon'') : Höfuðborg: [[Nof HaGalil]] : Íbúafjöldi: 1.527.800 (2023)<ref name="cbs1" /> '''Undirumdæmi''' * Tzfat * Kinneret * Yizre'el * Akko * ''Gólan''{{efn|Ekki viðurkennt af alþjóðasamfélaginu.}} === Suðurumdæmi === [[Suðurumdæmi (Ísrael)|Suðurumdæmi]] (hebreska: מְחוֹז הַדָּרוֹם, ''Mehoz HaDarom'') : Höfuðborg: [[Beersheba]] : Íbúafjöldi: 1.362.500 (2023)<ref name="cbs1" /> '''Undirumdæmi''' * Ashkelon * Be'er Sheva === Tel Avív === [[Tel Avív-umdæmi]] (hebreska: מְחוֹז תֵּל־אָבִיב, ''Mehoz Tel Aviv'') : Höfuðborg: [[Tel Avív]] : Íbúafjöldi: 1.512.400 (2023)<ref name="cbs1" /> === Júdea og Samaría === [[Júdea og Samaría]] (hebreska: אֵזוֹר יְהוּדָה וְשׁוֹמְרוֹן‬, ''Ezor Yehuda VeShomron'') er sérstök stjórnsýslueining sem nær yfir allan [[Vesturbakkinn|Vesturbakkann]]. : Stærsta borg: [[Modi'in Illit]] == Athugasemdir == {{notelist}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Umdæmi Ísraels}} [[Flokkur:Umdæmi Ísraels| ]] 5qaxb8au85cfpd7y0tavqx0fdbhy8ga 0 180607 1984849 1861511 2026-11-02T21:30:26Z Akigka 183 1984849 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|thumb|Málverkið „Lamartine hafnar rauða fánanum“ eftir [[Henri Félix Emmanuel Philippoteaux]].]] '''Febrúarbyltingin í Frakklandi''' (franska: ''Révolution française de 1848'' eða ''Révolution de février'') var óeirðartímabil í Frakklandi sem átti sér stað 22.-24. febrúar [[1848]]. Byltingin steypti konungsstjórn Frakklands ([[Júlíríkið]] svokallaða) af stóli og stofnað var [[annað franska lýðveldið]]. Byltingin er ein sú þekktasta og áhrifamesta í þeirri röð byltinga sem kenndar eru við [[Byltingarárið 1848]].<ref>{{cite book|author1=Haupt, Heinz-Gerhard|author2=Langewiesche, Dieter|year=2008|chapter=The European Revolution of 1848: Its Political and Social Reforms, its Politics of Nationalism, and its Short- and Long-Term Consequences|editor1=Dowe, Dieter|editor2=Haupt, Heinz-Gerhard|editor3=Langewische, Dieter|editor4=Sperber, Jonathan|title=Europe in 1848: Revolution and Reform. Berghahn|pages=1–23|isbn=978-1-57181-164-6}}</ref> Undanfari Febrúarbyltingarinnar var [[veisluherferðin]], röð pólitískra funda sem stóðu frá júlí 1847. Ríkisstjórn [[François Guizot]] bannaði þessa fundi, þar á meðal fund sem átti að fara fram í París 22. febrúar 1848. Þann dag hófust fjölmenn almenn mótmæli i borginni gegn ríkisstjórninni. Eftir tveggja daga götubardaga náði múgurinn yfirhöndinni í borginni. Í kjölfarið sögðu ríkisstjórnin og konungur af sér. [[Loðvík Filippus]] hugðist láta völdin í hendur barnabarns síns, [[Filippus Parísargreifi|Filippusar Parísargreifa]], en mótmælendur beittu þrýstingi á þingmenn fulltrúadeildarinnar og [[Alphonse de Lamartine]] lýsti yfir stofnun lýðveldis 24. febrúar.<ref>{{cite book|author=Wiriath, Paul|year=1911|chapter=France: History|editor=Chisholm, Hugh|title=Encyclopædia Britannica|volume=10|edition=11|publisher=Cambridge University Press|pages=867–869|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911%20Encyclop%C3%A6dia%20Britannica/France/History}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Byltingar]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:1848]] {{stubbur|Frakkland}} 4ux6kjm74i6l3c69dhzgqhi8cs452nx 1984850 1984849 2026-11-02T21:30:42Z Akigka 183 1984850 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Philippoteaux - Lamartine in front of the Town Hall of Paris rejects the red flag.jpg|thumb|Málverkið „Lamartine hafnar rauða fánanum“ eftir [[Henri Félix Emmanuel Philippoteaux]].]] '''Febrúarbyltingin í Frakklandi''' (franska: ''Révolution française de 1848'' eða ''Révolution de février'') var óeirðartímabil í Frakklandi sem átti sér stað 22.-24. febrúar [[1848]]. Byltingin steypti konungsstjórn Frakklands ([[Júlíríkið]] svokallaða) af stóli og stofnað var [[annað franska lýðveldið]]. Byltingin er ein sú þekktasta og áhrifamesta í þeirri röð byltinga sem kenndar eru við [[byltingarárið 1848]].<ref>{{cite book|author1=Haupt, Heinz-Gerhard|author2=Langewiesche, Dieter|year=2008|chapter=The European Revolution of 1848: Its Political and Social Reforms, its Politics of Nationalism, and its Short- and Long-Term Consequences|editor1=Dowe, Dieter|editor2=Haupt, Heinz-Gerhard|editor3=Langewische, Dieter|editor4=Sperber, Jonathan|title=Europe in 1848: Revolution and Reform. Berghahn|pages=1–23|isbn=978-1-57181-164-6}}</ref> Undanfari Febrúarbyltingarinnar var [[veisluherferðin]], röð pólitískra funda sem stóðu frá júlí 1847. Ríkisstjórn [[François Guizot]] bannaði þessa fundi, þar á meðal fund sem átti að fara fram í París 22. febrúar 1848. Þann dag hófust fjölmenn almenn mótmæli i borginni gegn ríkisstjórninni. Eftir tveggja daga götubardaga náði múgurinn yfirhöndinni í borginni. Í kjölfarið sögðu ríkisstjórnin og konungur af sér. [[Loðvík Filippus]] hugðist láta völdin í hendur barnabarns síns, [[Filippus Parísargreifi|Filippusar Parísargreifa]], en mótmælendur beittu þrýstingi á þingmenn fulltrúadeildarinnar og [[Alphonse de Lamartine]] lýsti yfir stofnun lýðveldis 24. febrúar.<ref>{{cite book|author=Wiriath, Paul|year=1911|chapter=France: History|editor=Chisholm, Hugh|title=Encyclopædia Britannica|volume=10|edition=11|publisher=Cambridge University Press|pages=867–869|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911%20Encyclop%C3%A6dia%20Britannica/France/History}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Byltingar]] [[Flokkur:Saga Frakklands]] [[Flokkur:1848]] {{stubbur|Frakkland}} 29bmh41au9s0am30j43kfy93n1hmo5m 0 182681 1984811 1930834 2026-11-02T14:16:13Z LexLuxor05 104571 /* Íslenskar leikraddir[1] */ + more detailed icelandic cast 1984811 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}}{{Infobox film | name = Croods | image = The Croods logo.svg | alt = | caption = | director = {{Plainlist| * [[Chris Sanders]] * [[Kirk DeMicco]] }} | screenplay = {{Plainlist| * Kirk DeMicco * Chris Sanders }} | story = {{Plainlist| * [[John Cleese]]<ref name=VarietyReview>{{cite news|last=Felperin|first=Leslie|title=The Croods|url=https://variety.com/2013/film/reviews/the-croods-1117949263/|access-date=March 8, 2013|newspaper=Variety|date=February 15, 2013|archive-date=March 21, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130321091152/http://variety.com/2013/film/reviews/the-croods-1117949263/|url-status=live}}</ref> * Kirk DeMicco * Chris Sanders }} | producer = {{Plainlist| * [[Kristine Belson]] * [[Jane Hartwell]] }} | starring = {{Plainlist| * [[Nicolas Cage]] * [[Emma Stone]] * [[Ryan Reynolds]] * [[Catherine Keener]] * [[Cloris Leachman]] * [[Clark Duke]] }} | cinematography = [[Roger Deakins]] | editing = {{Plainlist| * Eric Dapkewicz * [[Darren T. Holmes]] }} | music = [[Alan Silvestri]]<ref>{{cite news|url=http://filmmusicreporter.com/2012/05/08/alan-silvestri-to-score-dreamworks-animations-the-croods|title=Alan Silvestri to Score Dreamworks Animation's 'The Croods'|work=FilmMusicReporter.com|date=May 8, 2012|access-date=August 17, 2012|archive-date=January 16, 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116003707/http://filmmusicreporter.com/2012/05/08/alan-silvestri-to-score-dreamworks-animations-the-croods/|url-status=live}}</ref> | studio = [[DreamWorks Animation]] | distributor = [[20th Century Studios|20th Century Fox]] | released = {{GER}} 15. febrúar 2013 (Berlín)<br>{{USA}} 22. mars 2013<br>{{ISL}} 27. mars 2013 | runtime = 98 mínútur<!--Theatrical runtime: 98:30--><ref name="bbfc">{{cite web|title=''THE CROODS'' (U)|url=https://www.bbfc.co.uk/releases/croods-2013-5|archive-url=https://archive.today/20130419203609/http://www.bbfc.co.uk/releases/croods-2013-5|url-status=dead|archive-date=April 19, 2013|work=[[British Board of Film Classification]]|date=February 19, 2013|access-date=February 19, 2013}}</ref> | country = {{Fáni|Bandaríkin}} | language = [[Enska]] | budget = 135–175 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]]<ref name=mojo>{{cite web|title=The Croods|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0481499/|access-date=February 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210209142912/https://www.boxofficemojo.com/title/tt0481499/|archive-date=February 9, 2021|url-status=live|work=Box Office Mojo}}</ref><ref name=profit>{{cite web|last=Fleming|first=Mike Jr.|title=2013 Most Valuable Blockbuster – #6 'Fast & Furious 6′ Vs. #11 'The Croods'; #3 'Despicable Me 2′ Vs. #14 Star Trek Into Darkness'|url=https://deadline.com/2014/03/fast-furious-6-star-trek-into-darkness-despicable-me-2-profit-most-profitable-movies-2013-701690/|website=Deadline Hollywood|access-date=March 22, 2014|date=March 21, 2014|archive-date=March 21, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140321225053/https://www.deadline.com/2014/03/fast-furious-6-star-trek-into-darkness-despicable-me-2-profit-most-profitable-movies-2013/|url-status=live}}</ref> | gross = 587.3 milljónir [[Bandaríkjadalur|USD]]<ref name=mojo /> | framhald = [[Croods: Ný Öld]] }} '''''Croods''''' ([[enska]]: ''The Croods'') er [[Bandaríkin|bandarísk]] [[teiknimynd]] frá árinu [[2013]] sem [[Chris Sanders]] og [[Kirk DeMicco]] leikstýrðu. Í aðalhlutverkum eru [[Nicolas Cage]], [[Emma Stone]], [[Ryan Reynolds]], [[Catherine Keener]], [[Clark Duke]] og [[Cloris Leachman]]. == Leikraddir == {| class="wikitable" |+ !Hlutverk !Ensk talsetning<ref>{{Cite web|url=https://www.behindthevoiceactors.com/movies/The-Croods/|title=The Croods|website=Behind The Voice Actors|language=en-US|access-date=2026-11-02}}</ref> !Íslensk talsetning<ref>{{Cite web|url=https://www.menningarveita.is/?path=goto%5BCroods%20(2013)%5D|title=Menningarveita.is|website=www.menningarveita.is|access-date=2026-11-02}}</ref> |- |Gruggur |[[Nicolas Cage]] |[[Ingvar Eggert Sigurðsson]] |- |Ípa |[[Emma Stone]] |[[Þórunn Erna Clausen]] |- |Gæi |[[Ryan Reynolds]] |[[Sigurður Þór Óskarsson]] |- |Gugga |[[Catherine Keener]] |[[Margrét Vilhjálmsdóttir]] |- |Þöngull |[[Clark Duke]] |[[Guðjón Davíð Karlsson]] |- |Amma |[[Cloris Leachman]] |[[Lísa Pálsdóttir]] |- |Signý |[[Randy Thom]] |[[Birgitta Björk Baldvinsdóttir Aalen]] |- |Beltir | |[[Víðir Guðmundsson]] |} == Tilvísanir == {{Reflist}} == Tenglar == * {{Imdb titill|0481499}} {{stubbur|kvikmynd}} [[Flokkur:Kvikmyndir frumsýndar 2013]] [[Flokkur:Bandarískar teiknimyndir]] [[Flokkur:DreamWorks Animation-kvikmyndir]] [[Flokkur:20th Century Fox-kvikmyndir]] 0g6oadkksldintnod3v74z2tfhfrecw 0 183554 1984863 1974115 2026-11-02T22:12:06Z LexLuxor05 104571 /* Leikstjórn talsetninga og talsetning teiknimynda */ + role 1984863 wikitext text/x-wiki {{Aðgreiningartengill1|Þórhallur Sigurðsson|[[Laddi]]}}{{Leikari | nafn = Þórhallur Sigurðsson | fæðingardagur = [[23. maí]] [[1946]] }} '''''Þórhallur Sigurðsson''''' (fæddur [[23. maí]] [[1946]])<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6772336?iabr=on#page/n22/mode/2up/search/%22%C3%9E%C3%B3rhallur%20Sigur%C3%B0sson%22|title=Morgunblaðið - 118. tölublað (23.05.2016) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2026-01-11}}</ref> er íslenskur leikstjóri og leikari sem hefur sett upp um 70 leiksýningar og leikið meira en 90 hlutverk á ferli sínum (frá 7. mars 1966)<ref>{{Vefheimild|url=https://www.facebook.com/leikhusid/posts/leikstj%C3%B3rinn-og-leikarinn-%C3%BE%C3%B3rhallur-sigur%C3%B0sson-fagnar-50-%C3%A1ra-leiklistarafm%C3%A6li-%C3%AD-/1014785905233715/|titill=Facebook|höfundur=Þjóðleikhúsið|ár=2016}}</ref>. Hann brautskráðist úr Leiklistarskóla Þjóðleikhússins árið 1970 en hafði þá þegar leikið í fimm sýningum leikhússins, meðal annars stórt hlutverk í Fiðlaranum á þakinu og titilhlutverk í Malcolm litla.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2021-06-10-thorhallur-og-hallveig-fa-heidursverdlaun-grimunnar/|title=Þórhallur og Hallveig fá heiðursverðlaun Grímunnar - RÚV.is|date=2021-06-10|website=RÚV|access-date=2026-02-05}}</ref> Hann var fastráðinn við [[Þjóðleikhúsið]] þar sem hann leikstýrði hátt á fimmta tug leiksýninga, þar af mörgum af vinsælustu sýningum leikhússins. Þórhallur starfaði við Þjóðleikhúsið í yfir 50 ár og er sá starfsmaður sem hefur lengstan starfsaldur allra við húsið.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/6755671|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2026-02-05}}</ref> Hann hefur einnig leikstýrt hjá Leikfélagi Reykjavíkur<ref>{{Citation |title=Leikfélag Reykjavíkur |date=2025-06-18 |work=Wikipedia, frjálsa alfræðiritið |url=https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Leikf%C3%A9lag_Reykjav%C3%ADkur&oldid=1920770 |access-date=2026-02-02 |language=is}}</ref>, Leikbrúðulandi, Útvarpsleikhúsinu, Nemendaleikhúsinu og víðar. Sýningarnar Leitin að jólunum (2006) og Gott kvöld (2008) sem hann leikstýrði hlutu báðar [[Gríman – Íslensku sviðslistaverðlaunin|Grímuverðlaun Sviðslistasambands Íslands]] sem barnasýning ársins.<ref>{{Cite web|url=https://leikhusid.is/actors/thorhallur-sigurdsson/|title=Þórhallur Sigurðsson {{!}} Þjóðleikhúsið|language=en-US|access-date=2026-02-02}}</ref> Hann hefur leikstýrt sjónvarpsauglýsingum, talsetningum og talsett margar kvikmyndir síðan á tíunda áratugnum. Þórhallur hlaut heiðursverðlaun Sviðslistasambands Íslands árið 2021 og heiðursmerki [[Hin íslenska fálkaorða|hinnar íslensku fálkaorðu]] fyrir framlag til íslenskrar leiklistar og brautryðjendastarf í barnaleikhúsi þann 17. júní 2024.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20242585816d/sex-tan-saemdir-heidurs-merki-hinnar-is-lensku-falka-ordu|title=Sex­tán sæmdir heiðurs­merki hinnar ís­lensku fálka­orðu - Vísir|last=Ragnarsson|first=Jón Ísak|date=2024-06-17|website=visir.is|language=is|access-date=2026-02-05}}</ref> == Leikstjórn í Þjóðleikhúsinu == {| class="wikitable" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1972 || [https://timarit.is/page/8280930#page/n17/mode/ Hversdagsdraumur og ósigur]|| Birgir Engilberts || |- | 1974 || [https://timarit.is/page/8285224#page/n0/mode/2up Þrymskviða]|| Jón Ásgeirsson || |- | 1974 || [https://timarit.is/page/8285329#page/n1/mode/2up Kaupmaður í Feneyjum]|| W. Shakespeare || |- | 1979 || [https://timarit.is/page/8291250#page/n2/mode/2up Krukkuborg]|| Oddur Björnsson || |- | 1980 || [https://timarit.is/page/3441034#page/n16/mode/2up Væri ég aðeins einn af þessum fáu]|| Jóhann Sigurjónsson || |- | 1981 || [https://timarit.is/page/8292141#page/n1/mode/2up Sölumaður deyr]|| Arthur Miller || |- | 1983 || [https://timarit.is/page/2893341?iabr=on#page/n7/mode/2up/search/Milli%20skinns%20og%20h%C3%B6runds Milli skinns og hörunds]|| Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1984 || [https://timarit.is/page/8293345#page/n0/mode/2up Amma þó]|| Olga Guðrún Árnadóttir || |- | 1986 || [https://timarit.is/page/8294436?iabr=on#page/n1/mode/2up Upphitun]|| Birgir Engilberts || |- | 1986 || Í smásjá || Þórunn Sigurðardóttir || |- | 1987 || Bílaverkstæði Badda || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1989 || Ofviðrið || W. Shakespeare || |- | 1990 || Næturgalinn || H.C. Andersen || |- | 1991 || Kæra Jelena || Ludmila Razumovskaya || |- | 1992 || Emil í Kattholti || Astrid Lindgren || |- | 1992 || Laxness veisla - hátíðardagskrá || Halldór Laxness || |- | 1992 || Straumrof - leiklestur || Halldór Laxness || |- | 1992 || Hafið || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1993 || Ferðalok || Steinunn Jóhannesdóttir || |- | 1994 || Gauragangur || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1995 || Oleanna || David Mamet || |- | 1995 || Þrek og tár || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1996 || Tröllakirkja || Ólafur Gunnarsson / Þórunn Sigurðardóttir || |- | 1997 || Kennarar óskast || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1997 || Meiri gauragangur || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 1998 || Sólveig || Ragnar Arnalds || |- | 1999 || Vér morðingjar || Guðmundur Kamban || |- | 2000 || Blái hnötturinn || Andri Snær Magnason || |- | 2001 || Uppgjör við Pétur Gaut || H. Ibsen / Gunnar Eyjólfsson || |- | 2001 || Vatn lífsins || Benóný Ægisson || |- | 2001 || Syngjandi í rigningunni || Cornden og Green || Aðstoðarleikstjóri |- | 2002 || Jón Oddur og Jón Bjarni || Guðrún Helgadóttir || |- | 2002 || Halti Billi || Martin McDonagh || |- | 2003 || Sólin gleymdi dagsins háttatíma || Skáld heimastjórnartímans || |- | 2003 || Græna landið || Ólafur Haukur Símonarson || |- | 2005 || Koddamaðurinn || Martin McDonagh || |- | 2005 || Leitin að jólunum || Þorvaldur Þorsteinsson || |- | 2006 || Skoppa og Skrítla í leikhúsinu || Hrefna Hallgrímsdóttir og Linda Ásgeirsdóttir || |- | 2007 || Gott kvöld || Áslaug Jónsdóttir || |- | 2008 || Skoppa og Skrítla í söngleik || Hrefna Hallgrímsdóttir og Linda Ásgeirsdóttir || |- | 2008 || Hart í bak || Jökull Jakobsson || |- | 2009 || [https://aslaugjonsdottir.com/meira-um-more-on/sindri-silfurfiskur/ Sindri silfurfiskur]|| Áslaug Jónsdóttir || |- | 2010 || [https://issuu.com/leikhusid/docs/bjart_leikskra_lowres_a Bjart með köflum]|| Ólafur Haukur Símonarson || |- | 2011 || [https://issuu.com/leikhusid/docs/skrimslin_leikskra_web Litla skrímslið og stóra skrímslið]|| Áslaug Jónsdóttir || |- | 2012 || [https://leiklist.is/gamli-maeurinn-og-hafie-frumsynt-i-kulunni/ Gamli maðurinn og hafið]|| Bernd Ogrodnik || |- | 2014 || [https://www.visir.is/g/202053729d/glimrandi-leikhusvel Kuggur og leikhúsvélin]|| Áslaug Jónsdóttir || |- | 2017 || [https://www.facebook.com/watch/?v=1515841531794814 Eniga Meniga]|| Ólafur Haukur Símonarson || |} == Leikstjórn í Leikfélagi Reykjavíkur == {| class="wikitable" ! Ár !! Titill !! Höfundur |- | 1985 || Ástin sigrar || Ólafur Haukur Símonarson |- | 1988 || Sveitasinfónía || Ragnar Arnalds |- | 2009 || Söngvaseiður || Rogers og Hammerstein |- | 2009 || Skoppa og skrítla á tímaflakki || Hrefna Hallgrímsdóttir og Linda Ásgeirsdóttir |- | 2013 || Skoppa og Skrítla í leikhúsinu || Hrefna Hallgrímsdóttir og Linda Ásgeirsdóttir |- | 2013 || Jólahátíð Skoppu og Skrítlu || Hrefna Hallgrímsdóttir og Linda Ásgeirsdóttir |} == Alþýðuleikhúsið == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1981 || Illur fengur || Joe Orton || |- | 1986 || Þrettándakvöld || W. Shakespeare || |- | 1993 || Bensínstöðin || Gildas Bourdet || |} == Leikbrúðuland == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1983 || Þrjár þjóðsögur || || |- | 1983 || Tröllaleikir || Guðrún Helgadóttir o.fl. || |- | 1992 || Bannað að hlæja || Hallveig Thorlacius || |- | 2002 || Prinsessan í hörpunni || Böðvar Guðmundsson || |} == Tíu fingur == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 2000 || Ketils saga flatnefs || Helga Arnalds || |- | 2001 || Leifur heppni || Helga Arnalds || |- | 2002 || Gosi || Helga Arnalds || |- | 2003 || Mjallhvít || Helga Arnalds || |} == Sögusvuntan == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 2005 || Egils saga í nýjum spegli || Hallveig Thorlacius og Þórhallur Sigurðsson || |- | 2013 || Kjartan eða Bolli? || Hallveig Thorlacius || |} == Loftkastalinn == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1999 || Hattur og Fattur - Nú er ég hissa || Ólafur Haukur Símonarson || |} == Kaffileikhúsið == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1996 || Hinar kýrnar || Ingibjörg Hjartardóttir || |} == Norræna húsið á Álandseyjum og Åbo Svenska Teater == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 1999 || Brúðuheimilið || Henrik Ibsen || |} == Möguleikhúsið == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Athugasemd |- | 2007 || Sæmundur fróði || Pétur Eggerts || |} == Sýningar áhugaleikfélaga == {| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" ! Ár !! Titill !! Höfundur !! Leikfélag |- | 1985 || Ástin sigrar || Ólafur Haukur Símonarson || Leikfélag Húsavíkur |- | 1989 || Sveitasinfónía || Ragnar Arnalds || Leikfélag Blönduóss |- | 1978 || Albert á brúnni || Tom Stoppard || Herranótt M.R. |- | 1988 || Góða sálin í Sesúan || Bertolt Brecht || Herranótt M.R. |- | 1971 || Framtíðin býr í eggjunum || Ionesco || Nemendamót V.R. |- | 1982 || Ó hve létt er þitt skóhljóð || || Leiklistarskóli Íslands |} == Leikstjórn talsetninga og talsetning teiknimynda == {| class="wikitable" |+ !Ár !Kvikmynd<ref>{{Cite web|url=https://www.menningarveita.is/?path=goto%5B%C3%9E%C3%B3rhallur%20Sigur%C3%B0sson%5D|title=Menningarveita.is|website=www.menningarveita.is|access-date=2026-08-02}}</ref> !Hlutverk !Athugasemdir |- |'''1986''' |[[Ronja Ræningjadóttir (Kvikmynd)|Ronja Ræningjadóttir]] |Leikstjóri<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1630367?iabr=on#page/n12/mode/1up/search/%22Ronja%20R%C3%A6ningjad%C3%B3ttir%22|title=Morgunblaðið - 71. tölublað (27.03.1986) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2026-01-12}}</ref> | |- |'''1990''' |[[Fuglastríðið í Lumbruskógi]] |Leikstjóri | |- |'''1992''' |[[Tommi og Jenni mála bæinn rauðan]] |Flói og villikettir |Leikstjóri |- |'''1993''' |[[Lína Langsokkur - Á Flakki með Linn]] |Pabbi Tomma og Önnu |Leikstjóri |- |'''1995''' |[[Leynivopnið]] |Leikstjóri<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1840166?iabr=on#page/n20/mode/2up|title=Morgunblaðið - 244. tölublað (26.10.1995) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-11-15}}</ref> | |- |'''1996''' |[[Svanaprinsessan]] |Rogers |Leikstjóri |- |'''1997''' |[[Anastasía (kvikmynd frá 1997)|Anastasía]] |Leikstjóri | |- |'''2000''' |[[Titan A.E.]] |Leikstjóri<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/3005550?iabr=on#page/n4/mode/2up|title=Dagblaðið Vísir - DV - Lífið eftir vinnu (15.09.2000) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-11-15}}</ref> | |- |'''2001''' |[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]] |Tumi | |- |'''2002''' |[[Ísöld (kvikmynd)|Ísöld]] |Lúlli<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/2131124?iabr=on#page/n13/mode/2up|title=Fréttablaðið - 58. tölublað (22.03.2002) - Tímarit.is|website=timarit.is|access-date=2024-11-15}}</ref> |Leikstjóri |- |'''2003''' |[[Pabbi passar!]] |Leikstjóri | |- |'''2004''' |[[Kvikmyndin Grettir]] |Lúðvík |Leikstjóri |- |'''2005''' |[[Vélmenni (kvikmynd)|Vélmenni]] |Tommi |Leikstjóri |- |'''2011''' |[[Bangsímon (kvikmynd)|Bangsímon]] |Bangsímon | |} == Tilvísanir == {{f|1946}} [[Flokkur:Íslenskir leikarar]] [[Flokkur:Íslenskir leikstjórar]] [[Flokkur:Stúdentar úr Menntaskólanum í Reykjavík]] 0orduczr1brhyqy5l1ccbfcg2sg5gru 0 190943 1984827 1962876 2026-11-02T15:12:12Z TKSnaevarr 53243 1984827 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rasmus-Willig-lille2.jpg|thumb|Andlitsmynd]] {{Persóna | nafn = Rasmus Willig | mynd = <!--P18 kan hentes fra Wikidata --> | mynd_stærð = | mynd_texti = <!--P2096 og P585 kan hentes fra Wikidata --> | trú = <!--P140 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | maki = <!--P451 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | vefsíða = <!--P856 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | undirskrift_stærð = }} '''Rasmus Willig''' (fæddur [[7. júlí]] [[1973]] ) er danskur [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] og fyrrverandi framkvæmdastjóri samfélagsábyrgðar hjá líftæknifyrirtækinu Gubra. Hann hefur skrifað margar bækur um loftslags- og líffræðilegan fjölbreytileikakreppuna, er meðstofnandi og leiðtogi Andelsgaarde-samtakanna og einn af arkitektunum á bak við "gagnrýniskóla" Politiken. Rasmus Willig er skólastjóri [https://da.wikipedia.org/w/index.php?title=Suhrs_H%C3%B8jskole&oldid=11952413&#x20;. Suhrs Højskole] . Hann hefur stundað rannsóknir við [[:da:Roskilde_Universitet|Roskilde Universitet]] og hefur skrifað og ritstýrt nokkrum bókum um nútíma atvinnulíf, samfélagsgagnrýni og kenningu [[:da:Axel_Honneth|Axel Honneths]] um viðurkenningu. Bók hans, ''Kritikkens U-vending'' (2013), lýsir því hvernig gagnrýni hefur breyst í dag og hvernig hún er sérstaklega sjálfsgagnrýnin. Bókin greinir einnig hvernig ytri gagnrýni er tekin í sundur í atvinnulífinu með því að skila henni til sendanda síns. Bókin ''Umyndighedrelse (2012)'' lýsir því hvernig hægt er að taka gagnrýna menningu smám saman í sundur með svokölluðum „ómynduggerðarferlum“ == Bakgrunnur í Frankfurtskólanum == Bakgrunnur námsgöngu Rasmus Willigs er að finna í svokölluðum [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskóla]], þar sem hann var kenndur af honum. [[:en:Axel_Honneth#External_links|Axel Honneth]], en Willig átti þátt í að kynna viðurkenningarkenningu hans í Danmörku. En á nokkrum mikilvægum atriðum er Rasmus Willig ólíkur arfi sínum frá Frankfurt-skólanum. Þótt Honneth vilji þróa umfangsmikla kenningu um gott samfélag, telur Willig að slíkar kenningar geti verið misnotaðar í gagnstæða átt, til dæmis nota stjórnunarfræðirit svokallaða „viðurkennandi forystu“ til að brjóta niður gagnrýni. Þótt [[Jürgen Habermas]] hafi „yfirráðalausa samræður“ í kenningu sinni um lýðræði, telur Willig að slík áhersla hafi í för með sér þá hættu að aðeins samþykkja uppbyggilega gagnrýni, en draga úr neikvæðri gagnrýni í hreina „hörku“. Willig telur í staðinn að það sem talist getur gagnrýnin samskipti milli fólks verði að vera aukið og að raunverulegt lýðræði verði einnig að geta tekið óyrt gagnrýni alvarlega. Í stað efnislegrar kenningar um gott samfélag leggur Willig því til að þróa þurfi ferlisfræðilega kenningu þar sem hugtakið gagnrýni og skilyrði hennar sjálfs eru í brennidepli. == Gagnrýnin kenning == Lykilspurning Willigs snýr að forsendum gagnrýninnar. Samkvæmt honum einkennist gott samfélag af því að þar séu öllum tryggð skilyrði til virkrar þátttöku í samfélagslegri gagnrýni. Þetta snýst ekki einfaldlega um að þróa réttar formlegar aðstæður, til dæmis með lögum um tjáningarfrelsi, þar sem langstærstur hluti daglegrar notkunar gagnrýni er stjórnaður af ríkjandi menningu og viðmiðum hennar. Ef vinnustaður ríkir menning þar sem ótti við að gagnrýna stjórnendur ríkir, getur það af sjálfu sér viðhaldið þögn, án þess að réttindi eða lög komi nokkurn tíma til greina. Spurningin um ástand gagnrýni er því raunvísindaleg spurning, sem Willig hefur byrjað að svara með röð viðtala við kennara um ástand gagnrýni á vinnustöðum þeirra. Hugtakið gagnrýni er oft þrengt við neikvæða dóma eða menningarskrif, en Rasmus Willig setur það í víðara samhengi. Samkvæmt honum getur gagnrýni birst með margvíslegum hætti, svo sem í hversdagslegum athugasemdum, kaldhæðni eða stöðluðu mati þar sem einstaklingurinn fer að gagnrýna sjálfan sig út frá gefnum forsendum. Þannig nær gagnrýni yfir allt frá almennri vinnustaðamenningu til hins persónulega sviðs, þar sem sjálfsgagnrýni er oft áberandi. Vörn Willigs fyrir gagnrýni er ekki vörn fyrir neina tiltekna gagnrýni, heldur vörn fyrir þá hugmynd að hvaða form gagnrýni sem er eigi rétt á að vera til. Hægt er að hækka sig alltaf yfir gagnrýni með því að beita henni á sjálfa sig, en slík hækkuð sjónarstaða er ekki endilega dygð í sjálfri sér. Á hinn bóginn er það dygð að möguleikinn á slíkri sjónarstaðu sé yfirhöfuð til staðar. Hugtakið gagnrýni er í sjálfu sér innantómt formlegt hugtak — hvorki [[Vinstristefna|vinstri-]] né [[Hægristefna|hægrisinnað]]. [[Theodor W. Adorno|Theodor Adorno]] hefur því líkt gagnrýni við [[Flaskepost|flöskuboð]]: óvíst er hver sendandinn er og hver móttakarinn. Auk þess getur gagnrýni alltaf vísað út fyrir sjálfa sig. Tjáning getur verið gagnrýnin að eðli sínu, og ef skilyrðin sem gera hana mögulega eru til staðar, má þá tala um [[Málfrelsi|tjáningarfrelsi]]. Ef tekst að skapa menningu sem uppfyllir þessi skilyrði, má tala um gagnrýna menningu. === Innviðir gagnrýni === Willig hefur skilgreint hvernig gagnrýni er stjórnað sem „mikilvægan innvið“. Til að uppgötva hvar gagnrýni kemur ekki fram, þ.e. þar sem raunverulegt tjáningarfrelsi er bælt niður, er verkefnið að teikna kort af umferðarreglum gagnrýni, t.d. þegar gagnrýni er þvinguð í U-beygju (gagnrýni er snúið aftur að gagnrýnandanum). Frá því að ''Unauthorization'' kom út hafa hann og rannsóknarhópur byrjað að þróa innviði gagnrýni með einföldum myndtáknum, þar sem hvert þeirra sýnir fram á meginhugtak. === Aðferð === Rannsóknir Willigs snúast um hugtakið gagnrýni á tvo vegu: (1) lýsandi félagsfræði gagnrýni, í hefð frönsku pragmatísku viðhorfanna sem [[Luc Boltanski]] og fleiri notuðu, en einnig (2) normatíva gagnrýna félagsfræði, í hefð [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskólans]], sem reynir að lýsa normatívum grunni gagnrýni. Afstaða Willigs hefur gagnrýni sjálfa og möguleika hennar sem normatíva grunn. Gagnrýnin kenning Willigs er málsmeðferðargagnrýni („hin mikilvæga innviði“), byggð á örfélagsfræðilegri raunhyggju (t.d. á raunverulegum ferlum valdeflingar sem koma í veg fyrir gagnrýni). == Menntun og skrár == * Tungumálanemi frá menntaskóla Silkeborg-sýslu (1993) * Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, [[Goethe-háskóli í Frankfurt|Johann Wolfgang Goethe-Universität]] . Institute for Philosophy, [[Frankfurt am Main]] (2000-2001) * Meistaragráða (MSc ) frá [[Álaborgarháskóli|Háskólanum í Álaborg]] (2002) * Formaður Félags félagsfræðinga í Danmörku (2003-2015) * Gestarannsakandi við [[Frankfurtskólinn|Institut für Sozialforschung]], [[Frankfurt am Main]] . Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, Johann Wolfgang Goethe-Universität. Institute for Philosophy, Frankfurt am Main. (2004) * [[Philosophiae Doctor|Doktorsprófessor]] og síðar aðstoðarprófessor við félagsvísinda- og viðskiptafræðideild Háskólans í Roskilde (2006) * Forstöðumaður Rannsóknarmiðstöðvar um tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna og einkaaðila. Háskólinn í Roskilde * [[Lektor|Dósent]] við samfélags- og hnattvæðingardeild Háskólans í Roskilde. * Meðstofnandi www.andelsgaarde.dk * CSR Manager hjá líftæknifyrirtækinu Gubra == Heimildaskrá == * Østergaard, M. og Willig, R. (ritstj.) (2005). ''Félagslegar meinafræði'' . Hans Reitzel. {{ISBN|87-412-0225-2}} * Stampe Lund, H., Petersen, A., Schramm, M., Willig, R. (2006). ''Krafan um viðurkenningu'' . Klim Publishing {{ISBN|978-87-7955-533-4}} * Willig, R. (2007). ''Til varnar gagnrýni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5039-7}} * Hviid Jacobsen, M. & Willig, R. (ritstj.) (2008). ''Viðurkenningarstefna'', Syddansk Universitetsforlag {{ISBN|978-87-7674-225-6}} * Willig, R. (2009). ''Vanhæfni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5308-4}} * Willig, R. (2012). ''Réttarleysi'' . Pétur Lang. (þýðing á ''Réttarleysi'' ) {{ISBN|978-3-03-430846-5}} * Willig, R. (2013). ''U-beygja gagnrýninnar'' . Hans Reitzel {{ISBN|9788741257860}} * Willig, R. (2016). ''Óvopnuð gagnrýni.'' Hans Reitzel * Willig, R. & [[Arne Johan Vetlesen]] ; . (2017) ''Hverju eigum við að svara'' (2018 - á norsku) * Willig, R. & Anders Ejrnæs (2018) Sveigjanleiki. Hans Reitzel * Willig, R. & Anders Blok (2021) Sjálfbæra ríkið. Hans Reitzel * Willig, R. Við vitum það mætavel. (2021) Hans Reitzel == Athugasemdir == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Willig, Rasmus}} [[Flokkur:Danskir félagsfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] erm9tk5h2rlcqh584locmxpzjqt4ukd 1984828 1984827 2026-11-02T15:12:25Z TKSnaevarr 53243 1984828 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Rasmus-Willig-lille2.jpg|thumb|Andlitsmynd]] {{Persóna | nafn = Rasmus Willig | mynd = <!--P18 kan hentes fra Wikidata --> | mynd_stærð = | mynd_texti = <!--P2096 og P585 kan hentes fra Wikidata --> | trú = <!--P140 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | maki = <!--P451 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | vefsíða = <!--P856 kan hentes fra Wikidata ɸ--> | undirskrift_stærð = }} '''Rasmus Willig''' (fæddur [[7. júlí]] [[1973]] ) er danskur [[Félagsfræði|félagsfræðingur]] og fyrrverandi framkvæmdastjóri samfélagsábyrgðar hjá líftæknifyrirtækinu Gubra. Hann hefur skrifað margar bækur um loftslags- og líffræðilegan fjölbreytileikakreppuna, er meðstofnandi og leiðtogi Andelsgaarde-samtakanna og einn af arkitektunum á bak við "gagnrýniskóla" Politiken. Rasmus Willig er skólastjóri [https://da.wikipedia.org/w/index.php?title=Suhrs_H%C3%B8jskole&oldid=11952413&#x20;. Suhrs Højskole]. Hann hefur stundað rannsóknir við [[:da:Roskilde_Universitet|Roskilde Universitet]] og hefur skrifað og ritstýrt nokkrum bókum um nútíma atvinnulíf, samfélagsgagnrýni og kenningu [[:da:Axel_Honneth|Axel Honneths]] um viðurkenningu. Bók hans, ''Kritikkens U-vending'' (2013), lýsir því hvernig gagnrýni hefur breyst í dag og hvernig hún er sérstaklega sjálfsgagnrýnin. Bókin greinir einnig hvernig ytri gagnrýni er tekin í sundur í atvinnulífinu með því að skila henni til sendanda síns. Bókin ''Umyndighedrelse (2012)'' lýsir því hvernig hægt er að taka gagnrýna menningu smám saman í sundur með svokölluðum „ómynduggerðarferlum“ == Bakgrunnur í Frankfurtskólanum == Bakgrunnur námsgöngu Rasmus Willigs er að finna í svokölluðum [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskóla]], þar sem hann var kenndur af honum. [[:en:Axel_Honneth#External_links|Axel Honneth]], en Willig átti þátt í að kynna viðurkenningarkenningu hans í Danmörku. En á nokkrum mikilvægum atriðum er Rasmus Willig ólíkur arfi sínum frá Frankfurt-skólanum. Þótt Honneth vilji þróa umfangsmikla kenningu um gott samfélag, telur Willig að slíkar kenningar geti verið misnotaðar í gagnstæða átt, til dæmis nota stjórnunarfræðirit svokallaða „viðurkennandi forystu“ til að brjóta niður gagnrýni. Þótt [[Jürgen Habermas]] hafi „yfirráðalausa samræður“ í kenningu sinni um lýðræði, telur Willig að slík áhersla hafi í för með sér þá hættu að aðeins samþykkja uppbyggilega gagnrýni, en draga úr neikvæðri gagnrýni í hreina „hörku“. Willig telur í staðinn að það sem talist getur gagnrýnin samskipti milli fólks verði að vera aukið og að raunverulegt lýðræði verði einnig að geta tekið óyrt gagnrýni alvarlega. Í stað efnislegrar kenningar um gott samfélag leggur Willig því til að þróa þurfi ferlisfræðilega kenningu þar sem hugtakið gagnrýni og skilyrði hennar sjálfs eru í brennidepli. == Gagnrýnin kenning == Lykilspurning Willigs snýr að forsendum gagnrýninnar. Samkvæmt honum einkennist gott samfélag af því að þar séu öllum tryggð skilyrði til virkrar þátttöku í samfélagslegri gagnrýni. Þetta snýst ekki einfaldlega um að þróa réttar formlegar aðstæður, til dæmis með lögum um tjáningarfrelsi, þar sem langstærstur hluti daglegrar notkunar gagnrýni er stjórnaður af ríkjandi menningu og viðmiðum hennar. Ef vinnustaður ríkir menning þar sem ótti við að gagnrýna stjórnendur ríkir, getur það af sjálfu sér viðhaldið þögn, án þess að réttindi eða lög komi nokkurn tíma til greina. Spurningin um ástand gagnrýni er því raunvísindaleg spurning, sem Willig hefur byrjað að svara með röð viðtala við kennara um ástand gagnrýni á vinnustöðum þeirra. Hugtakið gagnrýni er oft þrengt við neikvæða dóma eða menningarskrif, en Rasmus Willig setur það í víðara samhengi. Samkvæmt honum getur gagnrýni birst með margvíslegum hætti, svo sem í hversdagslegum athugasemdum, kaldhæðni eða stöðluðu mati þar sem einstaklingurinn fer að gagnrýna sjálfan sig út frá gefnum forsendum. Þannig nær gagnrýni yfir allt frá almennri vinnustaðamenningu til hins persónulega sviðs, þar sem sjálfsgagnrýni er oft áberandi. Vörn Willigs fyrir gagnrýni er ekki vörn fyrir neina tiltekna gagnrýni, heldur vörn fyrir þá hugmynd að hvaða form gagnrýni sem er eigi rétt á að vera til. Hægt er að hækka sig alltaf yfir gagnrýni með því að beita henni á sjálfa sig, en slík hækkuð sjónarstaða er ekki endilega dygð í sjálfri sér. Á hinn bóginn er það dygð að möguleikinn á slíkri sjónarstaðu sé yfirhöfuð til staðar. Hugtakið gagnrýni er í sjálfu sér innantómt formlegt hugtak — hvorki [[Vinstristefna|vinstri-]] né [[Hægristefna|hægrisinnað]]. [[Theodor W. Adorno|Theodor Adorno]] hefur því líkt gagnrýni við [[Flaskepost|flöskuboð]]: óvíst er hver sendandinn er og hver móttakarinn. Auk þess getur gagnrýni alltaf vísað út fyrir sjálfa sig. Tjáning getur verið gagnrýnin að eðli sínu, og ef skilyrðin sem gera hana mögulega eru til staðar, má þá tala um [[Málfrelsi|tjáningarfrelsi]]. Ef tekst að skapa menningu sem uppfyllir þessi skilyrði, má tala um gagnrýna menningu. === Innviðir gagnrýni === Willig hefur skilgreint hvernig gagnrýni er stjórnað sem „mikilvægan innvið“. Til að uppgötva hvar gagnrýni kemur ekki fram, þ.e. þar sem raunverulegt tjáningarfrelsi er bælt niður, er verkefnið að teikna kort af umferðarreglum gagnrýni, t.d. þegar gagnrýni er þvinguð í U-beygju (gagnrýni er snúið aftur að gagnrýnandanum). Frá því að ''Unauthorization'' kom út hafa hann og rannsóknarhópur byrjað að þróa innviði gagnrýni með einföldum myndtáknum, þar sem hvert þeirra sýnir fram á meginhugtak. === Aðferð === Rannsóknir Willigs snúast um hugtakið gagnrýni á tvo vegu: (1) lýsandi félagsfræði gagnrýni, í hefð frönsku pragmatísku viðhorfanna sem [[Luc Boltanski]] og fleiri notuðu, en einnig (2) normatíva gagnrýna félagsfræði, í hefð [[Frankfurtskólinn|Frankfurtskólans]], sem reynir að lýsa normatívum grunni gagnrýni. Afstaða Willigs hefur gagnrýni sjálfa og möguleika hennar sem normatíva grunn. Gagnrýnin kenning Willigs er málsmeðferðargagnrýni („hin mikilvæga innviði“), byggð á örfélagsfræðilegri raunhyggju (t.d. á raunverulegum ferlum valdeflingar sem koma í veg fyrir gagnrýni). == Menntun og skrár == * Tungumálanemi frá menntaskóla Silkeborg-sýslu (1993) * Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, [[Goethe-háskóli í Frankfurt|Johann Wolfgang Goethe-Universität]] . Institute for Philosophy, [[Frankfurt am Main]] (2000-2001) * Meistaragráða (MSc ) frá [[Álaborgarháskóli|Háskólanum í Álaborg]] (2002) * Formaður Félags félagsfræðinga í Danmörku (2003-2015) * Gestarannsakandi við [[Frankfurtskólinn|Institut für Sozialforschung]], [[Frankfurt am Main]] . Þátttakandi í Forschungskolloqqium eftir Axel Honneth, Johann Wolfgang Goethe-Universität. Institute for Philosophy, Frankfurt am Main. (2004) * [[Philosophiae Doctor|Doktorsprófessor]] og síðar aðstoðarprófessor við félagsvísinda- og viðskiptafræðideild Háskólans í Roskilde (2006) * Forstöðumaður Rannsóknarmiðstöðvar um tjáningarfrelsi opinberra starfsmanna og einkaaðila. Háskólinn í Roskilde * [[Lektor|Dósent]] við samfélags- og hnattvæðingardeild Háskólans í Roskilde. * Meðstofnandi www.andelsgaarde.dk * CSR Manager hjá líftæknifyrirtækinu Gubra == Heimildaskrá == * Østergaard, M. og Willig, R. (ritstj.) (2005). ''Félagslegar meinafræði'' . Hans Reitzel. {{ISBN|87-412-0225-2}} * Stampe Lund, H., Petersen, A., Schramm, M., Willig, R. (2006). ''Krafan um viðurkenningu'' . Klim Publishing {{ISBN|978-87-7955-533-4}} * Willig, R. (2007). ''Til varnar gagnrýni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5039-7}} * Hviid Jacobsen, M. & Willig, R. (ritstj.) (2008). ''Viðurkenningarstefna'', Syddansk Universitetsforlag {{ISBN|978-87-7674-225-6}} * Willig, R. (2009). ''Vanhæfni'' . Kaupmannahöfn: Hans Reitzel {{ISBN|978-87-412-5308-4}} * Willig, R. (2012). ''Réttarleysi'' . Pétur Lang. (þýðing á ''Réttarleysi'' ) {{ISBN|978-3-03-430846-5}} * Willig, R. (2013). ''U-beygja gagnrýninnar'' . Hans Reitzel {{ISBN|9788741257860}} * Willig, R. (2016). ''Óvopnuð gagnrýni.'' Hans Reitzel * Willig, R. & [[Arne Johan Vetlesen]] ; . (2017) ''Hverju eigum við að svara'' (2018 - á norsku) * Willig, R. & Anders Ejrnæs (2018) Sveigjanleiki. Hans Reitzel * Willig, R. & Anders Blok (2021) Sjálfbæra ríkið. Hans Reitzel * Willig, R. Við vitum það mætavel. (2021) Hans Reitzel == Athugasemdir == {{Reflist}} {{DEFAULTSORT:Willig, Rasmus}} [[Flokkur:Danskir félagsfræðingar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1973]] l4lz92b2nw1sfgubvqfmmb5gm2cqyqx 14 193349 1984804 2026-11-02T12:38:06Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Stofnað á 14. öld]] [[Flokkur:1353]]“ 1984804 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Stofnað á 14. öld]] [[Flokkur:1353]] bczwh2nbgmoy4w1lw5z35jxo5b6hqj5 2 193350 1984812 2026-11-02T14:30:30Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Bjó til síðu með „== Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til [[þróunarhagfræði]], en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Shor...“ 1984812 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til [[þróunarhagfræði]], en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == === Uppvöxtur og nám í Evrópu === Albert O. Hirschman fæddist í [[Berlín]] árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í [[Þýskalandi]]. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í [[París]]. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. === Stríðsár og flutningur til Bandaríkjanna === Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og lýðræðis. == Störf og fræðilegur ferill == === Störf í Bandaríkjunum og Kólumbíu === Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Aldeman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> === Háskólaferill === Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við [[Yale-háskóla]]. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til [[Harvard-háskóla]], þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði == === Ójafn hagvöxtur === Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> === Jafnvægisvöxtur og fjárfestingar === Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnan hagvöxt (e. ''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að framboð og eftirspurn gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschmans um afleidda fjárfestingu (e. ''induced investment''), eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> === Tengsl milli atvinnugreina === Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði tengsl milli atvinnugreina (e. ''linkages''). Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == ''Exit, Voice, and Loyalty'' == Eitt þekktasta framlag Hirschmans til félagsvísinda var hugmyndin um útgöngu (e. ''exit''), rödd (e. ''voice'') og tryggð (e. ''loyalty''), sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði hann hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hann greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, útgöngu og raddar, en tryggð getur haft áhrif á hvort viðbragðið verður fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> === Útganga og rödd === Með útgöngu átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með rödd átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli útgöngu og raddar. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið útgöngu frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. Rödd getur hins vegar orðið mikilvægari þegar erfiðara er að velja útgöngu eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að rödd gæti bæði komið í stað útgöngu og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið útgöngu. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með rödd. Dæmið sýnir hvernig valið á milli útgöngu og raddar getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> === Tryggð === Tryggð hafði einnig áhrif á sambandið milli útgöngu og raddar. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað útgöngu og gefið rödd meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með útgöngu skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með rödd hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við rödd gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == ''The Passions and the Interests'' == Í bókinni ''The Passions and the Interests'', einu áhrifamesta verki Hirschmans, fjallar hann um hugmyndir og siðferðilegar breytingar á 17. og 18. öld sem lögðu grunn að aukinni viðurkenningu [[kapítalismi|kapítalismans]]. Bókin kom út árið 1977. Hirschman skoðar helst hvernig það sem áður var talið vera græðgi eða siðferðislega röng hugsun um að hámarka eigin efnahagslegan hagnað, þróaðist yfir í að vera eðlileg hegðun sem var jafnvel gagnleg fyrir samfélagið.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> === Ástríður og hagsmunir === Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á ástríðum (e. ''passions'') og hagsmunum (e. ''interests''). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð taldir hættulegir fyrir pólitískan stöðugleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Leit að auði og efnahagslegum ávinningi var þá ekki lengur eingöngu talin merki um græðgi, heldur einnig afl sem gæti dregið úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að hagsmunir virkuðu sem mótvægi við ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Hirschman sýndi þannig fram á að [[kapítalismi]] var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux commerce'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Hirschmans náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í [[stjórnmálafræði]], [[félagsfræði]] og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice, and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (útganga), reynt að hafa áhrif innan þeirra (rödd) eða sýnt þeim tryggð. Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> ''The Passions and the Interests'' hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt og framvirk og afturvirk tengsl (e. ''forward and backward linkages''). Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tilvísanir == {{reflist}} rbdp94w7u1w842tqvk8mv5hfya29f4x 1984813 1984812 2026-11-02T14:33:40Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984813 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == === Uppvöxtur og nám í Evrópu === Albert O. Hirschman fæddist í [[Berlín]] árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í [[Þýskalandi]]. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í [[París]]. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til Bretlands og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til Ítalíu og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. === Stríðsár og flutningur til Bandaríkjanna === Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í Marseille tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til Bandaríkjanna og fara til Berkeley í Kaliforníu. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og [[lýðræði]]s. == Störf og fræðilegur ferill == === Störf í Bandaríkjunum og Kólumbíu === Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í Washington D.C. Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til Kólumbíu, þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> === Háskólaferill === Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í Princeton og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði == === Ójafn hagvöxtur === Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan [[hagvöxt]] (e. ''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> === Jafnvægisvöxtur og fjárfestingar === Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnan hagvöxt (e. ''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að [[framboð]] og [[eftirspurn]] gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschmans um afleidda fjárfestingu (e. ''induced investment''), eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> === Tengsl milli atvinnugreina === Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði tengsl milli atvinnugreina (e. ''linkages''). Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == ''Exit, Voice, and Loyalty'' == Eitt þekktasta framlag Hirschmans til félagsvísinda var hugmyndin um útgöngu (e. ''exit''), rödd (e. ''voice'') og tryggð (e. ''loyalty''), sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði hann hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hann greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, útgöngu og raddar, en tryggð getur haft áhrif á hvort viðbragðið verður fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> === Útganga og rödd === Með útgöngu átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með rödd átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli útgöngu og raddar. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið útgöngu frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. Rödd getur hins vegar orðið mikilvægari þegar erfiðara er að velja útgöngu eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að rödd gæti bæði komið í stað útgöngu og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið útgöngu. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með rödd. Dæmið sýnir hvernig valið á milli útgöngu og raddar getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> === Tryggð === Tryggð hafði einnig áhrif á sambandið milli útgöngu og raddar. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað útgöngu og gefið rödd meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschman voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með útgöngu skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með rödd hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við rödd gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == ''The Passions and the Interests'' == Í bókinni ''The Passions and the Interests'', einu áhrifamesta verki Hirschmans, fjallar hann um hugmyndir og siðferðilegar breytingar á 17. og 18. öld sem lögðu grunn að aukinni viðurkenningu [[kapítalismi|kapítalismans]]. Bókin kom út árið 1977. Hirschman skoðar hvernig leit að eigin efnahagslegum ávinningi, sem áður hafði verið tengd græðgi og siðferðilega vafasamri hegðun, varð smám saman viðurkennd sem eðlileg og jafnvel samfélagslega gagnleg.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> === Ástríður og hagsmunir === Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á ástríðum (e. ''passions'') og hagsmunum (e. ''interests''). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð taldir hættulegir fyrir pólitískan stöðugleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Leit að auði og efnahagslegum ávinningi var þá ekki lengur eingöngu talin merki um græðgi, heldur einnig afl sem gæti dregið úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að hagsmunir virkuðu sem mótvægi við ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Hirschman sýndi þannig fram á að [[kapítalismi]] var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux commerce'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Hirschmans náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í [[stjórnmálafræði]], [[félagsfræði]] og stjórnsýslu. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice, and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (útganga), reynt að hafa áhrif innan þeirra (rödd) eða sýnt þeim tryggð. Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> ''The Passions and the Interests'' hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt og framvirk og afturvirk tengsl (e. ''forward and backward linkages''). Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tilvísanir == {{reflist}} amumm44p7j1f46hz7t1wuhwbz6c7lrf 1984815 1984813 2026-11-02T14:44:01Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984815 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == === Uppvöxtur og nám í Evrópu === Albert O. Hirschman fæddist í [[Berlín]] árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í [[Þýskaland|Þýskalandi]]. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í [[París]]. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til [[Bretland]]s og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til [[Ítalía|Ítalíu]] og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. === Stríðsár og flutningur til Bandaríkjanna === Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í [[Marseille]] tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og fara til [[Berkeley]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og [[lýðræði]]s. == Störf og fræðilegur ferill == === Störf í Bandaríkjunum og Kólumbíu === Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í [[Washington, D.C.]] Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til [[Kólumbía|Kólumbíu]], þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> === Háskólaferill === Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í [[Princeton]] og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði == === Ójafn hagvöxtur === Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan [[hagvöxt]] (e. ''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> === Jafnvægisvöxtur og fjárfestingar === Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnan hagvöxt (e. ''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að [[framboð]] og [[eftirspurn]] gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschmans um afleidda fjárfestingu (e. ''induced investment''), eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> === Tengsl milli atvinnugreina === Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði tengsl milli atvinnugreina (e. ''linkages''). Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == ''Exit, Voice, and Loyalty'' == Eitt þekktasta framlag Hirschmans til félagsvísinda var hugmyndin um útgöngu (e. ''exit''), rödd (e. ''voice'') og tryggð (e. ''loyalty''), sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði hann hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hann greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, útgöngu og raddar, en tryggð getur haft áhrif á hvort viðbragðið verður fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> === Útganga og rödd === Með útgöngu átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með rödd átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli útgöngu og raddar. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið útgöngu frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. Rödd getur hins vegar orðið mikilvægari þegar erfiðara er að velja útgöngu eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að rödd gæti bæði komið í stað útgöngu og virkað samhliða því.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið útgöngu. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með rödd. Dæmið sýnir hvernig valið á milli útgöngu og raddar getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> === Tryggð === Tryggð hafði einnig áhrif á sambandið milli útgöngu og raddar. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað útgöngu og gefið rödd meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschmans voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með útgöngu skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með rödd hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við rödd gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == ''The Passions and the Interests'' == Í bókinni ''The Passions and the Interests'', einu áhrifamesta verki Hirschmans, fjallar hann um hugmyndir og siðferðilegar breytingar á 17. og 18. öld sem lögðu grunn að aukinni viðurkenningu [[kapítalismi|kapítalismans]]. Bókin kom út árið 1977. Hirschman skoðar hvernig leit að eigin efnahagslegum ávinningi, sem áður hafði verið tengd græðgi og siðferðilega vafasamri hegðun, varð smám saman viðurkennd sem eðlileg og jafnvel samfélagslega gagnleg.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> === Ástríður og hagsmunir === Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á ástríðum (e. ''passions'') og hagsmunum (e. ''interests''). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð taldir hættulegir fyrir pólitískan stöðugleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Leit að auði og efnahagslegum ávinningi var þá ekki lengur eingöngu talin merki um græðgi, heldur einnig afl sem gæti dregið úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að hagsmunir virkuðu sem mótvægi við ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Hirschman sýndi þannig fram á að [[kapítalismi]] var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux commerce'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Hirschmans náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í [[stjórnmálafræði]], [[félagsfræði]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice, and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (útganga), reynt að hafa áhrif innan þeirra (rödd) eða sýnt þeim tryggð. Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> ''The Passions and the Interests'' hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt og framvirk og afturvirk tengsl (e. ''forward and backward linkages''). Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tilvísanir == {{reflist}} nack1c0dnyvma8nsg74dxyc4r42fx69 1984816 1984815 2026-11-02T14:46:01Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984816 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == === Uppvöxtur og nám í Evrópu === Albert O. Hirschman fæddist í [[Berlín]] árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í [[Þýskaland|Þýskalandi]]. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í [[París]]. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og Sorbonne á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til [[Bretland]]s og stundaði nám við London School of Economics á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til [[Ítalía|Ítalíu]] og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. === Stríðsár og flutningur til Bandaríkjanna === Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í [[Marseille]] tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og fara til [[Berkeley]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og [[lýðræði]]s. == Störf og fræðilegur ferill == === Störf í Bandaríkjunum og Kólumbíu === Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá bandaríska seðlabankanum, Federal Reserve Board, í [[Washington, D.C.]] Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til [[Kólumbía|Kólumbíu]], þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> === Háskólaferill === Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við Yale-háskóla. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við Columbia-háskóla. Árið 1964 fór Hirschman til Harvard-háskóla, þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í [[Princeton]] og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði == === Ójafn hagvöxtur === Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> === Jafnvægisvöxtur og fjárfestingar === Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnan hagvöxt (e. ''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að [[framboð]] og [[eftirspurn]] gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschmans um afleidda fjárfestingu (e. ''induced investment''), eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> === Tengsl milli atvinnugreina === Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði tengsl milli atvinnugreina (e. ''linkages''). Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == ''Exit, Voice, and Loyalty'' == Eitt þekktasta framlag Hirschmans til félagsvísinda var hugmyndin um útgöngu (e. ''exit''), rödd (e. ''voice'') og tryggð (e. ''loyalty''), sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði hann hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hann greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, útgöngu og raddar, en tryggð getur haft áhrif á hvort viðbragðið verður fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> === Útganga og rödd === Með útgöngu átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með rödd átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli útgöngu og raddar. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið útgöngu frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. Rödd getur hins vegar orðið mikilvægari þegar erfiðara er að velja útgöngu eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að rödd gæti bæði komið í stað útgöngu og virkað samhliða henni.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið útgöngu. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með rödd. Dæmið sýnir hvernig valið á milli útgöngu og raddar getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> === Tryggð === Tryggð hafði einnig áhrif á sambandið milli útgöngu og raddar. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað útgöngu og gefið rödd meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschmans voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með útgöngu skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með rödd hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við rödd gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == ''The Passions and the Interests'' == Í bókinni ''The Passions and the Interests'', einu áhrifamesta verki Hirschmans, fjallar hann um hugmyndir og siðferðilegar breytingar á 17. og 18. öld sem lögðu grunn að aukinni viðurkenningu [[kapítalismi|kapítalismans]]. Bókin kom út árið 1977. Hirschman skoðar hvernig leit að eigin efnahagslegum ávinningi, sem áður hafði verið tengd græðgi og siðferðilega vafasamri hegðun, varð smám saman viðurkennd sem eðlileg og jafnvel samfélagslega gagnleg.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> === Ástríður og hagsmunir === Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á ástríðum (e. ''passions'') og hagsmunum (e. ''interests''). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð taldir hættulegir fyrir pólitískan stöðugleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Leit að auði og efnahagslegum ávinningi var þá ekki lengur eingöngu talin merki um græðgi, heldur einnig afl sem gæti dregið úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að hagsmunir virkuðu sem mótvægi við ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Hirschman sýndi þannig fram á að [[kapítalismi]] var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux commerce'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Hirschmans náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í [[stjórnmálafræði]], [[félagsfræði]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice, and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (útganga), reynt að hafa áhrif innan þeirra (rödd) eða sýnt þeim tryggð. Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> ''The Passions and the Interests'' hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt og framvirk og afturvirk tengsl (e. ''forward and backward linkages''). Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tilvísanir == {{reflist}} 5y7p2n5m6th422hq36jsox5ftiw042e 1984818 1984816 2026-11-02T14:54:52Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984818 wikitext text/x-wiki == Albert O. Hirschman == Albert O. Hirschman (1915–2012) var þýskfæddur bandarískur [[hagfræðingur]] og félagsvísindamaður. Hann er einkum þekktur fyrir framlag sitt til þróunarhagfræði, en rannsóknir hans náðu einnig til stjórnmála, hugmyndasögu og samfélagsbreytinga.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.ssrc.org/programs/council-initiatives/the-albert-o-hirschman-prize/about-albert-o-hirschman/|titill=Albert O. Hirschman: A Short Biography|höfundur=Jeremy Adelman|útgefandi=Social Science Research Council|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Hirschman var þekktur fyrir að nálgast efnahagsleg og samfélagsleg viðfangsefni frá ólíkum sjónarhornum og verk hans fóru oft út fyrir hefðbundin mörk hagfræðinnar. Meðal þekktustu hugmynda hans er kenningin um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''), sem hafði áhrif á umræðu um efnahagsþróun.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://www.ias.edu/press-releases/albert-o-hirschman-1915%E2%80%932012|titill=Albert O. Hirschman (1915–2012)|útgefandi=Institute for Advanced Study|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2026}}</ref> Meðal helstu verka hans eru ''The Strategy of Economic Development'' (1958), ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977). Verk Hirschmans höfðu áhrif innan fleiri greina félagsvísinda en hagfræðinnar og fjölluðu meðal annars um tengsl efnahagslífs, stjórnmála og samfélags.<ref name=":1" /> == Ævi og menntun == === Uppvöxtur og nám í Evrópu === Albert O. Hirschman fæddist í [[Berlín]] árið 1915 og ólst þar upp á tímum mikilla pólitískra og samfélagslegra breytinga í [[Þýskaland|Þýskalandi]]. Hann hóf háskólanám í Berlín en yfirgaf Þýskaland árið 1933, sama ár og nasistar komust til valda. Faðir hans hafði látist skömmu áður og flutningurinn markaði upphaf að tímabili þar sem Hirschman bjó og stundaði nám í nokkrum Evrópulöndum.<ref name=":0" /> Eftir brottförina frá Þýskalandi hélt Hirschman námi sínu áfram í [[París]]. Þar stundaði hann nám við École des Hautes Études Commerciales og [[Parísarháskóli|Sorbonne]] á árunum 1933–1935. Hann hélt síðan til [[Bretland]]s og stundaði nám við [[London School of Economics]] á árunum 1935–1936. Að því loknu flutti hann til [[Ítalía|Ítalíu]] og lauk doktorsprófi í hagfræði frá Háskólanum í Trieste árið 1938.<ref name=":1" /> Menntun hans fór því fram í nokkrum löndum á tiltölulega stuttu tímabili og áður en hann hóf síðar fræðilegan feril sinn hafði hann kynnst ólíkum evrópskum samfélögum og menntaumhverfum. === Stríðsár og flutningur til Bandaríkjanna === Á þessum árum tók Hirschman einnig virkan þátt í pólitískum átökum í Evrópu. Hann barðist í [[Spænska borgarastyrjöldin|spænsku borgarastyrjöldinni]] og bauð sig síðar fram til þjónustu í franska hernum. Í [[Marseille]] tók hann einnig þátt í að aðstoða flóttafólk sem reyndi að komast undan nasistum.<ref name=":0" /> Fyrstu fullorðinsár hans einkenndust því ekki eingöngu af námi heldur einnig af pólitískum átökum, stríði og miklum flutningum milli landa. Hirschman fékk síðar Rockefeller-styrk sem gerði honum kleift að halda til [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og fara til [[Berkeley]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]]. Þar kynntist hann Sarah, sem síðar varð eiginkona hans.<ref name=":0" /> Eftir dvölina í Berkeley þjónaði Hirschman í bandaríska hernum á árum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]]. Þegar stríðinu lauk settist hann að í Bandaríkjunum og hóf þar feril sinn sem hagfræðingur.<ref name=":0" /> Reynsla Hirschmans á þessum árum var óvenju fjölbreytt. Áður en eiginlegur fræðilegur ferill hans hófst hafði hann stundað nám í nokkrum löndum og upplifað pólitískar og samfélagslegar breytingar í Evrópu af eigin raun. Síðar varð fræðileg vinna hans sömuleiðis fjölbreytt og náði meðal annars til efnahagsþróunar, stjórnmála og [[lýðræði]]s. == Störf og fræðilegur ferill == === Störf í Bandaríkjunum og Kólumbíu === Eftir síðari heimsstyrjöldina hóf Hirschman starfsferil sinn sem hagfræðingur í Bandaríkjunum. Á árunum 1946–1952 starfaði hann hjá [[Seðlabanki Bandaríkjanna|bandaríska seðlabankanum]], Federal Reserve Board, í [[Washington, D.C.]] Þar vann hann meðal annars að rannsóknum á efnahagslegri endurreisn Evrópu eftir stríðið.<ref name=":1" /> Árið 1952 flutti Hirschman til [[Kólumbía|Kólumbíu]], þar sem hann starfaði sem efnahagsráðgjafi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3}}</ref> Dvölin þar hafði mikil áhrif á hugmyndir hans um efnahagsþróun. Í Kólumbíu fékk hann tækifæri til að fylgjast með efnahagslegum aðstæðum og þróunarverkefnum af eigin raun. Reynslan varð mikilvægur grunnur að gagnrýni hans á hefðbundna áætlanagerð í þróunarhagfræði og hafði áhrif á hugmyndirnar sem hann setti síðar fram í ''The Strategy of Economic Development'', sem kom út árið 1958.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.13043/dys.62.1|titill=Observing Colombia: Albert O. Hirschman and the Making of Development Economics|höfundur=Jeremy Adelman|ár=2008|ritverk=Desarrollo y Sociedad|bls=2-3, 11-15}}</ref> === Háskólaferill === Hirschman sneri aftur til Bandaríkjanna árið 1956 og hóf þá akademískan feril sinn við [[Yale-háskóli|Yale-háskóla]]. Þar starfaði hann til ársins 1958, þegar hann tók við stöðu prófessors í alþjóðlegum efnahagstengslum við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]. Árið 1964 fór Hirschman til [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]], þar sem hann varð árið 1967 Lucius N. Littauer-prófessor í stjórnmálahagfræði. Árið 1974 tók hann síðan við prófessorsstöðu í félagsvísindum við Institute for Advanced Study í [[Princeton]] og varð emeritus-prófessor þar árið 1985.<ref name=":1" /> == Framlag til þróunarhagfræði == === Ójafn hagvöxtur === Hirschman lagði mikilvægt framlag til þróunarhagfræðinnar með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt (e. ''unbalanced growth''). Hann setti kenninguna fram í bókinni ''The Strategy of Economic Development'' árið 1958. Í bókinni fjallaði Hirschman um hvernig hægt væri að stuðla að efnahagsþróun í þróunarríkjum. Hann lagði sérstaka áherslu á að hagvöxtur þyrfti ekki að eiga sér stað með jöfnum hætti í öllum hlutum hagkerfisins, heldur gæti ójafnvægi verið mikilvægur hluti af þróunarferlinu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=33}}</ref> === Jafnvægisvöxtur og fjárfestingar === Hirschman gagnrýndi kenninguna um jafnan hagvöxt (e. ''balanced growth''). Samkvæmt þeirri nálgun þurfti að fjárfesta samtímis í nokkrum atvinnugreinum svo að [[framboð]] og [[eftirspurn]] gætu þróast saman. Hirschman taldi þessa nálgun óraunhæfa fyrir þróunarríki, þar sem hún gerði miklar kröfur til getu þeirra til að skipuleggja og samræma umfangsmiklar fjárfestingar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=37}}</ref> Í stað þess lagði Hirschman áherslu á ójafnan hagvöxt. Hann leit á efnahagsþróun sem röð ójafnvægisástanda (e. ''chain of disequilibria''). Hann taldi að vöxtur eða fjárfesting í einum hluta hagkerfisins gæti skapað þrýsting og tækifæri til frekari fjárfestinga annars staðar. Þróun þyrfti ekki að eiga sér stað í öllum atvinnugreinum samtímis. Þess í stað gæti vöxtur borist frá leiðandi atvinnugreinum yfir til annarra hluta hagkerfisins.<ref name=":2">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=38}}</ref> Mikilvægur hluti þessarar nálgunar var hugmynd Hirschmans um afleidda fjárfestingu (e. ''induced investment''), eða fjárfestingu sem verður til sem viðbragð við aðstæðum sem fyrri fjárfestingar hafa skapað. Ójafnvægi gat þannig skapað hvata til nýrra fjárfestinga. Hirschman taldi þessa leið raunhæfari fyrir þróunarríki en að gera ráð fyrir umfangsmiklum og samhæfðum fjárfestingum frá upphafi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi|ár=2016|bls=38-39}}</ref> === Tengsl milli atvinnugreina === Hugmyndin tengdist einnig því sem Hirschman kallaði tengsl milli atvinnugreina (e. ''linkages''). Fjárfesting í einni atvinnugrein gat skapað aukna eftirspurn eftir vörum eða þjónustu frá öðrum atvinnugreinum. Á sama tíma gat aukin framleiðsla skapað ný tækifæri fyrir frekari framleiðslu og fjárfestingar. Þannig gátu fjárfestingar haft áhrif út fyrir þá atvinnugrein þar sem þær áttu sér upphaflega stað og ýtt undir frekari þróun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|bls=44-45|ár=2016|útgefandi=Routledge|höfundur=Davide Gualerzi}}</ref> Samkvæmt þessari nálgun var þróunarferlið því ekki einföld leið frá einu jafnvægi til annars. Hirschman leit frekar á þróun sem ferli þar sem fjárfestingar, ójafnvægi og tengsl milli atvinnugreina gátu skapað hvata til frekari efnahagsbreytinga.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=Development Economics in the Twenty-First Century|höfundur=Davide Gualerzi|útgefandi=Routledge|ár=2016|bls=44-45}}</ref><ref name=":2" /> == ''Exit, Voice, and Loyalty'' == Eitt þekktasta framlag Hirschmans til félagsvísinda var hugmyndin um útgöngu (e. ''exit''), rödd (e. ''voice'') og tryggð (e. ''loyalty''), sem hann setti fram í bókinni ''Exit, Voice, and Loyalty: Responses to Decline in Firms, Organizations, and States'' árið 1970. Þar skoðaði hann hvernig fólk bregst við þegar fyrirtæki, stofnanir eða önnur samtök standa sig verr en áður. Hann greindi á milli tveggja helstu viðbragða við óánægju, útgöngu og raddar, en tryggð getur haft áhrif á hvort viðbragðið verður fyrir valinu.<ref name=":4">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref><ref name=":5">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=471-472}}</ref> === Útganga og rödd === Með útgöngu átti Hirschman við að einstaklingur yfirgæfi fyrirtæki eða stofnun vegna óánægju. Neytandi gæti til dæmis hætt að kaupa vöru frá ákveðnu fyrirtæki og snúið sér annað. Með rödd átti hann hins vegar við að einstaklingurinn reyndi að hafa áhrif á aðstæður og bæta þær í stað þess að fara.<ref name=":5" /> Hirschman lagði mikla áherslu á samspilið milli útgöngu og raddar. Þegar auðvelt er að yfirgefa fyrirtæki eða stofnun getur einstaklingur valið útgöngu frekar en að leggja tíma í að reyna að breyta aðstæðum. Rödd getur hins vegar orðið mikilvægari þegar erfiðara er að velja útgöngu eða þegar einstaklingur telur að hægt sé að hafa áhrif á aðstæður. Hirschman taldi því að rödd gæti bæði komið í stað útgöngu og virkað samhliða henni.<ref name=":6">{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/1475-6765.00522|titill=Exit, Voice and Loyalty: Analytic and Empirical Developments|höfundur=Keith Dowding|höfundur2=Peter John|höfundur3=Thanos Mergoupis|höfundur4=Mark Van Vugt|ár=2000|ritverk=European Journal of Political Research|bls=472-473}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=431,439}}</ref> Hirschman benti einnig á að eðli vandamálsins gæti haft áhrif á viðbrögð fólks. Hann tók meðal annars dæmi af neytendum og matvörum. Ef bragð vöru versnaði gæti neytandi einfaldlega hætt að kaupa hana og valið útgöngu. Ef varan skapaði hins vegar hættu fyrir heilsu neytenda væri líklegra að þeir reyndu að hafa áhrif með rödd. Dæmið sýnir hvernig valið á milli útgöngu og raddar getur verið mismunandi eftir aðstæðum.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=434–435}}</ref> === Tryggð === Tryggð hafði einnig áhrif á sambandið milli útgöngu og raddar. Einstaklingur sem hefur sterk tengsl við fyrirtæki eða stofnun getur verið ólíklegri til að yfirgefa strax þegar vandamál koma upp. Tryggð getur þannig seinkað útgöngu og gefið rödd meira svigrúm, þar sem einstaklingurinn reynir fyrst að hafa áhrif á aðstæður áður en hann ákveður að fara.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=439}}</ref> Hugmyndir Hirschmans voru mikilvægar vegna þess að þær tengdu saman efnahagsleg og pólitísk viðbrögð einstaklinga. Með útgöngu skoðaði hann hvernig fólk getur brugðist við með því að leita annað, en með rödd hvernig það getur reynt að hafa áhrif og stuðla að breytingum. Með þessari nálgun sýndi Hirschman að pólitísk viðbrögð á borð við rödd gætu einnig verið mikilvæg til að skilja efnahagslega hegðun.<ref name=":6" /><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.2307/3349733|titill=‘Exit, Voice, and Loyalty’: Further Reflections and a Survey of Recent Contributions|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=1980|ritverk=The Milbank Memorial Fund Quarterly: Health and Society|bls=430-431}}</ref> == ''The Passions and the Interests'' == Í bókinni ''The Passions and the Interests'', einu áhrifamesta verki Hirschmans, fjallar hann um hugmyndir og siðferðilegar breytingar á 17. og 18. öld sem lögðu grunn að aukinni viðurkenningu [[kapítalismi|kapítalismans]]. Bókin kom út árið 1977. Hirschman skoðar hvernig leit að eigin efnahagslegum ávinningi, sem áður hafði verið tengd græðgi og siðferðilega vafasamri hegðun, varð smám saman viðurkennd sem eðlileg og jafnvel samfélagslega gagnleg.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-7}}</ref> === Ástríður og hagsmunir === Hirschman gerir mikilvægan greinarmun á ástríðum (e. ''passions'') og hagsmunum (e. ''interests''). Áður fyrr voru hvatar eins og metnaður, valdagræðgi, reiði og löngun eftir heiðri og frægð taldir hættulegir fyrir pólitískan stöðugleika. Síðar komu fram hugmyndir um að hægt væri að hemja slíka hvata með öðrum hvötum. Efnahagslegir hvatar voru þá taldir betri, rólegri og fyrirsjáanlegri heldur en aðrar ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|bls=20-56|ár=2013}}</ref> Þetta var mikilvæg breyting í réttlætingu kapítalisma og viðskiptasamfélags. Leit að auði og efnahagslegum ávinningi var þá ekki lengur eingöngu talin merki um græðgi, heldur einnig afl sem gæti dregið úr skaðlegri hegðun. Einstaklingur sem einbeitti sér að viðskiptum og tekjum var talinn haga sér á fyrirsjáanlegri hátt heldur en fólk sem sóttist eftir völdum, frægð eða stríði. Niðurstaðan var sú að hagsmunir virkuðu sem mótvægi við ástríður.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|höfundur=Albert O. Hirschman|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=31-66}}</ref> Hirschman sýndi þannig fram á að [[kapítalismi]] var í upphafi ekki aðeins réttlættur með því að hann skilaði betri hagvexti eða skilvirkni í efnahagsmálum, heldur voru viðskipti talin stuðla að friðsamlegra, stöðuglegra og fyrirsjáanlegra samfélagi. Þetta tengist hugmyndinni um ''doux commerce'' þar sem var talið að viðskipti gætu mildað hegðun fólks.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|höfundur=Albert O. Hirschman|ár=2013|bls=56-63, 70-81}}</ref> == Áhrif og arfleið == Áhrif Hirschmans náðu langt út fyrir hagfræðina og verk hans hafa verið notuð í [[stjórnmálafræði]], [[félagsfræði]] og [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Helstu og þekktustu verk hans eru ''Exit, Voice, and Loyalty'' (1970) og ''The Passions and the Interests'' (1977) en bæði verkin höfðu langvarandi áhrif á samfélagsvísindi.<ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ritverk=Development and Change|bls=1115–1116, 1126–1128}}</ref> Í ''Exit, Voice, and Loyalty'' greindi Hirschman hvernig einstaklingar hegða sér þegar gæði stofnana eða samtaka versna. Þá geta þeir yfirgefið þau (útganga), reynt að hafa áhrif innan þeirra (rödd) eða sýnt þeim tryggð. Þessi hugmynd hefur svo verið notuð til að rannsaka stjórnmálaþátttöku, opinbera þjónustu, fyrirtæki og fólk.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":6" /> ''The Passions and the Interests'' hafði hins vegar meiri áhrif á hugmyndasögu og stjórnmálahagfræði. Þar sýndi Hirschman hvernig viðhorf fólks til kapítalisma og sína eigin hagsmuni breyttust og hvernig hegðun sem var fyrst tengd græðgi fór yfir í að vera talin samfélagslega samþykkt og jafnvel gagnleg. Verkið varð þannig mikilvæg heimild í rannsóknum á uppruna kapítalískrar hugsunar og þróunar á henni.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Passions and the Interests: Political Arguments for Capitalism Before Its Triumph|útgefandi=Princeton University Press|ár=2013|bls=3-6, 31-66|höfundur=Albert O. Hirschman}}</ref><ref>{{Vefheimild|url=https://doi.org/10.1111/dech.12116|titill=Albert O. Hirschman: A ‘Beamish’ Social Scientist for Our Grandchildren|höfundur=Emre Özçelik|ár=2014|ritverk=Development and Change|bls=1127}}</ref> Hirschman hafði einnig mikil áhrif á þróunarhagfræði með hugmyndum sínum um ójafnan hagvöxt og framvirk og afturvirk tengsl (e. ''forward and backward linkages''). Arfleið hans náði því til fleiri fræðigreina, þar sem kenningar hans tengdu saman hagfræði, stjórnmál, félagsfræði og sögu.<ref name=":2" /><ref name=":3" /> == Tilvísanir == {{reflist}} 3qphuv1yozhz5ourrdn44e62ayuic2v 2 193351 1984814 2026-11-02T14:39:55Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 Bjó til síðu með „{{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = [[Brünn]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = [[Kramsach]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = Austurrík...“ 1984814 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = [[Brünn]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = [[Kramsach]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski hagfræðiskólinn|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], [[Henryk Grossman]] }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um [[fjármagn]] og [[vextir|vexti]].<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við [[Háskólinn í Vín|Háskólann í Vín]] á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í Heidelberg, Leipzig og Jena. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og [[Friedrich von Wieser]].<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri stjórnsýslu. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi [[tekjuskatt]].<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði hugmyndir austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248"/> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið [[framleiðni]].<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og [[jaðarnyt]] þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að [[vinnugildiskenning]]u Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} 7tso9oe18ivuu844bji98p9r24fo5bx 1984817 1984814 2026-11-02T14:52:59Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984817 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = [[Brünn]], [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = [[Kramsach]], [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski hagfræðiskólinn|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], [[Henryk Grossman]] }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um [[fjármagn]] og [[vextir|vexti]].<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við [[Háskólinn í Vín|Háskólann í Vín]] á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í [[Heidelberg]], [[Leipzig]] og [[Jena]]. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og [[Friedrich von Wieser]].<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við [[Háskólinn í Innsbruck|Háskólann í Innsbruck]]. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi [[tekjuskatt]].<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði hugmyndir austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248"/> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið [[framleiðni]].<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og [[jaðarnyt]] þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að [[vinnugildiskenning]]u Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} qatkwrll4k7ynx2zjew0g0n3223qsal 1984820 1984817 2026-11-02T15:04:18Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984820 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = 12. febrúar 1851 | fæðingarstaður = Brünn, austurríska keisaradæminu (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = Kramsach, Austurríki-Ungverjalandi | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = Austurríski skólinn | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], Henryk Grossman }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans. Hann byggði á hugmyndum Carls Mengers og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði austurríska keisaradæminu.<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við [[Háskólinn í Vín|Háskólann í Vín]] á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í Heidelberg, Leipzig og Jena. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og Friedrich von Wieser.<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi tekjuskatt.<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði hugmyndir austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248"/> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið framleiðni.<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> Joseph Schumpeter fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda Davids Ricardo. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} kws9umi57sueqkb7jg3go94h4q02530 1984823 1984820 2026-11-02T15:06:50Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984823 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = 12. febrúar 1851 | fæðingarstaður = Brünn, austurríska keisaradæminu (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = Kramsach, Austurríki-Ungverjalandi | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], Henryk Grossman }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski skólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum Carls Mengers og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði austurríska keisaradæminu.<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við Háskólann í Vín á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í Heidelberg, Leipzig og Jena. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og Friedrich von Wieser.<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi tekjuskatt.<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði hugmyndir austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248"/> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið framleiðni.<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> Joseph Schumpeter fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda Davids Ricardo. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} ead8s7lwcjcmq5oa0g0tof9dkhqavxf 1984826 1984823 2026-11-02T15:09:11Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984826 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = Brünn, [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = Kramsach, [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski hagfræðiskólinn|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], Henryk Grossman }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og [[vextir|vexti]].<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Í kenningum sínum lagði Böhm-Bawerk sérstaka áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og á það hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð samanborið við sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann þróaði meðal annars kenningar um tengsl tíma, fjármagns og framleiðslu og setti fram skýringu á því hvers vegna vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk gegndi jafnframt akademískum störfum og opinberum embættum og var meðal annars fjármálaráðherra Austurríkis. Auk framlags síns til fjármagns- og vaxtakenninga varð hann þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við Háskólann í Vín á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í [[Heidelberg]], [[Leipzig]] og [[Jena]]. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Böhm-Bawerk varð síðar einn af helstu fulltrúum austurríska hagfræðiskólans ásamt Menger og Friedrich von Wieser.<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi [[Tekjuskattur|tekjuskatt]].<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði hugmyndir austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="landreth_248"/> Tími gegnir lykilhlutverki í kenningum hans, bæði vegna þess að framleiðsla tekur tíma og vegna þess að einstaklingar geta metið verðmæti í nútíð öðruvísi en sambærileg verðmæti í framtíðinni.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinni aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Lengri framleiðsluferli fela því í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns. Slík framleiðsluferli gætu aukið endanlega framleiðslu.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Dæmið sýnir þannig hvernig notkun fjármagns og lengra framleiðsluferli geta aukið framleiðni.<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Mismunurinn á mati núverandi verðmæta og framtíðarverðmæta var því mikilvægur þáttur í skýringu hans á tilvist vaxta.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Þannig tengdi Böhm-Bawerk skýringu sína á vöxtum bæði við mat einstaklinga á verðmætum í nútíð og framtíð og við framleiðslu yfir lengri tíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni Böhm-Bawerks varð þannig hluti af víðari fræðilegri umræðu um vinnugildiskenningu Marx og samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Böhm-Bawerk hafði veruleg áhrif á þróun austurríska hagfræðiskólans, einkum með kenningum sínum um fjármagn, tíma og vexti. Kenningar hans um tímafrekar og óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval urðu mikilvægur hluti af umræðu austurríska skólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} bz22ie6e6pbqzrl6xrconh8fu7jaypi 1984830 1984826 2026-11-02T15:13:45Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 1984830 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = Brünn, [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = Kramsach, [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski hagfræðiskólinn|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], Henryk Grossman }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og [[vextir|vexti]].<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Hann lagði áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð og framtíð.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann skýrði jafnframt hvernig vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk var einnig fjármálaráðherra Austurríkis og gagnrýndi hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við Háskólann í Vín á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í [[Heidelberg]], [[Leipzig]] og [[Jena]]. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Ásamt Menger og Friedrich von Wieser mótaði hann áfram austurríska hagfræðiskólann.<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi [[Tekjuskattur|tekjuskatt]].<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði fjármagns- og vaxtakenningar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Tími skiptir máli bæði í framleiðslu og mati fólks á verðmætum í nútíð og framtíð.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri og óbeinar framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri en styttri og beinar aðferðir. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Slík ferli fela í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns en geta aukið afköst.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Þannig geta fjárfesting og lengri framleiðslutími aukið framleiðni.<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Þetta mismunandi mat var mikilvægur þáttur í skýringu hans á vöxtum.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu: tímafrekari og óbeinni framleiðsluaðferðir gætu verið afkastameiri.<ref name="sandelin_58"/> Hann tengdi því vexti bæði við tímaval einstaklinga og framleiðslutíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni hans varð hluti af umræðu um samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Kenningar Böhm-Bawerks um óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval höfðu veruleg áhrif á umræður austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} qrkgbbszbgpuf8951562pegpnmgmo6v 1984832 1984830 2026-11-02T15:18:26Z Katrín S. Scheving Thorsteinsson 120444 /* Fjármagnskenning og framleiðslutími */ 1984832 wikitext text/x-wiki {{Hagfræðingur | nafn = Eugen von Böhm-Bawerk | mynd = 1Bawerk.png | myndatexti = Eugen von Böhm-Bawerk | fæðingardagur = [[12. febrúar]] [[1851]] | fæðingarstaður = Brünn, [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]] (nú [[Brno]], [[Tékkland]]i) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1914|8|27|1851|2|12}} | dauðastaður = Kramsach, [[Austurríki-Ungverjaland]]i | þjóðerni = [[Austurríki|Austurrískur]] | starf = Hagfræðingur, prófessor og fjármálaráðherra | hagfræðistefna = [[Austurríski hagfræðiskólinn|Austurríski skólinn]] | áhrifavaldar = [[Carl Menger]] | hafði_áhrif_á = [[Joseph Schumpeter]], [[Ludwig von Mises]], Henryk Grossman }} Eugen von Böhm-Bawerk (1851–1914) var austurrískur hagfræðingur og einn af helstu fulltrúum [[Austurríski hagfræðiskólinn|austurríska hagfræðiskólans]]. Hann byggði á hugmyndum [[Carl Menger|Carls Mengers]] og er einkum þekktur fyrir framlag sitt til kenninga um fjármagn og [[vextir|vexti]].<ref name="landreth_248">Harry Landreth og David C. Colander (2002). ''History of Economic Thought'', 4. útg. Boston: Houghton Mifflin, bls. 248.</ref> Hann lagði áherslu á hlutverk tíma í framleiðslu og hvernig einstaklingar meta verðmæti í nútíð og framtíð.<ref name="horwitz_274_275">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–275.</ref><ref name="sandelin_58_59">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58–59.</ref> Hann skýrði jafnframt hvernig vextir myndast.<ref name="horwitz_274_275"/><ref name="sandelin_58_59"/> Böhm-Bawerk var einnig fjármálaráðherra Austurríkis og gagnrýndi hagfræðikenningar [[Karl Marx|Karls Marx]]. == Ævi og menntun == Böhm-Bawerk fæddist 12. febrúar 1851 í [[Brno|Brünn]] í Mæri, sem þá tilheyrði [[Austurríska keisaradæmið|austurríska keisaradæminu]].<ref name="uni">Universität Wien. „Eugen Böhm Ritter von Bawerk, o. Univ.-Prof. Dr.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien''. [https://geschichte.univie.ac.at/de/personen/eugen-bohm-ritter-von-bawerk-prof-dr Vefsíða].</ref> Hann stundaði nám í lögfræði og stjórnsýslufræðum við Háskólann í Vín á árunum 1868–1872. Að námi loknu hóf hann störf við fjármálastjórn Neðra-Austurríkis og lauk doktorsprófi í lögfræði frá Háskólanum í Vín árið 1875.<ref name="limbeck">Christoph Limbeck-Lilienau og Dieter Schweizer (2021). „Von der Kapitaltheorie zur Einkommenssteuer.“ ''650 plus – Geschichte der Universität Wien'', Universität Wien. [https://geschichte.univie.ac.at/de/artikel/von-der-kapitaltheorie-zur-einkommenssteuer Vefsíða].</ref> Að loknu doktorsprófi hélt Böhm-Bawerk áfram námi og rannsóknum við háskólana í [[Heidelberg]], [[Leipzig]] og [[Jena]]. Þar kynnti hann sér meðal annars stjórnmálahagfræði og félagsvísindi.<ref name="limbeck"/> Á þessum tíma kynntist hann hugmyndum Carls Mengers, sem urðu mikilvægur grundvöllur að síðari hagfræðikenningum hans. Ásamt Menger og Friedrich von Wieser mótaði hann áfram austurríska hagfræðiskólann.<ref name="landreth_248"/> Böhm-Bawerk og Wieser voru nánir vinir og urðu síðar mágar. Báðir byggðu áfram á hugmyndum Mengers og gegndu mikilvægu hlutverki í þróun annarrar kynslóðar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Árið 1880 öðlaðist Böhm-Bawerk kennsluréttindi á háskólastigi í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, sem markaði upphaf akademísks starfsferils hans.<ref name="uni"/> == Störf og opinber ferill == Böhm-Bawerk starfaði bæði innan háskólasamfélagsins og í opinberri [[stjórnsýsla|stjórnsýslu]]. Árið 1881 hóf hann kennslu við Háskólann í Innsbruck. Þar varð hann prófessor árið 1884 og starfaði til ársins 1889. Á þessum árum þróaði hann jafnframt hugmyndir sínar um fjármagn og vexti og vann að verkinu ''Kapital und Kapitalzins'', sem varð eitt helsta verk hans.<ref name="limbeck"/> Árið 1889 yfirgaf Böhm-Bawerk háskólastarfið og hóf störf í austurríska fjármálaráðuneytinu. Þar tók hann meðal annars þátt í undirbúningi umbóta á beinum sköttum. Hann gegndi síðar embætti fjármálaráðherra þrisvar sinnum, fyrst árið 1895, síðan á árunum 1897–1898 og loks frá 1900 til 1904.<ref name="limbeck"/> Í störfum sínum í ríkisfjármálum lagði hann áherslu á jafnvægi í ríkisfjármálum og kom að undirbúningi skattbreytinga sem meðal annars fólu í sér stighækkandi [[Tekjuskattur|tekjuskatt]].<ref name="limbeck"/> Árið 1904 lét Böhm-Bawerk af embætti fjármálaráðherra og sneri aftur til fræðistarfa. Hann tók þá við prófessorsstöðu í stjórnmálahagfræði við Háskólann í Vín, þar sem hann kenndi til dauðadags árið 1914.<ref name="uni"/> Á síðari hluta starfsferils síns gegndi hann jafnframt áberandi hlutverki innan austurrísks fræðasamfélags og var forseti austurrísku vísindaakademíunnar frá 1911 til 1914.<ref name="akademie">Österreichische Akademie der Wissenschaften. „Eugen von Böhm-Bawerk.“ ''175 Jahre Österreichische Akademie der Wissenschaften''. [https://www.oeaw.ac.at/175-jahre/personen/tafel Vefsíða].</ref> == Hagfræðikenningar og framlag == Böhm-Bawerk þróaði fjármagns- og vaxtakenningar austurríska hagfræðiskólans.<ref name="landreth_248"/> Tími skiptir máli bæði í framleiðslu og mati fólks á verðmætum í nútíð og framtíð.<ref name="sandelin_58_59"/> === Fjármagnskenning og framleiðslutími === Mikilvægur þáttur í fjármagnskenningu Böhm-Bawerks var sú hugmynd að lengri framleiðsluferli sem byggjast á óbeinum framleiðsluaðferðum gætu verið afkastameiri en styttri og beinni framleiðsluferli. Með óbeinum framleiðsluaðferðum er átt við að tíma og auðlindum sé fyrst varið í að framleiða tæki eða önnur aðföng sem síðan eru notuð við framleiðslu endanlegra gæða. Slík ferli fela í sér fleiri framleiðslustig og meiri notkun fjármagns en geta aukið afköst.<ref name="horwitz_274_275"/> Einfalt dæmi um þessa hugmynd eru fiskveiðar. Í stað þess að reyna að veiða fisk strax með höndunum getur einstaklingur fyrst varið tíma í að útbúa veiðistöng eða net. Framleiðsla veiðitækisins seinkar neyslu í upphafi en getur aukið afköst síðar. Þannig geta fjárfesting og lengri framleiðslutími aukið framleiðni.<ref name="sandelin_58">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 58.</ref> Böhm-Bawerk reyndi einnig að setja fram mælikvarða á lengd framleiðsluferlisins með hugtakinu „meðalframleiðslutími“. Hugtakið sætti þó gagnrýni, meðal annars vegna erfiðleika við að ákvarða lengd framleiðsluferlis og hvernig vega ætti mismunandi aðföng innan þess.<ref name="horwitz_275_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 275–276.</ref> === Vaxtakenning og tímaval === Vaxtakenning Böhm-Bawerks tengdist fjármagnskenningu hans náið. Hann taldi að núverandi verðmæti væru að jafnaði metin meira en sambærileg verðmæti sem yrðu aðeins tiltæk í framtíðinni. Þetta mismunandi mat var mikilvægur þáttur í skýringu hans á vöxtum.<ref name="sandelin_58"/> Böhm-Bawerk nefndi þrjár meginástæður fyrir þessum mun. Í fyrsta lagi gæti fólk vænst þess að hafa meira af verðmætum til ráðstöfunar í framtíðinni og jaðarnyt þeirra því orðið minna. Í öðru lagi taldi hann að fólk legði almennt minna vægi á þarfir og ánægju í framtíðinni en í nútíð. Í þriðja lagi tengdi hann muninn við framleiðslu, þar sem tímafrekari og óbeinar framleiðsluaðferðir gætu skilað meiri afköstum.<ref name="sandelin_58"/> Hann tengdi því vexti bæði við tímaval einstaklinga og framleiðslutíma.<ref name="sandelin_58_59"/> == Gagnrýni á Karl Marx == Böhm-Bawerk er einnig þekktur fyrir gagnrýni sína á hagfræðikenningar Karls Marx. Gagnrýni hans beindist einkum að vinnugildiskenningu Marx og tengslum hennar við kenningar hans um verð, hagnað og arðrán. Samkvæmt Marx réðst verðmæti vöru af þeim vinnutíma sem þurfti til að framleiða hana. Marx hélt því jafnframt fram að vinnuafl gæti skapað meira verðmæti en sem næmi launum verkafólks. Þessi mismunur myndaði það sem Marx nefndi umframvirði og var grundvöllur kenningar hans um arðrán verkafólks.<ref name="sandelin_33_35">Bo Sandelin, Hans-Michael Trautwein og Richard Wundrak (2014). ''A Short History of Economic Thought'', 3. útg. Abingdon og New York: Routledge, bls. 33–35.</ref> Gagnrýni Böhm-Bawerks beindist meðal annars að sambandi fyrsta og þriðja bindis ''Das Kapital''. Hann taldi að ósamræmi væri á milli vinnugildiskenningarinnar sem sett var fram í fyrsta bindinu og skýringar Marx á verði og hagnaði í þriðja bindinu. Að mati Böhm-Bawerks hafði Marx ekki sýnt með fullnægjandi hætti hvernig verðmæti, sem samkvæmt vinnugildiskenningunni byggðist á vinnu, samræmdist verði og hagnaðarhlutföllum í raunverulegum viðskiptum.<ref name="schumpeter_597_598">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 597–598.</ref> [[Joseph Schumpeter]] fjallaði síðar um þessa gagnrýni og taldi að Böhm-Bawerk hefði túlkað gildiskenningu Marx um of í anda [[David Ricardo|Davids Ricardo]]. Að mati Schumpeters leiddi sú túlkun til þess að Böhm-Bawerk næði ekki að fullu utan um samband verðmætis og verðs í kenningu Marx. Schumpeter taldi þó ekki að það gerði öll gagnrýnisatriði Böhm-Bawerks ógild.<ref name="schumpeter_597_598"/> Gagnrýni hans varð hluti af umræðu um samband verðmætis, verðs og hagnaðar. == Áhrif og arfleifð == Kenningar Böhm-Bawerks um óbeinar framleiðsluaðferðir og tímaval höfðu veruleg áhrif á umræður austurríska hagfræðiskólans um fjármagn og vexti.<ref name="horwitz_274_276">Steven Horwitz (2003). „The Austrian Marginalists: Menger, Böhm-Bawerk, and Wieser.“ Í Warren J. Samuels, Jeff E. Biddle og John B. Davis (ritstj.), ''A Companion to the History of Economic Thought''. Oxford: Blackwell Publishing, bls. 274–276.</ref> Joseph Schumpeter taldi framlag Böhm-Bawerks til vaxtakenninga sérstaklega mikilvægt. Í umfjöllun sinni um kenningu hans lagði Schumpeter áherslu á þá hugmynd að vextir tengdust skiptum á milli verðmæta í nútíð og framtíð og að núverandi verðmæti hefðu að jafnaði yfirverð gagnvart framtíðarverðmætum. Kenning Böhm-Bawerks varð jafnframt mikilvægur útgangspunktur fyrir síðari umræður um eðli vaxta, þar á meðal hjá hagfræðingum sem gagnrýndu einstaka þætti hennar.<ref name="schumpeter_928_929">Joseph A. Schumpeter (1954). ''History of Economic Analysis''. New York: Oxford University Press, bls. 928–929.</ref> Ekki urðu þó allir hlutar kenninga Böhm-Bawerks jafn langlífir. Hugmynd hans um „meðalframleiðslutíma“ sætti gagnrýni vegna erfiðleika við að mæla framleiðslutíma og vega saman mismunandi aðföng. Síðari hagfræðingar innan austurríska skólans yfirgáfu því að miklu leyti þann hluta kenningarinnar.<ref name="horwitz_275_276"/> Framlag hans til greiningar á tengslum tíma, fjármagns og vaxta hélt engu að síður áfram að hafa áhrif á þróun austurrískrar hagfræði. == Tilvísanir == {{Reflist}} iz5gso997675tsk97z1w8f12a0bzfv1 0 193352 1984819 2026-11-02T15:00:36Z Berserkur 10188 Bjó til síðu með „[[Mynd:4 AnnekeVanGiersbergen hoge kwaliteit roze jasje Mark Uyl.jpg|thumb|Anneke van Giersbergen.]] '''Anna Maria "Anneke" van Giersbergen''' (fædd [[8. mars]] [[1973]]) er hollensk söng- og tónlistarkona. Hún var meðlimur í framsæknu þungarokkssveitinni [[The Gathering]] frá 1994 til 2007. Síðan hóf hún sólóferil, upphaflega undir nafninu Agua de Annique <ref>[https://www.allmusic.com/artist/anneke-van-giersbergen-mn0000719142 Anneke van Giersberg...“ 1984819 wikitext text/x-wiki [[Mynd:4 AnnekeVanGiersbergen hoge kwaliteit roze jasje Mark Uyl.jpg|thumb|Anneke van Giersbergen.]] '''Anna Maria "Anneke" van Giersbergen''' (fædd [[8. mars]] [[1973]]) er hollensk söng- og tónlistarkona. Hún var meðlimur í framsæknu þungarokkssveitinni [[The Gathering]] frá 1994 til 2007. Síðan hóf hún sólóferil, upphaflega undir nafninu Agua de Annique <ref>[https://www.allmusic.com/artist/anneke-van-giersbergen-mn0000719142 Anneke van Giersbergen - Biography] Allmusic</ref>. Anneke hefur reglulega unnið með tónlistarmönnunum Arjen Anthony Lucassen ([[Ayreon]]) og [[Devin Townsend]] á plötum þeirra. Einnig hefur hún m.a. unnið með íslensku hljómsveitinni [[Árstíðir]] og gaf út plötuna ''Verloren Verleden'' árið 2016 með þeim. ==Tengill== * [http://www.annekevangiersbergen.com/ Heimasíða] ==Tilvísanir== <references/> {{f|1973}} [[Flokkur:Hollenskir tónlistarmenn]] mndm4iaii4hr40q1d6rpzikol4i27ie 1984825 1984819 2026-11-02T15:09:07Z TKSnaevarr 53243 1984825 wikitext text/x-wiki [[Mynd:4 AnnekeVanGiersbergen hoge kwaliteit roze jasje Mark Uyl.jpg|thumb|Anneke van Giersbergen.]] '''Anna Maria „Anneke“ van Giersbergen''' (fædd [[8. mars]] [[1973]]) er hollensk söng- og tónlistarkona. Hún var meðlimur í framsæknu þungarokkssveitinni [[The Gathering]] frá 1994 til 2007. Síðan hóf hún sólóferil, upphaflega undir nafninu Agua de Annique <ref>[https://www.allmusic.com/artist/anneke-van-giersbergen-mn0000719142 Anneke van Giersbergen - Biography] Allmusic</ref>. Anneke hefur reglulega unnið með tónlistarmönnunum Arjen Anthony Lucassen ([[Ayreon]]) og [[Devin Townsend]] á plötum þeirra. Einnig hefur hún m.a. unnið með íslensku hljómsveitinni [[Árstíðir]] og gaf út plötuna ''Verloren Verleden'' árið 2016 með þeim. ==Tengill== * [http://www.annekevangiersbergen.com/ Heimasíða] ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Giersbergen, Anneke Van}} {{f|1973}} [[Flokkur:Hollenskir tónlistarmenn]] hxllicqdh9v1p2eaui2drg2s64vajav 1984839 1984825 2026-11-02T16:27:46Z Berserkur 10188 1984839 wikitext text/x-wiki [[Mynd:4 AnnekeVanGiersbergen hoge kwaliteit roze jasje Mark Uyl.jpg|thumb|Anneke van Giersbergen.]] '''Anna Maria „Anneke“ van Giersbergen''' (fædd [[8. mars]] [[1973]]) er hollensk söng- og tónlistarkona. Hún var meðlimur í framsæknu þungarokkssveitinni [[The Gathering]] frá 1994 til 2007. Síðan hóf hún sólóferil, upphaflega undir nafninu Agua de Annique <ref>[https://www.allmusic.com/artist/anneke-van-giersbergen-mn0000719142 Anneke van Giersbergen - Biography] Allmusic</ref>. Einnig stofnaði hún þungarokkssveitina VUUR með öðrum hollenskum tónlistarmönnum árið 2016<ref>[https://www.allmusic.com/artist/vuur-mn0003661726 Vuur] Allmusic</ref>. Anneke hefur reglulega unnið með tónlistarmönnunum Arjen Anthony Lucassen ([[Ayreon]]) og [[Devin Townsend]] á plötum þeirra. Einnig hefur hún m.a. unnið með íslensku hljómsveitinni [[Árstíðir]] og gaf út plötuna ''Verloren Verleden'' árið 2016 með þeim. Af öðrum tónlistarmönnum sem Giersbergen hefur sungið gestraddir hjá má nefna [[Anathema]], [[Napalm Death]] og [[Amorphis]]. ==Tengill== * [http://www.annekevangiersbergen.com/ Heimasíða] ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Giersbergen, Anneke Van}} {{f|1973}} [[Flokkur:Hollenskir tónlistarmenn]] kk3dwdpcdjv045j6w2buouzm0yy0giy 1984840 1984839 2026-11-02T16:28:16Z Berserkur 10188 1984840 wikitext text/x-wiki [[Mynd:4 AnnekeVanGiersbergen hoge kwaliteit roze jasje Mark Uyl.jpg|thumb|Anneke van Giersbergen.]] '''Anna Maria „Anneke“ van Giersbergen''' (fædd [[8. mars]] [[1973]]) er hollensk söng- og tónlistarkona. Hún var meðlimur í framsæknu þungarokkssveitinni [[The Gathering]] frá 1994 til 2007. Síðan hóf hún sólóferil, upphaflega undir nafninu Agua de Annique <ref>[https://www.allmusic.com/artist/anneke-van-giersbergen-mn0000719142 Anneke van Giersbergen - Biography] Allmusic</ref>. Einnig stofnaði hún þungarokkssveitina VUUR með öðrum hollenskum tónlistarmönnum árið 2016<ref>[https://www.allmusic.com/artist/vuur-mn0003661726 Vuur] Allmusic</ref>. Anneke hefur reglulega unnið með tónlistarmönnunum Arjen Anthony Lucassen ([[Ayreon]]) og [[Devin Townsend]] á plötum þeirra. Einnig hefur hún m.a. unnið með íslensku hljómsveitinni [[Árstíðir]] og gaf út plötuna ''Verloren Verleden'' árið 2016 með þeim. Af öðrum tónlistarmönnum sem Giersbergen hefur sungið gestaraddir hjá má nefna [[Anathema]], [[Napalm Death]] og [[Amorphis]]. ==Tengill== * [http://www.annekevangiersbergen.com/ Heimasíða] ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Giersbergen, Anneke Van}} {{f|1973}} [[Flokkur:Hollenskir tónlistarmenn]] 06cpkr124mjxv2idbrtldvub3mz65hf 0 193353 1984833 2026-11-02T15:22:51Z TKSnaevarr 53243 Tilvísun á [[Franska nýlenduveldið]] 1984833 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Franska nýlenduveldið]] tvftrb1ns7y0kvwqfdg7qim6bdyoh8v 2 193354 1984846 2026-11-02T19:11:25Z RealLysingur 122435 Bjó til síðu með „{{ Sidebar with collapsible lists | class = hlist | name = Condensed matter physics | title = [[Condensed matter physics]] | image = [[file:QuantumPhaseTransition.svg|class=skin-invert-image|frameless]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!-- displays a specific list --> | caption = | content1 = * [[Phase (matter)|Phases]] * [[Phase transition]] * [[Quantum critical point|QCP]] | list2name = States...“ 1984846 wikitext text/x-wiki {{ Sidebar with collapsible lists | class = hlist | name = Condensed matter physics | title = [[Condensed matter physics]] | image = [[file:QuantumPhaseTransition.svg|class=skin-invert-image|frameless]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!-- displays a specific list --> | caption = | content1 = * [[Phase (matter)|Phases]] * [[Phase transition]] * [[Quantum critical point|QCP]] | list2name = States of matter | list2title = [[State of matter|States of matter]] | list2 = * [[Solid]] * [[Liquid]] * [[Gas]] * [[Plasma (physics)|Plasma]] * [[Bose–Einstein condensate]] * [[Bose gas]] * [[Fermionic condensate]] * [[Fermi gas]] * [[Fermi liquid theory|Fermi liquid]] * [[Supersolid]] * [[Superfluidity]] * [[Luttinger liquid]] * [[Time crystal]] | list3name = Phase phenomena | list3title = Phase phenomena | list3 = * [[Order parameter]] * [[Phase transition]] * [[Quantum critical point|QCP]] | list4name = Electronic phases | list4title = Electronic phases | list4 = * [[Electronic band structure]] * [[Plasma (physics)|Plasma]] * [[Insulator (electricity)|Insulator]] * [[Mott insulator]] * [[Semiconductor]] * [[Semimetal]] * [[Electrical conductor|Conductor]] * [[Superconductivity|Superconductor]] * [[Thermoelectric effect|Thermoelectric]] * [[Piezoelectricity|Piezoelectric]] * [[Ferroelectricity|Ferroelectric]] * [[Topological insulator]] * [[Spin gapless semiconductor]] | list5name = Electronic phenomena | list5title = Electronic phenomena | list5 = * [[Quantum Hall effect]] * [[Spin Hall effect]] * [[Kondo effect]] | list6name = Magnetic phases | list6title = Magnetic phases | list6 = * [[diamagnetism|Diamagnet]] * [[superdiamagnetism|Superdiamagnet]] * [[paramagnetism|Paramagnet]] * [[superparamagnetism|Superparamagnet]] * [[ferromagnetism|Ferromagnet]] * [[antiferromagnetism|Antiferromagnet]] * [[metamagnetism|Metamagnet]] * [[Spin glass]] | list7name = Quasiparticles | list7title = [[Quasiparticle]]s | list7 = * [[Phonon]] * [[Exciton]] * [[Plasmon]] * [[Polariton]] * [[Polaron]] * [[Magnon]] * [[Roton]] | list8name = Soft matter | list8title = [[Soft matter]] | list8 = * [[Amorphous solid]] * [[Colloid]] * [[Granular material]] * [[Liquid crystal]] * [[Polymer]] | list9name = Scientists | list9title = Scientists | list9 = * [[Johannes Diderik van der Waals|Van der Waals]] * [[Heike Kamerlingh Onnes|Onnes]] * [[Max von Laue|von Laue]] * [[William Henry Bragg|Bragg]] * [[Peter Debye|Debye]] * [[Felix Bloch|Bloch]] * [[Lars Onsager|Onsager]] * [[Neville Mott|Mott]] * [[Rudolf Peierls|Peierls]] * [[Lev Landau|Landau]] * [[Luttinger]] * [[Philip Warren Anderson|Anderson]] * [[John Hasbrouck Van Vleck|Van Vleck]] * [[John Hubbard (physicist)|Hubbard]] * [[William Bradford Shockley|Shockley]] * [[John Bardeen|Bardeen]] * [[Leon Cooper|Cooper]] * [[John Robert Schrieffer|Schrieffer]] * [[Brian Josephson|Josephson]] * [[Louis Néel]] * [[Leo Esaki|Esaki]] * [[Ivar Giaever|Giaever]] * [[Walter Kohn|Kohn]] * [[Leo Kadanoff|Kadanoff]] * [[Michael Fisher|Fisher]] * [[Kenneth G. Wilson|Wilson]] * [[Klaus von Klitzing|von Klitzing]] * [[Gerd Binnig|Binnig]] * [[Heinrich Rohrer|Rohrer]] * [[Johannes Georg Bednorz|Bednorz]] * [[Karl Alexander Müller|Müller]] * [[Robert B. Laughlin|Laughlin]] * [[Horst Ludwig Störmer|Störmer]] * [[Yang Chen-Ning|Yang]] * [[Daniel C. Tsui|Tsui]] * [[Alexei Alexeyevich Abrikosov|Abrikosov]] * [[Vitaly Lazarevich Ginzburg|Ginzburg]] * [[Anthony James Leggett|Leggett]] * [[Giorgio Parisi|Parisi]] * [[Christof Wetterich|Wetterich]] * [[John Perdew|Perdew]]<!-- [[Contributors to ...|''others'']] --> | belowclass = hlist | belowstyle = background-color: transparent; border-color: #A2B8BF | below = * {{portal-inline|Physics|size=tiny}} * {{category-inline|Condensed matter physics|notext=yes}} }}<noinclude> [[Category:Physics sidebar templates]] </noinclude> krd2135ps8fvem2mb35j4yftwb44g08 1984864 1984846 2026-11-02T22:43:54Z RealLysingur 122435 Íslenskaði efnisyfirlit fyrir þéttefnisfræði 1984864 wikitext text/x-wiki {{ Sidebar | class = hlist | name = Þéttefnisfræði | title = [[Þéttefnisfræði]] | image = [[file:QuantumPhaseTransition.svg|class=skin-invert-image|frameless]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!-- displays a specific list --> | caption = | content1 = '''[[Efnishamur|Efnishamir]]''' * [[Þéttefni | Storka]] * [[Vökvi]] * [[Gas]] * [[Rafgas| Rafgas]] * [[Bose–Einstein þétta]] * [[Bose gas]] * [[Fermieindaþétta]] * [[Fermi gas]] * [[Fermi vökvi]] * [[Ofurstorka]] * [[Ofurstraumefni]] * [[Luttinger straumefni]] * [[Tíma krystall]] '''[[Rafhamir]]''' * [[Rafeindaborðar]] * [[Rafgas]] * [[Einangrari]] * [[Mott einangrari]] * [[Hálfleiðari]] * [[Hálfmálmur]] * [[Leiðari]] * [[ofurleiðni|Ofurleiðari]] * [[Hitarafhrif]] * [[Þrystirafhrif]] * [[Ferrórafsvari]] * [[Grannfræði einangrari]] '''[[Raffyrirbrigði]]''' * [[Skammta Hall hrif]] * [[Spuna Hall hrif]] * [[Kondo hrif]] '''[[Segul hamir]]''' * [[mótseglun|Mótsegull]] * [[ofurmótseglun|Ofurmótsegull]] * [[meðseglun|Meðsegull]] * [[ofurmeðseglun|ofurmeðseglun]] * [[Járnseglun|Járnsegull]] * [[Andjárnseglun|Andjárnsegull]] * [[metamagnetism|Metamagnet]] * [[Spuna gler]] | list7name = Quasiparticles | list7title = [[Quasiparticle]]s | list7 = '''[[Agnarígildi]]''' * [[Hljóðeind]] * [[Örveind]] * [[Rafgasbylgjur]] * [[Ljósskauteind]] * [[Rafskauteind]] * [[Seguleind]] * [[Roton]] '''[[Mjúk efni]] * [[Myndlaus efni]] * [[Örþeita]] * [[Kornótt efni]] * [[Vökvakristallur]] * [[Fjölliða]] | list9name = Scientists | list9title = Scientists | list9 = * [[Johannes Diderik van der Waals|Van der Waals]] * [[Heike Kamerlingh Onnes|Onnes]] * [[Max von Laue|von Laue]] * [[William Henry Bragg|Bragg]] * [[Peter Debye|Debye]] * [[Felix Bloch|Bloch]] * [[Lars Onsager|Onsager]] * [[Neville Mott|Mott]] * [[Rudolf Peierls|Peierls]] * [[Lev Landau|Landau]] * [[Luttinger]] * [[Philip Warren Anderson|Anderson]] * [[John Hasbrouck Van Vleck|Van Vleck]] * [[John Hubbard (physicist)|Hubbard]] * [[William Bradford Shockley|Shockley]] * [[John Bardeen|Bardeen]] * [[Leon Cooper|Cooper]] * [[John Robert Schrieffer|Schrieffer]] * [[Brian Josephson|Josephson]] * [[Louis Néel]] * [[Leo Esaki|Esaki]] * [[Ivar Giaever|Giaever]] * [[Walter Kohn|Kohn]] * [[Leo Kadanoff|Kadanoff]] * [[Michael Fisher|Fisher]] * [[Kenneth G. Wilson|Wilson]] * [[Klaus von Klitzing|von Klitzing]] * [[Gerd Binnig|Binnig]] * [[Heinrich Rohrer|Rohrer]] * [[Johannes Georg Bednorz|Bednorz]] * [[Karl Alexander Müller|Müller]] * [[Robert B. Laughlin|Laughlin]] * [[Horst Ludwig Störmer|Störmer]] * [[Yang Chen-Ning|Yang]] * [[Daniel C. Tsui|Tsui]] * [[Alexei Alexeyevich Abrikosov|Abrikosov]] * [[Vitaly Lazarevich Ginzburg|Ginzburg]] * [[Anthony James Leggett|Leggett]] * [[Giorgio Parisi|Parisi]] * [[Christof Wetterich|Wetterich]] * [[John Perdew|Perdew]]<!-- [[Contributors to ...|''others'']] --> below = * {{portal-inline|Physics|size=tiny}} * {{category-inline|Condensed matter physics|notext=yes}} }} 3vxu7j7r4lp6aqkbshcn2j7u83yb0gp 1984865 1984864 2026-11-02T22:45:33Z RealLysingur 122435 Byrjun á ítarlegri endurgerð á þéttefnisfræði síðunni 1984865 wikitext text/x-wiki '''Þéttefnisfræði''' eða '''storkufræði''' er víðtæk grein innan [[Eðlisfræði|eðlisfræðinnar]], sem fjallar um stórsæja eiginleika [[Þéttefni|þéttefnis]], t.d. [[Rafmagn|rafleiðni]], [[fjaðurmagn]], [[Hamur (efnafræði)|fasaskipti]] og [[Seglun|seguleiginleika]], sem myndast vegna [[Smásær|smásærra]] eiginleika þess, t.d [[samhverfa]] eða [[Rafsegulkraftur|rafsegulkrafta]] milli rafeinda og atóma. Nánar tiltekið fjallar þéttefnisfræðin um [[Kerfi (eðlisfræði)|kerfi]] sem innihalda stór [[Safn (eðlisfræði)|söfn]] einda með sterkar víxlverkanir. Þéttefnisfræðin beitir aðferðum [[rafsegulfræði]], [[safneðlisfræði]] og [[skammtafræði]] til að tengja saman smá- og stórsæja eiginleika þéttefnis, til þess að spá fyrir um eiginleika stórra atómsafna.<ref>{{vísindavefurinn|6375|Hvað er þéttefni og þéttefnisfræði?|höfundur=Kristján Leósson|dags=13.11.2006}}</ref><ref>{{Cite book|title=Condensed matter physics: a very short introduction|last=McKenzie|first=Ross H.|date=2023|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-884542-3|series=Very short introductions|location=Oxford}}</ref>{{ Sidebar | class = hlist | name = Þéttefnisfræði | title = [[Þéttefnisfræði]] | image = [[file:QuantumPhaseTransition.svg|class=skin-invert-image|frameless]] | expanded = {{{expanded|{{{1|}}}}}} <!-- displays a specific list --> | caption = | content1 = '''[[Efnishamur|Efnishamir]]''' * [[Þéttefni | Storka]] * [[Vökvi]] * [[Gas]] * [[Rafgas| Rafgas]] * [[Bose–Einstein þétta]] * [[Bose gas]] * [[Fermieindaþétta]] * [[Fermi gas]] * [[Fermi vökvi]] * [[Ofurstorka]] * [[Ofurstraumefni]] * [[Luttinger straumefni]] * [[Tíma krystall]] '''[[Rafhamir]]''' * [[Rafeindaborðar]] * [[Rafgas]] * [[Einangrari]] * [[Mott einangrari]] * [[Hálfleiðari]] * [[Hálfmálmur]] * [[Leiðari]] * [[ofurleiðni|Ofurleiðari]] * [[Hitarafhrif]] * [[Þrystirafhrif]] * [[Ferrórafsvari]] * [[Grannfræði einangrari]] '''[[Raffyrirbrigði]]''' * [[Skammta Hall hrif]] * [[Spuna Hall hrif]] * [[Kondo hrif]] '''[[Segul hamir]]''' * [[mótseglun|Mótsegull]] * [[ofurmótseglun|Ofurmótsegull]] * [[meðseglun|Meðsegull]] * [[ofurmeðseglun|ofurmeðseglun]] * [[Járnseglun|Járnsegull]] * [[Andjárnseglun|Andjárnsegull]] * [[metamagnetism|Metamagnet]] * [[Spuna gler]] | list7name = Quasiparticles | list7title = [[Quasiparticle]]s | list7 = '''[[Agnarígildi]]''' * [[Hljóðeind]] * [[Örveind]] * [[Rafgasbylgjur]] * [[Ljósskauteind]] * [[Rafskauteind]] * [[Seguleind]] * [[Roton]] '''[[Mjúk efni]] * [[Myndlaus efni]] * [[Örþeita]] * [[Kornótt efni]] * [[Vökvakristallur]] * [[Fjölliða]] | list9name = Scientists | list9title = Scientists | list9 = * [[Johannes Diderik van der Waals|Van der Waals]] * [[Heike Kamerlingh Onnes|Onnes]] * [[Max von Laue|von Laue]] * [[William Henry Bragg|Bragg]] * [[Peter Debye|Debye]] * [[Felix Bloch|Bloch]] * [[Lars Onsager|Onsager]] * [[Neville Mott|Mott]] * [[Rudolf Peierls|Peierls]] * [[Lev Landau|Landau]] * [[Luttinger]] * [[Philip Warren Anderson|Anderson]] * [[John Hasbrouck Van Vleck|Van Vleck]] * [[John Hubbard (physicist)|Hubbard]] * [[William Bradford Shockley|Shockley]] * [[John Bardeen|Bardeen]] * [[Leon Cooper|Cooper]] * [[John Robert Schrieffer|Schrieffer]] * [[Brian Josephson|Josephson]] * [[Louis Néel]] * [[Leo Esaki|Esaki]] * [[Ivar Giaever|Giaever]] * [[Walter Kohn|Kohn]] * [[Leo Kadanoff|Kadanoff]] * [[Michael Fisher|Fisher]] * [[Kenneth G. Wilson|Wilson]] * [[Klaus von Klitzing|von Klitzing]] * [[Gerd Binnig|Binnig]] * [[Heinrich Rohrer|Rohrer]] * [[Johannes Georg Bednorz|Bednorz]] * [[Karl Alexander Müller|Müller]] * [[Robert B. Laughlin|Laughlin]] * [[Horst Ludwig Störmer|Störmer]] * [[Yang Chen-Ning|Yang]] * [[Daniel C. Tsui|Tsui]] * [[Alexei Alexeyevich Abrikosov|Abrikosov]] * [[Vitaly Lazarevich Ginzburg|Ginzburg]] * [[Anthony James Leggett|Leggett]] * [[Giorgio Parisi|Parisi]] * [[Christof Wetterich|Wetterich]] * [[John Perdew|Perdew]]<!-- [[Contributors to ...|''others'']] --> below = * {{portal-inline|Physics|size=tiny}} * {{category-inline|Condensed matter physics|notext=yes}} }} 41bn67njq57hxqspznop0igdbdm3c4r 0 193355 1984877 2026-11-03T00:07:50Z Svarði2 42280 Nýtt 1984877 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Blátt-Japansbeyki'' | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 18 November 2021">{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |author2=IUCN SSC Global Tree Specialist Group |date=2019 |title=''Fagus japonica'' |volume=2019 |article-number=e.T138593408A143486022 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T138593408A143486022.en |access-date=18 November 2021}}</ref> | image = Fagus japonica.JPG | image_caption = Bolur blás japansbeykis | image2 = Fagus japonica 03 cropped.jpg | image2_caption = Blöð blás japansbeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. japonica''''' | binomial = ''Fagus japonica'' | binomial_authority = [[Carl Maximowicz|Maxim.]]<ref name = "col43047645">Maxim. (1886) , In: Bull. Acad. Imp. Sci. Saint-Pétersbourg, sér. 3, 31: 101</ref> | range_map = | range_map_caption = | synonyms = }} '''Blátt Japansbeyki''' (fræðiheiti: Fagus japonica) er [[lauftré]] af [[beykiætt]].<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJ2|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-02}}</ref> Það er einlent í Japan eins og [[japansbeyki]], en í annarri deild.<ref name="denk">{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of ''Fagus'' (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |bibcode=2024Willd..5454301D |issn=0511-9618|doi-access=free|pages=151–181}}</ref><ref name="Cardoni-2021">{{cite journal|last1=Cardoni |first1=Simone |title=5S-IGS rDNA in wind-pollinated trees (''Fagus'' L.) encapsulates 55 million years of reticulate evolution and hybrid origins of modern species |date=October 19, 2021 |url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2021.02.26.433057v2 |access-date=October 24, 2024 |doi=10.1111/tpj.15601|biorxiv=10.1101/2021.02.26.433057 |last2=Piredda |first2=Roberta |last3=Denk |first3=Thomas |last4=Grimm |first4=Guido W. |last5=Papageorgiou |first5=Aristotelis C. |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Scoppola |first7=Anna |last8=Shanjani |first8=Parvin Salehi |last9=Suyama |first9=Yoshihisa|journal=The Plant Journal |volume=109 |issue=4 |pages=909–926 |pmid=34808015 |pmc=9299691 }}</ref><ref name="Denk-2005">{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Hemleben |first3=Vera |date=June 2005 |title=Patterns of molecular and morphological differentiation in ''Fagus'' (Fagaceae): phylogenetic implications |url=https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3732/ajb.92.6.1006 |journal=American Journal of Botany |language=en |volume=92 |issue=6 |pages=1006–1016 |doi=10.3732/ajb.92.6.1006 |pmid=21652485 |issn=0002-9122|url-access=subscription }}</ref> Það vex Kyrrahafsmegin í Japan, og jafnan neðar en Japansbeyki.<ref name=Peters>Peters, R. (1997). ''Beech Forests''. Dordrecht: Kluwer Academic.</ref><ref name="鈴木ほか2014">{{Harvnb|鈴木庸夫・高橋冬・安延尚文|2014|p=148}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus japonica}} {{wikilífverur|Fagus japonica}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] 3ufpm3865ssohr1gsbh38jk1rcdk0d0 1984878 1984877 2026-11-03T00:08:32Z Svarði2 42280 Svarði2 færði [[Fagus japonica]] á [[Blátt japansbeyki]] 1984877 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Blátt-Japansbeyki'' | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 18 November 2021">{{cite iucn |author=Botanic Gardens Conservation International (BGCI). |author2=IUCN SSC Global Tree Specialist Group |date=2019 |title=''Fagus japonica'' |volume=2019 |article-number=e.T138593408A143486022 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-1.RLTS.T138593408A143486022.en |access-date=18 November 2021}}</ref> | image = Fagus japonica.JPG | image_caption = Bolur blás japansbeykis | image2 = Fagus japonica 03 cropped.jpg | image2_caption = Blöð blás japansbeykis | domain = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Beykiætt]] (''Fagaceae'') | genus = [[Beyki]] (''Fagus'') | species = '''''F. japonica''''' | binomial = ''Fagus japonica'' | binomial_authority = [[Carl Maximowicz|Maxim.]]<ref name = "col43047645">Maxim. (1886) , In: Bull. Acad. Imp. Sci. Saint-Pétersbourg, sér. 3, 31: 101</ref> | range_map = | range_map_caption = | synonyms = }} '''Blátt Japansbeyki''' (fræðiheiti: Fagus japonica) er [[lauftré]] af [[beykiætt]].<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3DSJ2|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 43047613|accessdate= 2026-11-02}}</ref> Það er einlent í Japan eins og [[japansbeyki]], en í annarri deild.<ref name="denk">{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Cardoni |first3=Simone |last4=Csilléry |first4=Katalin |last5=Kurz |first5=Mirjam |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Simeone |first7=Marco Cosimo |last8=Worth |first8=James R. P. |date=2024 |title=A subgeneric classification of ''Fagus'' (Fagaceae) and revised taxonomy of western Eurasian beeches |journal=Willdenowia |volume=54 |issue=2–3 |doi=10.3372/wi.54.54301 |bibcode=2024Willd..5454301D |issn=0511-9618|doi-access=free|pages=151–181}}</ref><ref name="Cardoni-2021">{{cite journal|last1=Cardoni |first1=Simone |title=5S-IGS rDNA in wind-pollinated trees (''Fagus'' L.) encapsulates 55 million years of reticulate evolution and hybrid origins of modern species |date=October 19, 2021 |url=https://www.biorxiv.org/content/10.1101/2021.02.26.433057v2 |access-date=October 24, 2024 |doi=10.1111/tpj.15601|biorxiv=10.1101/2021.02.26.433057 |last2=Piredda |first2=Roberta |last3=Denk |first3=Thomas |last4=Grimm |first4=Guido W. |last5=Papageorgiou |first5=Aristotelis C. |last6=Schulze |first6=Ernst-Detlef |last7=Scoppola |first7=Anna |last8=Shanjani |first8=Parvin Salehi |last9=Suyama |first9=Yoshihisa|journal=The Plant Journal |volume=109 |issue=4 |pages=909–926 |pmid=34808015 |pmc=9299691 }}</ref><ref name="Denk-2005">{{Cite journal |last1=Denk |first1=Thomas |last2=Grimm |first2=Guido W. |last3=Hemleben |first3=Vera |date=June 2005 |title=Patterns of molecular and morphological differentiation in ''Fagus'' (Fagaceae): phylogenetic implications |url=https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.3732/ajb.92.6.1006 |journal=American Journal of Botany |language=en |volume=92 |issue=6 |pages=1006–1016 |doi=10.3732/ajb.92.6.1006 |pmid=21652485 |issn=0002-9122|url-access=subscription }}</ref> Það vex Kyrrahafsmegin í Japan, og jafnan neðar en Japansbeyki.<ref name=Peters>Peters, R. (1997). ''Beech Forests''. Dordrecht: Kluwer Academic.</ref><ref name="鈴木ほか2014">{{Harvnb|鈴木庸夫・高橋冬・安延尚文|2014|p=148}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Fagus japonica}} {{wikilífverur|Fagus japonica}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Beykiætt| ]] 3ufpm3865ssohr1gsbh38jk1rcdk0d0 0 193356 1984879 2026-11-03T00:08:32Z Svarði2 42280 Svarði2 færði [[Fagus japonica]] á [[Blátt japansbeyki]] 1984879 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Blátt japansbeyki]] an1j578skr6uqy4t4sk68prj0h09rek 0 193357 1984880 2026-11-03T00:13:34Z Svarði2 42280 Tilvísun á [[Blátt japansbeyki]] 1984880 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Blátt japansbeyki]] 0gslmdcon7363ex6z9nemxuutlo6phh